DERSİM SANCAĞI (1869-1908)

3 Osmanlı Vilayet Salnamelerinde DERSİM SANCAĞI (1869-1908) Süleyman YAPICI TUNCELİ - 2013

4 Osmanlı Vilayet Salnamelerinde TUNCELİ ÜNİVERSİTESİ 2008 YAYINLARI No: 2 İSBN 978 605 5139 01 8 Baskı ve Cilt Tunceli Üniversitesi Kütüphane ve Dokümantasyon Daire Başkanlığı Atatürk Mah. Muhlis Akarsu Cad. TUNCELİ-TÜRKİYE Tel: 0428 213 1794 Belgegeçer (fax): 0428 2131861 Kapak Dizgi ve Mizanpaj Süleyman Yapıcı 0533 391 28 96 Baskı Tunceli Emek Gazetesi Baskı Tesisleri (Yüzyıl Matbaası) Sağlık Müdürlüğü Karşısı TUNCELİ Tel-belgegeçer: 0428 212 1890 www.tunceliemek.com.tr tunceliemek@yahoo.com Birinci Baskı Nisan 2013 Tunceli

DERSİM SANCAĞI 5 İÇİNDEKİLER Sunuş 13 Önsöz 17 I. Bölüm Dersim Adı, Tarihi, İdari Yapı, Coğrafi Konumu ve Tarihi Eserleri Dersim İsminin Kaynağı 23 Dersim Tarihi 29 1. Dersim ve Dersim Merkezi Hozat Tarihi 29 2. Çarsancak Kazası Tarihi 37 Pertek Nahiyesi Tarihi 39 3. Çemişgezek Kazası Tarihi 41 4. Kızılkilise Kazası Tarihi 43 5. Kuzucan (Pülümür) Tarihi 44 6. Mazgirt Kazası Tarihi 45 7. Ovacık Kazası Tarihi 47 8. Pah Kazası Tarihi 48 İdari Yapı 59 1. Dersim ve Dersim Merkezi Hozat ın İdari Yapısı 49 2. Çarsancak Kazası İdari Yapısı 55 Pertek Nahiyesi İdari Yapısı 56 3. Çemişgezek Kazası İdari Yapısı 57 4. Kızılkilise Kazası İdari Yapısı 59 5. Kuzucan (Pülümür Kazası) İdari Yapısı 60 6. Mazgirt Kazası İdari Yapısı 62 7. Ovacık Kazası İdari Yapısı 63

6 Osmanlı Vilayet Salnamelerinde 8. Pah Kazası İdari Yapısı 64 Vilayet Dâhilinde Bulunan Kaymakam ve Nahiye Müdürlerinin Maaş Miktarları 65 Vali ve Mutasarrıflar 66 Coğrafi Konumu 69 İklim 71 Yollar ve Yol Çalışmaları 73 Ormanlar 75 Dağlar 76 Nehirler 78 Madenler ve Şifalı Sular 82 Posta ve Emanet 84 Tarihi Eserleri (Asar-ı Atika) 85 A. Dersim Merkez ve Merkeze Bağlı Köylerde Bulunan Tarihi Eserler 85 B. Dersim Sancağı na Bağlı İlçe, İlçelere Bağlı Nahiye ve Köylerde Bulunan Tarihi Eserler 87 1. Çarsancak Kazası 87 2. Çemişgezek Kazası 90 3. Marzgirt Kazası 91 4. Ovacık Kazası 92 5. Pah Kazası 92 II. Bölüm Nüfus, Yerleşim, Dersim Halkı, Gelenekleri ve Çeşitli Mülkler Nüfus 95 A. Dersim ve Kazalarının Nüfusları 95 1. Dersim Sancağı nın Merkez Nüfusu 96 2. Dersim Sancağı na Bağlı Kazaların Nüfusları 98 a) Çarsancak Kazası Nüfusu 98 b) Çemişgezek Kazası Nüfusu 99

DERSİM SANCAĞI 7 c) Kızılkilise Kazası Nüfusu 100 d) Kuzucan Kazası Nüfusu 101 e) Mazgirt Kazası Nüfusu 102 f) Ovacık Kazası Nüfusu 103 g) Pah Kazası Nüfusu 104 B. Dersim Merkez, Nahiye ve Köylerinin Nüfusu 105 1. Dersim Sancağı Merkezi Hozat Kazası 105 2. Çarsancak Kazası 109 3. Çemişgezek Kazası 113 4. Kızılkilise Kazası 117 5. Mazgirt Kazası 121 6. Ovacık Kazası 129 C. Dersim Halkı ve Gelenekleri 132 D. Dersim de Bulunan Çeşitli Mülkler 134 1. Dersim Merkezi Hozat 134 2. Çarsancak Kazası 136 Pertek Nahiyesi 137 3. Çemişgezek Kazası 139 4. Kızılkilise Kazası 141 5. Kuzucan Kazası 141 6. Mazgirt Kazası 142 7. Ovacık Kazası 143 8. Pah Kazası 145 III. Bölüm Dini, Sosyal ve Eğitim Binaları Resmi Binalar 149 Cami ve Mescidler 153 Kütüphane ve Medreseler 158 Türbe, Tekke ve Zaviyeler 159 Kiliseler 162 Han ve Hamamlar 167

8 Osmanlı Vilayet Salnamelerinde Okullar 170 Dersim Sancağı nda Bulunan Mektepler 173 Rüşdiye ve İbtidai Mektepleri, Öğretmenleri ve Öğrenci Sayıları 178 IV. Bölüm Dersim Sancağı Bütçesi Ziraat, Hayvancılık, Ticaret,Üretim ve Değirmenler Dersim Sancağı Bütçesi 187 1. 1307 (1889/1890) Yılı Salnamesine Göre Dersim Sancağı nın Gelir ve Giderleri 187 2. 1312 (1894/1895) Yılı Salnamesine Göre Dersim Sancağı nın Gelir ve Giderleri 188 3. 1325 (1907/1908) Yılı Salnamesine Göre Dersim Sancağı nın Gelir ve Giderler 189 Ziraat, Hayvancılık, Ticaret, Üretim ve Değirmenler 190 1. Dersim Sancak Merkezi Hozat 190 2. Çarsancak Kazası 194 Pertek Nahiyesi 196 3. Çemişgezek Kazası 201 4. Kızılkilise Kazası 205 5. Kuzucan Kazası 208 6. Mazgirt Kazası 210 7. Ovacık Kazası 215 8. Pah Kazası 218 V. Bölüm Dersim Sancağı Mülki Teşkilat, Resmi Daireler ve Memurlar Mülki Teşkilatı 221 Resmi Daireler ve Memurlar 221 Dersim Sancak Merkezi Hozat 222

DERSİM SANCAĞI 9 1307-1325 (1889/1908) Ma muratü l-aziz Vilayeti ne Bağlı Dersim Sancak Merkezi nin Resmi Daire ve Memurları 222 Çarsancak Kazası 236 A. Çarsancak, 1286-1293 (1869-1877) Yılları Arasında Diyarbekir Vilayeti Ma muratü l-aziz Sancağı nın Kazası Olduğu Dönem 236 B. 1298 (1880/1881) ve 1307-1325 (1889-1908) Yılları Arasında Ma muratül-aziz Vilayeti Dersim Sancağı na Bağlı Kaza Olduğu Dönem 245 Pertek Nahiyesi Resmi Daire ve Memurları 253 A. Pertek, 1286-1293 (1869-1877) Yılları Arasında Diyarbekir Vilayeti Ma muratü l-aziz Sancağı Çarsancak Kazası na Bağlı Nahiye Olduğu Dönem 253 B. 1298 (1880/1881) ve 1307-1325 (1889-1908) Yılları Arasında Ma muratül-aziz Vilayeti Dersim Sancağı Çarsancak Kazası na Bağlı Nahiye Olduğu Dönem 254 Çemişgezek Kazası 256 A. Çemişgezek, 1286-1293 (1869-1877) Yılları Arasında Diyarbekir Vilayeti Ma muratü l-aziz Sancağı Keban Madeni Kazası na Bağlı Nahiye OlduğuDönem 256 B. 1298 (1880/1881) Yılı Ma muratül-aziz Vilayeti Keban Madeni Kazası Çemişgezek Nahiyesi ve 1307-1325 (1889-1908) Yılları Arasında Ma muratül-aziz Vilayeti Dersim Sancağı na Bağlı Kaza Olduğu Dönemler 260 Kızılkilise Kazası 1307-1325 (1889/1908) Ma muratü l-aziz

10 Osmanlı Vilayet Salnamelerinde Vilayeti ne Bağlı Dersim Sancak Merkezi nin Resmi Daire ve Memurları 260 Kuzucan Kazası 269 A. 1287-1318 (1870/1901) Yılları Arası Erzurum Vilayeti, Erzincan Sancağına Bağlı Kaza Olduğu Dönemler 269 B. 1307 (1889/1890) Yılı Ma muratül-aziz Vilayeti Dersim Sancağına Bağlı Kaza Olduğu Dönem Resmi Daire ve Memurları 281 Mazgirt Kazası 283 A. 1287-1294 (1870/1878) Yılları Arası Erzurum Vilayeti, Erzincan Sancağına Bağlı Kaza Olduğu Dönemler 283 B. 1307-1325 (1889/1908) Yılları Arası Ma muratül-aziz Vilayeti Dersim Sancağına Bağlı Kaza Olduğu Dönemler 289 Ovacık Kazası 295 A. 1287-1294 (1870/1878) Yılı Erzurum Vilayeti, Erzincan Sancağına Bağlı Kaza Olduğu Dönemler 295 B. 1307-1325 (1889/1908) Yılları Arası Ma muratül-aziz Vilayeti Dersim Sancağına Bağlı Kaza Olduğu Dönemler 301 Pah Kazası 304 1307-1325 (1889/1908) Yılları Arası Ma muratül- Aziz Vilayeti Dersim Sancağına Bağlı Kaza Olduğu Dönemler 304 İlmiye, Mülkiye ve Askeriye Rütbelerinde Olan Dersimliler 305 VI. Bölüm Dersim Sancağı Askeri Teşkilat, Ümera ve Zabıtanı

DERSİM SANCAĞI 11 Askeri Teşkilat 311 A. 1286-1292 (1869-1876) Yılları Arası Diyarbekir Vilayeti Dördüncü Ordu-yı Hümayun Emir ve Subayları 311 B. 1298-1325 (1880-1908) Yılları Arası Ma muratü l- Aziz Vilayeti Dördüncü Ordu-yı Hümayun 337 Son Söz 359 Sözlük 361 Kaynaklar 373 Salnameler 379 Diyarbakır Salnameleri 381 Erzurum Salnameleri 391 Elazığ Salnameleri 405

DERSİM SANCAĞI 13 Sunuş Üniversitelerin bilgi üretmek olduğu kadar bilgiyi yaygınlaştırmak görevleri de vardır. Tunceli Üniversitesi olarak kültürel ve tarihi bilgilerin ortaya çıkarılması ve yayımının yapılması hususunda gerekli duyarlılığı göstermekteyiz. Üniversitemizin ilk yayını olarak çıkan Kerbelâ Mersiyeleri nin Tunceli nin kültürel hayatıyla uyumlu arka planına ışık tutan bir eser olması bunun en güzel örneğidir.

14 Osmanlı Vilayet Salnamelerinde Sayın Süleyman Yapıcı nın büyük bir emek ve özveriyle ortaya koymuş olduğu, kültüre hizmet ve destek yaklaşımımızın göstergesi olacak Osmanlı Vilayet Salnamelerinde Dersim Sancağı adlı bu çalışma da Tunceli nin tarihi arka planını tüm incelikleriyle ortaya koyacak çapta bir eserdir. Bu eserin üniversitemiz yayınları arasından çıkacak olması bizi ziyadesiyle mutlu etmektedir. Dersim in kültür ve tarihi arka planını açıklığa kavuşturmayı kendine bir görev addeden Tunceli Üniversitesi, bu bağlamda periyodik olarak yapılması planlanan Dersim Sempozyumunun birincisini gerçekleştirmiş; ikincisini 2013 sonbaharında uluslararası düzeyde yerine getirecektir. Üniversitemiz hem bilimsel etkinliklerle hem de bölgenin ve özellikle de Dersim in kültür zenginliklerine ışık tutacak yayın ve çalışmalarla üzerine düşen görevi yerine getirmeyi, bu yolda lokomotif bir kuruluş olmayı büyük bir içtenlik ve özveriyle sürdürmeye devam edecektir. Bölgenin en güçlü ülkesi olan ve dünya ülkeleri arasında gücü gittikçe artan Türkiye nin bu gelişme hızında, bireylerinin çalışkan ve üretkenliği yanında Osmanlı Devleti nin diplomatik tecrübelerinin de büyük bir katkısı bulunmaktadır. Osmanlı, şeffaf bir devlet anlayışı sergileyerek tüm uygulamalarını kayıt altına almıştır. Böylece, hem çekinilecek bir iş yapmadığını tam bir açık yüreklilikle ortaya koymuş hem de o dönemki teknolojik imkânlar doğrultusunda diğer ülkelerce neredeyse başarılamayacak bir diplomasinin güzel bir örneğini ortaya koymuştur. Birikimimiz anlamına gelen edebi, tarihi ve kültürel eserlerin gün yüzüne çıkarılmasını sağlayacak yayınlar, şüphesiz ki, önemli kazanımlar olacaktır. Tarihe ışık tutma açısından önemli bir kazanım olan bu eser de, üç ayrı şehrin salnameleri

DERSİM SANCAĞI 15 içinden Tunceli yle ilgili olanlarını derlemek gibi bir zorluğu bünyesinde barındırmaktadır. Feragat gerektiren zorlu bu işi gerçekleştirmesinden dolayı Sayın Süleyman Yapıcı yı kutluyor; kültüre ışık tutan değerli çalışmalarının devam etmesini diliyorum. Kitabın hazırlanmasında ve basımında emeği geçenleri kutluyor; kültür zenginliğimizi gösteren bu eserin geçmiş ile gelecek arasında kurulacak köprüye katkı sağlamasını ve geleceğin inşasında geçmişin tecrübelerini tüm berraklığıyla ortaya koymuş olmasını temenni ediyorum. Prof. Dr. Durmuş BOZTUĞ Tunceli Üniversitesi Rektörü

DERSİM SANCAĞI 17 Ön söz Salname, bir sene zarfında meydana gelen olayları, gelişmeleri tespit etmek için hazırlanan eserlere verilen addır. Salname kelimesi, Farsça yıl anlamındaki sâl kelimesi ile mektup, kitap anlamına gelen name kelimelerinden terkip edilmiş olup, Türkçe karşılığı yıllık tır. Salnameler, devlet tarafından resmî olarak yayınlandığı gibi, özel kuruluşlarca da neşredilmiştir. Osmanlı Devleti nde ilk resmî salname, 1847 yılında Sadrazam Reşid Paşa tarafından hazırlattırıldı. Söz konusu salname, Hayrullah Efendi, Ahmet Vefik Paşa ve Ahmed Cevdet Paşa'nın müşterek çalışmaları ile neşredildi. Birkaç yıl sonra bu iş için Meclis-i Maarif Başkâtibi Behçet Efendi ile Meclis azalarından Rüştü Bey görevlendirildi. Daha sonra bu görev bir irade-i seniyye ile Maarif Nezâreti Mektubî Kalemi Heyeti'ne, 1888 yılından itibaren de Memurîn-i Mülkiye Komisyonu'na bağlı Sicill-i Ahvâl İdaresi'ne havale edildi ve resmî salnameler, Osmanlı Devleti'nin yıkılışına kadar bu idare tarafından hazırlandı. Vilayetler için hazırlanan salnamelerin ilki, 1283 (1866/1867) tarihinde Trabzon'da neşredildi. Ancak Şemseddin Sami'nin Kamusu'l-A'lâm 'da verdiği bilgiye göre, daha önce Halep Vilayeti Mektupçusu İbrahim Halet Bey, Fihristi Vilayeti-i Haleb adı ile ilk salnameyi tertip etmiş ve içindeki istatistikî ve iktisadî bilgilerden dolayı Babıâli nin

18 Osmanlı Vilayet Salnamelerinde dikkatini çekmesi üzerine bütün vilayetlere bu salnameden birer nüsha gönderilerek, aynı tarzda salnameler tertip edilmesi emredilmiştir. Osmanlı Devleti 19. yüzyılda idarî, askerî ve iktisadî açıdan büyük bir çöküntünün içerisinde bulunmaktaydı. Çöküşün önüne geçmenin yollarını arayan devlet ricali, devleti dış tehditlere karşı savunmak için yoğun önlemler alırken, ülkeyi imar etmek ve sefalet içerisinde bulunan halkın ekonomik refah seviyesini yükseltmek için projeler hazırlayarak, bunları gerçekleştirmek konusunda da yoğun çalışmalar başlattılar. Bu çerçevede, Osmanlı Devleti'nin sahip olduğu topraklarda bulunan zenginlik ve imkânları tespit etmek için bütün vilayetlerde çalışmalar başlatıldı. Vilayet dâhilinde bulunan tabii kaynaklar, ziraat, hayvancılık, üretim, nüfus, hizmet birimlerinin durumu, okullar, hastaneler, yollar, ormanlar vb. hiçbir konu ihmal edilmeden tespit edilen bilgiler yayımlanan vilayet salnamelerinde bir araya getirildi. Vilayet salnameleri her yıl yeniden yayımlanarak, ait olduğu vilayette bir sene zarfında meydana gelen gelişme ve değişikliklerin izlenmesi mümkün hale geldi. Bu şekilde Yemen den Kafkas lara, Kafkas lardan Balkanlar a kadar ülkenin içinde bulunduğu durum bütün ayrıntılarıyla tespit edildi. Hazırlanan bu salnamelerde; Takvim, kronoloji (Hz. Âdem den yayınlandığı tarihe kadar); Osmanlı padişahlarının kısa biyografileri; devlet görevlilerinin lakapları; valiler, il meclisi üyeleri, devlet daireleri ve bu dairelerin yöneticileri, belediye başkanları ve belediye meclisi üyeleri; vilayete bağlı kaza ve nahiyeler ile bu kaza ve nahiyelerde bulunan askerî ve mülkî erkân; vilayette bulunan ordu birliklerinin durumu; arkeolojik kalıntılar ve ta-

DERSİM SANCAĞI 19 rihî eserler, türbeler ve bunların durumları hakkında genel bilgiler; resmî daire, okul, mescid, evliya kabirleri, tekke, kilise, köprü, kahve vb. yerlerin sayıları (çizelgeler halinde); vilayetin tarihî ve coğrafî konumu; akarsular, göller, madenler, maden suları, ormanlar, genel gelirler ve giderler, ticaret, dokumacılık, hayvancılık, ziraî durum bağ ve bahçeler; devlet dairelerinin bütçeleri, gelir ve giderleri, genel nüfus: Müslüman, Gayri Müslim (vilayet merkezi, bütün kazalar ve köyler) gibi çok teferruatlı bilgiler aktarılmıştır. 1 Dersim Sancağı 1888 yılında İrade-i Şahane ile sancak haline getirildikten sonra Ma muratü l-aziz vilayetine bağlanmıştır. Dersim Sancağı ile ilgi bilgiler Diyarbekir, Erzurum ve Ma muratü l-aziz vilayet salnameleri içinde gösterilmiştir. Dersim Sancağı ve ilçelerinin bağlı oldukları zaman dilimleri içinde Diyarbekir, Erzurum ve Ma muratü l-aziz salnamelerinin tümü titizlikle incelendi. Bu salnamelerin aslına sadık kalınarak, Dersim Sancağı ve kazalarıyla ile ilgili tüm bilgiler sadeleştirilip bir araya getirildi. Dersim Sancağı ilgili yapılan çalışmalar arasında şu ana kadar müstakil olarak Osmanlı Salnameleri ele alınıp incelenmemiştir. Osmanlı Vilayet Salnamelerinde Dersim Sancağı adıyla bu eser, Osmanlı Devleti nin son yıllarında Dersim ile ilgili birçok bilgiyi gün ışığına çıkaracaktır. Dersim Sancağı ile ilgili bilgileri salnamelere sadık kalarak aktarırken, konu başlıklarına göre ön giriş bilgileri de kısaca birlikte sunulmuştur. 1. Diyarbakır Salnameleri, 1268-1323 (1869-1905), Prof. Dr. Ömer Tellioğlu, c.1, s. 8-9.

20 Osmanlı Vilayet Salnamelerinde Salnamelerde verilen bilgilerin ışığında bu kitap, altı bölümden oluşmaktadır: Birinci bölümde; Dersim adı, tarihi, idari yapı, coğrafi konumu ve tarihi eserleri, İkinci bölümde; nüfus, yerleşim, Dersim halkı, gelenekleri ve çeşitli mülkler, Üçüncü bölümde; resmi binalar, cami ve mescidler, medreseler, kütüphaneler, türbe ve zaviyeler, kiliseler, han ve hamamlar, mektep ve okullar, Dördüncü bölümde; Dersim Sancağı bütçesi, ziraat, bahçeler ve yetişen meyveler, hayvancılık, ticaret, üretim ve değirmenler, Beşinci bölümde; Dersim Sancağı mülki teşkilat, resmi daireler ve memurlar, ilmiye, mülkiye ve askeri rütbelerde olan Dersimliler, Altı bölümde; Dersim Sancağı Askeri Teşkilat, Dördüncü Ordu-yı Hümayun subaylar gibi bilgiler bir araya getirildi. Kitabın son kısmında ise faydalanılan salnamelerin kapaklarının orijinallerine yer verilmiştir. Bu eserin yayın hayatına kavuşması noktasında yakın ilgilerinden dolayı Tunceli Üniversitesi Rektörü Sayın Prof. Dr. Durmuş Boztuğ a teşekkür ederim. Bu çalışma ile Osmanlı Devleti nin son dönemlerinde Dersim (Tunceli) ile ilgili bilgileri gün yüzüne çıkararak geçmişe bir nebze ışık tutabildiysek ne mutlu bize Süleyman YAPICI