Elyaf Karışımlarının Boyanması 1
Karışım Liflerin Gerekliliği Karışım terimi, iplik üreticileri tarafından, iki ya da daha fazla iplik çeşidinden komponent liflerin karışımıyla oluşmuş iplikleri, tek bir ipliğe dönüştürülmesini tanımlamak için kullanılır. Boyacı için karışım ifadesi, her biri farklı boyama özelliklerine sahip iki veya daha fazla sayıda lifi içeren elyaf karışımıdır. 2
Karışımların hepsi, eğirme için kabul edilebilir özelliklere sahip olmak zorundadırlar. Önemli faktörler relatif çaplar, kesikli uzunluklar ve mevcut liflerin yaygınlığıdır. Yanlış karışım, komponent lif tiplerinin düşük mukavemete sahip olmasına neden olur. 3
Karışımdaki komponentlerin her biri kendine özgü karakteristik boyama özelliklerine sahiptir. Karışım kesikli iplikler, tekstil endüstrisinde, homojen kesikli lif ve ipliklerin yan yana bükük tipleri önemli derecede kullanılır. Sentetik lif karışımları, özellikle poliester karışımları, selüloziklerle karışımlarında büyük miktarlarda üretilirler. Bunlar; gömleklikler, elbiseler, dış giyim, yağmur giysilerinde, iş giysileri ve ev tekstillerinde kullanılır. Poliester/yün karışımları ise takım elbiselerinde, elbiseler ve dış giysilerde, el örmelerde, örme giysilerde kullanılmaktadır. Halılar, nylon/yün karışımında geniş yer tutar. 4
Karışım iplikler, yıllardan beri rahatlık, hacimlilik ve dayanıklılık gibi özellikler kazandırmak için dokuma kumaşlarda kullanılır. Komponent ipliklerin kontrast boyanabilirliği, çekici efektler verebilme özelliği, halılarda, örme mamüllerde kullanılabilirlik olanaklarını arttırmaktadır. Bitim işlemi yapılmış kumaşlar, yumuşaktır ama güçlü değildirler. Özellikle, yüksek mukavemet, dayanıklılık, nem absorbsiyonu istenilen durumlarda yararlıdırlar. 5
Lif Karışımlarının Geliştirilmesinin Sebepleri Ekonomi: Daha ucuz materyalle karışım yapılması ile pahalı lif miktarının azaltılması Dayanıklılık: Kırılgan lifin kullanım süresini uzatmak için daha dayanıklı komponentle birleştirme Fiziksel özellikler: Her iki lif komponentinin, karıştırılmasıyla istenilen performans karakteristiklerine ulaşılarak avantaj elde edilebilir. Renk: Çok renk içeren kumaş ya da yeni giysilerin tasarımının geliştirilmesi Görünüş: Üniform olarak aynı renge boyanmış, görünüşü, parlaklığı, kıvrımı ya da numarası farklı ipliklerin kombinasyonun kullanılmasıyla, çekici görünüş elde edilmesi. 6
Lif Karışımlarının Genel Özellikleri Boyama işleminin sağlıklı olabilmesi için karışımı oluşturan liflerin boyama açısından bazı özelliklerinin bilinmesinde yarar vardır. Liflerin hidrofilite ve iyonite durumları boyama sonucunu yakından etkilemektedir. Genel bir sınıflama yapılacak olursa, lifler hidrofob ve hidrofil olmak üzere iki ana gruba ayrılabilir. 7
Hidrofil Lifler: Selüloz esaslı olanlar (pamuk, keten ve rejenere selüloz lifleri) Protein esaslı olanlar (yün, ipek, tiftik ve rejenere protein lifleri) Hidrofob Lifler: Poliester, poliakrilnitril, poliamid, asetat, triasetat, poliüretan 8
Boyacı açısından liflerin önemli olan bir diğer özellikleri de boyama ortamındaki iyoniteleri olup, üç gruba ayrılabilir: İyonik Olmayan Lifler: Poliester, asetat, triasetat ve selüloz lifleri (selüloz lifi daha önce gördüğü işleme göre az da olsa anyonik özellik gösterir.) Anyonik Lifler: Poliakrilonitril Katyonik Lifler: Yün, ipek, poliamid İyonite ve hidrofillik açısından yapılan bu gruplandırma kesin olmayıp, liflerin daha önce gördüğü işlemlere ve boyama şartlarına göre özellikleri değişebilmektedir. Bu özelliklerin dışında boyama sonucunu, lifi oluşturan makromolekül arasındaki bağların cins ve yoğunluğu, molekülün içerdiği amorf ve kristalin bölge miktarı da yakından etkilemektedir. 9
Liflerde olduğu gibi boyarmaddeleri de boyama koşullarındaki iyonitelerine göre gruplandırabiliriz. İyonik Grup İçermeyen Boyarmaddeler (suda çözünmeyen): Pigment, dispers ve bazı 1:2 metal kompleks boyarmaddeler. Anyonik Grup İçeren Boyarmaddeler: Direkt, asit, reaktif, krom, 1:1 metal kompleks, küp/loyko ester, suda çözünen kükürt gibi. Katyonik Grup İçeren Boyarmaddeler: Bazik boyarmaddeler. 10
A LİFLERİ (TÜM TONLARDA ASİT BOYARMADDELERİ İLE BOYANANLAR) Yün ve diğer hayvansal lifler, İpek, Nylon homo polimeri Asit boyarmadde ile boyanabilir nylon varyantları Poliüretan lifleri Asit boyarmadde ile boyanabilir polipropilen Asit boyarmadde ile boyanabilir akrilik ve modakrilik 11
B LİFLERİ (TÜM TONLARDA BAZİK BOYARMADDELER İLE BOYANANLAR) Bazik boyarmaddeler ile boyanabilir akrilik ve modakrilik Bazik boyarmaddeler ile boyanabilir nylon Bazik boyarmaddeler ile boyanabilir poliester 12
C LİFLERİ (TÜM TONLARDA SELÜLOZİK ELYAFI BOYAYAN BOYARMADDELER İLE BOYANANLAR) Pamuk Viskon Lyocell, modal ve polinozik lifler Keten ve diğer bast lifleri 13
D LİFLERİ (TÜM TONLARDA DİSPERS BOYARMADDELERLE BOYANANLAR) Selüloz Asetat Selüloz Triasetat Poliester Homopolimeri Polivinil klorür lifleri 14
KARIŞIMLARIN SINIFLANDIRILMASI Yün/ipek Yün/moher Yün/kaşmir Yün/angora Nylon/yün Nylon/ipek AA KARIŞIMLARI Yün/poliüretan Nylon/poliüretan Normal/koyu boyanan nylon Nylon/asit boyanabilir polipropilen Yün/asit boyanabilir polipropilen Yün/akrilik Ipek/akrilik AB KARIŞIMLARI Nylon/akrilik Poliüretan/akrilik Polipropilen/akrilik Yün/modakrilik Moher/modakrilik Nylon/modakrilik Modakrilik/akrilik Yün/bazik boyanabilir poliester Nylon/bazik boyanabilir poliester AC KARIŞIMLARI Yün/pamuk İpek/pamuk Nylon/pamuk Poliüretan/pamuk Polipropilen/pamuk Yün/viskon ipek/viskon Nylon/viskon Yün/modal Nylon/modal Nylon/keten 15
KARIŞIMLARIN SINIFLANDIRILMASI CB KARIŞIMLARI Pamuk/akrilik Viskon/akrilik Modal/akrilik Polinosik/akrilik CC KARIŞIMLARI Pamuk/viskon Pamuk/modal Pamuk/polinosik Pamuk/keten DB KARIŞIMLARI Selüloz asetat/akrilik Selüloz triasetat/akrilik Poliester/akrilik Selüloz asetat/mod akrilik Pamuk/modakrilik Keten/viskon Selüloz triasetat/modakrilik Viskon/modakrilik Keten/modal Poliester/modakrilik Normal bazik boyanabilir poliester 16
KARIŞIMLARIN SINIFLANDIRILMASI DA KARIŞIMLARI Selüloz asetat/yün Selüloz asetat/ipek Selüloz asetat/naylon Selüloz triasetat/yün Selüloz triasetat/nylon Selüloz triasetat/ipek Poliester/yün Poliester/ipek Poliester/nylon Poliester/polipropilen Polivinil klorür/yün Polivinil klorür/nylon DC KARIŞIMLARI Selüloz asetat/pamuk Selüloz triasetat/pamuk Poliester/pamuk Selüloz triasetat/viskon Poliester/viskon Selüloz triasetat/modal Selüloz triasetat/modal Poliester/polinosik Poliester/keten Polivinil klorür/pamuk Poliester/keten Polivinil klorür/pamuk DD KARIŞIMLARI Selüloz triasetat/poliester Selüloz asetat/triasetat Selüloz asetat/poliester Normal koyulukta boyanan poliester 17
KARIŞIMLARIN SINIFLANDIRILMASI A Karışımları DA Karışımlar AB Karışımlar DBA Karışımlar Nylon/poliüretan/yün Sekonder asetat/poliester/nylon Poliüretan/yün/bazik boyanabilir poliester Poliester/bazik boyanabilir poliester/nylon Sekonder asetat/nylon/yün Nylon/akrilik/modakrilik Poliester/bazik boyanabilir poliester/yün Poliester/poiüretan/yün 18
Sumitomo Chemical / Sumika Chemtex http://textileinfo.com/en/dyes/sumitomo/kyujin/index.html 19
20
21
Mixtures using three kinds of fiber are also produced, though not in large amounts. Major combinations are listed in the following. 1) Polyester mixtures with two other fibers Polyester/cotton/rayon Polyester/CDP/cotton Polyester/CDP/nylon Polyester/acrylic/cotton Polyester/cotton/polyurethane 2) Nylon mixtures with two other fibers Nylon/cotton/polyurethane Nylon/acrylic/polyurethane Nylon/wool/polyurethane 3) Acrylic mixtures with two other fibers Acrylic/cotton/polyurethane Acrylic/wool/polyurethane Acrylic/wool/nylon 22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47
48
49
50
51
52