Firmanın Finansal Yapısının Analizi

FİNANSAL TABLOLAR ANALİZİ VE ÖRNEK UYGULAMALAR ORAN ANALİZİ Finans yöneticileri, firmanın likidite durumu, sermaye yapısı, varlıkların kullanılmasında etkinlik, karlılık gibi firmanın her yönüyle ilgili olduklarından, analizde değişik soruları yanıtlayacak çeşitli oranlar kullanmaktadırlar. Analizde kullanılan oranlar, farklı şekilde ayrıma tabi tutulmaktadır. Bu bağlamda bir firmanın genel durumunun analizi aşağıda sıralanan başlıklar altında gerçekleştirilmektedir: - Firmanın Likidite Durumunun Analizi, - Firmanın Finansal Yapısının Analizi, - Firmanın İktisadi Varlıklarını Kullanımı ile İlgili Analizler, - Firmanın Karlılık Yapısının Analizi, - Firmanın Sabit Yükümlülüklerini Karşılayabilme Gücünün Analizi, - Firmanın Büyümesi ile İlgili Analizler. Firmaların Likidite Yapısının Analizi - Cari Oran: Bir firmanın kısa vadeli borçlarını karşılayabilme gücünü ortaya koymakta olup, dönen varlıkların kısa vadeli borçlara oranlanmasıyla ölçülmektedir. Gelişmiş ülkelerde bu oranın 2 olması yeterli görülürken; gelişmekte olan ülkelerde bu oranın 1,5 olması makul görülebilmektedir. Ancak bu olgunun tamamen doğru olduğunu söylemek olanaklı değildir. Zira sektörel bazda analizlerde sektör ortalamalarına bakmak gerekmektedir. Çünkü bazı sektörlerde cari oranın 2 olması yeterli görülmezken; bazı sektörlerde cari oranın 2 olması çok çok iyi bir durum olarak değerlendirilmektedir. - Dönen Varlıklar/Toplam Yabancı Kaynaklar: Dönen varlıkların yabancı kaynakları karşılayabilme gücünü ortaya koymaktadır. Sektörel analizler yapılırken Dönen Varlıklar/Toplam Yabancı Kaynaklar rasyosunun ortalaması dikkate alınmaktadır. Bu rasyo ne kadar yüksek olursa firmanın dönen varlıklarının toplam yabancı kaynakları karşılayabilme gücü o düzeyde artığını göstermektedir.

- Likidite oranı(acid Test Oranı): Likiditesi yüksek olan dönen varlıkların kısa süreli yabancı kaynakları karşılayabilme gücünü ortaya koymaktadır. Bu bağlamda Likidite Oranı hesaplanırken, Dönen Varlıklardan stoklar, diğer dönen varlıklar, gelir tahakkukları, gelecek aylara ait peşin ödenmiş giderler kalemlerin çıkarılması sonucunda oluşturulan likit değerlerin, kısa süreli yabancı kaynaklara oranlanmasıyla hesaplanmaktadır. Bir diğer ifadeyle Likidite Oranı; Hazır Değerler, Menkul Kıymetler, K.V. Alacaklar toplamının Kısa Vadeli Yabancı Kaynaklara oranlanmasıyla hesaplanmaktadır. Genel kabul görmüş kurallara göre Likidite Oranının 1 olması yeterli görülmektedir. Ancak bu olgunun tamamen doğru olduğunu söylemek olanaklı değildir. Zira sektörel bazda analizlerde sektör ortalamalarına bakmak gerekmektedir. Çünkü bazı sektörlerde likidite oranının 1 olması yeterli görülmezken; bazı sektörlerde likidite oranının 1 olması çok çok iyi bir durum olarak değerlendirilmektedir. - Nakit Oranı: Para ve benzeri değerlerin kısa süreli yabancı kaynakları karşılayabilme gücünü gösteren rasyodur. Dolayısıyla Nakit Oranı; Hazır Değerler ve Menkul Kıymetler toplamının Kısa Süreli Yabancı Kaynaklara Oranlanmasıyla hesaplanmaktadır. Nakit Oranı ne kadar yüksek olursa para ve benzeri değerlerin Kısa Süreli Yabancı Kaynakları karşılayabilme gücü o düzeyde artış gösterecektir. Firmanın Finansal Yapısının Analizi - Yabancı Kaynak/Toplam Aktif: Kaldıraç oranı olarak da ifade edilen bu rasyo, varlıkların ne kadarının yabancı kaynaklarla karşılandığını ortaya koymaktadır. Söz konusu bu oranın yüksek olması, firmanın spekülatif tarzda finanse edildiğini, kredi verenler açısından firmanın emniyet marjının dar olduğu, firmanın yüksek faiz yükü altına girdiğini, dolayısıyla faiz ve anapara geri ödeme yükümlülüğü esnasında firmanın sıkıntıya düşebileceğini ortaya koymaktadır. Bu oranda dengenin çok iyi sağlanması çok büyük önem arz etmektedir. Bu oranın çok yüksek olması firmanın sabit yükümlülüklerini karşılayamaması anlamına gelirken; bu oranın çok düşük olması da firmanın vergi tasarrufundan yararlanma fırsatını kaçırdığını ortaya koymaktadır. - Öz Sermaye / Toplam Aktif: Bu oran da firmanın varlıklarının ne kadarının öz kaynaklarla karşılandığını göstermektedir. Bu oranda da dengenin çok iyi sağlanması çok büyük önem arz etmektedir. Bu oranın çok yüksek olması firmanın vergi

tasarrufundan yararlanma fırsatını kaçırdığını; buna karşılık bu oranın çok düşük olmasının da firmanın sabit yükümlülüklerini karşılayamaması anlamına gelmektedir. - Yabancı Kaynak / Öz Sermaye: Bu rasyo, firmanın borçlanma yoluyla sağladığı yabancı kaynak ile firmanın sahip veya sahiplerinin katmış olduğu sermaye arasındaki ilişkiyi ortaya koymaktadır. - Kısa Süreli Yabancı Kaynak / Toplam Aktif: Bu rasyo ise; bir firmanın varlıklarının ne kadarını kısa süreli yabancı kaynakla finanse ettiklerini göstermektedir. Gelişmiş ülkelerde bu rasyonun, toplam varlık değerlerinin 1/3 ünü aşmaması gerektiğini öne sürmektedirler. - Kısa Süreli Yabancı Kaynak / Toplam Yabancı Kaynak: Bu rasyo, toplam yabancı kaynaklar içerisinde, kısa süreli yabancı kaynakların ağırlığını ortaya koymaktadır. Ülkemizde uzun süreli yabancı kaynak temin etmedeki güçlükler ve toplam aktifler içerisinde dönen varlıkların büyük ağırlığa sahip olması gibi faktörlere dayalı olarak Kısa Süreli Yabancı Kaynaklar / Toplam Yabancı Kaynaklar rasyosunun % 75-% 80 düzeyinde oluşmasına neden olmuştur. Bu rasyo bazı sektörlerde %90 lara kadar ulaşmaktadır. - Uzun Vadeli Yabancı Kaynak / Toplam Aktifler: Bu oran ise, toplam varlık değerlerinin ne kadarının uzun süreli yabancı kaynaklarla finanse edildiğini ortaya koymaktadır. - Uzun Süreli Yabancı Kaynaklar / Sürekli Sermaye: Sürekli sermaye, uzun vadeli yabancı kaynaklarla öz kaynakların toplamından oluşmaktadır. Uzun Süreli Yabancı Kaynaklar / Sürekli Sermaye Rasyosunun, sınai işletmelerinde 1/3 ün altında; hizmet işletmelerinde ise ½ nin altında olması beklenmektedir. - K.V. Banka Kredisi / K.V. Yabancı Kaynak: Bu rasyo ise, K.V. Banka Kredilerinin K.V. Yabancı Kaynaklar içerisindeki ağırlığını göstermektedir. - Banka Kredileri / Toplam Yabancı Kaynaklar: Bu oran, Toplam Yabancı kaynakların ne kadarının bankalardan veya bankadan kredi almak suretiyle karşılandığını ortaya koymaktadır. - Banka Kredisi / Toplam Aktifler: Bu rasyo ise, toplam aktifler içerisinde Banka Kredilerinin ağırlığını ortaya koymaktadır. - Banka Kredisi / Öz Sermaye: Bu oran da, banka kredilerinin öz sermaye karşısındaki nispetini ortaya koymaktadır. - MDV / Öz Sermaye: Bu rasyo, maddi duran varlıkların ne kadarının öz sermaye ile finanse edildiğini ortaya koymaktadır.bu oranın 1 den küçük olması MDV nin

tamamının öz sermaye ile finanse edildiğini ortaya koymaktadır. Bu bağlamda sınai işletmelerinde MDV nin tamamını öz sermaye ile finanse edilmesi beklenmektedir. Ancak yoğun teknoloji gerektiren yatırımlarda bu rasyonun 1 den büyük olması makul karşılanmakta ve MDV finansmanında öz sermaye yanında yabancı kaynak kullanıldığını ortaya koymaktadır. Firmanın İktisadi Varlıklarını Kullanımı ile İlgili Analizler - Alacak Devir Hızı: Bu rasyo, bir firmanın alacaklarını tahsil edebilme yeterliliğini ortaya koymaktadır. ADH, bir hesap dönemindeki kredili satışlar tutarının, yıl sonundaki ticari alacaklar toplamına oranlanmasıyla hesaplanmaktadır. Ancak bankalar bu rasyoyu, ticari alacakları net satışlara oranlayarak hesaplanmaktadır. Bu rasyo ne kadar yüksek ise, firma o düzeyde alacaklarını etkin bir biçimde tahsil ediyor demektir. - Alacakların Ortalama Tahsil Süresi: Bir firmanın, alacaklarını ne kadar sürede tahsil ettiğini ortaya koyan bir rasyodur. Bu oran, Yıldaki gün sayısının, Alacak Devir Hızına oranlanmasıyla hesaplanmaktadır. AOTS, bir firmada ne kadar düşük olursa, firma alacak yönetiminde o kadar etkili ve başarılı olarak değerlendirilir. - Stok Devir Hızı: Bir firmanın stoklarını ne kadar etkili kullandığını ortaya koyan önemli bir rasyodur. SDH, satışların maliyetinin, ortalama stok tutarına oranlanmasıyla hesaplanmaktadır. Bu rasyo ne kadar yüksek çıkarsa, işletmenin stoklarını o düzeyde etkili kullandığı ortaya çıkmaktadır. - Stokların Ortalama Tüketim Süresi: Bu oran da, bir firmadaki stokların ne kadar sürede tüketildiğini ortaya koymaktadır. SOTS ise, yıldaki gün sayısının Stok Devir Hızına oranlanmasıyla hesaplanmaktadır. SOTS, bir firmada ne kadar düşük olursa, firmanın stok yönetiminde o düzeyde başarılı olduğunu söyleyebiliriz. - Etkinlik Oranı: Bu rasyo, bir stokun firmaya girdiği andan paraya çevrildiği ana kadar geçen süreyi ölçmektedir. Dolayısıyla Etkinlik Oranı, Alacakların Ortalama Tahsil Süresi ile Stokların Ortalama Tüketim Süreleri toplamından oluşmaktadır. Etkinlik oranı bir firmada ne kadar düşük ise, firma alacak ve stok yönetiminde o düzeyde başarılı olarak değerlendirilmektedir. - Net Çalışma Sermayesi Devir Hızı: Net Çalışma Sermayesi, Dönen Varlıklardan Kısa Vadeli Yabancı Kaynakların çıkarılması suretiyle hesaplanmaktadır. NÇS DH,

Net Satışların NÇS ye oranlanmasıyla hesaplanmaktadır. Bu rasyo ise, firmanın NÇS nin ne kadar etkili kullandığını ortaya koymaktadır. - Dönen Varlık Devir Hızı: Bir işletmenin dönen varlıklarını ne kadar etkili kullandığını ölçen bir rasyodur. Dönen Varlık DH, Net Satışların Dönen Varlıklara oranlanmasıyla hesaplanmaktadır. - MDV Devir Hızı: Bir firmanın duran varlıklarını ne kadar etkili kullandığını ölçen bir oran olup, Net Satış tutarının MDV tutarına oranlanmasıyla hesaplanmaktadır. - Aktif Devir Hızı: Bir işletmenin varlıklarını ne kadar etkin kullandığını ortaya koyan bir rasyodur. Aktif Devir Hızı, Net Satışların Toplam Aktiflere oranlanmasıyla hesaplanmaktadır. - Ticari Borç Devir Hızı: Bir işletmenin Ticari Borçlarını ödeyebilme gücünü ortaya koymaktadır. Satılan Malın Maliyetinin Ortalama Ticari Borçlara oranlanmasıyla hesaplanmaktadır. Firmanın Karlılık Yapısının Analizi - Net Kar/Net Satışlar: Bir firmanın satışları üzerinden hangi oranda kar sağladığını ortaya koyan bir rasyodur. - Finansman Giderleri/ Net Satışlar: Bir firmada finansman giderlerinin, satışlar içerisindeki ağırlığını ortaya koyan bir rasyodur. - Satışların Maliyeti / Net Satışlar: Bir firmanın % kaç maliyetle üretim yaptığını ortaya koyan önemli bir rasyodur. - Brüt Satış Karı / Net Satışlar: Net Satışlarla satış maliyeti arasındaki olumlu fark brüt satış karını ortaya koymaktadır. Bu rasyo, işletmenin faaliyet giderleri ile diğer giderlerini karşılayabilecek kadar kar elde edip etmediğini ortaya koymaktadır. - FVÖK / Toplam Aktif: Bu rasyo, bir firmanın kaynaklarını ne kadar karlı kullandığını ortaya koymaktadır. - Net Kar / Toplam Aktif: Bu oran ise, bir firmanın yapmış olduğu yatırımın karlılığını, başka bir deyişle varlıklarını ne ölçüde verimli kullandığını göstermektedir. - Net Kar / Öz Sermaye: Firmanın sahip ve sahipleri tarafından konulan sermayenin karlılığının ölçülmesinde kullanılan önemli rasyolardan birisidir. Firmanın Sabit Yükümlülüklerini Karşılayabilme Gücünün Analizi

- FVÖK / Finansman Giderleri: Bir firmanın faiz yükümlülüklerini karşılayabilme gücünü ortaya koymaktadır. Bu rasyonun gelişmiş ülkelerde 7-8 düzeyinde olması beklenmektedir. - Net Kar / Finansman Gideri: Bu rasyo da, bir firmanın faiz yükümlülüklerini yerine getirebilme kabiliyetini ölçmede kullanılmaktadır. Bu oranın gelişmiş ülkelerde 3 4 düzeyinde olması beklenmektedir. Firmanın Büyümesi ile İlgili Analizler. Firmaya ilişkin büyüme oranları, satış, FVÖK, öz sermaye ve varlık toplamı olarak hesaplanmaktadır. - Satışlarda Büyüme: Satışlardaki büyümeyi hesaplamak için cari dönemdeki satış tutarından bir önceki dönem satış tutarı çıkartılır ve elde edilen değer bir önceki dönem satış tutarına oranlanır. - FVÖK Büyüme: FVÖK deki büyümeyi hesaplamak için ise, cari dönemdeki FVÖK dan bir önceki dönem FVÖK çıkartılır ve elde edilen değer bir önceki dönem FVÖK tutarına oranlanır. - Öz Sermayedeki Büyüme: Öz Sermayedeki büyümenin hesaplanması için, cari dönem öz sermaye tutarından bir önceki dönem öz sermaye tutarı çıkartılır ve elde edilen değer bir önceki dönem öz sermaye tutarına oranlanır. - Toplam Aktif deki Büyüme: Toplam Aktif deki büyümenin hesaplanması için, cari dönem toplam aktif rakamından bir önceki toplam aktif değeri çıkartılır ve elde edilen rakam bir önceki toplam aktif rakamına oranlanır. ÖRNEK UYGULAMA - I: TÜPRAŞ-TÜRKİYE PETROL RAFİNERİLERİ A.Ş. Bağımsız Denetim'den GENEL KURUL'A SUNULACAK Geçmiş Geçmiş AYRINTILI BİLANÇO (Milyon TL) 31.12.2001 31.12.2000 I. DÖNEN VARLIKLAR 1351157974 1170669086 A. Hazır Değerler 344441772 163270267 1. Kasa 84 6515 2. Bankalar 344441687 163263744 3. Diğer Hazır Değerler 1 8 B. Menkul Kıymetler 0 0 1. Hisse Senetleri 0 0 2. Özel Kesim Tahvil, Senet ve Bonoları 0 0 3. Kamu Kesimi Tahvil, Senet ve Bonoları 0 0 4. Diğer Menkul Kıymetler 0 0

5. Menkul Kıymetler Değer Düşüklüğü Karş.(-) 0 0 C. Kısa Vadeli Ticari Alacaklar 272629000 441937400 1. Alıcılar 273472913 292480396 2. Alacak Senetleri 572238 27261499 3. Verilen Depozito ve Teminatlar 5307458 8080540 4. Diğer Kısa Vadeli Ticari Alacaklar 4772193 152023963 5. Alacak Reeskontu (-) -10758310-33614234 6. Şüpheli Alacaklar Karşılığı (-) -737492-4294764 D. Diğer Kısa Vadeli Alacaklar 83283550 29748841 1. Ortaklardan Alacaklar 73089175 0 2. İştiraklerden Alacaklar 0 10439 3. Bağlı Ortaklıklardan Alacaklar 0 0 4. Kısa Vadeli Diğer Alacaklar 14499720 33410554 5. Alacak Reeskontu (-) 0 0 6. Şüpheli Alacaklar Karşılığı (-) -4305345-3672152 E. Stoklar 556087794 463813011 1. İlk Madde ve Malzeme 305363421 229407962 2. Yarı Mamuller 55789760 34304526 3. Ara Mamuller 0 0 4. Mamuller 171860623 151374710 5. Emtia 38374113 41940576 6. Diğer Stoklar 144147 498 7. Stok Değer Düşüklüğü Karşılığı (-) -23230788-3930000 8. Verilen Sipariş Avansları 7786518 10714739 F. Diğer Dönen Varlıklar 94715858 71899567 II. DURAN VARLIKLAR 834312877 448613280 A. Uzun Vadeli Ticari Alacaklar 1432 1415 1. Alıcılar 0 0 2. Alacak Senetleri 0 0 3. Verilen Depozito ve Teminatlar 1432 1415 4. Diğer Uzun Vadeli Ticari Alacaklar 0 0 5. Alacak Reeskontu (-) 0 0 6. Şüpheli Alacaklar Karşılığı (-) 0 0 B. Diğer Uzun Vadeli Alacaklar 1481 102631 1. Ortaklardan Alacaklar 0 0 2. İştiraklerden Alacaklar 0 0 3. Bağlı Ortaklıklardan Alacaklar 0 0 4. Uzun Vadeli Diğer Alacaklar 1481 102631 5. Alacak Reeskontu (-) 0 0 6. Şüpheli Alacaklar Karşılığı (-) 0 0 C. Finansal Duran Varlıklar 2106850 1483350 1. Bağlı Menkul Kıymetler 0 0 2. Bağlı Menkul Kıy.Değ.Düş.Karşılığı (-) 0 0 3. İştirakler 2106850 1483350 4. İştiraklere Sermaye Taahhütleri (-) 0 0 5. İştirakler Değer Düşüklüğü Karşılığı (-) 0 0 6. Bağlı Ortaklıklar 0 0 7. Bağlı Ortaklıklara Sermaye Taahhütleri (-) 0 0

8. Bağlı Ortaklıklar Değer Düşüklüğü Karş. (-) 0 0 9. Diğer Finansal Duran Varlıklar 0 0 D. Maddi Duran Varlıklar 831647710 446612238 1. Arazi ve Arsalar 344770 344769 2. Yerüstü ve Yeraltı Düzenleri 213932074 102384776 3. Binalar 67861183 28182389 4. Makine, Tesis ve Cihazlar 1217515923 633835780 5. Taşıt Araç ve Gereçleri 8949018 4989058 6. Döşeme ve Demirbaşlar 1603976 787159 7. Diğer Maddi Duran Varlıklar 109100 109100 8. Birikmiş Amortismanlar (-) -778579101-431449816 9. Yapılmakta Olan Yatırımlar 90654998 105947198 10. Verilen Sipariş Avansları 9255769 1481825 E. Maddi Olmayan Duran Varlıklar 301739 199123 1. Kuruluş ve Teşkilatlanma Giderleri 0 0 2. Haklar 120264 76002 3. Araştırma ve Geliştirme Giderleri 0 0 4. Diğer Maddi Olmayan Duran Varlıklar 181475 123121 5. Verilen Avanslar 0 0 F. Diğer Duran Varlıklar 253665 214523 A K T İ F T O P L A M I 2185470851 1619282366 TÜPRAŞ-TÜRKİYE PETROL RAFİNERİLERİ A.Ş. Bağımsız Denetim'den GENEL KURUL'A SUNULACAK Geçmiş Geçmiş AYRINTILI BİLANÇO (Milyon TL) 31.12.2001 31.12.2000 I. KISA VADELİ BORÇLAR 1034413856 803523202 A. Finansal Borçlar 88927483 32992092 1. Banka Kredileri 0 0 2. Uzun Vadeli Kredilerin Anapara Taksitleri ve Faizleri 88927483 32992092 3. Tahvil Anapara Taksitleri ve Faizleri 0 0 4. Çıkarılmış Bonolar ve Senetler 0 0 5. Diğer Finansal Borçlar 0 0 B. Ticari Borçlar 410011499 336405719 1. Satıcılar 361411890 328685180 2. Borç Senetleri 20968196 0 3. Alınan Depozito ve Teminatlar 586533 538596 4. Diğer Ticari Borçlar 27044880 7181943 5. Borç Reeskontu (-) 0 0 C. Diğer Kısa Vadeli Borçlar 386742753 250883636 1. Ortaklara Borçlar 152675 34244 2. İştiraklere Borçlar 0 0 3. Bağlı Ortaklıklara Borçlar 0 0 4. Ödenecek Giderler 2575013 5727879 5. Ödenecek Vergi, Harç ve Diğer Kesintiler 333299193 244895853 6. Ertelenen ve Taksite Bağlanan Devlet Alacakları 0 0

7. Kısa Vadeli Diğer Borçlar 51298839 225660 8. Borç Reeskontu (-) -582967 0 D. Alınan Sipariş Avansları 14430531 25223807 E. Borç ve Gider Karşılıkları 134301590 158017948 1. Vergi Karşılıkları 94871799 144980081 2. Diğer Borç ve Gider Karşılıkları 39429791 13037867 II. UZUN VADELİ BORÇLAR 419242431 191418255 A. Finansal Borçlar 297336524 154592936 1. Banka Kredileri 297336524 154592936 2. Çıkarılmış Tahviller 0 0 3. Çıkarılmış Diğer Menkul Kıymetler 0 0 4. Diğer Finansal Borçlar 0 0 B. Ticari Borçlar 0 0 1. Satıcılar 0 0 2. Borç Senetleri 0 0 3. Alınan Depozito ve Teminatlar 0 0 4. Diğer Ticari Borçlar 0 0 5. Borç Reeskontu (-) 0 0 C. Diğer Uzun Vadeli Borçlar 47507195 1665238 1. Ortaklara Borçlar 0 0 2. İştiraklere Borçlar 0 0 3. Bağlı Ortaklıklara Borçlar 0 0 4. Ertelenen ve Taksite Bağlanan Devlet Alacakları 0 0 5. Uzun Vadeli Diğer Borçlar 48760299 1665238 6. Borç Reeskontu (-) -1253104 0 D. Alınan Sipariş Avansları 1928 0 E. Borç ve Gider Karşılıkları 74396784 35160081 1. Kıdem Tazminatı Karşılıkları 72665316 35160081 2. Diğer Borç ve Gider Karşılıkları 1731468 0 III. ÖZ SERMAYE 731814564 624340909 A. Sermaye 250419200 74752000 B. Sermaye Taahhütleri (-) 0 0 C. Emisyon Primi 171969 171969 D. Yeniden Değerleme Değer Artışı 230049500 268952252 1. Duran Varlıklardaki Değer Artışı 228090550 267616802 2. İştiraklerdeki Değer Artışı 1958950 1335450 3. Borsa'da Oluşan Değer Artışı 0 0 E. Yedekler 62540637 37482504 1. Yasal Yedekler 62214990 36981130 2. Statü Yedekleri 0 0 3. Özel Yedekler 0 175727 4. Olağanüstü Yedek 325647 325647 5. Maliyet Artış Fonu 0 0 6. Serm.Eklenecek İşti.His.ve Gayr.Satış Kazançları 0 0 7. Geçmiş Yıl Karı 0 0 F. Net Dönem Karı 188633258 242982184 G. Dönem Zararı (-) 0 0 H. Geçmiş Yıllar Zararları (-) 0 0

1.... Yılı Zararı 0 0 2.... Yılı Zararı 0 0 P A S İ F T O P L A M I 2185470851 1619282366 TÜPRAŞ-TÜRKİYE PETROL RAFİNERİLERİ A.Ş. Bağımsız Denetim'den GENEL KURUL'A SUNULACAK Geçmiş Geçmiş AYRINTILI GELİR TABLOSU (Milyon TL) 31.12.2001 31.12.2000 A. Brüt Satışlar 10999181525 6357353828 1. Yurtiçi Satışlar 10595788331 6005704338 2. Yurtdışı Satışlar 402994492 136938352 3. Diğer Satışlar 398702 214711138 B. Satışlardan İndirimler (-) -4646824124-2382025418 1. Satıştan İadeler (-) 0 0 2. Satış Iskontoları (-) -4889629-1609670 3. Diğer İndirimler (-) -4641934495-2380415748 C. Net Satışlar 6352357401 3975328410 D. Satışların Maliyeti (-) -5980857144-3590628959 BRÜT SATIŞ KARI (ZARARI) 371500257 384699451 E. Faaliyet Giderleri (-) -134546721-64768882 1. Araştırma ve Geliştirme Giderleri (-) 0 0 2. Pazarlama, Satış ve Dağıtım Giderleri (-) -23542840-14925888 3. Genel Yönetim Giderleri (-) -111003881-49842994 ESAS FAALİYET KARI (ZARARI) 236953536 319930569 F. Diğer Faaliyetlerden Gelirler ve Karlar 356197635 141190694 1. İştiraklerden Temettü Gelirleri 0 0 2. Bağlı Ortaklıklardan Temettü Gelirleri 0 0 3. Faiz ve Diğer Temettü Gelirleri 163834529 106764937 4. Faaliyetle İlgili Diğer Gelirler ve Karlar 192363106 34425757 G. Diğer Faaliyetlerden Giderler ve Zararlar (-) -264165843-47656186 H. Finansman Giderleri (-) -42845441-13333944 1. Kısa Vadeli Borçlanma Giderleri (-) 0 0 2. Uzun Vadeli Borçlanma Giderleri (-) -42845441-13333944 FAALİYET KARI (ZARARI) 286139887 400131133 I. Olağanüstü Gelirler ve Karlar 20043812 3097791 1. Konusu Kalmayan Karşılıklar 6825005 0 2. Önceki Dönem Gelir ve Karları 1394211 261570 3. Diğer Olağanüstü Gelirler ve Karlar 11824596 2836221 J. Olağanüstü Giderler ve Zararlar (-) -22678642-20653454 1. Çalışmayan Kısım Giderleri ve Zararları (-) -4850864-13796951 2. Önceki Dönem Gider ve Zararları (-) -7474560-1120869 3. Diğer Olağanüstü Giderler ve Zararlar (-) -10353218-5735634

DÖNEM KARI (ZARARI) 283505057 382575470 K. Ödenecek Vergi ve Yasal Yükümlülükler (-) -94871799-139593286 NET DÖNEM KARI (ZARARI) 188633258 242982184 KARŞILAŞTIRMALI ORAN ANALİZİ 2001 YILI 2000 YILI LİKİDİTE ORANLARI LİKİDİTE ORANLARI CARİ O 1,30620638 CARİ O 1,45692008 DV/TYK O 0,92948931DV/TYK O 1,17662107 LİKİDİTE O 0,59654148LİKİDİTE O 0,75319252 NAKİT O 0,33298256NAKİT O 0,20319297 HAZ DEĞ/KVYK 0,33298256HAZ DEĞ/KVYK 0,20319297 NÇS/TOP AK 0,14493175NÇS/TOP AK 0,2267337 NET SAT/KVYK 6,14102118NET SAT/KVYK 4,94737227 AKDİVİTE ORANLARI AKDİVİTE ORANLARI AL.DEV.HIZI 23,300373 AL.DEV.HIZI 8,99522966 AL.ORT.TAH.SÜR 15,6649853 AL.ORT.TAH.SÜR 40,5770629 STOK DEV. HIZI 10,755239STOK DEV. HIZI 7,74154427 S.O.T.S. 33,9369492 S.O.T.S. 47,1482158 ETKİNLİK O 49,6019344ETKİNLİK O 87,7252787 NET ÇAL.SER.D.H. 20,0551708NET ÇAL.SER.D.H. 10,8276535 DÖN.VAR.DEV.HIZI 4,70141725 DÖN.VAR.DEV.HIZI 3,39577465 MDV DEV.HIZI 7,6382792MDV DEV.HIZI 8,90107362 TİC.BOR.DEV.HIZI 14,5870473 TİC.BOR.DEV.HIZI 10,6735075 TİC.BORÇ.ORT.ÖD.SÜRESİ 25,0221989 TİC.BORÇ.ORT.ÖD.SÜRESİ 34,1968187 ÖZSERMAYE DEV.HIZI 8,68028284ÖZSERMAYE DEV.HIZI 6,36724 SERMAYE YAPISI ORANLARI SERMAYE YAPISI ORANLARI TOPLAM BORÇ/TOP.AKTF. 0,66514558TOPLAM BORÇ/TOP.AKTF. 0,61443358 ÖZSERM./TOP.AKTF 0,33485442 ÖZSERM./TOP.AKTF 0,38556642 ÖZ.SER.Ç(T.AKT/ÖZSERM.) 2,98637245 ÖZ.SER.Ç(T.AKT/ÖZSERM.) 2,59358684 TOP.YAB.KAY/ÖZSERMAYE 1,98637245 TOP.YAB.KAY/ÖZSERMAYE 1,59358684 KVYK/TOPL.AKTF 0,47331396 KVYK/TOPL.AKTF 0,49622179 UVYK/TOPL.AKTF 0,19183163 UVYK/TOPL.AKTF 0,11821178 KVYK/TOP.YAB.KAYN. 0,71159453 KVYK/TOP.YAB.KAYN. 0,80760852 UVYK/(ÖZSERM+UVYK) 0,36422387 UVYK/(ÖZSERM+UVYK) 0,23465045 MDV-NET/ÖZSERMAYE 1,13641864 MDV-NET/ÖZSERMAYE 0,71533393 Kısa V.Bank.Krd./KVYK 0Kısa V.Bank.Krd./KVYK 0 Toplam Bank.Krd./TOP.Y.KAY. 0,2045439Toplam Bank.Krd./TOP.Y.KAY. 0,15537893 Toplam Bank.Krd./TOP.AKTF. 0,13605147Toplam Bank.Krd./TOP.AKTF. 0,09547003 Toplam Bank.Krd/ÖZSERM. 0,40630036Toplam Bank.Krd/ÖZSERM. 0,24760981 MDV-NET/UVYK 1,98369165 MDV-NET/UVYK 2,33317474 ÖDENMİŞ SER/ÖZSERM 0,34218942ÖDENMİŞ SER/ÖZSERM 0,11972946 KARLILIK ORANLARI KARLILIK ORANLARI

NET KAR/ÖZSERMAYE 0,25776101NET KAR/ÖZSERMAYE 0,3891819 FVÖK/ÖZSERMAYE 0,44594698 FVÖK/ÖZSERMAYE 0,63412377 NET KAR/TOPL.AKTF. 0,08631241NET KAR/TOPL.AKTF. 0,15005547 FVÖK/TOPL.AKTF. 0,14932732 FVÖK/TOPL.AKTF. 0,24449684 BÜR.SAT.KARI/NET SATIŞ. 0,05848227BÜR.SAT.KARI/NET SATIŞ. 0,09677174 FAALİYET KAR/NET SATIŞ. 0,04504468FAALİYET KAR/NET SATIŞ. 0,1006536 FAALİYET MALİYET ORAN. 0,95495532FAALİYET MALİYET ORAN. 0,8993464 SAT.MALY/NET SATIŞ. 0,94151773SAT.MALY/NET SATIŞ. 0,90322826 FİN.GİD./NET SAT. 0,00674481FİN.GİD./NET SAT. 0,00335417 NET KAR/NET SATIŞLAR 0,029695 NET KAR/NET SATIŞLAR 0,06112254 SABİT.YÜK.KARŞ.ORANLARI SABİT.YÜK.KARŞ.ORANLARI FVÖK/FİNANSMAN GİD. 7,6169247 FVÖK/FİNANSMAN GİD. 29,6918462 (NET KAR+FİN.GİD.)/FİN.GİD. 5,4026448 (NET KAR+FİN.GİD.)/FİN.GİD. 19,2228292 ÖRNEK UYGULAMA - II: PINAR SU Bağımsız Denetim'den GENEL KURUL'A SUNULACAK Geçmiş Geçmiş AYRINTILI BİLANÇO (Milyon TL) 31.12.2002 31.12.2001 I. DÖNEN VARLIKLAR 9.224.098 11.222.682 A. Hazır Değerler 21.441 132.063 1. Kasa 8.963 23.058 2. Bankalar 12.468 109.005 3. Diğer Hazır Değerler 10 0 B. Menkul Kıymetler 0 0 1. Hisse Senetleri 0 0 2. Özel Kesim Tahvil, Senet ve Bonoları 0 0 3. Kamu Kesimi Tahvil, Senet ve Bonoları 0 0 4. Diğer Menkul Kıymetler 0 0 5. Menkul Kıymetler Değer Düşüklüğü Karş.(-) 0 0 C. Kısa Vadeli Ticari Alacaklar 999.893 1.529.581 1. Alıcılar 574.170 1.511.499 2. Alacak Senetleri 455.217 16.666 3. Verilen Depozito ve Teminatlar 0 4.093 4. Diğer Kısa Vadeli Ticari Alacaklar 23.460 0 5. Alacak Reeskontu (-) (29.494) (2.677) 6. Şüpheli Alacaklar Karşılığı (-) (23.460) 0 D. Diğer Kısa Vadeli Alacaklar 5.237.666 6.992.461 1. Ortaklardan Alacaklar 0 2. İştiraklerden Alacaklar 0 0 3. Bağlı Ortaklıklardan Alacaklar 0 0 4. Kısa Vadeli Diğer Alacaklar 5.237.666 6.992.461 5. Alacak Reeskontu (-) 0 0 6. Şüpheli Alacaklar Karşılığı (-) 0 0 E. Stoklar 1.304.439 1.456.446 1. İlk Madde ve Malzeme 748.561 624.679 2. Yarı Mamuller 0 0 3. Ara Mamuller 0 0

4. Mamuller 185.595 272.636 5. Emtia 35.803 343.500 6. Diğer Stoklar 333.648 197.624 7. Stok Değer Düşüklüğü Karşılığı (-) 0 0 8. Verilen Sipariş Avansları 832 18.007 F. Diğer Dönen Varlıklar 1.660.659 1.112.131 II. DURAN VARLIKLAR 22.843.233 17.356.984 A. Uzun Vadeli Ticari Alacaklar 1.441 135 1. Alıcılar 0 0 2. Alacak Senetleri 0 0 3. Verilen Depozito ve Teminatlar 1.441 135 4. Diğer Uzun Vadeli Ticari Alacaklar 0 0 5. Alacak Reeskontu (-) 0 0 6. Şüpheli Alacaklar Karşılığı (-) 0 0 B. Diğer Uzun Vadeli Alacaklar 6.426.569 6.579.928 1. Ortaklardan Alacaklar 0 0 2. İştiraklerden Alacaklar 0 0 3. Bağlı Ortaklıklardan Alacaklar 0 0 4. Uzun Vadeli Diğer Alacaklar 6.426.569 6.579.928 5. Alacak Reeskontu (-) 0 0 6. Şüpheli Alacaklar Karşılığı (-) 0 0 C. Finansal Duran Varlıklar 1.782.334 384.542 1. Bağlı Menkul Kıymetler 0 384.542 2. Bağlı Menkul Kıy.Değ.Düş.Karşılığı (-) 0 0 3. İştirakler 0 0 4. İştiraklere Sermaye Taahhütleri (-) 0 0 5. İştirakler Değer Düşüklüğü Karşılığı (-) 0 0 6. Bağlı Ortaklıklar 0 0 7. Bağlı Ortaklıklara Sermaye Taahhütleri (-) 0 0 8. Bağlı Ortaklıklar Değer Düşüklüğü Karş. (-) 0 0 9. Diğer Finansal Duran Varlıklar 1.782.334 0 D. Maddi Duran Varlıklar 14.508.499 10.326.273 1. Arazi ve Arsalar 6.996 6.996 2. Yerüstü ve Yeraltı Düzenleri 368.317 232.874 3. Binalar 4.575.701 2.901.131 4. Makine, Tesis ve Cihazlar 16.302.624 10.615.506 5. Taşıt Araç ve Gereçleri 764.949 489.995 6. Döşeme ve Demirbaşlar 2.299.955 1.321.137 7. Diğer Maddi Duran Varlıklar 0 0 8. Birikmiş Amortismanlar (-) (9.810.043)(5.338.157) 9. Yapılmakta Olan Yatırımlar 0 96.791 10. Verilen Sipariş Avansları 0 0 E. Maddi Olmayan Duran Varlıklar 117.283 58.511 1. Kuruluş ve Teşkilatlanma Giderleri 0 0 2. Haklar 105.432 46.329 3. Araştırma ve Geliştirme Giderleri 0 0 4. Diğer Maddi Olmayan Duran Varlıklar 11.851 12.182 5. Verilen Avanslar 0 0 F. Diğer Duran Varlıklar 7.107 7.595

A K T İ F T O P L A M I 32.067.331 28.579.666 PINAR SU Bağımsız Denetim'den GENEL KURUL'A SUNULACAK Geçmiş Geçmiş AYRINTILI BİLANÇO (Milyon TL) 31.12.2002 31.12.2001 I. KISA VADELİ BORÇLAR 12.079.781 13.397.289 A. Finansal Borçlar 8.029.795 8.432.651 1. Banka Kredileri 4.103.772 0 2. Uzun Vadeli Kredilerin Anapara Taksitleri ve Faizleri 3.926.023 8.173.701 3. Tahvil Anapara Taksitleri ve Faizleri 0 0 4. Çıkarılmış Bonolar ve Senetler 0 0 5. Diğer Finansal Borçlar 0 258.950 B. Ticari Borçlar 1.139.142 2.636.142 1. Satıcılar 1.067.485 2.636.142 2. Borç Senetleri 0 0 3. Alınan Depozito ve Teminatlar 0 0 4. Diğer Ticari Borçlar 71.657 0 5. Borç Reeskontu (-) 0 0 C. Diğer Kısa Vadeli Borçlar 1.739.448 1.686.263 1. Ortaklara Borçlar 58.028 58.069 2. İştiraklere Borçlar 0 0 3. Bağlı Ortaklıklara Borçlar 0 0 4. Ödenecek Giderler 0 0 5. Ödenecek Vergi, Harç ve Diğer Kesintiler 79.004 285.701 6. Ertelenen ve Taksite Bağlanan Devlet Alacakları 0 246.101 7. Kısa Vadeli Diğer Borçlar 1.602.416 1.096.392 8. Borç Reeskontu (-) 0 0 D. Alınan Sipariş Avansları 258.250 22.329 E. Borç ve Gider Karşılıkları 913.146 619.904 1. Vergi Karşılıkları 0 0 2. Diğer Borç ve Gider Karşılıkları 913.146 619.904 II. UZUN VADELİ BORÇLAR 8.403.912 7.899.861 A. Finansal Borçlar 8.092.731 7.590.473 1. Banka Kredileri 8.092.731 7.590.473 2. Çıkarılmış Tahviller 0 0 3. Çıkarılmış Diğer Menkul Kıymetler 0 0 4. Diğer Finansal Borçlar 0 0 B. Ticari Borçlar 0 0 1. Satıcılar 0 0 2. Borç Senetleri 0 0 3. Alınan Depozito ve Teminatlar 0 0 4. Diğer Ticari Borçlar 0 0 5. Borç Reeskontu (-) 0 0 C. Diğer Uzun Vadeli Borçlar 0 0 1. Ortaklara Borçlar 0 0 2. İştiraklere Borçlar 0 0 3. Bağlı Ortaklıklara Borçlar 0 0

4. Ertelenen ve Taksite Bağlanan Devlet Alacakları 0 0 5. Uzun Vadeli Diğer Borçlar 0 0 6. Borç Reeskontu (-) 0 0 D. Alınan Sipariş Avansları 0 0 E. Borç ve Gider Karşılıkları 311.181 309.388 1. Kıdem Tazminatı Karşılıkları 311.181 309.388 2. Diğer Borç ve Gider Karşılıkları 0 0 III. ÖZ SERMAYE 11.583.638 7.282.516 A. Sermaye 3.898.125 3.898.125 B. Sermaye Taahhütleri (-) 0 0 C. Emisyon Primi 4.502 4.499 D. Yeniden Değerleme Değer Artışı 9.430.413 3.668.595 1. Duran Varlıklardaki Değer Artışı 9.220.260 3.668.557 2. İştiraklerdeki Değer Artışı 210.153 38 3. Borsa'da Oluşan Değer Artışı 0 0 E. Yedekler 206.849 206.789 1. Yasal Yedekler 154.106 154.106 2. Statü Yedekleri 0 0 3. Özel Yedekler 0 0 4. Olağanüstü Yedek 52.684 52.683 5. Maliyet Artış Fonu 0 0 6. Serm.Eklenecek İşti.His.ve Gayr.Satış Kazançları 59 0 7. Geçmiş Yıl Karı 0 0 F. Net Dönem Karı 0 0 G. Dönem Zararı (-) (1.460.759) (495.492) H. Geçmiş Yıllar Zararları (-) (495.492) 0 1. 2001 Yılı Zararı (495.492) 0 2.... Yılı Zararı 0 0 P A S İ F T O P L A M I 32.067.331 28.579.666 PINAR SU Bağımsız Denetim'den GENEL KURUL'A SUNULACAK Geçmiş Geçmiş AYRINTILI GELİR TABLOSU (Milyon TL) 31.12.2002 31.12.2001 A. Brüt Satışlar 26.559.197 26.610.969 1. Yurtiçi Satışlar 23.073.747 23.117.487 2. Yurtdışı Satışlar 3.485.450 3.292.304 3. Diğer Satışlar 0 201.178 B. Satışlardan İndirimler (-) (10.159.100) (7.951.771) 1. Satıştan İadeler (-) (94.972) (394.643) 2. Satış Iskontoları (-) (10.064.128) (7.557.128) 3. Diğer İndirimler (-) 0 0 C. Net Satışlar 16.400.097 18.659.198 D. Satışların Maliyeti (-) (12.630.045)(12.671.476) BRÜT SATIŞ KARI (ZARARI) 3.770.052 5.987.722 E. Faaliyet Giderleri (-) (4.051.957) (4.643.985) 1. Araştırma ve Geliştirme Giderleri (-) 0 0 2. Pazarlama, Satış ve Dağıtım Giderleri (-) (2.380.592) (2.640.996)

3. Genel Yönetim Giderleri (-) (1.671.365) (2.002.989) ESAS FAALİYET KARI (ZARARI) (281.905) 1.343.737 F. Diğer Faaliyetlerden Gelirler ve Karlar 4.621.647 6.471.205 1. İştiraklerden Temettü Gelirleri 8.176 0 2. Bağlı Ortaklıklardan Temettü Gelirleri 0 0 3. Faiz ve Diğer Temettü Gelirleri 135.800 74.834 4. Faaliyetle İlgili Diğer Gelirler ve Karlar 4.477.671 6.396.371 G. Diğer Faaliyetlerden Giderler ve Zararlar (-) (272.184) (303.552) H. Finansman Giderleri (-) (5.525.620) (8.016.182) 1. Kısa Vadeli Borçlanma Giderleri (-) (2.966.355) (5.283.692) 2. Uzun Vadeli Borçlanma Giderleri (-) (2.559.265) (2.732.490) FAALİYET KARI (ZARARI) (1.458.062) (504.792) I. Olağanüstü Gelirler ve Karlar 136.489 9.300 1. Konusu Kalmayan Karşılıklar 0 0 2. Önceki Dönem Gelir ve Karları 126.695 0 3. Diğer Olağanüstü Gelirler ve Karlar 9.794 9.300 J. Olağanüstü Giderler ve Zararlar (-) (139.186) 0 1. Çalışmayan Kısım Giderleri ve Zararları (-) (55.576) 0 2. Önceki Dönem Gider ve Zararları (-) (34.288) 0 3. Diğer Olağanüstü Giderler ve Zararlar (-) (49.322) 0 DÖNEM KARI (ZARARI) (1.460.759) (495.492) K. Ödenecek Vergi ve Yasal Yükümlülükler (-) 0 0 NET DÖNEM KARI (ZARARI) (1.460.759) (495.492) KARŞILAŞTIRMALI ORAN ANALİZİ(PINAR SU) 2002 2001 LİKİDİTE ORANLARI LİKİDİTE ORANLARI CARİ O 0,763598115 CARİ O 0,837683057 DV/TYK O 0,450314208 DV/TYK O 0,526956987 LİKİDİTE O 0,084549049 LİKİDİTE O 0,124028376 NAKİT O 0,001774949 NAKİT O 0,009857442 HAZ DEĞ/KVYK 0,001774949 HAZ DEĞ/KVYK 0,009857442 NÇS/TOP AK -0,089052718 NÇS/TOP AK -0,076089308 NET SAT/KVYK 1,357648537 NET SAT/KVYK 1,392759237 AKDİVİTE ORANLARI AKDİVİTE ORANLARI AL.DEV.HIZI 16,401852 AL.DEV.HIZI 12,19889499 AL.ORT.TAH.SÜR 22,25358454 AL.ORT.TAH.SÜR 29,92074284 STOK DEV. HIZI 9,682357703 STOK DEV. HIZI 8,700271757 S.O.T.S. 37,69742982 S.O.T.S. 41,95271253 ETKİNLİK O 59,95101436 ETKİNLİK O 71,87345538 NET ÇAL.SER.D.H. -5,74296832 NET ÇAL.SER.D.H. -8,580492015 DÖN.VAR.DEV.HIZI 1,777962138 DÖN.VAR.DEV.HIZI 1,662632693 MDV DEV.HIZI 1,130378615 MDV DEV.HIZI 1,806963461 TİC.BOR.DEV.HIZI 11,08733152 TİC.BOR.DEV.HIZI 4,806826036 TİC.BORÇ.ORT.ÖD.SÜRESİ 32,92045515 TİC.BORÇ.ORT.ÖD.SÜRESİ 75,93368207 ÖZSERMAYE DEV.HIZI 1,415798474 ÖZSERMAYE DEV.HIZI 2,562191144 SERMAYE YAPISI ORANLARI SERMAYE YAPISI ORANLARI TOPLAM BORÇ/TOP.AKTF. 0,638771371 TOPLAM BORÇ/TOP.AKTF. 0,745185406

ÖZSERM./TOP.AKTF 0,361228629 ÖZSERM./TOP.AKTF 0,254814594 ÖZ.SER.Ç(T.AKT/ÖZSERM.) 2,768329863 ÖZ.SER.Ç(T.AKT/ÖZSERM.) 3,924421999 TOP.YAB.KAY/ÖZSERMAYE 1,768329863 TOP.YAB.KAY/ÖZSERMAYE 2,924421999 KVYK/TOPL.AKTF 0,376700543 KVYK/TOPL.AKTF 0,468769964 UVYK/TOPL.AKTF 0,262070828 UVYK/TOPL.AKTF 0,276415442 KVYK/TOP.YAB.KAYN. 0,589726716 KVYK/TOP.YAB.KAYN. 0,629064875 UVYK/(ÖZSERM+UVYK) 0,420457335 UVYK/(ÖZSERM+UVYK) 0,520330973 MDV-NET/ÖZSERMAYE 1,252499344 MDV-NET/ÖZSERMAYE 1,417954042 Kısa V.Bank.Krd./KVYK 0,339722384 Kısa V.Bank.Krd./KVYK 0 Toplam Bank.Krd./TOP.Y.KAY. 0,595425005 Toplam Bank.Krd./TOP.Y.KAY. 0,356407923 Toplam Bank.Krd./TOP.AKTF. 0,380340447 Toplam Bank.Krd./TOP.AKTF. 0,265589983 Toplam Bank.Krd/ÖZSERM. 1,052907817 Toplam Bank.Krd/ÖZSERM. 1,042287171 MDV-NET/UVYK 1,726398254 MDV-NET/UVYK 1,307146164 ÖDENMİŞ SER/ÖZSERM 0,336519926 ÖDENMİŞ SER/ÖZSERM 0,535271739 KARLILIK ORANLARI KARLILIK ORANLARI NET KAR/ÖZSERMAYE -0,126105374 NET KAR/ÖZSERMAYE -0,068038573 FVÖK/ÖZSERMAYE 0,350914022 FVÖK/ÖZSERMAYE 1,032704906 NET KAR/TOPL.AKTF. -0,045552871 NET KAR/TOPL.AKTF. -0,017337222 FVÖK/TOPL.AKTF. 0,126760191 FVÖK/TOPL.AKTF. 0,263148282 BÜR.SAT.KARI/NET SATIŞ. 0,22987986 BÜR.SAT.KARI/NET SATIŞ. 0,320899215 FAALİYET KAR/NET SATIŞ. -0,088905694 FAALİYET KAR/NET SATIŞ. -0,027053271 FAALİYET MALİYET ORAN. 1,088905694 FAALİYET MALİYET ORAN. 1,027053271 SAT.MALY/NET SATIŞ. 0,77012014 SAT.MALY/NET SATIŞ. 0,679100785 FİN.GİD./NET SAT. 0,336926056 FİN.GİD./NET SAT. 0,429610212 NET KAR/NET SATIŞLAR -0,089070144 NET KAR/NET SATIŞLAR -0,026554839 SABİT.YÜK.KARŞ.ORANLARI SABİT.YÜK.KARŞ.ORANLARI FVÖK/FİNANSMAN GİD. 0,735638897 FVÖK/FİNANSMAN GİD. 0,938188529 (NET KAR+FİN.GİD.)/FİN.GİD. 0,735638897 (NET KAR+FİN.GİD.)/FİN.GİD. 0,938188529 - Satışlarda Büyüme: BÜYÜME ORANLARI ÖRNEK-I 2002 2001 C. Net Satışlar 6.352.357.401 3.975.328.410 6.352.357.401 3.975.328.410 3.975.328.410 %60 - FVÖK Büyüme: 2002 2001 FVÖK 326.350.498 395.909.414

326.350.498 395.909.414 395.909.414 %18 - Öz Sermayedeki Büyüme: 2002 2001 III. ÖZ SERMAYE 731814564 624340909 731.814.564 624.340.909 624.340.909 %17 PROFORMA BİLANÇO Satışlardan Etkilenen Bilanço Kalemleri: - Hazır Değerler, - Alacaklar, - Stoklar, - MDV, - Ticari Borçlar, - Ödenecek Giderler, - Ödenecek Vergi ve Prim Borçları. ERSU GIDA PROFORMA BİLANÇO ÖRNEK- I AYRINTILI BİLANÇO (Milyon TL) 31.12.2002 I. DÖNEN VARLIKLAR 7.500.891 2003 YILI PROFORMA BİLANÇO SATIŞLARIN %50 ORANINDA ARATACAĞI VARSAYIMINA GÖRE A. Hazır Değerler 92.842 139.263 1. Kasa 12.855 2. Bankalar 79.083 3. Diğer Hazır Değerler 904 B. Menkul Kıymetler 333.374 333.374 1. Hisse Senetleri 0 2. Özel Kesim Tahvil, Senet ve Bonoları 0 3. Kamu Kesimi Tahvil, Senet ve Bonoları 333.374 4. Diğer Menkul Kıymetler 0

5. Menkul Kıymetler Değer Düşüklüğü Karş.(-) 0 C. Kısa Vadeli Ticari Alacaklar 1.204.958 1.807.437 1. Alıcılar 1.017.475 2. Alacak Senetleri 11.696 3. Verilen Depozito ve Teminatlar 0 4. Diğer Kısa Vadeli Ticari Alacaklar 240.064 5. Alacak Reeskontu (-) (5.457) 6. Şüpheli Alacaklar Karşılığı (-) (58.820) D. Diğer Kısa Vadeli Alacaklar 77.294 77.294 1. Ortaklardan Alacaklar 0 2. İştiraklerden Alacaklar 0 3. Bağlı Ortaklıklardan Alacaklar 0 4. Kısa Vadeli Diğer Alacaklar 78.484 5. Alacak Reeskontu (-) 0 6. Şüpheli Alacaklar Karşılığı (-) (1.190) E. Stoklar 5.701.704 8.552.556 1. İlk Madde ve Malzeme 888.854 2. Yarı Mamuller 0 3. Ara Mamuller 0 4. Mamuller 3.725.626 5. Emtia 459.717 6. Diğer Stoklar 474.316 7. Stok Değer Düşüklüğü Karşılığı (-) 0 8. Verilen Sipariş Avansları 153.191 F. Diğer Dönen Varlıklar 90.719 90.719 II. DURAN VARLIKLAR 2.589.857 A. Uzun Vadeli Ticari Alacaklar 371 557 1. Alıcılar 0 2. Alacak Senetleri 0 3. Verilen Depozito ve Teminatlar 371 4. Diğer Uzun Vadeli Ticari Alacaklar 0 5. Alacak Reeskontu (-) 0 6. Şüpheli Alacaklar Karşılığı (-) 0 B. Diğer Uzun Vadeli Alacaklar 0 0 1. Ortaklardan Alacaklar 0 2. İştiraklerden Alacaklar 0 3. Bağlı Ortaklıklardan Alacaklar 0 4. Uzun Vadeli Diğer Alacaklar 0 5. Alacak Reeskontu (-) 0 6. Şüpheli Alacaklar Karşılığı (-) 0 C. Finansal Duran Varlıklar 5.350 5.350 1. Bağlı Menkul Kıymetler 0 2. Bağlı Menkul Kıy.Değ.Düş.Karşılığı (-) 0 3. İştirakler 5.350 4. İştiraklere Sermaye Taahhütleri (-) 0 5. İştirakler Değer Düşüklüğü Karşılığı (-) 0 6. Bağlı Ortaklıklar 0 7. Bağlı Ortaklıklara Sermaye Taahhütleri (-) 0 8. Bağlı Ortaklıklar Değer Düşüklüğü Karş. (-) 0 9. Diğer Finansal Duran Varlıklar 0

D. Maddi Duran Varlıklar 2.456.004 3.684.006 1. Arazi ve Arsalar 4.413 2. Yerüstü ve Yeraltı Düzenleri 210.867 3. Binalar 1.733.006 4. Makine, Tesis ve Cihazlar 4.745.996 5. Taşıt Araç ve Gereçleri 378.821 6. Döşeme ve Demirbaşlar 173.373 7. Diğer Maddi Duran Varlıklar 0 8. Birikmiş Amortismanlar (-) (4.790.472) 9. Yapılmakta Olan Yatırımlar 0 10. Verilen Sipariş Avansları 0 E. Maddi Olmayan Duran Varlıklar 128.132 128.132 1. Kuruluş ve Teşkilatlanma Giderleri 0 2. Haklar 0 3. Araştırma ve Geliştirme Giderleri 0 4. Diğer Maddi Olmayan Duran Varlıklar 128.132 5. Verilen Avanslar 0 F. Diğer Duran Varlıklar 0 0 A K T İ F T O P L A M I 10.090.748 14.818.688 ERSU GIDA 0 2003 YILI PROFORMA BİLANÇO AYRINTILI BİLANÇO (Milyon TL) 31.12.2002 SATIŞLARIN %50 ORANINDA ARATACAĞI I. KISA VADELİ BORÇLAR 3.248.194 VARSAYIMINA GÖRE A. Finansal Borçlar 0 0 1. Banka Kredileri 0 2. Uzun Vadeli Kredilerin Anapara Taksitleri ve Faizleri 0 3. Tahvil Anapara Taksitleri ve Faizleri 0 4. Çıkarılmış Bonolar ve Senetler 0 5. Diğer Finansal Borçlar 0 B. Ticari Borçlar 1.849.965 2.774.948 1. Satıcılar 1.849.965 2. Borç Senetleri 0 3. Alınan Depozito ve Teminatlar 0 4. Diğer Ticari Borçlar 0 5. Borç Reeskontu (-) 0 C. Diğer Kısa Vadeli Borçlar 39.676 50.279 1. Ortaklara Borçlar 0 2. İştiraklere Borçlar 0 3. Bağlı Ortaklıklara Borçlar 0 4. Ödenecek Giderler 0 5. Ödenecek Vergi, Harç ve Diğer Kesintiler 21.206 6. Ertelenen ve Taksite Bağlanan Devlet Alacakları 0 7. Kısa Vadeli Diğer Borçlar 18.470 8. Borç Reeskontu (-) 0 D. Alınan Sipariş Avansları 1.344.157 1.344.157 E. Borç ve Gider Karşılıkları 14.396 14.396 1. Vergi Karşılıkları 9.242

2. Diğer Borç ve Gider Karşılıkları 5.154 II. UZUN VADELİ BORÇLAR 381.011 A. Finansal Borçlar 0 0 1. Banka Kredileri 0 2. Çıkarılmış Tahviller 0 3. Çıkarılmış Diğer Menkul Kıymetler 0 4. Diğer Finansal Borçlar 0 B. Ticari Borçlar 283 425 1. Satıcılar 0 2. Borç Senetleri 0 3. Alınan Depozito ve Teminatlar 283 4. Diğer Ticari Borçlar 0 5. Borç Reeskontu (-) 0 C. Diğer Uzun Vadeli Borçlar 221.680 221.680 1. Ortaklara Borçlar 221.680 2. İştiraklere Borçlar 0 3. Bağlı Ortaklıklara Borçlar 0 4. Ertelenen ve Taksite Bağlanan Devlet Alacakları 0 5. Uzun Vadeli Diğer Borçlar 0 6. Borç Reeskontu (-) 0 D. Alınan Sipariş Avansları 0 0 E. Borç ve Gider Karşılıkları 159.048 159.048 1. Kıdem Tazminatı Karşılıkları 159.048 2. Diğer Borç ve Gider Karşılıkları 0 III. ÖZ SERMAYE 6.461.543 6.461.543 A. Sermaye 3.600.000 3.600.000 B. Sermaye Taahhütleri (-) 0 0 C. Emisyon Primi 0 0 D. Yeniden Değerleme Değer Artışı 2.272.215 2.272.215 1. Duran Varlıklardaki Değer Artışı 2.272.215 2.272.215 2. İştiraklerdeki Değer Artışı 0 0 3. Borsa'da Oluşan Değer Artışı 0 0 E. Yedekler 731.875 731.875 1. Yasal Yedekler 232.414 232.414 2. Statü Yedekleri 0 0 3. Özel Yedekler 0 0 4. Olağanüstü Yedek 499.461 499.461 5. Maliyet Artış Fonu 0 0 6. Serm.Eklenecek İşti.His.ve Gayr.Satış Kazançları 0 0 7. Geçmiş Yıl Karı 0 0 F. Net Dönem Karı 0 0 G. Dönem Zararı (-) (142.547) (142.547) H. Geçmiş Yıllar Zararları (-) 0 0 1.... Yılı Zararı 0 0 2.... Yılı Zararı 0 0 P A S İ F T O P L A M I 10.090.748 11.026.476 FON AÇIĞI 3.792.212

FON AKIM KULLANIM AKTİF KALEMLERDEKİ ARTIŞLAR(+) PASİF KALEMLERDEKİ AZALIŞLAR(-) KAYNAK AKTİF KALEMLERDEKİ AZALIŞLAR(-) PASİF KALEMLERDEKİ ARTIŞLAR(+) FON AKIM ÖRNEK- I EREĞLİ DEMİR VE ÇELİK FABRİKALARI T. A.Ş. Bağımsız Denetim'den FON AKIM TABLOSU GENEL KURUL'A SUNULACAK Geçmiş Geçmiş FARK KAYNAK KULLANIM AYRINTILI BİLANÇO (Milyon TL) 31.12.2001 31.12.2000 I. DÖNEN VARLIKLAR 604920218 353405035 A. Hazır Değerler 73724071 4791300 68932771 68932771 1. Kasa 982 2000 2. Bankalar 73723089 4788906 3. Diğer Hazır Değerler 0 394 B. Menkul Kıymetler 107539 17687214-17579675 17579675 1. Hisse Senetleri 0 17209318 2. Özel Kesim Tahvil, Senet ve Bonoları 0 0 3. Kamu Kesimi Tahvil, Senet ve Bonoları 107539 477896 4. Diğer Menkul Kıymetler 0 0 5. Menkul Kıymetler Değer Düşüklüğü Karş.(-) 0 0 C. Kısa Vadeli Ticari Alacaklar 120789337 100440644 20348693 20348693 1. Alıcılar 113977359 94248315 2. Alacak Senetleri 292272 4214872 3. Verilen Depozito ve Teminatlar 19597 67312 4. Diğer Kısa Vadeli Ticari Alacaklar 6500568 2045611 5. Alacak Reeskontu (-) -459-135466 6. Şüpheli Alacaklar Karşılığı (-) 0 0 D. Diğer Kısa Vadeli Alacaklar 485721 309712 176009 176009 1. Ortaklardan Alacaklar 0 0 2. İştiraklerden Alacaklar 0 0 3. Bağlı Ortaklıklardan Alacaklar 34673 0 4. Kısa Vadeli Diğer Alacaklar 451048 309712 5. Alacak Reeskontu (-) 0 0 6. Şüpheli Alacaklar Karşılığı (-) 0 0 E. Stoklar 358011339 216473475 141537864 141537864 1. İlk Madde ve Malzeme 156287151 98892228 2. Yarı Mamuller 62302467 33982592 3. Ara Mamuller 0 0 4. Mamuller 128313189 77257404 5. Emtia 0 0 6. Diğer Stoklar 11108134 6331974 7. Stok Değer Düşüklüğü Karşılığı (-) 0 0

8. Verilen Sipariş Avansları 398 9277 F. Diğer Dönen Varlıklar 51802211 13702690 38099521 38099521 II. DURAN VARLIKLAR 1022644315 639240901 A. Uzun Vadeli Ticari Alacaklar 5452 3512 1. Alıcılar 0 0 2. Alacak Senetleri 0 0 3. Verilen Depozito ve Teminatlar 5452 3512 4. Diğer Uzun Vadeli Ticari Alacaklar 23665 14661 5. Alacak Reeskontu (-) 0 0 6. Şüpheli Alacaklar Karşılığı (-) -23665-14661 B. Diğer Uzun Vadeli Alacaklar 521883 276898 244985 244985 1. Ortaklardan Alacaklar 0 0 2. İştiraklerden Alacaklar 0 0 3. Bağlı Ortaklıklardan Alacaklar 0 0 4. Uzun Vadeli Diğer Alacaklar 521883 276898 5. Alacak Reeskontu (-) 0 0 6. Şüpheli Alacaklar Karşılığı (-) 0 0 C. Finansal Duran Varlıklar 32086280 5732415 26353865 26353865 1. Bağlı Menkul Kıymetler 22950139 65 2. Bağlı Menkul Kıy.Değ.Düş.Karşılığı (-) 0 0 3. İştirakler 0 5400000 4. İştiraklere Sermaye Taahhütleri (-) 0 0 5. İştirakler Değer Düşüklüğü Karşılığı (- ) 0 0 6. Bağlı Ortaklıklar 2337336 332350 7. Bağlı Ortaklıklara Sermaye Taahhütleri (-) -1499995 0 8. Bağlı Ortaklıklar Değer Düşüklüğü Karş. (-) 0 0 9. Diğer Finansal Duran Varlıklar 8298800 0 D. Maddi Duran Varlıklar 986509062 629795657 356713405 356713405 1. Arazi ve Arsalar 82095 82095 2. Yerüstü ve Yeraltı Düzenleri 53641581 29505055 3. Binalar 153231679 91612230 4. Makine, Tesis ve Cihazlar 1054484910 661665202 5. Taşıt Araç ve Gereçleri 21335919 11916053 6. Döşeme ve Demirbaşlar 12739228 7810094 7. Diğer Maddi Duran Varlıklar 230997 112940 8. Birikmiş Amortismanlar (-) -391810958-260388365 9. Yapılmakta Olan Yatırımlar 82040615 86927252 10. Verilen Sipariş Avansları 532996 553101 E. Maddi Olmayan Duran Varlıklar 3521638 3405845 115793 115793 1. Kuruluş ve Teşkilatlanma Giderleri 0 0 2. Haklar 1164981 720168 3. Araştırma ve Geliştirme Giderleri 0 0 4. Diğer Maddi Olmayan Duran Varlıklar 2356657 2685677 5. Verilen Avanslar 0 0 F. Diğer Duran Varlıklar 0 26574-26574 26574

A K T İ F T O P L A M I 1627564533 992645936 EREĞLİ DEMİR VE ÇELİK FABRİKALARI T. A.Ş. Bağımsız Denetim'den GENEL KURUL'A SUNULACAK Geçmiş Geçmiş AYRINTILI BİLANÇO (Milyon TL) 31.12.2001 31.12.2000 I. KISA VADELİ BORÇLAR 459750095 183077888 A. Finansal Borçlar 286287181 66690260 219596921 219596921 1. Banka Kredileri 176366421 13713279 2. Uzun Vadeli Kredilerin Anapara Taksitleri ve Faizleri 106991894 52885562 3. Tahvil Anapara Taksitleri ve Faizleri 0 0 4. Çıkarılmış Bonolar ve Senetler 0 0 5. Diğer Finansal Borçlar 2928866 91419 B. Ticari Borçlar 110550484 71205364 39345120 39345120 1. Satıcılar 94835674 66047596 2. Borç Senetleri 0 0 3. Alınan Depozito ve Teminatlar 819769 812104 4. Diğer Ticari Borçlar 15552665 5572137 5. Borç Reeskontu (-) -657624-1226473 C. Diğer Kısa Vadeli Borçlar 56107330 22352744 33754586 33754586 1. Ortaklara Borçlar 21646 36298 2. İştiraklere Borçlar 0 0 3. Bağlı Ortaklıklara Borçlar 0 0 4. Ödenecek Giderler 3551537 7222167 5. Ödenecek Vergi, Harç ve Diğer Kesintiler 8434749 5380001 6. Ertelenen ve Taksite Bağlanan Devlet Alacakları 0 0 7. Kısa Vadeli Diğer Borçlar 44099398 9714278 8. Borç Reeskontu (-) 0 0 D. Alınan Sipariş Avansları 6805100 11748614-4943514 4943514 E. Borç ve Gider Karşılıkları 0 11080906-11080906 11080906 1. Vergi Karşılıkları 0 11080906 2. Diğer Borç ve Gider Karşılıkları 0 0 II. UZUN VADELİ BORÇLAR 417596580 260406946 A. Finansal Borçlar 342740384 214195891 128544493 128544493 1. Banka Kredileri 342740384 214195891 2. Çıkarılmış Tahviller 0 0 3. Çıkarılmış Diğer Menkul Kıymetler 0 0 4. Diğer Finansal Borçlar 0 0 B. Ticari Borçlar 0 0 0 1. Satıcılar 0 0 2. Borç Senetleri 0 0 3. Alınan Depozito ve Teminatlar 0 0 4. Diğer Ticari Borçlar 0 0 5. Borç Reeskontu (-) 0 0 C. Diğer Uzun Vadeli Borçlar 614572 313672 300900 300900 1. Ortaklara Borçlar 0 0

2. İştiraklere Borçlar 0 0 3. Bağlı Ortaklıklara Borçlar 0 0 4. Ertelenen ve Taksite Bağlanan Devlet Alacakları 0 0 5. Uzun Vadeli Diğer Borçlar 614572 313672 6. Borç Reeskontu (-) 0 0 D. Alınan Sipariş Avansları 0 0 0 0 E. Borç ve Gider Karşılıkları 74241624 45897383 28344241 28344241 1. Kıdem Tazminatı Karşılıkları 73601335 45542385 2. Diğer Borç ve Gider Karşılıkları 640289 354998 III. ÖZ SERMAYE 750217858 549161102 A. Sermaye 44352000 44352000 0 0 B. Sermaye Taahhütleri (-) 0 0 0 0 C. Emisyon Primi 24917892 24917892 0 0 D. Yeniden Değerleme Değer Artışı 750497707 454508153 295989554 295989554 1. Duran Varlıklardaki Değer Artışı 736279015 448928984 2. İştiraklerdeki Değer Artışı 8477969 5579169 3. Borsa'da Oluşan Değer Artışı 5740723 0 E. Yedekler 25383056 10839889 14543167 14543167 1. Yasal Yedekler 2958626 2231468 2. Statü Yedekleri 7389713 7389713 3. Özel Yedekler 78640 78640 4. Olağanüstü Yedek 14956077 1140068 5. Maliyet Artış Fonu 0 0 6. Serm.Eklenecek İşti.His.ve Gayr.Satış Kazançları 0 0 7. Geçmiş Yıl Karı 0 0 F. Net Dönem Karı 0 72138696-72138696 72138696 G. Dönem Zararı (-) -94932797 0-94932797 94932797 H. Geçmiş Yıllar Zararları (-) 0-57595528 57595528 57595528 1. 1998 Yılı Zararı 0-32673265 2. 1999 Yılı Zararı 0-24922263 P A S İ F T O P L A M I 1627564533 992645936 0 0 835.620.759 835.620.759 ULUSLAR ARASI FİNANSAL TEKNİKLER 1. FORWARDS(VADELİ İŞLEMLER) Forwards işlemleri, diğer bir ifade ile vadeli işlemler, gelecekte belirli bir tarihte teslimi ve ödemesi yapılacak olan bir malın vadesi, fiyatı ve miktarının bugünden belirlenerek sözleşmeye bağlandığı işlemler olarak tanımlanmaktadır.

Forrward piyasalar ise, ileri bir tarihte teslimi söz konusu olan her hangi bir malın vadesi, miktarı ve fiyatının bugünden belirlenerek sözleşmeye bağlandığı işlemleri içeren piyasalar olarak ifade edilmektedir. Forwards işlemlerinin ve forward piyasalarının iki temel fonksiyonu bulunmaktadır. Bunlardan birincisi, fiyatlarda söz konusu olabilecek dalgalanmalar nedeni ile oluşacak risklere karşı ve kur riskine karşı korunma maksatlı olarak kullanılması; ikincisi ise, spekülatif amaçlı kazanç sağlamak maksadıyla kullanılmasıdır. Bu bağlamda bankalar ve diğer finans kurumlarla, borsa dışı anlaşmalar yapılarak, kesin kurallara uyma zorunluluğu olmadan, serbestçe gerçekleştirilebilen forward işlemlerinin başlıca özellikleri şunlardır; - Forward işlemlerinde, bankalar iki taraflı olarak alış ve satış olmak üzere kotasyon verirler, alış ve satış fiyatlarını açıklarlar. Bu bağlamda işlemler işlemler bir telefonla dahi sonuçlandırılabilmektedir. - Forward sözleşmeleri, uyarlanmış bir vadeli işlem sözleşmesi olup, borsada işlem görmemektedir. Bu bağlamda forward sözleşmeleri, banka ile müşteri arasında doğrudan yapılmaktadır. - Forward işlemlerinde, sözkeşmeye taraf olanlar birbirlerini tanırlar ve forward işleminin yapılması, taraflar ararsında karşı tarafın riskinin kabul edildiği anlamına gelmektedir. - Forward işlemlerinde banka, karşı taraftan genellikle teminat talebinde bulunmamaktadır. Ancak banka, müşterisine fazla güven duymuyarsa veya spekületif eğilimleri önlemek istiyorsa karşı taraftan teminat talebinde bulunabilmektedir. - Bir çok forward sözleşmeleri, karşılıklı olarak edimlerin yerine getirilmesi ile son bulmaktadır. - Forward işlemlerinde, vade ve sözleşme tutarı konusunda esneklik söz konusu olmakla birlikte; bazı durumlarda sözleşme tutarına ilişkin olarak asgari bir tutar belirlenmesi söz konusu olabilmektedir. - Genel olarak forward işlemleri her türlü mal ve piyasa için söz konusu olabildiği gibi; çeşitli para birimleri ve faiz oranları üzerinden de yapılabilmektedir. Bu bağlamda, forward işlemlerinde en yaygın olarak kullanılan paralar; Dolar, Mark, Sterlin, Kanada Doları, Japon Yeni, İsviçreFrangı, Belçika Frangı, İtalyan Lireti, ollanda Florini dir. - Forward işlemlerinde, kar veya zarar vade sonunda işlem gerçekleştiğinde oluşmaktadır.

1.1. Forward İşlemlerinin Tarafları Forward işlemlerinin taraflarını genellikle; tacirler, riskten korunmak isteyenler, arbitraj yapanlar ve spekülatif faaliyetlerde bulunanlar oluşturmaktadır: - Arbitraj Yapanlar: Forward işlemlerine taraf olan arbitrajcılar, mali piyasalarda söz konusu olan fiyat dalgalanmalarından ve faiz oranı dengesizliklerinden yararlanarak risksiz kazanç sağlamayı amaç edinen kişi ve kurumlardan oluşmaktadır. Bunlar vadeli işlem sözleşmeleri yaparak doğacak riskleri ortadan kaldırmaktadırlar. - Tacirler: Forward sözleşmesine taraf olan tacirler de, dış ticarete ilişkin olarak söz konusu olabilecek risklerden korunabilmek, bu riskleri asgari düzeye indirebilmek için vadeli işlem sözleşmeleri yapabilmektedirler. - Spekülatörler: Spekülatörler de, vadeli işlem piyasalarında tarafların maruz kalabilecekleri faiz oranı, döviz kuru, fiyat dalgalanmaları vb. gibi faktörlerden kaynaklanan riskleri üstlenerek kazanç sağlamaya çalışmakta olup, bu şekilde forward sözleşmelerinin tarfını oluşturabilmektedir. Bu kişiler, örneğin bir sözleşmeye konu maldaki fiyat değişikliklerindeki beklentiye göre, forward sözleşmesi yapmak suretiyle, sözleşme fiyatında değişimlerden kar sağlayabilmektedirler. - Riskten Korunmak İsteyenler: Faiz oranı, döviz kuru, fiyat dalgalanmaları vb. gibi faktörlerden kaynaklanan risklerden korunmak isteyenler, söz konusu riskler nedeni ile oluşabilecek potansiyel kayıplarını ortadan kaldırmak veya en az düzeye indirebilmek için vadeli işlem sözleşmelerine taraf olabilmektedirler. 1.2. Forward İşlem Çeşitleri Forward işlemleri genellikle iki tür olmaktadır. Bunlar; - Vadeli Döviz İşlemleri veya Sösleşmeleri(Forward Rate Agreements) ve - Vadeli Faiz İşlemlerİ veya Forward Faiz Anlaşmaları(Forward Interest Rate Agreements) tir. 1.2.1 Vadeli Döviz Sözleşmeleri Vadeli döviz sözleşmeleri, belirli bir miktardaki dövizin gelecekte belirli bir tarihte, işlemin yapıldığu tarihte söz konusu olan kur üzerinden alış veya satışının taahhüt altına alındığı sözleşmeler olarak tanımlanmaktadır. Vadeli döviz sözleşmeleri ile işlemin yapıldığı tarihte fiyat belirlenmiş olduğundan, kur dalgalanmalarının neden olduğu risk ve belirsizlikler ortadan kalmakta ve bir nevi döviz kuru açısından yatırımcılara garanti sağlanmaktadır.

Bu bağlamda da vadeli işlemler piyasasında, fiyatların nasıl ve ne yönde eğilim göstereceği büyük önem taşımaktadır. Örneğin bir yabancı paranın vadeli kuru ile spot kuru ararsında farklılıklar söz konusu olabilmektedir. Eğer vadeli kur spot kurdan büyük ise prim(forward Premium); tam tersi bir durum, yani bir dövizin spot kuru vadeli kurundan büyük ise ıskonto(komisyon-forward Discound) söz konusu olmaktadır. Forward işlemlerinde söz konusu olan prim veya ıskontolar aşağıdaki formül yardımıyla hesaplanabilmektedir: FP( FI ) FK SK SK 12 x t Formülde yer alan değerlerden; FP(FI): Forward Primini(Forward Iskontosunu), FK: Forward kurunu, SK: Spot kuru, t: forward sözleşmesinin süresini göstermektedir(ay olarak). Vadeli işlem piyasalarında söz konusu olan bu prim ve komisyonlarının kaynağını ise, ülkelr arasında söz konusu olan faiz oranı ve enflasyon farklılıkları oluşturmaktadır. Bu çerçevede iki ülke arasındaki faiz oranı farklılıkları da dikkate alındığında ise forvat kuru aşağıdaki formül yardımı ile hesaplanabilmektedir: İ X İ Y FK SK SK 12 x t Bu formülde yer alan değerlerden; İ X : Vadeli herhangi bir döviz hesabına uygulanan faiz oranını, İ Y : Vadeli başka bir döviz hesabına uygulanan faiz oranını göstermektedir. Örneğin bir Amerikan dolarının spot piyasadaki parite değerini 0,91 Euro; vadeli işlemler piyasasında 5 ay vadeli parite değerinin 0,95 Euro olduğunu varsayılırsa forward kur primi şu şekilde hesaplanacaktır:

FP( FI) FK SK SK 12 x t 0,95 0,91 12 FP x 0,91 5 FP 0,044x2,4 FP 0,1056( %11) Örneğin, Amerikadaki John&Smith Food Company den mal ithal eden Köhln&Müller Food Company nin 2 ay sonrası için satıcı firmaya 10.000,-USD tutarında ödemesi bulumaktadır. Şu andaki spot kurun USD/Euro 0,91 Euro olduğu; vadeli USD hesabına uygulanan yıllık faiz oranın %5, vadeli Euro hesabına uygulanan yılık faiz oranın ise %6 olduğu dikkate alındığında 2 ay sonraki forward kuru aşağıdaki gibi hesaplanacaktır: İ X İ Y FK SK SK 12 x t 0,06 0,05 FK 0,91 12 x 0,91 2 0,01 FK 0,91 x6 0,91 0,01 6 FK 0,91 0,91 FK (0,91x0,01) 0,91 6 FK 0,91152, Euro 1.2.2. Vadeli Faiz Sözleşmeleri Forward sözleşmelerinin ikinci türü ise, forward faiz sözleşmeleridir. Vadeli faiz sözleşmesinde taraflar, belli bir tutardaki anaparaya, ileriki bir tarihte belirli bir süre için uygulanacak olan faiz oranı üzerinde anlaşmaya varmaktadırlar.

Bu bağlamda vadeli faiz sözleşmesini taraflar, faiz gelirlerindeki aşırı düşüleri önleyebilmek için veya da ödenecek faiz tutarının artmasını önlemek için yapmaktadırlar. Dolayısı ile vadeli faiz sözleşmelerindeki temel amaç faiz oranı riskinin ortadan kaldırılması veya riskin azaltılması olarak karşımıza çıkmaktadır. 1.3. Forward Sözleşmelerinin Avantaj Ve Dezavantajları Forward sözleşmelerinin diğer riskten korunma tekniklerinden üstün olan bazı özellikleri söz konusudur. Bunlardan başıcaları şunlardır: - Forward sözleşmeleri, spot kurlarda söz konusu olan dalgalanmaları göz önünde bulundurmaksızın, alınan ve satılan parayı belli bir kur üzerinden kesinleştirmektedir. - Forward anlaşmaları vadesinde yerine getirildiği için nakit akışlarında kontrolü sağlamaktadır. - Forward kurlarının, faiz oranı farklılıklarına rağmen kolaylıkla hesaplanabilmektedir. Forward sözleşmeleri taraflara ifade edilen yararları sağlamasına karşılık; bu forward sözleşmelerinin bazı sakıncalı yönleri de bulunmaktadır. Bunları ise aşağıdaki gibi belirtmek oolanaklıdır: - Forward işlemleri, bağlayıcı işlemler olduğu için yeterince esnek bir riskten korunma ve spekülasyon aracı değildir. - Forward sözleşmelerinde, sözleşmenin yapıldığı tarihteki fiyat üzerinden alım-satım işlemleri yapılmakta olup, söz konusu durum belirsizliği ortadan kaldırmaktadır. Forward sözleşmeleri ile bu şekilde belirsizlik ortadan kaldırılmakta ama tarafların zarar olasılığı her zaman için mevcut bulunmaktadır. - Forward işlemleri, sözleşme kapsamında hükme bağlanan kurlar çerçevesinde aleyhteki değişimlere karşı borçlu tarafı korumaktadır. Ancak borçlunun lehine olan gelişmelerden ise borçlu tarafın yararlanma olanağı söz konus olamamktadır. 1.4. Forward İşlemlerine İlişkin Örnek Uygulamalar Aşağıda vadeli döviz işlemlerine ve vadeli faiz işlemlerine ilişkin örnek uygulamalara yer verilmiştir: ÖRNEK 1:

Amerikada ki SOFT Wear Company, Almanya da faaliyet gösteren DO-TEX Textile Company den 10.000,-Euro tutarında kalın dokuma kumaş satın almıştır. Amerikadaki SOFT Wear Company, söz konusu mamülleri 4 ay vadeli olarak satın almıştır. Mal alım tarihi itibari ile söz konusu olan spot kur 1 Euro=1,2 $ dır. Aynı tarih itibari ile 4 ay vadeli forward kuru ise, 1 Euro= 1,3 $ dır. İşletme Euro nun Amerikan Doları karşısında değerinin artacağını beklemektedir. Bu bilgiler çerçevesinde Forward kur primini veya forward kur komisyonunu hesaplayınız? ÇÖZÜM 1: Spot Kur: 1,2 $ Forward Kur: 1,3 $ Forward Sözleşmesinin Süresi: 4 ay FP( FI) FK SK SK 12 x t 1,3 1,2 12 FP x 1,2 4 FP 0,083333x3 FP 0,25( %25) ÖRNEK 2: Almanya daki XYZ Şirketi, İsviçre deki ABC Şirketinden 2 ay vadeli olarak 100.000,-SWF tutarında mal ve hizmet alımında bulunmuştur. Mal ve hizmet alım tarihi itibari ile söz konusu olan cari kur 1 SWF=1,3 Euro dur. Aynı tarih itibari ile 2 ay vadeli forward kuru ise, 1 SWF = 1,35 Euro dur. İşletme İsviçe Frangı nın Euro karşısındaki değerinin artacağını beklemektedir. Bu bilgiler çerçevesinde; a) Forward kur primini veya forward kur komisyonunu hesaplayınız? b) Eğer işletme vadeli işlem yapmış olsaydı ve 2 ay sonraki parite de 1 SWF=1,4 Euro olsaydı işletmenin karı ne kadar olur du?

ÇÖZÜM 2: a) Spot Kur: 0,80 SWF Forward Kur: 0,85 SWF Forward Sözleşmesinin Süresi: 2 ay FP( FI) FK SK SK 12 x t 1,35 1,30 12 FP x 1,30 2 FP 0,0384615x6 FP 0,230( %23) b) Forward sözleşmesi yapılmasaydı Almanya daki XYZ Şirketi mal ve hizmet karşılığı olarak 2 ay sonra; 140.000,-SWF ödemede bulunacaktı. Ancak Almanya daki XYZ Şirketi forward sözleşmesi yapmış ve kuru 1 SWF=1,35 Euro paritesinden 2 ay süre ile sabitlediğinden 2 ay sonra satıcı işletmeye; 135.000,-SWF ödemede bulunmuştur. Bu durumda Almanya daki XYZ İşletmesi yapılan Forward sözleşmesi ile 5.000 SWF tutarında kazanç sağlamıştır. ÖRNEK 3: İtalyan PASATO-DELLO İşletmesi, Amerikadaki CocaCola Company den 5 ay vadeli olarak 50.000,-USD tutarında kutu kola ithal etmiştir. Şu andaki spot kurun USD/İtalyan Lireti 150.000 İtalyan Lireti olduğu; vadeli USD hesabına uygulanan yıllık faiz oranın %8, vadeli İtalyan Lireti hesabına uygulanan yılık faiz oranın ise %15 olduğu dikkate alındığında 5 ay sonraki forward kurunu hesaplayınız? ÇÖZÜM 3: Vadeli USD Hesabına Uygulanan Faiz Oranı: %8 Vadeli İtalyan Lireti Hesabına Uygulanan Faiz Oranı: %15 Cari Kur: 1 $ = 150.000,- İtalyan Lireti

İ X İ Y FK SK SK 12 x t 0,15 0,08 FK 150.000 12 x 150.000 2 0,07 FK 150.000 x6 150.000 0,07 6 FK 150.000 150.000 FK (150.000x0,07) 150.000 6 FK 151.750, İtalyanLireti ÖRNEK 4: Döviz kurlarındaki dalgalanmalardan kazanç sağlama peşinde olan Arbitrajcı Mr. John nun elinde yatırım maksatlı 1.000.000,-Euro bulunmaktadır. 01.01.2003 tarihi itibari ile Euro/Dolar paritesi 1 Euro = 1,05 $ dır. 30.03.2003 tarihi için sözleşmede kararlaştırılan forward kur ise 1 Euro = 1,20 $ dır. Vadeli Euro hesabına uygulanan faiz oranının yıllık % 10 olduğu kabul edilirse, vadeli USD hesabına uygulanan faiz oranını hesaplayınız? ÇÖZÜM 4: Vadeli Euro Hesabına Uygulanan Faiz Oranı: %10 Cari Kur: 1 Euro = 1,05 $ Forward Kuru: 1 Euro = 1,20 $ Vadeli USD Hesabına Uygulanan Faiz Oranı:?

İ X İ Y FK SK SK 12 x t İ USD 1,20 1,05 12 0,10 x 1,05 3 İ USD 0,15 ( x4) 0,10 1,05 İ USD 0,15 ( x4) 0,10 1,05 İ USD 0,5714 0,10 İ USD 0,6714( %67) ÖRNEK 5: İtalyan PASATO-DELLO İşletmesi, Almanya daki Müller Machine Copmany den 10 ay vadeli olarak 500.000,-Euro tutarında Mamül ambalaj makinesi etmiştir. Şu andaki spot kurun Euro/İtalyan Lireti 1 Euro = 180.000 İtalyan Lireti olduğu; vadeli Euro hesabına uygulanan yıllık faiz oranın %5, vadeli İtalyan Lireti hesabına uygulanan yılık faiz oranın ise %20 olduğu dikkate alındığında 10 ay sonraki forward kurunu hesaplayınız? 10 ay sonra paritenin 1 Euro = 220.000,-İtalyan Lireti olduğu ve İtalyan PASATO-DELLO İşletmesinin forward işleminden yararlanmadığını varsayarsak İtalyan firmasının kazanç veya kaybının ne olacağını hesaplayınız? ÇÖZÜM 5: a) Vadeli Euro Hesabına Uygulanan Faiz Oranı: %5 Vadeli İtalyan Lireti Hesabına Uygulanan Faiz Oranı: %20 Cari Kur: 1 Euro = 180.000,- İtalyan Lireti

İ X İ Y FK SK SK 12 x t 0,20 0,05 FK 180.000 12 x 180.000 10 0,15 FK 180.000 x1,2 180.000 0,15 1,2 FK 180.000 180.000 FK (180.000x0,15) 180.000 1,2 FK 202.500, İtalyanLireti b) Forward sözleşmesi yapılmasaydı İtalyan firması makine alımı için 10 ay sonra; (500.000 Euro*220.000) 110 Milyar İtalyan Lireti ödemede bulunacaktı. Ancak İtalyan Firması forward sözleşmesi yapmış ve kuru 1 Euro= 202.500 İtalyan Lireti paritesinden 10 ay süre ile sabitlediğinden 10 ay sonra satıcı işletmeye; 101,250 Milyar İtalyan Lireti ödemede bulunmuştur. Bu durumda İtalyan PASATO-DELLO İşletmesi yapılan Forward sözleşmesi ile 8,750 Milyar İtalyan Lireti tutarında kazanç sağlamıştır. 2. SWAP KAVRAMI Swap işlemleri, döviz kurları ve faiz oranlarındaki dalgalanmaların meydana getirdiği riskleri asgari düzeye indirgemek maksadıyla, döviz bazında geliştirilen bir finansman tekniği olup, Türkçe de değiş-tokuş işlemleri olarak ifade edilmektedir. Bu bağlamda en basit ifadeyle finansal varlık takası(swaps), gelecekteki farklı koşullardaki bir dizi ödemeyi takas etmek için iki firma arasında yapılan anlaşma olarak tanımlanmaktadır. Bir başka ifade ile swap, taraflar arasında, önceden belirlenen bir sistem içerisinde, belirli bir finansal varlıktan kaynaklanan gelecekteki nakit akışlarının değiştirilmesi konusunda yapılan bir sözleşmedir. Swap işleminin temelinde, farklı kuruluşların farklı finansal piyasalardaki kredi değerliliğine bağlı olarak farklı kredi koşulları ile karşılaşmaları ve ortaya çıkan bu

farklılıkları tarafların kendi yararlarına olarak kullanmaları yatmaktadır. Özet bir ifadeyle swap, dış ticaretteki karşılaştırmalı üstünlükler kuramının finans piyasalarında uygulanış şekli olarak da tanımlanabilmektedir. Bir finansan tekniği olarak swap işlemi ise, uluslararası borçlanmalarda borç maliyetlerini düşürmeye yarayan ve döviz kuru ve faiz oranından kaynaklanan riskleri minimize eden bir araç olarak da ifade edilmektedir. Bu bağlamda da swap tekniğinin kullanım nedenleri; arbitraj, varlıkların getiri oranını yükseltmek, risk yönetimi, kaynak maliyetini düşürmek ve alım-satım yolu ile kazanç sağlamak olarak ifade edilmektedir. Bu çerçevede swap işleminden sağlanan yararları genel olarak aşağıdaki gibi özetlemek olanaklıdır: - Faiz swap ı yolu ile borçlanma maliyetinin azaltılması sağlanabilir. - Eğer swap işleminin tarafları farklı ülkelerden ise, şirketlerin vergi yasalarından ve bazı ekonomik düzenlemelerden kaçınmalarına olanak sağlanmaktadır. - Swap işlemleri ile tek başlarına uluslararası finansal piyasalara girmekte güçlük çeken firmalara bu piyasalardan yararlanma olanağı sunmaktadır. - Swap işlemleri ile büyük ölçekli kuruluşlar ve aracılar, arbitraj yapma ve korunma olanağına sahip olmaktadırlar. - Çok uluslu şirketler swap işlemlerinden yararlanarak borç ve alacaklarını faiz oranı ve döviz kuru riskine karşı koruyabilmektedirler. Swap işlemleri; gerçek swap(pure swap) işlemleri ve iki taraflı swap(engineered swap) işlemleri olmak üzere iki gruba ayrılmaktadır: - Gerçek Swap(pure swap); Alım ve satım işlemlerinin aynı taraflar arasında gerçekleştirildiği swap işlemi olarak ifade edilmektedir. Bu tür swap işlemleri, basit swap olarak da adlandırılmaktadır. - İki Traflı Swap(engineered swap); Alım ve satım işlemlerinin her birinin farklı taraflar arasında gerçekleştirildiği swap işlemi olarak ifade edilemektedir. Örneğin, bir kişi belirli bir parayı karşı taraftan spot olarak alıp başkasına forward satarsa; yada tam tersi olarak aynı meblağdaki parayı birisine spot olaraksatıp, başka birisinden forward alırsa bu işlem iki taraflı swap(engineered swap) işlemi olarak adlandırılmaktadır. 2.1. Swap İşleminin Tarafları Swap piyasası katılımcıları, bir başka ifade ile swap işlemlerinin tarafları genellikle iki kategoride incelenmektedir. Bunlardan birincisi fon kullanıcıları(fund users or end users);

diğeri ise aracılardır(intermediaries). Fon kullanıcılar, ekonomik ve mali nedenlerle faiz oranı ve döviz kuru riskini azaltmak maksadıyla swap işlemleri ile ilgilenmekte iken; aracılar ise, komisyon almak veya ticari kar elde etmek için swap işlemleri ile ilgilenmektedirler. Ancak, uygulamada bazı kuruluşlar her iki tarafta da faaliyet gösterebilmektedir. Swap işlemlerine taraf olan bu iki grubun temel amaçlarını ise aşağıdaki gibi ifade etmek olanaklıdır: - Fon Kullanıcıları: Dünyanın her tarafındaki bankalar, sigorta şirketleri, tasarruf sendikaları, şirketler, uluslararası kuruluşlar, devlet kuruluşları ve devletler swap piyasalarına fon kullanıcı olarak katılmaktadırlar. Bu çerçevede fon kullanıcılarının swap piyasalarına katılma maksatları; düşük maliyetli finansman sağlamak, yüksek getirili aktifler elde etmek, faiz oranı ve döviz kuru risklerine karşı korunmak, kısa süreli aktif/pasif yönetimi startejilerini uygulamak ve spekülesyon yapmak şeklinde özetlenebilir. - Aracılar: Aracılar, swap işlemlerinin gerçekleştirilmesi için karşılıklı olarak ihtiyaçları tespit eder ve tarafların bir araya gelmesini sağlarlar. Aracılar ayrıca, taraflar arasında yapılan swap anlaşması çerçevesinde tarafların yükümlülüklerini yerine getirmesinde de garantörlük görevini de yürütmektedir. Aracılar tarafından yapılan hizmetler çerçevesinde talep edilen komisyon ise, swap işleminin yapısına, vadesine ve tutarına bağlı olarak anaparanın 1/16 sı ile 1/18 i arasında değişiklik gösterebilmektedir. 2.2. Swap Türleri Swap işlemi, gelecekteki ödemelerin önceden belirlenmiş koşullar ve kurallar çerçevesinde taraflar arasında değişimi olarak ifade edildiğinden, tarafların niteliğine, değiştirilen ödemelerin türüne ve kararlatırılan koşullara göre çeşitli swap türleri geliştirilmiştir. Swapların uluslararası piyasalarda çok çeşitli türleri söz konusudur. Ancak, swapları yapıları itibari ile iki ana gruba ayırarak incelemek olanaklı bulunmaktadır. Bunlar; - Para Swapı(Currency Swap), - Faiz Swapları(Interest Rate Swap) tır. Diğer swap türleri ise, bu iki ana swap grubunun değişik varyasyonları olarak ifade edilmektedir. 2.2.1. Para Swapı(Currency Swap) Para swapı veya diğer bir ifade ile döviz swapları(currency swap), bir tarafın belirli bir dövize bağlı borcunun, başka bir tarafın farklı bir döviz cinsinden olan borcu ile değiş tokuş

edilmesi olarak tanımlanmaktadır. Alınan paralar taraflar arasında öngörülen süreler sonunda geri verileceğinden ve taraflar sözleşme sonunda geçerli olacak olan kuru bildiklerinden ortada döviz kuru riski söz konusu olmamaktadır. Bu nedenden dolayı swap işlemlerine taraf olanlar, bu yolla istedikleri para cinsinden uzun vadeli kredi sağlamış ve döviz pozisyonlarını denkleştirme olanağı elde etmiş olmaktadırlar. Swap işlemleri, aynı zamanda faizleri de kapsayabilmektedir. Bu bağlamda, para swap ı bir borç tutarı ve buna bağlı olan faiz yükümlülüğünün, bir diğer para biri üzerinden, eşit sermaye tutarı ve buna ait olan faiz yükümlülükleri ile değiştirilmesi olarak da ifade edilebilir. Bu çerçevede tipik bir para swap ında 3 temel aşama söz konusu olmakta olup bu aşamalar şunlardır; - Farklı paralara gerek duyan iki borçlu ana para tutarlarını karşılıklı olarak değiştirirler(spot): Fr. Anapara Fr. Anapara BORÇLU X ARACI KURULUŞ BORÇLU Y ABD. Anapara ABD. Anapara - Swap sözleşmesi boyunca faiz ödemeleri de değiştirilmektedir: ABD Faiz ABD Faiz BORÇLU X ARACI KURULUŞ BORÇLU Y Fr. Faiz Fr. Faiz - Sözleşme sonunda ise anaparalar iade edilmektedir(forward):

Anapara Anapara BORÇLU X ARACI KURULUŞ BORÇLU Y Anapara Anapara Para swap ı eski bir finansal teknik olmasına rağmen, faiz swap ına nazaran daha düşük piyasa hacine sahip bulunmaktadır. Para swap larının gelişiminden önce, bir çok hususta swap a benzerlik gösteren paralel borçlanmalar(parallel loan) kullanılmıştır. Herhangi bir döviz üzerinden sabit faizli olarak yapılan borçlanmalar, başka bir döviz üzerinden değişken faiz oranı ile ödenebilmektedir. Bu nedenle para swap ları, para kontrollerinin ve para blokajının neden olduğu paralel borçlanmalardan kaynaklanmıştır. Bu çerçevede de para swap ı, paralel borçlanmanın neden olduğu sorunların da ortadan kalmasına neden olmuştur. Para swap ını krediden ayıran faktörlerden birisi, karşılıklı yükümlülüklerin bir birine bağlı olmasıdır. Para swap ları, vadeli şarta bağlı yükümlülükler ortaya koyduğundan, bilanço dışı işlemler içersinde yer almaktadırlar. Bu çerçevede taraflar arasında para swap ının yapılmasının başlıca iki nedeni bulunmaktadır. Bunlar; - İstenen döviz türünden kredi bulunamaması ve başka döviz türünden kredi bulunup bunun istenen döviz cinsinden swap edilmesi, - Daha düşük faizlerle kaynak sağlamak maksadıyla, istenen döviz türü yerine, daha düşük faiz yükü getiren başka döviz türünden kredi temin edilip, istenen döviz cinsine swap yapılır. Para swap ları; sabit faizli para swap ı, sabit faizden değişken faize para swap ı ve değişken faizden sabir faize para swap ı olmak üzere 3 şekilde gerçekleşebilmektedir. 2.2.1.1. Sabit Faizli Para Swapı(Fixed to Fixed Cross Currency Swap) Sabit faizden sabit faize para swap ında, her hangi bir döviz üzerindeki sabit faiz ödemeleri, başka bir döviz üzerindeki sabit faiz ödemeleri ile değiş tokuş edilmektedir. Taraflar arasında sabit faizden sabit faize yapılan swap ların başlıca nedenleri olarak şunlar sıralanmaktadır: - Daha ucuz kaynak sağlayarak kaynak maliyetinden tasarruf elde etmek,

- Girilemeyen finansal piyasalara bu yolla girerek etkinlik kazanma, - Yerel finansal piyasaların kaynak gereksinimini karşılayamaması durumunda ihtiyaç duyulan kaynakların uluslararsı pazarlarda karşılanmasına olanak sağlamak. Traflar arasında yapılan sabit faizden sabit faize para swap ı ile değişken faizden sabit faize para swap ı arasında çok fazla bir fark söz konusu değildir. Bunlar arasındaki tek fark; değiştirilen faiz ödemelerinin sabit faizli olmasıdır. Bu çerçevede para swap ı yapılırken aşağıda ifade edilen hususlara dikkate edilmesi gerekmektedir: - Swap yarak sağlanankaynağın maliyetinin, borçlanma maliyetinden yüksek omamasına dikkat edilmelidir. - Karşı tarafın kredi değerliliğinin yüksek(kredi riskinin düşük) olmasına özen gösterilmelidir. - Döviz kuru riskinin oluşturulmaması yönünde gayret gösterilmelidir. Para Swap larında, swap işlemine taraf olanlar, borçlandıkları değil kullandıkları paranın faizini ödemelidirler. Bu bağlamda swap işlmelerinde saptanacak olan swap fiyatı, iki tarafın faiz farkını yansıtıcı olmalıdır. Swap fiyatı aşağıdaki formül aracılığı ile hesaplanmaktadır: SwapKuru Sxib xt S 360x100 ia xt 1 360x100 Burada; S; Spot kuru, i b ; Baz paranın yıllık faiz oranını, T; Swap süresini, i a ; Kotasyona ilişkin olarak birinci paranın faiz oranını göstermektedir. Swap kuru; değişik bir yöntem olarak aşağıdaki formüller yardımıyla da hesaplanabilmektedir; SwapPuanı Sx % i b 360 % i a Tx% i a xt SwapKuru ( Oranı) SpotKur SwapPuanı

2.2.1.2. Değişken Faiz-Değişken Faiz Para Swapı(Floating to Floating Currency Swap) Para swap ının bu türünde, tarafların karşılıklı olarak ödedikleri faiz, Libor, Prime vb. bir endekse dayanmakta olup, sabit bir nitelik göstermemektedir. Bu swap lar, herhangi bir döviz türünden değişken faiz ile borçlananlara, bu borcu başka bir değişken faizli döviz borcu ile değiştirme olanağı sunmaktadır. Bu şekilde de, değişken faiz piyasalarındaki karşılaştırmalı borçlanma avantajlarından yararlanılmış olunmaktadır. 2.2.1.3. Sabit Faizden Değişken Faize Para Swapı(Fixed to Floating Currency Swap) Para swap ının bu türünde ise, iki farklı para birimi yanısıra iki farklı da faiz türü söz konusudur. Bu swap türünde, vade sonundaki anapara ödemeleri de dahil olmak üzere, taraflardan birisi değişken faizli belirli para birimi üzerinden borcunu, sabit faizli başka bir para birimine dönüştürürken; karşı taraf ise, sabit faizli borcunu değişken faizli başka bir para birimine dönüştürmektedir. Taraflar, kendileri açısından üstünlüğe sahip oldukları finans piyasalarında ilgili para birimleri üzerinden fon sağlamakta, daha sonra farklı para birimlerinden sağlanan bu fonları, belirli bir kur üzerinden geri ödenmek koşuluyla karşılıklı olarak değiştirmektedirler. Taraflar arasında sağlanan fonlardan birisi değişken faizli, karşıt para birimi ise sabit faizli olmakta ve swap anlaşması, vade boyunca faizlerin karşılıklı olarak tarafların bir birine ödemesini kapsamaktadır. 2.2.2. Faiz Swapı(Interest Rate Swap) Faiz swap ı basit bir ifadeyle; faiz ödemelerinin niteliğinin değiştirerek borcun yapısını değiştirmek olarak tanımlanmaktadır. Bu bağlamda da faiz swap ının temellerini, farklı kredi değerliliğine sahip olan işletmelerin, aynı tutarda fakat faiz oranları değişik olan borçlarının gerektirdiği ödemeleri belli bir sürede değiştirmeleri oluşturmaktadır. Bir başka deyişle faiz swap ı, değişken faizi sabit faize, sabit faizi değişken faize, libor u prime rate e, prime rate ı libor a çevirmek suretiyle faiz ödemelerinin niteliğini değiştirerek borç ödemelerinin yapısını değiştirmek işlemi olarak da tanımlanmaktadır. Faiz swap larını para swap larından ayıran en önemli fark; anaparanın ne vade sonunda ne de vadenin başlangıcında değiştiriliyor olmasıdır. Faiz swap ında sadece faizler taraflar arasında karşılıklı olarak değiştirilmektedir. Faiz değişimleri ise, her iki tarafın da

anlaştıkları bir anapara tutarı üzerinden yapılmaktadır. Dolayısıyla söz konusu tutar, ödemelerin hesaplanmasında kolaylık sağlamaktadır. Taraflar arasında hiç bir surette anapara değişimi söz konusu olmamaktadır. Faiz swap ında, sadece faiz ödemelerinin değiş tokuşu söz konusu olduğundan dolayı, risk sadece faiz ödemeleri ile sınırlı konumda bulunmaktadır. Riskin sadece faiz ödemelerini kapsaması nedeni ile de faiz swap ı, uluslararası piyasalarda para swap ına göre daha çok kabul görmektedir. Faiz swap larında vadeler, 1 yıl ile 15 yıl arasında değişmekle birlikte; bir çok faiz swap ı 2 yıl ile 15 yıl arasındaki vadelerde söz konusu olmaktadır. Faiz swap ı ile swap işlemine taraf olanlar, kredi sağladıktan sonra bu kredilerin faizlerini arzuladıkları biçimde ödeme olanağı sağlamaktadır. Bu şekilde, swap işlemine taraf olan her iki taraf da kredi maliyetlerini düşürebilmektedir. Faiz swap ı genellikle kredi değerliliği farklı olan iki taraf arasında yapılmakta olup, kredi değerliliği düşük olan taraf, kredi değerliliği yüksek olan tarafa swap işlemine ilişkin olarak prim ödemesinde bulunmakta ve ödenen prim ise her iki tarafın da kredi maliyetini düşürücü rol oynamaktadır. Bu bağlamda swap işlemlerinin her iki taraf açısından da avantaj sağlayabilmesi için şağıdaki şartların gerçekleşmiş olması gerekmektedir: - Swap a taraf olanlar arasında kredi değerliliği açısından farklılıklar söz konusu olmalıdır. - Yüksek kredi değerliliğine sahip olan tarafın, belirli koşullar altında değişken faizi tercih etmesi gerekir. - Düşük kredi değerliliğine sahip olan tarafın ise sabit faiz ile borçlanma olanağının sınırlı olması gerekmektedir. - Swap işlemine taraf olanların, söz konusu faiz hesaplama esasına dayanarak amaçlarının ters yönlü olması gerekmektedir. - Tarafların yüksek kazanç sağlama arzularının bulunması gerekmektedir. Aşağıda bir banka aracılığı ile gerçekleştirilen basit bir faiz swap ı işleminin akışı şekil olarak gösterilmektedir: Şekil 1: Faiz Swap ının İşleyişi

1 1 X İşletmesi (Borçlu) Aracı Banka 2 2 Y İşletmesi (Borçlu) 2 1 A İşletmesi (Borç Veren) B İşletmesi (Borç Veren) (1) Sabit Faiz (2) Değişken Faiz 2.2.3. Diğer Swap Türleri Uygulamada para swap ı ve faiz swap ı yanında bu iki ana swap grubunun varyasyonları olarak değerlendirilen swap türleri de bulunmaktadır. Bu swap türlerinden bazıları; mal swapları, kokteyl swaplar, varlık swapları olup, bu swap türleri aşağıda ana başlıklar halinde açıklanmıştır. 2.2.3.1 Mal Swap(Commodity Swap) Mal swap ı, iki taraf arasında belirli miktar ve kalitedeki malların değişken ve sabit fiyatlarının taraflar arasında kararlaştırılmış zaman dilimi boyunca değiştirilmesini içeren anlaşmalar olarak ifade edilmektedir. Bir başka ifadeyle mal swap ları, fiyatların sürekli olarak düşeceği endişesi içerisinde olan taraflardan birisinin, zaman içerisinde sürekli olarak satacağı bir mala sahip olması; fiyatların sürekli olarak yükseleceği endişesi içerisinde olan taraflardan diğerinin ise, aynı malı sürekli olarak almaya gereksinim duyması durumunda düzenlenecek bir swap türüdür. Özellikle 5 yıl vadeli petrol satışlarında yaygın olarak kullanımı bulunan mal swap ları, sabitten dalgalıya faiz swap larına benzerlik göstermektedir. Mal swap ları, üretici ve kullanıcılarına uluslararsı mal borsalarındaki fiyat hareketlerine karşı korunma olanağı sağlamaktadır. Mal swap ı ile, malını sabit bir fiyattan bir bankaya satan üretici, karşılığında

sattığı malın piyasa fiyatına bağlı bir endekse dayalı değişken fiyatı ödemeyi kabul etmektedir. Eğer spot piyasada fiyatlar sabit fiyatın üzerine çıkacak olursa, aradaki fark bankaya ödenecektir. Bu şekilde üretici firma, mal borsasındaki belirsizliğe karşı kendisini güvence altına almış ve bütçelemeye ilişkin olarak da daha sağlam temeller oluşturmuş olacaktır. Bunun yanında; üretici tarafından üretilen malın borsalarda talebinin artması ve mal fiyatlarının yükselmesi durumlarında ise, riski üstlenen taraf banka olacaktır. Söz konusu durum kullanıcılar(tüketici) açısından tam tersi olarak işlemektedir. Aşağıdaki şekilde mal swap ının işleyişi gösterilmektedir: Şekil 2: Mal Swap ının İşleyişi Spot Mal Piyasası Satış Alış Spot Fiyat Spot Fiyat Üretici Sab. Fiy. Sab. Fiy. Kullanıcı Spot Fiyat Aracı Banka Spot Fiyat 2.2.3.2. Kokteyl Swap Birden fazla swap türünü bir arada bulunduran swaplar kokteyl swap olarak adlandırılmaktadır. Başka bir ifade ile kokteyl swap lar, ikiden fazla tarafın katılımı ile para ve faiz swaplarının birleşiminden oluşmaktadır. Kokteyl swap ta, bir swap işleminin başka bir swap işlemine dönüştürülmesi söz konusu olabildiği gibi; arbitraj fırsatından yararlanmak için de swap işlemlerinin dönüşümü söz konusu olabilmektedir. Kokteyl swap ın çeşitli fonksiyonları söz konusu olabilmektedir. Bunlardan birincisi, faiz swap ı yoluyla kredibilitesi düşük olan borçlu(a), değişken faizli borçlarını, sabit faizli borç haline dönüştürebilmektedir. İkinci fonksiyon ise, kredibilitesi yüksek olan bir başka borçlu(d), farklı pararlar üzerinden, sabit faizden değişken faize swap işlemini

gerçekleştirebilmektedir. Swap işlemlerinde bir başka taraf olan(b) kişi veya kurum ise farklı swap işlemleri arasında aracılık görevini üstlenmektedir. İfade edildiği şekli ile taraflar arasındaki etkileşim ve ilişki aşağıdaki şekilde gösterilmektedir: Şekil 3: Kokteyl Swap ın İşleyişi A $ Sabit İ B $ Sabit (İ+P) C $ Değişken İ Euro Sabit (P+İ) $ Değişken (P+İ) $ Değişken (P+İ) Euro Sabit (P+İ) $ Sabit (İ+P) Değ.Faizle Borç.Verenler ($) D Sab.Faizle Borç.Verenler (Euro) Sab.Faizle Borç.Verenler($) 2.2.3.3.Varlık Swap(Asset Swap) Varlık swap ı, bir aktifi mevcut faiz yapısından farklı bir faiz bazına dönüştüren bir finans tekniği olarak tanımlanmaktadır. Varlık swap ı ile bir kurum sabit getirisi olan yatırımını, mevcut varlıkları elden çıkarmadan dalgalı yada değişken baza dönüştürebilmektedir. Örneğin; X Şirketi Libor+%2/4 faiz ödemeli, 10 Milyon Dolar tutarında bir Dalgalı Faizli Tahvil(Euro) satın almış ve Şirketin tahvil alacaklarına yıllık olarak %8 oranında sabit faiz yükümlülüğü konmuştur. Bu nedenle değişken faiz getirisinin sabit faize dönüştürülmesi istenmektedir. Bu şekilde de Şirket, borç servisini karşılayacak ve Dalgalı Faizli Tahvilin vadesine kalan 3 yıl için belirli bir oranda getiri elde edecektir. Bu maksatla Şirket bir aracı kurumdan 6 aylık Libor karşılığında yıllık %8,5 lik bir fiyat alarak swap işlemine girmeye karar verir. Bu durumda taraflar arasında yapılan varlık swap ının işleyişi aşağıdaki şekilde gösterilmiştir: Şekil 4: Varlık Swap ının İşleyişi

Tahvil Sahibi %8 X Şirketi %8,5 Libor Aracı Kurum Libor+%2/4 Euro 2.3. Swap İşlmlerine İlişkin Örnek Uygulamalar Aşağıda swap işlemlerinin işleyişi, swap işlemi sonucu oluşan borçlanma maliyetleri, swap işlemleri sonucu swap işlemine taraf olanların sağlamış olduğu kazançların tespiti, swap kurunun tespiti vb. konulara ilişkin olarak örnek uygulamalara yer verilmiştir: ÖRNEK 6: Düşük kredi değerliliğine sahip olan X İşletmesi, 1 Milyon $ tutarında dış krediye ihtiyaç duymuş ve uluslararası para piyasalarından fon temin yoluna gitmiştir. X İşletmesi, kredi değerliliğinin düşük olması nedeni ile piyasa rayicinin çok üzerinde bir piyasa faiz oranı olan %18 sabit faizle fon kaynağı bulabilmiştir. Bunun üzerine X İşletmesi yüksek sabit faizle borçlanmaktansa değişken faizli borçlanma yoluna gitmiş ve bir bankadan Libor+2 ½ değişken faizle 1 Milyon $ borçlanmıştır. Kredi değerliliği yüksek olan Y İşletmesi de 1 Milyon $ tutarında % 12 sabit faizli tahvil çıkarmak suretiyle borçlanma yoluna gitmiştir. Eğer Y İşletmesi, piyasadan borçlanma yoluna gitmek isteseydi kendisine önerilen faiz oranı Libor+1 değişken faiz oranı olacaktı. Bu iki işletme, borçlanma maliyetlerini düşürmek maksadıyla swap yapmak istemişler ve bir aracı kuruma müracaat etmişlerdir. Taraflar arasında yapılan anlaşmalar sonucunda X İşletmesi aracı kuruma Libor karşılığında % 13,5 oranında sabit faiz ödeyecek; Y İşletmesi ise, aracı kuruma Libor ödeyecek ve karşılığında da %13,5 oranında sabit faiz alacaktır.

Bu bilgiler çerçevesinde; a) Swap işleminin işleyişini şekil olarak gösteriniz? b) Taraflar arasında yapılan faiz swap ı işleminin X ve Y İşletmelerine olan maliyetini hesaplayınız? c) X ve Y İşletmelerinin swap işleminden kaynaklanan kazanç veya kayıplarını hesaplayınız? ÇÖZÜM 6: a) X İşletmesi (Borçlu) %13,5 Libor Aracı Banka %13,5 Libor Y İşletmesi (Borçlu) Libor+2 1/2 %12 (Borç Veren) (Borç Veren) b) X İşletmesinin Swap işlemi sonrası borçlanma maliyeti; (Libor+%2 ½+%13,5) Libor = %16 Y İşletmesinin Swap işlemi sonrası borçlanma maliyeti; (%12+Libor) - %13,5 = Libor %1,5 c) X İşletmesinin swap işlemi nedeni ile elde etmiş olduğu kazanç; %18 - %16 = %2 Y İşletmesinin swap işlemi nedeni ile elde etmiş olduğu kazanç; (Libor+%1) (Libor-%1,5) = %2,5 ÖRNEK 7: Yüksek kredi değerliliğine sahip bulunan ABD deki XYZ İşletmesi, uluslararası para piyasalarından 2 yıl vadeli 1 Milyon $ krediyi yıllık % 3 faizle sağlarken; İsviçre deki kredibilitesi düşük olan ABC İşletmesi ise uluslararası para piyasalarından 2 yıl vadeli 1,5

Milyon İsviçre Frangını ancak yıllık % 7 faizle sağlayabilmiştir. ABD deki XYZ İşletmesi, İsviçre deki bir ihaleye katılmak maksadıyla 1,2 Milyon İsviçre Frangı na; İsviçre deki ABC İşletmesi de ABD deki bir ihaleye katılmak maksadıyla 1 Milyon ABD Dolarına ihtiyaç duymuşlardır. Bunun için taraflar bir Swap Bank a müracaat ederek swap işlemi yapmak istemişlerdir. Taraflar yapılan 1 yıl süreli swap anlaşması çerçevesinde spot kur üzerinden(1 $ = 1,2 SWF) paraları değiş tokuş etmişlerdir. Bu bilgiler çerçevesinde taraflar arasında yapılan swap işleminin işleyişini şekil çizerek açıklayınız? ÇÖZÜM 7: a) Taraflar arasında anaparaların değiştirilmesi: ABD deki XYZ İşletmesi yapılan swap anlaşması çerçevesinde 1 Milyon ABD Doları karşılığında İsviçre deki ABC İşletmesinden 1,2 Milyon SWF alacaktır. XYZ 1.000.000 $ SWAP BANK 1.000.000 $ ABC 1.200.000 SWF 1.200.000 SWF b) Taraflar arasında Faiz Ödemelerinin Değiştirilmesi: ABD deki XYZ İşletmesi yapılan swap anlaşması çerçevesinde yıllık olarak karşı tarafa 84.000 SWF faiz ödemesi; İsviçre deki ABC İşletmesi de yıllık olarak karşı tarafa 30.000 USD faiz ödemesinde bulunacaktır. XYZ 84.000 SWF SWAP BANK 84.000 SWF ABC 30.000 USD 30.000 USD c) Anaparaların Vade Sonunda Geri İade Edilmesi: ABD deki XYZ İşletmesi ile İsviçre deki ABC İşletmesi vade sonunda daha önceden değiş tokuş ettikleri dövizleri karşılıklı olarak geri iade ederler.

XYZ 1.200.000 SWF SWAP BANK 1.200.000 SWF ABC 1.000.000 $ 1.000.000 $ ÖRNEK 8: Yüksek kredi değerliliğine sahip bulunan ABD deki XYZ İşletmesi, uluslararası para piyasalarından 2 yıl vadeli 1 Milyon $ krediyi yıllık % 3 faizle sağlarken; İsviçre deki kredibilitesi düşük olan ABC İşletmesi ise uluslararası para piyasalarından 2 yıl vadeli 1,5 Milyon İsviçre Frangını ancak yıllık % 7 faizle sağlayabilmiştir. Taraflar yapılan 2 yıl süreli swap anlaşması çerçevesinde spot kur üzerinden(1 $ = 1,2 SWF) paraları değiş tokuş etmişlerdir. Bu bilgiler çerçevesinde taraflar arasında yapılan swap işleminde dönem sonu swap kurunu hesaplayınız? ÇÖZÜM 8: Sxib xt S SwapKuru 360x100 ia xt 1 360x100 S; Spot kuru, i b ; ikinci yıllık faiz oranını, T; Swap süresini, i a ; Kotasyona ilişkin olarak birinci paranın faiz oranı 1,2 x7x720 1,2 SwapKuru 360x100 3x720 1 360x100 1,2 0,168 SwapKuru 1 0,06 SwapKuru 1,29

(1 $=1,29 SWF) ÖRNEK 9: Kredi notu BB olan X İşletmesi, uluslararası para piyasasından Libor+3 değişken faiz oranı üzerinden 10 Milyon $ tutarında 2 yıl vadeli kredi temin etmiştir. X İşletmesi borçlanma maliyetlerini düşürebilmek maksadıyla swap işlemi yapmaya karar vermiş ve bunun için de bir aracı kuruma müracaat etmiştir. X İşletmesinin aracı kurum ile yapmış olduğu swap anlaşması çerçevesinde aracı kurum işletmeye Libor+1 faiz ödeyecek; işletme de aracı kuruma % 10 oranında sabit faiz ödemesinde bulunacaktır. Bu bilgiler çerçevesinde X İşletmesinin aracı kurum ile yapmış olduğu swap ın işleyişini şekil çizerek gösteriniz ve X İşletmesinin swap işlemi sonucu oluşan borçlanma maliyetini hesaplayınız? ÇÖZÜM 9: %10 X İŞLETMESİ ARACI KURUM Libor+%1 Libor+%3 X İŞLETMESİ X İşletmesinin swap işlemi sonucu oluşan borçlanma maliyeti; (Libor+%3 + %10) (Libor+1) = %12 ÖRNEK 10: Kredi notu BB olan ABC İşletmesi, uluslararası para piyasalarından Libor+%3 değişken faiz oranı ile 10 Milyon USD tutarında borçlanmış olup; sabit faiz ile borçlanma yoluna gitmek istediğinde ise işletmeye teklif edilen faiz oranı % 18 dir. Kredi notu AA olan XYZ İşletmesi ise, uluslararası para piyasalarından % 10 sabit faiz oranı ile 10 Milyon USD

tutarında fon temin etmiştir. XYZ İşletmesi sabit faiz oranı ile borçlanma yoluna gitmeseydi, işletmeye teklif edilen değişken faiz oranı Libor+ %0,5 tir. Her iki işletme de borçlanma maliyetlerini düşürmek amacıyla swap işlemi yapmak istemişler ve bunun için Swap Banka müracaat etmişlerdir. Taraflar arasında yapılan swap anlaşması sonucunda; ABC İşletmesi, Swap Banka Libor+0,2 değişken faiz karşılığında % 11 sabit faiz ödeyecektir. XYZ İşletmesi de, Swap Banka % 10 sabit faiz karşılığında Libor+0,2 değişken faiz ödeyecektir. Bu bilgiler çerçevesinde; a) Swap işleminin işleyişini şekil çizerek gösteriniz? b) Swap işlemi sonrası hem ABC İşletmesinin hem de XYZ İşletmesinin borçlanma maliyetlerini hesaplayınız? c) Hem ABC İşletmesinin hem de XYZ İşletmesinin swap işlemi sonucunda elde etmiş oldukları kazancı hesaplayınız? ÇÖZÜM 10: a) Taraflar arasında yapılan swap işleminin işleyişi: ABC İşletmesi %11 Swap Bank %10 XYZ İşletmesi Libor+0,2 Libor+0,2 Libor+ %3 %10 (Borç Veren) (Borç Veren) b) ABC İşletmesinin Swap işlemi sonrası borçlanma maliyeti; (Libor+%3+%11) Libor+%0,2 = %13,8 XYZ İşletmesinin Swap işlemi sonrası borçlanma maliyeti; (%10+Libor+%0,2) - %10 = Libor +%0,2 c) ABC İşletmesinin swap işlemi nedeni ile elde etmiş olduğu kazanç; %18 - %13,8 = %4,2 XYZ İşletmesinin swap işlemi nedeni ile elde etmiş olduğu kazanç;

(Libor+%0,5) (Libor+%0,2) = %0,3 ÖRNEK 11: Kredi notu AAA olan ABD deki X İşletmesi, uluslararası para piyasalarından 5 yıl vadeli 10 Milyon $ krediyi yıllık % 5 faizle sağlarken; Japonya daki kredi notu BBB(-) olan Y İşletmesi ise uluslararası para piyasalarından 5 yıl vadeli 25 Milyon Yen i ancak yıllık % 10 faizle sağlayabilmiştir. Taraflar, yapılan 1 yıl süreli swap anlaşması çerçevesinde spot kur üzerinden(1 $ = 118 JPY) paraları değiş tokuş etmişlerdir. Bu bilgiler çerçevesinde taraflar arasında yapılan swap işleminde dönem sonu swap kurunu hesaplayınız? ÇÖZÜM 11: 118x10x360 118 SwapKuru 360x100 5x360 1 360x100 118 11,8 SwapKuru 1 0,05 SwapKuru 124 (1 $=124 JPY) 3. OPSİYONUN TANIMI VE OPSİYONLA İLGİLİ TEMEL KAVRAMLAR Opsiyon, en genel anlamıyla, bir varlığı gelecekte bugün kararlaştırılmış olan bir fiyattan satın alma veya satma hakkı olarak tanımlanmaktadır. Başka bir ifadeyle finansal piyasalarda işlem gören opsiyon sözleşmeleri, sözleşmeyi elinde bulunduran bireyler veya kurumsal yatırımcılara belirli bir varlığı belirli bir fiyattan ileride belirlenmiş bir tarihte satma veya satın alma hakkı sağlayan finansal araçlar olarak tanımlanmaktadır. İfade edilen hak, sadece sözleşmenin alıcısına tanınmıştır. Bu bağlamda da opsiyonu yazan yada satan taraflar ise, koşullu bir yükümlülük altında bulunmaktadırlar. Bu tanımlardan da anlaşılacağı üzere bir opsiyon sözleşmesinin altı temel özelliği bulunmakta olup, bu özellikler şunlardır: - Opsiyon türünün belirlenmesi(örneğin; satma opsiyonu veya satın alma opsiyonu gibi), - Teslim edilecek malın belirlenmesi, - Malın fiyatının belirlenmesi,

- Opsiyon sahibinin işlem hakkını kullanabileceği zaman diliminin belirlenmesi, - Opsiyon fiyatının belirlenmesi. Organize olamaması nedeni ile yatırım aracı olarak başlangıçta pek de dikkate alınmayan ancak, uzunca bir dönemden beri mevcut bulunan opsiyon sözleşmeleri(option contract), özellikle 1970 li yıllardan itibaren, başta ABD olmak üzere, yaygın bir biçimde kullanılmaya başlamış ve son 10 yıldır da gelişmiş sermaye piyasalarında, gelişmiş yatırım araçlarının arasına girmiştir. Yukarıda ifade edilen özellikleri içeren opsiyon sözleşmelerinin, bir türevsel finansal varlık olarak, yatırımcılara sağladığı faydaları aşağıdaki gibi sıralamak olanaklıdır: - Özellikle açık pozisyonda bulunanlara, fiyatlarda söz konusu olabilecek olası gelişmelere karşı kendilerini koruyabilme ve oluşabilecek risklerden korunma olanağı sunmaktadır. - Opsiyon sözleşmeleri yatırımcılara veya spekülatörlere, az bir sermaye yatırımı ile çok daha yüksek tutarlarda varlığı kontrol edebilme olanağı sağlamaktadır. - Opsiyon sözleşmeleri, yatırımcısına, piyasadaki gelişmeler ve değişen piyasa koşulları karşısında hızlı karar alma olanağı sağlayarak yüksek kazanç sağlama olanağı sunmaktadır. - Hisse senetlerini çok uygun fiyatlardan satın alma olanağını sağlamaktadır. - Hisse senetlerini satın almadan, fiyat artış ve azalışlarından yararlanarak kazanç sağlama olanağı sunmaktadır. - Opsiyon sözleşmeleri, ayrıca piyasada oluşabilecek büyük değişikliklerin yönünü bilmeksizin yatırımcısına fayda sağlamaktadır. Genel olarak opsiyon kavramı bu şekilde tanımlandıktan sonra, aşağıda opsiyon ile ilgili olarak bir takım kavramlar ana başlıklar halinde ele alınmıştır: - Opsiyonun Konusu: Bir çok ürün opsiyon sözleşmelerinin konusunu oluşturabilmektedir. Dolayısıyla opsiyonun dayanağını oluşturan varlıklar, fiziksel bir mal olabileceği gibi; finansal bir ürün veya endeks de olabilmektedir. Bu bağlamda finansal piyasalarda, hisse senetleri, tahviller, endeksler, dövizler opsiyon sözleşmelerinin konusunu oluşturabilmektedir. - Opsiyon Kullanım Fiyatı(Exercise Price): Opsiyon kullanım fiyatı, opsiyon kullanma hakkının doğduğu fiyattır. Opsiyon alıcısı, opsiyon sözleşmesinde üzerinde anlaşılmış olan fiyat üzerinden, varlık alım-satım konusunda karara vardığında opsiyonu kullanmış olmaktadır. Bir başka ifade ile opsiyon kullanım fiyatı, opsiyon kontratı yazılırken kararlaştırılan ve üzerinden işlem yapılan fiyat olarak da tanımlanmaktadır.

Opsiyon alım sözleşmelerinde, sözleşmeye konu olan varlıkların piyasa fiyatı kullanım fiyatlarını aştığı durumlarda kullanma hakkı doğmaktadır. Satış Opsiyonlarında ise, opsiyona konu olan varlıkların piyasa fiyatı kullanım fiyatının altına düştüğü zaman alıcıya opsiyonu kullanma hakkı doğar. Bu bağlamda da kullanım fiyatları piyasada saptanmaktadır. - Opsiyon Primi: Opsiyon alıcısının, belli bir tarihte belirlenen fiyattan miktarı tespit edilmiş varlıklardan satın alabilmesi için, opsiyon satıcısına ödediği fiyat opsiyon primi olarak adlandırılmaktadır. - Opsiyon İşlem Tarihi: Opsiyon işlem tarihi, opsiyon sözleşmelerinde üzerinde anlaşmaya varılan ve opsiyonun işleme konulacağı tarih olarak tanımlanmaktadır. - Opsiyon Satan(Option Writer)-Opsiyon Alan(Option Buyer): Opsiyon işlemleri opsiyon alıcısı için bir hakkı; opsiyon satıcısı için ise, bir yükümlülüğü temsil etmektedir. Opsiyon satıcısı(option writer), opsiyondaki yükümlülüklei yerine getirmek zorunda olan taraf olarak ifade edilmektedir. Opsiyon satıcısı, yüklenmiş olduğu hizmetler karşılığında ise opsiyon primi olarak ifade edilen komisyonlardan almaktadır. Opsiyon satma işlemleri, uygulamada genellikle, opsiyon yazmak olarak da adlandırılmaktadır. Opsiyon alan(option buyer) ise, alım-satım opsiyon hakkını belli bir prim karşılığında satın alan taraf olarak adlandırılmaktadır. - Opsiyonun İşleme Konulabilirliği(in the money option-out of the money option-at the money option): Üzerine opsiyon yazılan varlığın piyasa fiyatı, kullanım fiyatına eşitse bu opsiyon, parada opsiyon(sınırda opsiyon- at the money option) olarak adlandırılmaktadır. Eğer opsiyon sözlşemesi, vade süresi içerisindeki her hangi bir zamanda yürürlüğe konduğu taktirde sahibine kazanç sağlayorsa bu opsiyon paralı opsiyon(ın the money option) olarak adlandırılmaktadır. Eğer opsiyon sözlşemesi, vade süresi içerisindeki her hangi bir tarihte yürürlüğe konduğu taktirde sahibine kayıp doğuruyorsa bu opsiyon parasız opsiyon(out of the money option) olarak adlandırılmaktadır. Bu bağlamda alım ve satım opsiyonları için opsiyonun işleme konulabilirliği aşağıdaki tabloda özetlenmiştir: Tablo : Alım ve Satım Opsiyonları Açısından Opsiyonların İşleme Konulabilirliği Alma Opsiyonu Satma Optionu in the money Piyasa Fiyatı > Piyasa Fiyatı < Kullanım option Kullanım Fiyatı Fiyatı

Out of the money option At the money option Piyasa Fiyatı < Kullanım Fiyatı Piyasa Fiyatı = Kullanım Fiyatı Piyasa Fiyatı > Kullanım Fiyatı Piyasa Fiyatı = Kullanım Fiyatı - Opsiyonda Vade Tarihi(Expiration Date): Opsiyonlarda vade tarihi, opsiyon hakkının son kullanma tarihini ifade etmektedir. Bu tarihten sonra opsiyon hakkının kullanımı söz konusu olmamaktadır. - Opsiyonda Zaman Değeri ve Özgün Değer: Zaman değeri, opsiyon işlemlerine konu olan varlığın piyasa fiyatının, opsiyon bitmeden önce kullanım fiyatını aşmasından doğan değer olarak ifade edilmektedir. Özgün değer ise, yukarıda ifade edildiği üzere paralı opsiyonlarda(in the money option) oluşan bir değer olarak ifade edilmektedir. - İçsel Değer(Intrinsic Value): Alım opsiyonlarında içsel değer, opsiyona konu varlığın piyasa fiyatı ile işleme koyma fiyatı ararsındaki fark iken; satış opsiyonlarında içsel değer, opsiyona konu varlığın işleme koyma fiyatı ile piyasa fiyatı ararsındaki fark olarak tanımlanmaktadır. 3.1. Opsiyon İşlemlerinde Taraflar Opsiyon işlemlerinde, alıcı ve satıcı olmak üzere iki taraf bulunmaktadır. Bu çerçevede opsiyon sözleşmelerinde alıcı ve satıcı taraflar, fiyat hareketleri konusunda bir biri ile zıt görüştedirler. Bu bağlamda alıcı ve satıcı taraf arasındaki görüş farklılıkları ise opsiyon piyasalarının temelini oluşturmaktadır. Opsiyon alıcısı, opsiyon sahibi olarak da adlandırılmakta olup, belli bir fiyat veya prim karşılığında satın aldığı opsiyon sözleşmesini sözleşmede kararlaştırılan süre içerisinde kullanma hakkına sahip olan kişi olarak tanımlanmaktadır. Opsiyon alıcısı bunu, riskten korunmak veya da spekülatif kazanç sağlamak maksadıyla yapmaktadır. Opsiyon alıcısı, sözleşmede kararlaştırılan süre içerisinde opsiyon hakkını kullanmak istemeyerek terk edebilme hakkına sahip bulunmaktadır. Böyle bir durumda, opsiyon alıcısının, karşı tarafa ödemiş olduğu primi geri alma hakkı söz konusu değildir. Bu bağlamda opsiyon alıcısının maksimum kaybı, karşı tarafa ödediği prim kadar olurken; kazancı ise, teorik olarak sınırsız gözükmektedir. Opsiyon satıcısı ise, opsiyon yazıcısı olarak da adlandırılmakta olup, belli bir fiyat veya prim karşılığında opsiyon sözleşmesini hazırlayıp satmak suretiyle yükümlülük üstlenen

taraf olarak tanımlanmaktadır. Opsiyon satıcısı, karşı taraftan talep gelmesi halinde yükümlülüğü yerine getirmek zorundadır. Bu bağlamda da opsiyon satıcısının kazancı prim ile sınırlı olmakta iken; kaybı ise yine teorik olarak sınırsız gözükmektedir. Bu nedenden dolayı opsiyon satıcısı, opsiyon alıcısına göre daha fazla risk yüklenmektedir. 3.2. Opsiyon Türleri Opsiyonları, sağlanan haklara göre, vadelerine göre ve konularına göre sınıflandırmak olanaklı bulunmaktadır: 3.2.1. Sağladığı Haklar Açısından Opsiyonlar Opsiyona taraf olanlara sağlanan haklar açısından opsiyonları ise, satın alma hakkı tanıyan opsiyonlar(call option) ve satma hakkı tanıyan opsiyonlar(put option) olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. 3.2.1.1. Satın Alma Hakkı Tanıyan Opsiyonlar(Call Option) Satın alma opsiyonu(call option), opsiyon alıcısına, herhangi bir varlıktan, belirli bir miktarda, önceden belirlenmiş bir tarihte, belirli bir fiyattan satın alma hakkı tanıyan opsiyon sözleşmeleri olarak tanımlanmaktadır. Burada opsiyon alıcısının her hangi bir sorumluluğu söz konusu değildir. Bu opsiyon türünde, opsiyon satıcısı, alıcının opsiyon hakkını kullanması durumunda, sözleşmede belirtilen varlığı satmak durumundadır. Alış opsiyonu sahibi, opsiyon sözleşmesine konu olan varlığın piyasa fiyatında söz konusu olabilecek muhtemel bir artıştan avantaj sağlamak durumundadır. Başka bir ifade ile, herhangi bir varlığın gelecekteki fiyatının artmasından zarar uğrayacak olan ve bu riskini hedge etmek isteyen yatırımcı veya söz konusu varlığın fiyatının artacağını düşünen ve bu fiyat artışından kazanç sağlamayı amaç edinen bir spekülatör alış opsiyonu satın alarak uzun pozisyon tutacaktır. Örneğin bir hisse senedi yatırımında; hisse senedi cari fiyatının 100.000,-TL, uygulama fiyatının 120.000,-TL ve opsiyon fiyatının ise 5.000,-TL olduğunu düşünelim. Bu durumda alış opsiyonu(call option) sahibinin kar-zarar profili aşağıdaki şekilde olacaktır:

Grafik 1: Alış Opsiyonu Sahibinin Kar Zarar Profili Opsiyon Alıcısının Karı 10000 5000 120.000 125.000 Hisse Fiyatı(TL) -5000 Yukarıdaki Grafik 1 de de görüldüğü üzere, hisse senedinin piyasa fiyatı 120.000,- TL nin altında kalması durumunda opsiyonun kullanılması çok da anlamlı olmamaktadır. Bu durumda opsiyon sahibinin, opsiyonu satın almak için ödediği prim kadar yani 5.000,-TL zarar etmesi söz konusudur. Ancak hisse senedinin fiyatı 120.000,-TL nin üzerine çıkmaya başladıkça opsiyonu kullanma avantajlı hale gelecektir. Örneğin fiyat 130.000,-TL olması durumunda, opsiyon alıcısı, opsiyon hakkını kullanarak opsiyon yazıcısından hisse senedini 120.000,-TL den satın alacak ve ödenen primi de düşmek suretiyle 5.000,-TL kazanç sağlayacaktır. Opsiyon yazıcısı için ise, yukarıda ifade edilenlerin tam tersi bir işleyiş söz konusu olacaktır. Grafik 2: Alış Opsiyonu Yazıcısının Kar/Zarar Profili Opsiyon Yazıcısının Karı 10000 5000 120.000 125.000 Hisse Fiyatı(TL) -5000

3.2.1.2. Satma Hakkı Tanıyan Opsiyonlar(Put Option) Satış opsiyonu(put option), opsiyon sahibine belli bir varlığı, önceden belirlenmiş bir fiyat üzerinden, belli bir vade içerisinde satma hakkı tanıyan opsiyonlar olarak tanımlanmaktadır. Satış opsiyonunda, opsiyon satıcısının, sözleşme ile yüklenmiş olduğu yükümlülüğü yerine getirme zorunluluğu bulunmaktadır. Satış opsiyonu da, kendilerini fiyat düşüşlerinden korumak isteyen yatırımcıların veya da fiyat düşüşlerinden yararlanarak spekülatif amaçlı kar elde etmek isteyen spekülatörlerin yararlandıkları bir opsiyon türü olarak değerlendirilmektedir. Örneğin bir hisse senedi yatırımında; hisse senedi cari fiyatının 100.000,-TL, uygulama fiyatının 80.000,-TL ve opsiyon fiyatının ise 5.000,-TL olduğunu düşünelim. Bu durumda satış opsiyonu(put option) sahibinin kar-zarar profili aşağıdaki şekilde olacaktır: Grafik 3: Satış Opsiyonu Sahibinin Kar/Zarar Profili Opsiyon Sahibinin Karı 5000 80.000 75.000 Hisse Senedi Fiyatı(TL) -5000 Yukarıdaki Grafik 3 te de görüldüğü üzere, hisse senedinin piyasa fiyatı 80.000,-TL nin üzerinde kalması durumunda opsiyonun kullanılması çok da anlamlı olmamaktadır. Bu durumda opsiyon sahibinin, opsiyon yazıcısına ödediği prim kadar yani 5.000,-TL zarar etmesi söz konusudur. Ancak hisse senedinin fiyatı 80.000,-TL nin altına düşmeye başladıkça opsiyonu kullanma avantajlı hale gelecektir. Örneğin fiyatın 70.000,-TL olması durumunda, opsiyon sahibi, opsiyon hakkını kullanarak opsiyon yazıcısına hisse senedini 80.000,-TL ye satacak ve ödenen primi de düşmek suretiyle 5.000,-TL kazanç sağlayacaktır. Opsiyon yazıcısı için ise, yukarıda ifade edilenlerin tam tersi bir işleyiş söz konusu olacaktır.

Grafik 4: Satış Opsiyonu Yazıcısının Kar/Zarar Profili Opsiyon Yazıcısının Karı 5000 75.000 Hisse Senedi Fiyatı(TL) 80.000 3.2.2. Vadelerine Göre Opsiyonlar Vadeleri açısından opsiyon türlerini ise, Amerikan Tipi Opsiyonlar ve Avrupa Tipi Opsiyonlar olarak iki başlık altında incelemek olanaklı bulunmaktadır. Burada vadeleri açısından opsiyonların Amerikan Tipi ve Avrupa Tipi Opsiyonlar olarak ayrıma tabi tutulmasının coğrafi açıdan hiçbir anlamı söz konusu değildir. Yani bir yatırımcının, New York Borsasına giderek Avrupa Tipi Opsiyon işlemi yapması olanaklı bulunmaktadır. 3.2.2.1. Amerikan Tipi Opsiyonlar Amerikan Tipi Opsiyonlar, opsiyon sahibine opsiyon sözleşmesini, sözleşmeyi satın alındığı andan vade tarihine kadar herhangi bir tarihte kullanma hakkı tanıyan opsiyon türü olarak ifade edilmektedir. Amerikan Tipi Opsiyonlar, opsiyon sahibine sağlamış olduğu bu esneklik nedeni ile Avrupa Tipi Opsiyonlar karşısında daha değerli bulunmaktadır. 3.2.2.2. Avrupa Tipi Opsiyonlar Avrupa Tipi Opsiyonlar ise, Amerikan Tipi Opsiyonlardan farklı olarak, opsiyon sahibine opsiyon sözleşmesini, sözleşmede kararlaştırılan vadenin sonunda kullanma hakkı tanıyan opsiyon türü olarak tanımlanmaktadır. 3.2.3. Konularına Göre Opsiyonlar

Opsiyon sözleşmeleri aşağıda ifade edilen varlık veya değerler üzerinden yapılabilmektedir: - Hisse Senedi, - Hisse Senedi Gelecek Sözleşmesi, - İndeks Menkul Kıymetler, - Hisse Senedi Fiyat Endeksleri Gelecek Sözleşmeleri, - Hazine Bonosu ve Devlet Tahvili Gelecek Sözleşmeleri, - Döviz, - Döviz Gelecek Sözleşmeleri, - Faiz, - Faiz Oranı Gelecek Sözleşmeleri, - Mallar, - Mal Gelecek Sözleşmeleri, - Borçlanma Araçları. Opsiyona konu olan bu varlıklara ilişkin opsiyon türlerinden bazıları aşağıda ana başlıklar halinde ele alınmıştır: - Hisse Senedi Opsiyonları: Opsiyon sahiplerine, belirli bir hisse senedini önceden belirlenmiş bir fiyattan, belirli bir süre içerisinde satın alma veya satma hakkı tanıyan opsiyon sözleşmeleri olarak tanımlanmaktadır. - Hisse Senedi Endeks Opsiyonu: Belirli bir borsa fiyat endeksi ile değeri tespit edilen bir hisse senedi portföyünü, önceden belirlenen bir fiyat üzerinden, belirlenen bir süre içerisinde satın alma veya satma hakkı tanıyan opsiyon sözleşmeleri olarak tanımlanmaktadır. - Gelecek Sözleşmesi Üzerine Opsiyonlar: Opsiyon sahibine, bir mal veya bir menkul kıymet üzerine yapılmış gelecek sözleşmesini, belirli bir fiyattan, belirli bir süre içerisinde satın alma veya satma hakkı tanıyan ancak yükümlülük yüklemeyen opsiyon sözleşmesi olarak tanımlanmaktadır. - Döviz(Para) Opsiyonları: Opsiyon sahibine, belirli bir miktar dövizi, belirli bir fiyattan, belirli bir süre içerisinde satın alma veya satma hakkı tanıyan opsiyon sözleşmeleri olarak tanımlanmaktadır. - Faiz Opsiyonu: Opsiyon sahibine, belirli bir süre içerisinde, belirli bir miktarda, belirli bir faiz üzerinden borçlanma veya borç verme hakkı tanıyan opsiyon sözleşmeleridir.