TÜRKİYE DE TEKNİK TEKSTİL SÜRECİ Hande UZUNOĞLU GİRİŞ Tekstil sektörü dünyada sanayileşme adımlarının atılması ile birlikte gelişmeye başlayan ve daha sonra sanayinin en önemli üretim alanı haline gelen bir sektördür. Emek yoğun olmasından dolayı pek çok kişiye istihdam kapısı sağlamaktadır. Dünya genelinde ticaretin artması, teknolojik gelişmeler ile birlikte tekstil sektöründe rekabet günden güne artmaktadır. Günümüzde ise, tekstilde kalite ve fiyat konusunda önemli bir rekabet yaşandığı görülmektedir. Türkiye geçmişten bugüne tekstil üretiminde önemli ülkeler arasında yerini almıştır. Doğu ülkelerin fiyatları, Batı ülkelerinin kalitesi ile rekabet etme durumundadır. Bu yüzden farklılaştırma ve kaliteyi arttırma konuları üzerinde daha fazla durulması gerekmektedir. Öte yandan son yıllarda güçlendirdiği tasarım yönü ile küresel pazarlarda adından söz ettiren tekstil sektörü, koleksiyon çeşitliliği ile de fark yaratmaya çalışmaktadır. Teknik özellikleri ve performansları için geliştirilen ve her geçen gün çeşitliliği artan ürünler ve üretim tekniklerini belirten Teknik Tekstil uygulamaları ise Türkiye de 1980 li yıllarda başlamıştır. Pahalı ve katma değeri yüksek Teknik Tekstil ürünleri kimyasallara, hava şartlarına, mikro organizmalara dayanıklı, yüksek direnç, yanmazlık gibi üstün performans özelliklerine sahip ürünlerdir. Teknik tekstil sektörü, son yıllarda kaydettiği büyüme oranıyla, tekstil ve konfeksiyon sanayinin önemli bir bölümünü oluşturmaya başlamıştır. Söz konusu raporda; Türkiye de teknik tekstil sektörünün gelişimi ve uygulama alanlarına değinilmiş ve sektörün gelişimine yönelik değerlendirmeler yapılmıştır. 17
Türkiye de Tekstil Sektöründe Gelişmeler Ülkemizde tekstil sanayi 23 bini bulan girişimci sayısı, yarattığı 340 bin istihdamı, 11 milyar dolarlık ihracatı, 59,7 milyar TL üretim değeri, 11,8 milyar TL katma değeri ile ekonomiye önemli katkılar sağlamaktadır. Son 5 yıllık gelişime bakıldığında; küresel ekonomik krizin etkilerinin sektöre yansıdığı görülmektedir. Bununla birlikte, 2011 yılında tekstil sektörü tekrar bir yükselme eğilimine girmiştir. Türk tekstil sektörü dünya tekstil ihracatı içindeki payını arttırmaya devam ederken dünya sıralamasında yedinci sırada yer alma başarısını da göstermiştir. Tablo 1: Tekstil Sanayinde Temel Göstergeler Yıllar Girişim Ücreti Çalışan Üretim Değeri Katma Değer Yatırımlar Sayısı Sayısı (Milyon TL) (Milyon TL) (Milyon TL) 2007 18.614 334.971 37.602 7.295 3.719 2008 19.730 311.115 35.377 7.460 2.231 2009 18.147 265.957 32.211 7.217 2.354 2010 19.836 312.745 44.697 8.862 2.858 2011 23.012 342.474 59.763 11.813 5.231 Kaynak: Türkiye İstatistik Kurumu (TUİK), Yıllık Sanayi ve Hizmet İstatistikleri 2013 yılında tekstil sanayi ihracatı bir önceki yıla göre % 8 artış göstererek 8,4 milyar dolara yaklaşmıştır. Bu durumda ülke ihracatındaki payı % 5,5 tir. Tekstil ithalatı ise 2013 yılında bir önceki yıla göre % 7,2 artışla 9,3 milyar dolara ulaşmıştır. Ülke ithalatındaki payı ise % 3,7 dir. Tablo 2: Tekstil ve Hammaddeleri Dış Ticareti Yıllar İhracat (ABD $) Yıllık Değişim Yıllık Değişim İthalat(ABD $) (%) (%) 2010 6.352.784.994-9.079.066.534-2011 7.709.384.326 21,4 10.386.750.480 14,4 2012 7.749.255.552 0,5 8.674.485.448 16,5 2013 8.370.751.010 8,0 9.301.556.059 7,2 Kaynak: İstanbul Tekstil ve Konfeksiyon İhracatçı Birlikleri (İTKİB) Yıllık İstatistik Rakamları 2013 yılında en fazla ihracat yapılan ülkeler sırayla; Rusya, İtalya, Romanya, İngiltere ve ABD olmuştur. En fazla ithalat yapılan ülkeler olarak; Rusya, Çin, Almanya İtalya ve ABD nin ilk beş içerisinde yer almıştır. 18
Yıllar itibariyle bakıldığında, 2012 yılında sektörün ihracat artışında bir yavaşlama gözlemlenmektedir. Bu durum, sektörün ihracatının büyük bir kısmını gerçekleştirdiği AB ülkelerinde yaşanan ekonomik kriz ve mali belirsizlikten kaynaklanmıştır. Ayrıca komşu ülkelerdeki çatışmaların da etkileri olumsuz yansımıştır. 2014 yılı Ocak-Ekim döneminde tekstil ihracatı 7.4 milyar dolara yaklaşmıştır. Geçen yıla göre % 8,3 lük bir artış kaydetmiştir. Bu dönemde yapılan ihracatta başı çeken ülkeler sırayla; İtalya, Rusya, Almanya, İngiltere ve Romanya dır. Tekstil sektörü 2013 yılını temkinli ve tedbirli geçirmiştir. 2014 ilk çeyreğinde seçimler geride bırakıldıktan sonra iç piyasada ve dış pazarlarda yakalanan artış sektörün yüzünü güldürmüştür. 2014 yılsonu içinse beklentiler yüksektir. İkinci çeyrekte sektörün ivmesini hızlandırması ile birlikte sene sonuna kadar kapasite ve ihracatta artış beklenmektedir. Böylece tekstil ihracatının 8 milyar doları aşması beklenmektedir. Türkiye de Teknik Tekstil Teknik tekstil kavramı günlük hayatta pek fazla bilinmemesine rağmen; bina donanımından otomobile, giyimden tarıma, mobilyalardan hastaneye kadar günlük hayatın pek çok alanında kullanılan ürünleri kapsamaktadır. Teknik tekstil, 1980 li yıllarda bilhassa teknik özellikleri ve performansları için geliştirilen ve çeşitliliği her geçen gün artan ürünler ve üretim teknikleridir. Bir başka ifadeyle; özel olarak tasarlanan, herhangi bir üründe veya proses dahilinde veya yalnız başına belirli bir özelliği yerine getirmek amacıyla kullanılan malzemelere denilmektedir. Bu malzemelerin en önemli özelliği katma değeri yüksek ve pahalı olmalarıdır. Yanı sıra bu ürünler kimyasallara, hava şartlarına, mikro organizmalara dayanıklı, yanmazlık gibi üstün performans gibi özelliklere sahip olabilmektedir. Günümüzde tekstil sektörü örtünme, barınma ve dekorasyon işlevinin yanı sıra insan sağlığını koruyan ve ortam koşullarına uyarlanabilen ürünler olarak tasarlanmaktadır. Teknik tekstil bu amaçlarla kullanılabilmektedir. Isıya dayanıklı veya nabız ölçebilen giysiler, uçakların pist dışına çıkışını engelleyen kuvvetli fileler, uçak veya uzay araçlarının hızını yavaşlatan paraşütler, hava yastıkları, ağır iklim kıyafetleri yanında özel ısı yalıtımında ve ısı tutan kumaşlar, ter tutmayan, nefes alabilen ve yanmaz kumaşlar, yelken kumaşları, ameliyat iplikleri örnek gösterilebilir. Tablo 3 de görüldüğü üzere, teknik teksitilin pek çok kullanım alanı bulunmaktadır. Teknik tekstiller esas itibariyle polyester, polipropilen, naylon, viskos, pamuk, cam ve aramidden üretilmektedirler. 19
Tablo 3: Teknik Tekstilde Kullanım Alanları Kaynak: Teknik Tekstiller Sektörü, T.C. Ekonomi Bakanlığı İhracat Genel Müdürlüğü Tekstil ve Konfeksiyon Ürünleri Daire Başkanlığı, 2014 Son yıllarda önemli bir büyüme kaydeden teknik tekstil sektörü, tekstil sanayide yükselen bir trend eğilimine girmiştir. Her geçen gün yeni ürünlerin, malzemelerin üretilmesi ve bu nedenle kullanım alanının artması beklenmektedir. Bununla birlikte, kullanım alanlarındaki sektörlerdeki gelişmeler, teknik tekstil alanındaki firmaların başarısını belirleyen en önemli faktördür. Teknik tekstil, daha çok gelişmiş ülkelerde üretim yapmaktadır. Yüksek teknoloji ve vasıflı işgücü gerektirmektedir. Çin gibi ucuz maliyetle üretim yapan ülkelerin karşısında, teknik tekstillerin bir rekabet avantajı sağlayabileceği düşünülmektedir. Ülkemizde teknik tekstil yatırımları yeni olmakla birlikte, gelişme sürecine girdiği belirtilmektedir. Mevcutta ise; dokunmamış mensucat, nakil vastılarının iç ve dış lastiklerinde kullanılan yüksek mukavemetli ipliklerden mensucat, big-bag tabit edilen dökme maddeler için torba ve çuvallar, kaplanmış, lamine edilmiş mensucat gibi ürünler üretilmektedir. En güçlü olunan ürün grubu ise bigbag olarak adlandırılan dayanıklı çuvallardır. Ülkemizin gelişme kaydettiği bir diğer alan ise medikal sektöründedir. Örneğin ıslak mendil, çocuk bezi, kadın bağı gibi ürünlere yönelik üretim artmakta ve bu ürünler ihraç edilmektedir. 20
Teknik tekstil sektör ihracatının 2011 yılında 1,5 milyar dolara ulaştığı, 2012 yılında 1,6 milyar dolar olarak gerçekleştirdiği belirtilmektedir. Güney Amerika, Rusya, Suudi Arabistan belli başlı ihraç ülkeleri. Genel olarak bakıldığın, teknik tekstil ihracatının artış eğiliminde olduğu görülmektedir. Bu durumda tekstil ihracatı içindeki payının da arttığı söylenebilir. Sonuç Dünyada tekstil konusunda bilgi birikimi yüksek, ar-ge kapasitesi zengin, inovasyon ve tasarım gücü yüksek olan ülkeler rekabette öne çıkmaktadır. Türkiye de sahip olduğu avantajları değerlendirerek yüksek katma değer yaratma ve ileri teknoloji üretme anlamında çalışmalarını hızlandırmak durumundadır. Türkiye de katma değer açısından önemli olan tekstil sektörü, AB başta olmak üzere büyük pazarlara yakınlığı, kalifiye insan kaynağı ve tedarik zincirinin güçlü olması gibi özellikleri ile dünyanın en rekabetçi sektörleri arasındadır. Nitekim sektörün bu gücünü esnek üretim, ürün geliştirme, yenilikçilik, tasarım ve markalaşma yetenekleri ile desteklemesi gerekmektedir. Ülkemiz çok önemli bir tekstil üreticisidir ancak üretim teknolojisinde istenilen seviyede değildir çünkü dışa bağımlıdır. Ar-ge faaliyetleri henüz yeterli düzeye gelmemiştir. Oysa katma değeri yüksek olan teknik tekstil önemli avantaj sağlayacaktır. Dünyada teknik tekstilin tekstil ve hazır giyim sektörleri içerisindeki payının % 25-30 larda olduğu tahmin edilmektedir. Özellikle teknolojinin hızla gelişmesi, ar-ge çalışmalarının artması, nanoteknolojideki gelişmelerin teknik tekstilin gelişmesine büyük katkı sağlayacağı düşünülmektedir. Türkiye nin teknik tekstil üretimini arttırması gerekmektedir. Bu konuda sektör daha fazla bilinçlendirilmeli ve üniversite-sanayi işbirliği yapılmalıdır. Tekstil ve teknik eğitimin yaygınlaştırılması da önemlidir. Özellikle ar-ge çalışmalarının teşvik edilmesi büyük önem taşımaktadır. Aksi takdirde Türkiye nin teknik tekstil üretmesi veya bu alanda ilerlemesi zorlaşacaktır. Kaynaklar T.C. Ekonomi Bakanlığı İhracat Bilgi Platformu, Sektörel Bilgiler, http://www.ibp.gov.tr/pg/sektorpdf/sanayi/tekniktekstiller.pdf İstanbul Tekstil ve Konfeksiyon İhracatçıları Birlikleri, Raporlar&İstatistikler http://www.itkib.org.tr İstanbul Sanayi Odası, http://www.iso.org.tr/sites/1/upload/files/tekstil_raporu-385.pdf Teknik Tekstiller Sektörü, T.C. Ekonomi Bakanlığı İhracat Genel Müdürlüğü Tekstil ve Konfeksiyon Ürünleri Daire Başkanlığı, 2014... Türkiye nin Teknik Tekstil Ticareti Üzerine Güncel Bilgiler 2011 Yıllık, İtkib Genel Sekreterliği Ar-Ge Mevzuat Şubesi, 2012 21