04 güney ege 244
245
246
4. GÜNEY EGE Çalışmanın bu kısmında yine kuzeyden güneye doğru olmak üzere, İzmir in ilçesi Alaçatı dan başlayarak sırasıyla, Aydın ili, Muğla ili ve Bodrum Yarımadası civarındaki önemli balıkçılık merkezlerine kadar çalışmalar sürdürülmüştür. Bu kısımda, sırasıyla Alaçatı, Sığacık, Özdere- Ahmetbeyli, Zeytinköy-Selçuk, Kuşadası, Güzelçamlı, Didim, Akbük, Gürçamlar, Kıyıkışlacık, Güllük, Torba, Göltürkbükü, Gündoğan, Yalıkavak, Turgutreis, Akyaka, Akçapınar, Datça, Bozburun ve Marmaris de bulunan su ürünleri kooperatifleri ile yöredeki balıkçı barınak ve limanları ziyaret edilmiş ve veriler toplanmıştır. 4.1. İZMİR Çalışmanın Güney Ege kısmı, İzmir ilinin güneyinde yer alan Alaçatı ilçesi ile başlamakta, Seferihisar-Sığacık, Özdere-Ahmetbey ve Selçuk-Zeytinköy şeklinde devam etmektedir. 4.1.1. ALAÇATI Alaçatı nın ana geçim kaynağı turizm ve tarımdır. Özellikle son yıllarda iç turizmin artmasıyla kışın 8000 civarında olan nüfus yazın 50 60 binlere çıkmaktadır (Şekil 256). Şekil 256. Alaçatı coğrafik konumu Bununla birlikte küçük ölçekli balıkçılık önemli bir yere sahiptir (Şekil 257 ve 258). 2003 yılında kurulan S.S. Alaçatı Su Ürünleri Kooperatifi nin 35 i tekne sahibi olmak üzere toplam 45 üyesi mevcuttur. Kooperatife üye olma oranı % 90 civarındadır ve üyelerin tamamı ürününü kooperatif kanalıyla pazarlamaktadır (Çizelge 86). 247
Şekil 257. Alaçatı Balıkçı Barınağı nın genel görünümü Şekil 258. Alaçatı Balıkçı Barınağı 248
S.S. Alaçatı Su Ürünleri Kooperatifi Çizelge 86. Alaçatı balıkçılığının genel durumu S.S. Alaçatı Su Ürünleri Kooperatifi Kuruluş yılı 2003 Kayıtlı ortak sayısı 45 Aktif üye sayısı 25 Sadece balıkçılıktan geçinen balıkçı sayısı 25 Üye olmayanların sayısı 10 Kayıt dışı tekne sayısı Yok Kooperatifin faaliyet alanındaki toplam balıkçı sayısı 50 Kooperatife üye olma oranı (%) 82 Kooperatifte çalışan sayısı Yok Pazarlama faaliyeti-mezat* 11.00 *Üyelerin tamam ürününü kooperatif kanal yla pazarlamaktad r. Ürün genelde mezatta sat lmakla birlikte zaman zaman Güzelbahçe ve Merkez Bal k Hali ne de gönderilmektedir. Sorunları Yasadışı trol avcılığı İleriye Yönelik Projeleri Ortaklarına ucuz malzeme temin etmek Kıyı alanı kullanımı, balıkçılık ve kullanıcı gruplar arasındaki anlaşmazlıklar Eskiden çipura yatağı olarak bilinen Mersin Koyu nda çiftliklerin bulunduğu av sahası günümüzde balıkçılar tarafından kullanılamamaktadır. Balıkçılığın Durumu Alaçatı da voli fanyalı uzatma ağı göç zamanı olan Ocak, Şubat ve Mart aylarında, liman haricindeki taşlık ve kum topukları olan kıyı bölgelerinde geçit yapan balıkları yakalamak amacıyla kullanılmaktadır (Şekil 259). Genellikle bu ağlarla gecede bir ya da iki voli yapılmaktadır. Kefal, karagöz ve sargozun hedeflendiği ağlarda çıkan ot balıkları ve iskorpitler ıskarta edilmektedir. Zaman zaman bu ağlara deniz kaplumbağaları da takılmaktadır. Bölgedeki uzatma ağı balıkçıları zaman zaman ağlarının trollerden zarar görmesinden yakınmaktadır. Voli fanyalı uzatma ağının 4 postasının yaklaşık maliyeti 800 TL dir (Nisan 2005). Alaçatı ve civarında kullanılan belli başlı av araçları ve bu av araçlarının miktarlarına ilişkin tahmini değerler Çizelge 87 de verilmiştir. Çizelge 87. Alaçatı balıkçılığında kullanılan başlıca av araç gereçleri ve tahmini sayıları Av Aracı/Yöntem Tekne Sayısı Av Takımı Sayısı* Voli Uzatma - 4 Barbun Uzatma Ağı - - Kalın Ağ - - Ahtapot Sırtısı - +** İnce Paragat - + Kalın Paragat - + * Birim av arac için say lar uzatma a lar nda posta, paragatta sepet, trol ve g rg rda tak m olarak esas al nm t r. ** lgili bal kç l kta av tak m say s bal kç l k eforuna do rudan etki etmedi i için bu say lar dikakate al nmam t r. 249
250 Şekil 259. Voli fanyalı uzatma ağı planı (Alaçatı)
4.1.2. SIĞACIK (SEFERİHİSAR) Seferihisar ilçesine bağlı Sığacık, doğal ve korunaklı limanıyla yalnızca balıkçı teknelerinin değil, aynı zamanda yatların da önemli bir uğrak yeridir (Şekil 260). Şekil 260. Sığacık coğrafi konumu Balıkçı barınağının civarında balık restoranları mevcuttur. Barınağın girişinde bulunan kooperatif günde iki kez (sabah ve akşam) mezat yapmaktadır ve diğer balıkçı dükkânlarından da gün boyu taze balık bulmak mümkündür. Sığacık balıkçılığıda genellikle kıyı balıkçılığı karakterindedir ve bu yörede de paragat balıkçılığı oldukça yaygın olarak uygulanmaktadır (Şekil 261). Şekil 261. Sığacık Limanı nda paragat selesindeki iğnelere yem takılması 251
S.S. Sığacık Su Ürünleri Kooperatifi Sığacık balıkçılığının genel durumu Çizelge 88 de özetlenmiştir. Çizelge 88. Sığacık balıkçılığının genel durumu S.S. Sığacık Su Ürünleri Kooperatifi Kuruluş yılı 1990 Kayıtlı ortak sayısı 68 Aktif üye sayısı 52 Sadece balıkçılıktan geçinen balıkçı sayısı 40 Üye olmayanların sayısı 10 Kayıt dışı tekne sayısı Yok Kooperatifin faaliyet alanındaki toplam balıkçı sayısı 100 (45 amatör) Kooperatife üye olma oranı (%) 87 Aktif üye oranı (%) 76 Kooperatifte çalışan sayısı Yok Pazarlama faaliyeti-mezat 10:30 Sorunları Dışardan gelen trollerin küçük ölçekli balıkçıların av sahasında avcılık yapması (Yerli troller derin suda çalıştığı için herhangi bir problem yaşanmamakta) Av sahalarının sınırlı olması İleriye Yönelik Projeleri Yunusların ağlara verdiği zararı karşılamak Deniztemiz-Turmepa ile ortaklaşa eğitim-bilgilendirme faaliyeti yürütmek ve denizlerin korunmasına katkıda bulunmak. Kıyı alanı kullanımı, balıkçılık ve kullanıcı gruplar arasındaki anlaşmazlıklar Tatil köyünde bulunan sörf ve dalış okulunun balıkçıya ait av sahasını (Poyraz burnu ile Killik burnu arası) kullanmasından kaynaklanan anlaşmazlıklar mevcuttur. Balıkçılığın Durumu Sığacık ve civarında yapılan balıkçılığa ilişkin genel bilgi Çizelge 89 da özetlenmiştir. 252
Çizelge 89. Sığacık balıkçılığında hedef türler, av dönemleri ve av araçları Hedef Tür Yoğun Avcılık Dönemi Av Aracı Barbun-Tekir (Mullus sp.) Eylül-Nisan/Tüm Yıl Uzatma ağları Çipura (Sparus aurata) Ekim-Kasım / Bahar Olta, Paragat Fangri (Pagrus pagrus) Mayıs-Ağustos Uzatma ağları, Paragat Karagöz (Diplodus vulgaris) Kış ayları Paragat Köpekbalığı (Mustelus mustelus) Şubat-Nisan Uzatma ağları Mercan (Pagellus erythrinus) Haziran-Ağustos Olta, Paragat Sargos (Diplodus sargus) Ağustos-Ekim Paragat Sinagrit (Dentex dentex) Şubat-Mayıs Uzatma ağları, Olta Av Sahası: Teke Burnu-Doğanbey Burnu arası, Alaçatı Limanı önleri Dip Yapısı: Kumluk, taşlık Sığacık ve civarında kullanılan belli başlı av araçları ve bu av araçlarının miktarlarına ilişkin tahmini değerler Çizelge 90 da verilmiştir. Çizelge 90. Sığacık balıkçılığında kullanılan başlıca av araç gereçleri ve tahmini sayıları Av Aracı/Yöntem Tekne Sayısı Av Takımı Sayısı* Sinagrit Fanyalı UA*** 3 30 40 Beyaz Köpekbalığı Sade UA - 30 Palamut-Tombik Sade UA - 5 İnce Paragat (Mantarlı) - +** Kalın Paragat - + Barbun Uzatma Ağı - - Dil Uzatma Ağı - - Trol - - * Birim av arac için say lar uzatma a lar nda posta, paragatta sepet, trol ve g rg rda tak m olarak esas al nm t r. ** lgili bal kç l kta av tak m say s bal kç l k eforuna do rudan etki etmedi i için bu say lar dikakate al nmam t r. *** Uzatma a lar Mantarlı ince paragat Temmuz, Ağustos ve Eylül aylarında, Çeşme ve Kuşadası arasında 1 15 m derinliklerdeki topukluk ve kumlu sahalarda akşam saat 10.00 civarında atılıp sabah 06.00 dolaylarında toplanmaktadır. Yem olarak balıkçıların dalarak çıkarttıkları deniz patlıcanı ve Bostanlı dan getirilen mamun kullanılmaktadır (Şekil 262). Yakalanan türler karagöz ve mırmırdır. Balıkçılar bir sezonda ortalama 5 sepet paragatın kaybedildiğini bildirmişlerdir. Kalın paragat Ocak ve Şubat aylarında, Çeşme-Kuşadası arasında, 30 100 m derinliklerdeki taş ve kayalık sahalarda kullanılmaktadır (Şekil 263). Şafakta zikzak şeklinde atılan ağlar 3 4 saat sonra kaldırılmaktadır. Yem olarak küçük kupes ya da ahtapot kullanılan paragatın hedef türleri sinagrit, orfoz ve lâhos, ıskartası ise mürendir. Balıkçılar iki aylık sürede ortalama iki sele paragatı denizde kaybettiklerini bildirmişlerdir. 253
254 Şekil 262. Mantarlı ince paragat (Sığacık)
Şekil 263. Kalın paragat planı (Sığacık) 255
Sinagrit fanyalı uzatma ağı Şubat, Mart ve Nisan aylarında Çeşme Kuşadası arasında 20 200 m derinliklerde dip radarıyla tespit ettikleri taşlık, sert ve kayalık sahalarda kullanılmaktadır (Şekil 264). Ağlar denize zikzak ya da taşın şekline göre bırakılmaktadır. Gün batımında atılan ağlar gün doğumunda toplanmaktadır. Hedef tür sinagrit olmakla beraber, bu ağlarda ticari önemi olan lipsoz, akya, böcek ve köpek balığı da çıkmaktadır. Iskartası olmadığı bildirilen ağlara yunuslar zarar vermektedir. Sığacık ta 3 teknenin 30 40 posta bu ağlardan kullandığı ve her av sezonunda 100 posta ağdan yaklaşık 20 postasının takıldığı için denizde bırakıldığı tahmin edilmektedir. Şekil 264. Sinagrit fanyalı uzatma ağı planı (Sığacık) 256
Beyaz köpekbalığı sade uzatma ağı üreme dönemi olarak bildirilen Şubat, Mart ve Nisan aylarında Çeşme-Kuşadası arasında 50 200 m derinliklerdeki taşlık sahalarda kullanılmaktadır (Şekil 265). Gün batımında zikzak şeklinde ya da taşın yapısına göre atılan ağlar gün doğumunda toplanmaktadır. Beyaz köpek balığı sade uzatma ağları nadiren tesadüfî ürün olarak akya ve trança da yakalamaktadır. Bir dönemde 30 postadan yaklaşık 5 postası denizde kaybedilmektedir. Bu ağların bir postasının yaklaşık maliyeti (Nisan 2005) işçilik dâhil 130 TL olarak bildirilmiştir. Şekil 265. Beyaz köpekbalığı sade uzatma ağı planı (Sığacık) Tombik sade uzatma ağı Kasım-Nisan döneminde Alaçatı-Teke Feneri arasında yüzeyde kullanılmaktadır (Şekil 266). Derinliği 10 50 m olan sahada zemin çamur ve samandır. Ağlar aysız gecelerde yakamoza bakılarak çevirme şeklinde atılır, hem labut hem de dip feneriyle ürkütülür ve 2 saat sonra kaldırılır. Ay varsa uzatma olarak atılır ve bir gece suda kalır. Genellikle hedef tür, yörede iri palamut denilen, tombik (Sarda sarda) olmaktadır. Bunun yanında turna, torik ve melanur da çıkmaktadır. 257
258 Şekil 266. Tombik sade uzatma ağı planı (Sığacık)
4.1.3. ÖZDERE AHMETBEYLİ Kış nüfusu 10200 olan Özdere nin ana geçim kaynağı tarım ve turizmdir (Şekil 267 ve 268). Bununla birlikte az sayıda kişiye geçim kaynağı sağlayan balıkçılık, kıyı alanı içinde önemli bir yere sahiptir. Şekil 267. Özdere coğrafi konumu 1995 yılında kurulan S.S. Özdere-Ahmetbeyli Kooperatifi nin bugün 35 i tekne sahibi olmak üzere toplam 50 üyesi vardır (Şekil 269 ve Çizelge 91). Şekil 268. Özdere-Ahmetbeyli Balıkçı Barınağı nın genel görünümü 259
Şekil 269. S.S. Özdere-Ahmetbeyli Su Ürünleri Kooperatif Binası ve balıkçılarla yapılan anket çalışması S.S. Özdere-Ahmetbeyli Su Ürünleri Kooperatifi Çizelge 91. Özdere-Ahmetbeyli balıkçılığının genel durumu S.S. Özdere-Ahmetbeyli Su Ürünleri Kooperatifi Kuruluş yılı 1995 Kayıtlı ortak sayısı 50 Aktif üye sayısı 40 (35 tekne sahibi) Sadece balıkçılıktan geçinen balıkçı sayısı 35 Üye olmayanların sayısı 10 Kayıt dışı tekne sayısı Yok Kooperatifin faaliyet alanındaki toplam balıkçı sayısı 100 120 Kooperatife üye olma oranı (%) 83 Aktif üye oranı (%) 80 Kooperatifte çalışan sayısı Yok Pazarlama faaliyeti-mezat Yok Sorunları Limanın küçük, girişinin sığ olması ve lodostan etkilenmesi Yasadışı avcılık İleriye Yönelik Projeleri Limanı iyileştirmek Mezat yapmak Kıyı alanı kullanımı, balıkçılık ve kullanıcı gruplar arasındaki anlaşmazlıklar Kıyı alanının tarım, balıkçılık, yerleşim, turizm ve askeri amaçlı kullanımı söz konusu olduğu halde, kullanıcı gruplar arasında önemli bir anlaşmazlık gözlenmemiştir. 260
Ancak, yazın plaj ve kampların av sahasını sınırlaması söz konusudur. Ayrıca, kooperatif üyesi balıkçılar yasa dışı olarak şebekelerle avcılık yapanlardan şikâyet etmektedir. Balıkçılığın Durumu Özdere ve Ahmetbeyli civarında yapılan balıkçılığa ilişkin genel bilgi Çizelge 92 ve 93 de özetlenmiştir. Çizelge 92. Özdere-Ahmetbeyli balıkçılığında hedef türler, av dönemleri ve av araçları Hedef Tür Yoğun Avcılık Dönemi Av Aracı Ahtapot (Octopus vulgaris) Bahar ayları Ahtapot çaparisi, UA* Barbun-Tekir (Mullus sp.) Nisan-Mayıs Uzatma ağları Kefal (Mugil spp.) Tüm yıl Uzatma ağları Kupes (Boops boops) Kış ve Bahar ayları Uzatma ağları Melanur (Oblada melanura) Kış ve Bahar ayları Uzatma ağları, Olta Mercan (Pagellus erythrinus) Tüm yıl Olta, Paragat Sarpa (Sarpa salpa) Kış ve Bahar ayları Uzatma ağları Sübye (Sepia officinalis) Bahar ayları Uzatma ağları * Uzatma A lar Av Sahası: Doğanbey Ada Burnu ile Pamucak arası Dip Yapısı: Kumluk, taşlık, çamur, erişte Çizelge 93. Özdere-Ahmetbeyli balıkçılığında kullanılan başlıca av araç gereçleri ve tahmini sayıları Av Aracı/Yöntem Tekne Sayısı Av Takımı Sayısı * Ahtapot-Sübye - - Fanyalı Uzatma Ağı - 15 Kupes Sade Uzatma Ağı - 5 Palamut Uzatma Ağı - 6 Kılıç Paragatı 3 8-9 Mercan Paragatı - +** Çipura Paragatı - + Barbun Uzatma Ağı - - * Birim av arac için say lar uzatma a lar nda posta, paragatta sepet, trol ve g rg rda tak m olarak esas al nm t r. ** lgili bal kç l kta av tak m say s bal kç l k eforuna do rudan etki etmedi i için bu say lar dikakate al nmam t r. Ahtapot-Sübye fanyalı uzatma ağı Nisan Mayıs aylarında Özdere, Pamucak, Gümüldür önlerinde 5 kulaçtan 35 kulaca kadar olan topuk ile kumun birleştiği yerlerde kullanılmaktadır (Şekil 270). Ağlar güneş batımında atılıp gün doğumunda kaldırılır. Sübye ve ahtapot dışında ticari önemi olan peygamber balığı, köpekbalığı, palaska, palamut, ıstakoz, mıgri ve lipsoz da yakalanmaktadır. Çıkan vatoz, çuçuna ve kedi balıkları ıskarta edilmektedir. 261
262 Şekil 270. Ahtapot-Sübye fanyalı uzatma ağı planı (Özdere-Ahmetbeyli)
Kupes ağı Mart, Nisan ve Mayıs aylarında 8 20 m derinliklerdeki erişte, çamur ve kumlu sahalara zikzak şeklinde atılmaktadır (Şekil 271). Bu ağlarla kupes haricinde istavrit ve tirsi de yakalanmakta, pek ıskarta tür çıkmamaktadır. Balıkçılar şebeke trol ve dalgıçlardan yakınmaktadır. Şekil 271. Kupes sade uzatma ağı planı Palamut uzatma ağları Kasım-Mart ayları arasında 5 20 m derinliklerdeki ot ve kumlu sahalarda kullanılmaktadır (Şekil 272). Zikzak şeklinde akşam atılan ağlar sabah kaldırılır. Palamut haricinde kefal, turna, tombik ve akyanın tesadüfî ürün olarak yakalandıkları ağlarda, ıskarta olarak köpek ve kedi balıkları da çıkmaktadır. 263
Şekil 272. Palamut sade uzatma ağı planı (Özdere-Ahmetbeyli) Kılıç paragatı 1 2 numara iğnelerden yapılmakta, açıklarda 100 150 m derinliğindeki sulara zikzak şeklinde atılmaktadır (Şekil 273). Sardalye ve tirsi ile yemlenen paragatlar akşam bırakılıp sabah toplanmaktadır. Kılıç paragatı ile torik de yakalanmaktadır. Şekil 273. Kılıç paragatı planı (Özdere-Ahmetbeyli) 264
Mercan paragatı yıl boyunca 50 70 m arası derinliklerdeki taş veya otlu sahalara gece yarısı atılmaktadır (Şekil 274). Sardalye, mürekkep balığı ya da kalamarla yemlenen takım 5 saat sonra toplanır. Mercan ve fangrinin hedeflendiği paragatta tesadüfî olarak kırlangıç, ıskarta olarak ise köpek, kedi ve yılanbalıkları yakalanmaktadır. Çipura paragatı Mayıs, Haziran ve Temmuz ayları yoğun olmak üzere tüm yıl boyunca 1 20 m arası derinliklerdeki taş, ot ve kumlu sahalarda kullanılmaktadır (Şekil 275). Mamun, sardalye, mürekkep balığı, ve kalamarla yemlenen paragatların hedef türleri çipura, mırmır, karagöz ve levrektir. Çıkan mıgri denize geri atılmaktadır. Şekil 274. Mercan paragatı planı (Özdere-Ahmetbeyli) 265
266 Şekil 275. Çipura paragatı planı (Özdere-Ahmetbeyli)
4.1.4. ZEYTİNKÖY (SELÇUK) Zeytinköy, Selçuk İlçesi ne bağlı küçük bir beldedir (Şekil 276). Zeytinköy sınırları içinde doğal koruma alanı olan ve Milli Park olarak ilan edilen Gebekirse Gölü bulunmaktadır (Şekil 277 ve 279). Yöredeki balıkçılar tarafından 1976 yılında kurulmuş oldukça eski bir Su Ürünleri Kooperatifi mevcuttur (Şekil 278 ve Çizelge 94). Şekil 276. Zeytinköy den görünüm Şekil 277. Gebekirse Gölü 267
Şekil 278. S.S. Zeytinköy Su Ürünleri Üretim ve Değerlendirme Kooperatifi Binası Çizelge 94. Zeytinköy balıkçılığının genel durumu S.S. Zeytinköy Su Ürünleri Üretim ve Değerlendirme Kooperatifi Kuruluş yılı 1976 Kayıtlı ortak sayısı 68 Aktif üye sayısı 2 Sadece balıkçılıktan geçinen balıkçı sayısı 2 Üye olmayanların sayısı - Kayıt dışı tekne sayısı - Kooperatifin faaliyet alanındaki toplam balıkçı sayısı - Kooperatife üye olma oranı (%) - Aktif üye oranı (%) - Kooperatifte çalışan sayısı Pazarlama faaliyeti-mezat Yok Yok 268
Sorunları Av sahası (Gebekirse Gölü Şekil 259) 1998 yılında Milli Park ilan edildiği için yasal avcılık hakkının olmaması Şekil 279. Doğal koruma alanı ve milli park ilan edilen Göbekirse Gölü İleriye Yönelik Projeleri Avcılık haklarını geri kazanmak Kıyı alanı kullanımı, balıkçılık ve kullanıcı gruplar arasındaki anlaşmazlıklar Herhangi bir anlaşmazlık belirtilmemiştir. Balıkçılığın Durumu Zeytinköy ve civarında yapılan balıkçılıkta kullanılan av araç gereçi ve tahmini sayısına ilişkin genel bilgi Çizelge 95 de verildiği gibidir. Çizelge 95. Zeytinköy balıkçılığında kullanılan başlıca av araç gereçleri ve tahmini sayıları Av Aracı/Yöntem Tekne Sayısı Av Takımı Sayısı * Voli Misina 6 7 4 5 * Birim av arac için say lar uzatma a lar nda posta, paragatta sepet, trol ve g rg rda tak m olarak esas al nm t r. Fanyalı uzatma ağı yıl boyunca Pamucak Ahmetbeyli arasında çalışan 6 7 balıkçıda 4 5 posta bulunmaktadır. Avcılık 3 10 m derinlikler arasında kumlu sahalarda yapılır. Ağlar denize zikzak şeklinde ya hemen atılıp kaldırılır ya da akşam atılıp sabah kaldırılır. Mırmır, çipura, kefal ve sarpanın hedeflendiği ağlarda tesadüfî olarak turna ve melanur, ıskarta olarak ise madya, ısparoz ve denizyıldızı çıkmaktadır. Ayrıca, Selçuk Belediyesi ve Ege Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesi işbirliği ile Pamucak plajlarının olduğu mevkide 2002 yılında her biri 1 m³ olan 480 adet yapay resif bloğunun atımı gerçekleştirilmiştir. Yöredeki yasa dışı kaçak balıkçılığın önlenmesi ve balık tür ve miktarının arttırılması için yapılan bu yapay resif projesi belli zaman aralıklarında bilimsel olarak izlenmeye devam edilmektedir ( Lök ve ark. 2002). 269