F. Ü. Fen ve Mühendislik Bilimleri Dergisi, 15(2), 127-134, 2003 Tatlı Su Istakozu (Astacus leptodactylus) nun Barınak Kullanımı Önder AKSU ve M. Mustafa HARLIOĞLU Fırat Üniversitesi, Su Ürünleri Fakültesi, Yetiştiricilik Ana Bilim Dalı, ELAZIĞ Özet Bu çalışma Fırat Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesi Laboratuvarlarındaki akvaryumlarda ve Cip Balık Üretim Tesisi havuzlarında yürütülmüştür. Barınağın ışık geçirgenliğinin barınak kullanımına etkisinin araştırıldığı çalışmada kerevitlerin en fazla siyah barınakları (%79.2) ve sırasıyla saydam (%13,6), yeşil (%6.4) ve beyaz barınakları (%0.8) kullandıkları tespit edilirken; barınak içerisinin aydınlatıldığı çalışmada kerevitlerin barınak kullanım oranlarının %56.67 olduğu gözlemlenmiştir. Değişik çaplardaki boru barınaklar kullanılarak barınak büyüklüğünün barınak kullanımındaki rolünün araştırıldığı deney süresince; kerevitler 60, 70 ve 80 mm çapındaki barınakları birbirine yakın oranlarda kullanırlarken, 50 mm çapındaki barınakları oldukça az kullanmışlardır. Sudaki çözünmüş oksijenin barınak kullanımına etkisi araştırılırken; havalandırma yapılmayan akvaryumdaki kerevitlerin barınakları havalandırma yapılan akvaryumdaki kerevitlerden önemli bir oranda fazla kullandıkları saptanmıştır (X 2 = 28.579, p < 0.005). Üç farklı barınak tipinin karşılaştırıldığı çalışmada ise kerevitlerin en yoğun olarak boru barınakları (%64.4), sonra taş barınakları (%26.4) ve en az tuğla barınakları (%9.2) kullandıkları tespit edilmiştir. Barınak seçiminde taban yapısının etkisinin araştırıldığı çalışmada, kerevitlerin çakıl taban üzerindeki barınakları killi kum tabana göre daha çok kullandıkları gözlemlenmiştir (X 2 = 20.557, p <0.005). Görmenin barınak kullanımına etkisinin araştırıldığı çalışmada, gözleri açık kerevitler barınakları % 40.6 oranında kullanırlarken, görmeleri engellenen kerevitlerin barınakları kullanım oranlarının %59.4 olduğu tespit edilmiştir. Anahtar kelimeler: İstakoz, Astacus leptodactylus, barınak, davranış. The Burrow Use of Freshwater Crayfish, Astacus leptodactylus Abstract Studies were carried out at the laboratories of Faculty of Fisheries and Cip Fish Production Centre of Fırat University, Elazığ. In the study, in terms of the effect of light permeability of hide on burrow use, it was observed that the crayfish used the black burrows more frequently (79.2 %) than the others (transparent burrows 13.6 %; green burrows 6.4 %; and white burrows 0.8 %). The rate of burrow use was 56.67 % in the lighted burrows. Concernings the effect of burrow width on burrow use of the crayfish, it was found that the crayfish preferred the burrows with a diameter of 60, 70 and 80 mm more frequently than that of 50 mm. The burrow use of the crayfish exposed to low oxygen concentration was significantly higher than the crayfish exposed to aeration (X 2 = 14.175, p<0.005). In the present study, it was also found that crayfish used the pipe hides more frequently (64.4 %) than the stone hides (26.4 %) or the brick hides (9.2 %). It was observed that crayfish preferred the burrows constructed on the gravel ground rather than the burrows constructed on the clay ground (X 2 = 20.557, p<0.005). As for the effect of vision ability of crayfish on hide use, it was found that the blind animals used the hides more frequently (59.4 %) than the control (40.6 %). Keywords: Crayfish, Astacus leptodactylus, hide, behaviour * Bu Çalışma Fırat Üniversitesi Araştırma Fonu (FÜNAF-468) tarafından desteklenmiştir.
Ö. Aksu ve M. M. Harlıoğlur 1. Giriş Dünya üzerinde çok geniş bir dağılım gösteren tatlı su istakozu (kerevit) türlerinden sadece birisi (Astacus leptodactylus) ülkemiz sularında bulunmaktadır [1]. Kerevitler yaşamları boyunca doğal ortamlarında çevresel ve biyolojik sorunlarla karşı karşıyadırlar. Bu sorunların başlıcaları; predatörler, kanibalizm, kirlilik ve kuraklık gibi uygun olmayan çevre koşullarıdır. Kerevitler bu sorunlardan korunmak için bulundukları doğal ortamlarda kendiliğinden oluşmuş barınakları kullanırlar veya kendi barınaklarını oluştururlar [2,3,4]. Kerevit ile beslenen pek çok predatör olmasına karşın, en büyük düşmanları balıklardır. Kurbağa, kaplumbağa ve su yılanları tarafından da yenilirler. Bazı balıkçıl kuşlara da kerevitlerin hareketleri cazip gelmekte ve bu kuşlar kerevitin kabuğunu veya antenlerini tahrip etmektedirler. Kerevitler bahsedilen bu predatörlerden gizlenmek amacıyla yaşadıkları nehir, göl, gölet ve bataklıklarda çoğu kez çakıllı ve taşlı diplerde taşların altında ya da sığ çamurların içinde barınırlar [5-8]. Bugüne kadar ülkemizin doğal kerevit türü olan A. leptodactylus un barınak kullanımını konu edinen ayrıntılı bir çalışma yapılmamıştır. Bu türün barınak kullanımı ile ilgili bilinen bilgiler ise A. leptodactylus'un yetiştiriciliğine yönelik yapılan çalışmalarda bir veya iki farklı barınak tipinin kullanımının denenmesinden öteye gitmemiştir [3,8]. A. leptodactylus'un farklı barınakları kullanımı ve kendisinin barınak oluşturup oluşturmadığının bilinmesi, ekonomik değeri olan bu türden doğal ve kültür ortamlarından daha fazla verimin elde edilmesini sağlayabilecektir. Bu nedenle, bu çalışmada A. leptodactylus'un barınak kullanımı ve kendi barınağını oluşturup oluşturmadığının araştırılması amaçlanmıştır. 2. Materyal ve Metod Bu çalışma Fırat Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesi Laboratuvarlarındaki cam akvaryumlarda ve Cip Balık Üretim Tesisi ndeki beton havuzlarda yürütülmüştür. Çalışmada kullanılan kerevitler Keban Baraj Gölü, Ağın bölgesinde avcılık yapan kişilerden temin edilmiştir. Kerevitler cam akvaryumlarda ve havuzlarda bu ortamlara adapte olmaları için yaklaşık 2 ay tutulmuşlardır. Kerevitlere günlük olarak alabalık pelet yemi, haşlanmış patates veya havuç verilmiştir. 2.1. Akvaryumların Kurulması ve Kerevitlerin Yerleştirilmesi Bütün deneylerde 60x30x20 cm ebatlarında toplam 10 akvaryum kullanılırken, sadece oksijen düzeneğinin hazırlanmasında 40x30x20 cm ebatlarında 10 akvaryum kullanılmıştır. Deney süresince akvaryum suyu sıcaklığı 14-16 C arasında değişmiştir. Akvaryum suları hava pompaları yardımıyla havalandırılmıştır. Bütün çalışma süresince kerevitler günlük olarak alabalık pelet yemi, haşlanmış patates veya havuç ile beslenilmiştir. Kerevitlerin barınak kullanımlarının saptanması için günlük olarak 09.00, 12.30 ve 16.00 saatlerinde gözlemler yapılmıştır. 128
Tatlı Su Istakozu (Astacus leptodactylus) nun Barınak Kullanımı 2.1.1. Barınakların Işıklandırılması a) Barınağın Işık Geçirgenliğinin Düzenlenmesi Farklı ışık geçirgenliğine sahip barınaklar akvaryum ortamında kerevitlerin tercihlerine sunularak bu barınaklardan hangisinin daha çok kullanıldığı saptanmıştır. Bu amaçla; aşağıdaki cins, renk ve büyüklükteki materyaller kullanılmıştır; 1. Yeşil plastik bardak (75 mm çapında ve 100 mm uzunluğunda), 2. Beyaz plastik bardak (75 mm çapında ve 100 mm uzunluğunda), 3. Saydam cam su bardağı (70 mm çapında ve 95 mm uzunluğunda), 4. Siyah plastik boru (80 mm çapında ve 100 mm uzunluğunda). Uygulama sonunda kerevitlerin farklı ışık geçirgenliğine sahip barınak kullanımları % olarak verilmiştir. b) Barınağın İçerisinin Aydınlatılması Siyah plastik boru barınağın (80 mm çapında ve 130 mm uzunluğunda) içerisi aydınlatılarak kerevitlerin bu barınakları kullanımları gözlemlenmiştir. Her akvaryuma yaklaşık eşit karapaks uzunluğuna sahip bir erkek ve bir dişi kerevit bırakılmıştır. Barınakların aydınlatılmasında ışıklı hortum adıyla bilinen ve 200 watt elektrik ile çalışan lambalar kullanılmıştır. Bunlar birer metre uzunlukta kesildikten sonra barınak dışına ışık vermelerini engellemek üzere üzerlerine siyah ve ışık geçirmeyen plastik bantlar sarılmış ve barınağın içine giren yaklaşık 10 cm lik kısım ise kapatılmayarak barınağın aydınlatılması sağlanmıştır. Denemede barınakların kullanım miktarları % olarak verilmiştir. Erkek ile dişi bireylerin barınak kullanımları arasındaki farklılıklar ise Ki-kare testi kullanılarak değerlendirilmiştir. 2.1.2. Farklı Büyüklükteki Barınaklar Kerevitlerin hangi büyüklükteki barınakları daha çok tercih ettiklerinin saptanması için daha önce uygulanan bir yönteme göre [10] sırasıyla 50, 60, 70, 80 mm çapında ve 130 mm uzunluğunda plastik borular her bir akvaryuma bir kerevit ile birlikte bırakılmıştır. Bu uygulamada barınakların kullanım oranları % olarak verilmiştir. 2.1.3. Oksijen Düzeneğinin Hazırlanması Barınak seçiminde sudaki çözünmüş oksijenin etkisini araştırmak amacıyla 40x30x20 cm ebatlarında 10 akvaryum 25 cm derinlikte su ile doldurulduktan sonra, her akvaryuma 1 adet, 60 mm çapında ve 130 mm uzunluğunda plastik boru barınak, yaklaşık olarak aynı boyda 1 adet erkek ve 1 adet dişi kerevit bırakılmıştır. Akvaryumlara su eklemesi yapılmamış, 5 akvaryum hava pompaları ile havalandırılırken, diğer 5 akvaryum ise havalandırılmamıştır. Kerevitlerin havalandırılan ve havalandırılmayan akvaryumlardaki barınak kullanımları gözlemlenmiştir. Akvaryumlardaki suyun çözünmüş O 2 düzeyi Hanna 91410 model oksijenmetre ile her gün periyodik olarak 9.00, 12.30 ve 16.00 saatlerinde ölçülmüş ve 129
Ö. Aksu ve M. M. Harlıoğlur kerevitlerin barınakları kullanımları gözlemlenmiştir. Deney sonucunda elde edilen bulguların yorumlanmasında Ki-Kare testi kullanılmıştır. 2.2. Havuzların Hazırlanması Havuzlarda yapılan çalışmada 7 x 2 x 1.5 m ebatlarında 3 beton havuz kullanılmıştır. Çalışma süresince havuz suyu sıcaklığı 21-25 C arasında değişmiştir. Gözlemler 09.00, 12.30 ve 16.00 saatlerinde alınmıştır. Kerevitlere yem olarak alabalık pelet yemi verilmiştir. Havuzlarda yapılan çalışmalar esnasında dişi kerevitler yumurta taşıdıklarından ve yumurtalara zarar verilmesi istenilmediğinden bu çalışmalarda sadece yaklaşık aynı boyda olan erkek kerevitler kullanılmıştır. 2.2.1. Havuz Ortamına Farklı Barınak Tiplerinin Bırakılması Yaklaşık aynı boyda 10 adet kerevit bir havuza stoklanarak aşağıdaki barınak tiplerinden hangisini daha fazla kullandıkları gözlenmiştir. a) Plastik boru (10 adet 80 mm çapında, 130 mm uzunluğunda). b) Tuğla barınak (3 tanesi üst üste bırakılarak barınak şekline getirilmiş, 10 adet). c) Taş parçalarından (10 adet barınak şekline getirilmiş) oluşturulan barınak Çalışma sonunda barınakların kerevitler tarafından kullanımları % olarak verilmiştir 2.2.2. Havuz Ortamında İki Farklı Taban Yapısı Üzerine Barınakların Bırakılması Havuz tabanının yarısı kalın killi-kum ve diğer yarısı yaklaşık 1.5 cm çapında çakıl taşı ile 3-4 cm kalınlığında döşenerek bu zeminlerin her biri üzerine yerleştirilmiş 10 barınağın 10 kerevit tarafından kullanımları gözlemlenmiştir. Çalışmada barınak olarak 80 mm çapında ve 130 mm uzunluğunda plastik borular kullanılmıştır. Elde edilen gözlemlerin yorumlanmasında Ki-Kare testi kullanılmıştır. Ayrıca barınaklar havuzdan çıkarılarak, kerevitlerin hangi ortamda nasıl davrandıkları gözlenmiştir. 2.2.3. Kerevitlerin Görmelerinin Engellenmesi Kerevitlerin gözleri, görmelerinin engellenmesi için şekersiz sakızdan (Falım) oluşturulan bir balonla kapatılmıştır. Her bir göz için 2-3 sakız çiğnenerek şişirilip yaklaşık 0,4 cm kalınlığında bir tabaka oluşturulmuş, bu tabaka gözün üzerine kerevitin görmesini engelleyecek, fakat göz ile temas edip de göze zarar vermeyecek bir balon oluşturacak şekilde kuvvetli yapıştırıcı (Patex) ile yapıştırılmıştır. Daha sonra bu kerevitler 10 adet 80 mm çapında ve 130 mm uzunluğundaki plastik boru barınaklarla bir havuza bırakılıp barınak kullanımlarının etkilenip etkilenmedikleri gözlemlenmiştir. Kerevitlerin barınak kullanımlarını karşılaştırmak amacıyla kontrol grubu olarak 10 adet kerevit gözleri açık vaziyette ve aynı sayıda barınakla başka bir havuza bırakılmıştır. Gözlemlenen kerevitlerin barınakları kullanımları % olarak verilmiştir. 130
Tatlı Su Istakozu (Astacus leptodactylus) nun Barınak Kullanımı 3. Bulgular 3.1. Akvaryumlarda Yapılan Uygulama Akvaryumda yapılan uygulamada kerevitler ortama bırakıldıktan sonra ilk önce akvaryum içerisini tanımaya çalıştıkları görülmüştür. Özellikle barınağa göre büyük boydaki kerevitlerin barınaklara geri geri giderek gizlendikleri, bazen de, önce kıskaçlarını sokarak barınaklara girdikleri de gözlemlenmiştir. Gözlemlenen diğer bir önemli olay ise, kerevitlerin yiyecek maddelerini barınaklarına taşıyarak barınak içinde biriktirmeleridir. 3.1.1. Barınak Seçiminde Işığın Etkisi a) Barınağın Işık Geçirgenliğinin Etkisi Kerevitlerin barınak kullanımında barınağın ışık geçirgenliğinin büyük önem taşıdığı belirlenmiştir. Örnek olarak, gözlemlerin yapıldığı bütün günlerde de siyah renkli barınaklar kerevitler tarafından en yoğun olarak kullanılmışlardır. Diğer taraftan, beyaz barınaklar ise en az kullanılan barınaklar olmuştur. Deney sonunda kerevitlerin barınak kullanım miktarları toplandığında sırasıyla siyah boru barınakları % 79.2 saydam barınakları %13.6, yeşil barınakları %6.4 ve beyaz barınakları %0.8 oranında kullandıkları tespit edilmiştir. b) Barınağın İçerisinin Aydınlatılmasının Barınak Kullanımına Etkisi Çalışma boyunca aynı boydaki erkek kerevitler toplam 150 gözlemin 58 inde barınakları kullanırlarken, dişi kerevitlerin 26 gözlem anında barınakları kullandıkları tespit edilmiştir. Dişi ve erkek kerevitlerin barınakları kullanımları arasındaki bu fark istatistiksel olarak önemli çıkmıştır (X 2 = 16.931, p <0.005). Barınakların iç kısmının dış ortamdan daha aydınlık olmasına rağmen, çalışma sonunda 150 gözlem anının 84 inde aydınlatılan barınakların önemli bir oranda (% 56.67) kullanıldıkları tespit edilmiştir. 3.1.2. Barınak Seçiminde Barınak Büyüklüğünün Önemi Farklı büyüklükteki (değişik çaplardaki) boru barınakların kullanımlarının araştırıldığı çalışmada kerevitlerin 50 mm den daha büyük çaptaki barınakları daha yüksek oranda kullandıkları gözlemlenmiştir. Çalışma boyunca 150 defa gözlem yapılmış ve toplam 98 gözlem anında barınakların kullanıldığı görülmüştür. Barınakların kullanıldığı toplam 98 gözlemin 15 inde (%17) kerevitlerin 50 mm çapındaki barınakları, 28 inde (%27) 60 mm çapındaki barınakları, 27 sinde (%26.8) 70 mm çapındaki barınakları ve 28 inde (%29.2) 80 mm çapındaki barınakları kullandıkları tespit edilmiştir. Ayrıca bu uygulamada, aynı kerevitin değişik gözlem anlarında farklı çaptaki barınakları kullandığı da gözlenmiştir. 3.1.3. Sudaki Çözünmüş Oksijenin Barınak Kullanımına Etkisi Deney başlangıcında havalandırma yapılan ve yapılmayan akvaryumlardaki oksijen seviyesinin ölçümler sonucu 5.60 mg/l olduğu tespit edilmiştir. Deney sonuna kadar havalandırma yapılan akvaryumlarda oksijen seviyesinde bir değişiklik tespit edilmez iken, havalandırma yapılmayan akvaryumlarda ikinci günün sonunda 3.80 mg/l, üçüncü gün 2.60 mg/l, dördüncü gün 1.50 mg/l ve beşinci gün 0.10 mg/l değerleri ölçülmüştür. 131
Ö. Aksu ve M. M. Harlıoğlur İlk iki gün bütün kerevitlerin aktivitelerinin aynı düzeyde olduğu gözlenmiş, fakat üçüncü günden itibaren havalandırma yapılmayan akvaryumlardaki kerevitlerin aktivitelerinin giderek azaldığı ve bulundukları yerde hareketsiz kaldıkları görülmüştür. Havalandırma yapılmayan akvaryumdaki kerevitlerin yapılan toplam 300 göz1emin 65 inde ve havalandırma yapılan akvaryumdaki kerevitlerin 26 sında barınak kullandıkları görülmüştür. Barınak kullanımları arasındaki bu fark istatistiksel olarak önemli bir düzeydedir (X 2 = 28.579, p < 0.005). 3.2. Havuzlarda Yapılan Uygulama 3.2.1. Astacus leptodactylus un Havuz Ortamında Farklı Barınak Tiplerini Kullanımı Kerevitlerin üç farklı barınak tipini kullanımlarının karşılaştırıldığı çalışmada, kerevitlerin toplam 150 gözlem anının 96 sında (%64.4) boru barınakları, 40 ında (%26.4) taş barınakları ve 14 ünde (%9.2) tuğla barınakları kullandıkları tespit edilmiştir. 3.2.2. Barınak Seçiminde Havuzun Taban Yapısının Önemi Barınak seçiminde taban yapısının etkisinin araştırıldığı çalışmada kerevitlerin çakıl taşından oluşturulmuş zemin üzerindeki barınakları, killi kumdan oluşturulmuş zemin üzerindeki barınaklardan daha fazla tercih ettikleri gözlemlenmiştir. Çalışma sonunda, yapılan çakıl taşı taban üzerindeki barınakların 63 gözlem anında ve killi kum tabandaki barınakların ise 15 gözlem anında kullanıldıkları saptanmıştır. Barınak kullanımları arasındaki bu farkın istatistiksel olarak çok önemli bir fark olduğu görülmektedir (X 2 = 39.917, p <0.005). Ayrıca barınaklar ortamdan alınarak, kerevitlerin hangi ortamda ne yaptıkları gözlemlendiğinde, kerevitlerin çakıl taban üzerinde daha aktif hareket ettikleri ve taşların aralarını karıştırdıkları, killi toprak taban üzerindeki kerevitlerin ise hareket etmeyip kendilerini hafifçe taban çamuruna gömdükleri görülürken, iki farklı zeminde de bu ortamları kazarak herhangi bir barınak oluşturma davranışında bulunmadıkları gözlemlenmiştir. 3.2.3. Görmenin Barınak Kullanımına Etkisi Görmenin barınak kullanımına etkisinin araştırıldığı çalışmada, kerevitlerden gözleri açık olanların barınakları % 40.6 oranında kullandıkları, görmeleri sakızla engellenen kerevitlerin barınakları kullanım oranlarının ise %59.4 olduğu belirlenmiştir. Göremeyen kerevitlerin hareketlerinin yavaşladığı, barınakların içinde bulunmadıkları zamanlarda akvaryum köşelerine çekilmiş oldukları ve bacaklarını gövdesine doğru çekerek mümkün olduğunca kendilerini savunma pozisyonuna aldıkları görülmüştür. 4. Tartışma ve Sonuç Genel olarak kerevitler günün aydınlık saatlerini barınaklarda geçirirler ve avlanmak için nispeten günün karanlık saatlerini seçerler. Bir kerevit barınakta bulunduğu zaman ise kıskaçlarını kavuşturup barınak girişinde tutarak başka canlıların barınağına girmesini engellemeye çalışır [10,11]. Erkek kerevitlerin kıskaçları dişi bireylere göre daha büyük olduğundan [12] barınak girişini kapamada daha etkilidirler. Yapılan bu çalışmada da erkek kerevitlerin dişi kerevitlere göre kıskaçlarının daha büyük olduğu ve kıskaçlarını barınak girişinde tutarak dişinin barınak kullanımını engellemeye çalıştıkları gözlemlenmiştir. Bu 132
Tatlı Su Istakozu (Astacus leptodactylus) nun Barınak Kullanımı durum, hem doğal ortamda hem de yetiştiricilik ortamında bireyler için yeterli sayıda barınak kullanılmasının gerekliliğini göstermektedir. Kerevitin kıskaçları, ağız ekstremiteleri, abdomenin alt tarafı ve telsonu mekanik ve kimyasal algılayıcılarla kaplıdır [9]. Bu çalışmada görmeleri engellenmiş kerevitlerin bu organlarını kullanarak barınakları buldukları, bu kerevitlerin zamanlarının daha fazla bir bölümünü korku veya stresten barınak içinde geçirdikleri düşünülmektedir. Yapılan bir çalışmada [8], kerevitlerin aydınlatılan ve karanlık olan tanklarda tutulmaları sonucu, kerevitlerin aydınlık ortamlardan kaçarak barınaklarda gizlendikleri saptanmıştır. Bu çalışmada ise barınak kullanımına ışığın etkisi araştırıldığında, barınakların iç kısmının dış ortamdan daha aydınlık olmasına rağmen çalışmanın sonucunda kerevitler tarafından % 56.6 gibi önemli bir oranda kullanıldıkları gözlemlenmiştir. Bu durum kerevitlerin doğal ortamda barınak kullanma amaçlarının sadece ışıktan kaçmak olmayıp, predatör canlılardan korunmak gibi farklı bir neden de kaynaklanabileceği düşünülmektedir. Düşük oksijen konsantrasyonu ve oksijen konsantrasyonundaki ani değişimler kerevit kültüründeki başlıca problemlerden biridir. Bunlarla birlikte, sudaki düşük oksijen konsantrasyonu kerevitin büyümesi üzerinde sınırlayıcı bir faktördür. Düşük oksijen konsantrasyonu uzun bir müddet devam ederse, kerevitin yem alımı azalır ve büyümesi yavaşlar [13]. Sudaki çözünmüş oksijen seviyesinin azalması ve kerevitlerin buna toleransı ile ilgili çeşitli kerevit türleri üzerinde deneyler yapılmıştır. Suyun çözünmüş oksijen konsantrasyonu 3 mg/l nin altına düştüğü zaman kerevit davranışlarının anormalleşmeye başladığı ve 1 mg/l nin altına düştüğünde ölümlerin başladığı bulunmuştur [14]. Cherax destructor un ise 0.1 mg/l nin altındaki oksijen konsantrasyonunda aktif kalabildiği ve bu düşük oksijen konsantrasyonunda 14 saatten uzun bir süre yaşayabildiği bildirilmiştir [4]. Bu çalışmada, A. leptodactylus ile yapılan deneylerde kerevitlerin davranışlarının 3 mg/l nin altında anormalleştiği, fakat 0.1 mg/l nin altında ölümlerin başlamadığı ve kerevitlerin 14 saatten uzun süre 0.10 mg/l çözünmüş oksijen değerinde yaşamaya devam ettikleri tespit edilmiştir. Bu durumun türlerin düşük oksijen konsantrasyonuna karşı farklı tolerans yeteneklerine sahip olmalarından kaynaklandığı düşünülmektedir. Yine bu çalışmada, düşük oksijen konsantrasyonunda kerevitlerin barınaklara olan ihtiyaçlarının da arttığı saptanmıştır. Bazı kerevit türleri için barınak oluşturulacak toprağın yapısı çok önem taşımamaktadır. Örnek olarak, Procambarus clarkii nin barınak oluşturacağı topraktaki kil oranının yüksek olması gerekir [15]. Çalışmamızda, farklı taban yapısının barınak kullanımına etkisi araştırılırken bol killi toprakla kaplanan zeminde kerevitlerin barınak oluşturmak için herhangi bir çaba göstermedikleri, fakat kendilerini bu killi zemin içerisine gömme eğiliminde oldukları gözlemlenmiştir. Sonuç olarak; A. leptodactylus un doğal olarak barınak oluşturmadığı ortaya çıkartılmıştır. Bu tür, vücut büyüklüğü ile orantılı çeşitli tipte barınaklar kullanabilmekte, fakat koyu renkli olanları daha fazla tercih etmektedir. Ayrıca, siyah boru barınakları tuğla ve taş barınaklara göre daha çok kullanmaktadır. Yine bu tür, predatör canlılardan korunmak için barınağa ihtiyaç duymaktadır. Bu ihtiyaç içgüdüsel olarak ışıktan kaçma isteğinden önce gelmekte ve barınakların içerisinin dış ortamdan daha aydınlık olması durumunda dahi barınakları kullanmaktadır. Daha rahat hareket edebildikleri, tabanı çakıl taşı kaplı ortamlarda barınak kullanım sayısının, killi kum tabandaki barınak kullanım sayısına göre daha fazla 133
Ö. Aksu ve M. M. Harlıoğlur olduğu ortaya çıkartılmıştır. Killi kum zeminde ise kendini daha çok zemine gömmektedir. Vücudunun birçok ekstremitesi dokunmaya karşı oldukça hassas olduğundan, görmesi engellense dahi bazı organlarını kullanarak barınakları kolaylıkla bulabilmekte ve bu durumda barınaklarda daha uzun süre kalmaktadır. Kaynaklar 1. R. Geldiay ve A. Kocataş, Türkiye Astacus (Decapoda) Populasyonlarının Dağılışı ve Taksonomik Tespiti. Ege Üniversitesi Fen Fakültesi İlmi Raporlar Serisi, Ege Üniversitesi Matbaası, Yayın No: 94, 12 s., 1970. 2. H. J. Lochhead, Burrowing, locomotion, sense organs, integration and behaviour. In: T.H. Waterman (eds.), The Physiology of Crustacea II, Department of Zoology, Yale University, academic press, New York and London, 313-364, 1961. 3. G. Köksal, Kültür koşullarında tatlısu istakozu (Astacus leptodactylus salinus) yavru yetiştiriciliği. Su Ürünleri Dergisi, 7, 8, 61-71, 1985. 4. M. C. Geddes, M. Smallridge and S. Clark, The effect of stocking density, food type and shelters on survival and growth of the Australian freshwater crayfish, Cherax destructor, in experimental ponds. Freshwater Crayfish, 9, 57-69, 1993. 5. J. B. Hogger, Ecology, population biology and behaviour. In: D.M. Holdich and R.S. Lowery (eds.), Freshwater Crayfish, Biology, Menagement and Exploitation, Cambridge, 114-144, 1988. 6. J.V. Huner and J.E. Barr, Red Swamp Crayfish: Biology and Exploitation. Luisiana Sea Grant College Program, Center for Wetland Resources Luisiana State Üniversity, Luisiana, 128 s., 1991. 7. W. T. Momot, The role of exploitation in altering the process regulating crayfish population. Freshwater Crayfish, 9, 101-117, 1993. 8. J. C. Mason, Reproductive efficiency of Pacifastacus leniusculus (DANA) in culture. Freshwater Crayfish, 3, 101-107, 1977. 9. M. M. Harlıoğlu and K. Köprücü, The effectiveless of the antennules of female Astacus leptodactylus Eschscholtz in non-cannibalistic behaviour on stage 2 juveniles. Ege Üniversitesi Su Ürünleri Dergisi 14, 3-4, 1-5, 1997. 10. E. Ranta and K. Lindström, Power to hold sheltering burrows by juveniles of the signal crayfish, Pacifastacus leniusculus. Ethology, 92, 217-226, 1992. 11. L. Westin and R. Gydemo, The locomotor activity patterns of juvenile noble crayfish (Astacus astacus) and the effect of shelter availability. Aquaculture, 68, 361-367, 1988. 12. M. M. Harlıoğlu and D.M. Holdich, Meat yields in the introduced crayfish, Pacifastacus leniusculus and Astacus leptodactylus, from British waters. Aquaculture Research, 32, 411-417, 2001. 13. C. H. Day and J.W. Avault, Crayfish Procambarus clarkii production in ponds receiving varying amounts of soybean stubble or rice straw as storage. Freshwater Crayfish, 6, 247-265, 1986. 14. J. V. Huner, Overwiev of international and domestic freshwater crayfish production. Journal of Shellfish Research, 8, 1, 259-265, 1988. 15. L. Burras, G. Blakewood, T. Richard and J.V. Huner, Laboratory observations on burrowing in different soils by commercially important procambarid crayfish. Freshwater Crayfish, 10, 427-434, 1995. 134