GÖRÜNMEZ STRATEJİK KAYNAK: SINIRAŞAN YERALTI SULARI

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "GÖRÜNMEZ STRATEJİK KAYNAK: SINIRAŞAN YERALTI SULARI"

Transkript

1 ORSAM Rapor No: 63 GÖRÜNMEZ STRATEJİK KAYNAK: SINIRAŞAN YERALTI SULARI THE INVISIBLE STRATEGIC RESOURCE: TRANSBOUNDARY GROUND WATERS ORTADOĞU Ortadoğu STRATEJİK Stratejik ARAŞTIRMALAR Araştırmalar Merkezi MERKEZİ CENTER Center FOR for MIDDLE Mıddle EASTERN Eastern STRATEGIC Strategıc Studıes STUDIES مركز الشرق األوسط للدراسات االستراتيجية ORSAM ORTADOĞU STRATEJİK ARAŞTIRMALAR MERKEZİ

2 GÖRÜNMEZ STRATEJİK KAYNAK: SINIRAŞAN YERALTI SULARI THE INVISIBLE STRATEGIC RESOURCE: TRANSBOUNDARY GROUND WATERS ORSAM Rapor No: 63 ORSAM Su Araştırmaları Programı Rapor No: 7 Ağustos 2011 Ankara - TÜRKİYE ORSAM 2011 Bu raporun içeriğinin telif hakları ORSAM a ait olup, 5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu uyarınca kaynak gösterilerek kısmen yapılacak makul alıntılar ve yararlanma dışında, hiçbir şekilde önceden izin alınmaksızın kullanılamaz, yeniden yayımlanamaz. Bu raporda yer alan değerlendirmeler yazarına aittir; ORSAM ın kurumsal görüşünü yansıtmamaktadır.

3 ORSAM ORTADOĞU STRATEJİK ARAŞTIRMALAR MERKEZİ STRATEJİK BİLGİ YÖNETİMİ, ÖZGÜR DÜŞÜNCE ÜRETİMİ ORTADOĞU STRATEJİK ARAŞTIRMALAR MERKEZİ Tarihçe Türkiye de eksikliği hissedilmeye başlayan Ortadoğu araştırmaları konusunda kamuoyunun ve dış politika çevrelerinin ihtiyaçlarına yanıt verebilmek amacıyla, 1 Ocak 2009 tarihinde Ortadoğu Stratejik Araştırmalar Merkezi (ORSAM) kurulmuştur. Kısa sürede yapılanan kurum, çalışmalarını Ortadoğu özelinde yoğunlaştırmıştır. Ortadoğu ya Bakış Ortadoğu nun iç içe geçmiş birçok sorunu barındırdığı bir gerçektir. Ancak, ne Ortadoğu ne de halkları, olumsuzluklarla özdeşleştirilmiş bir imaja mahkum edilmemelidir. Ortadoğu ülkeleri, halklarından aldıkları güçle ve iç dinamiklerini seferber ederek barışçıl bir kalkınma seferberliği başlatacak potansiyele sahiptir. Bölge halklarının bir arada yaşama iradesine, devletlerin egemenlik halklarına, bireylerin temel hak ve hürriyetlerine saygı, gerek ülkeler arasında gerek ulusal ölçekte kalıcı barışın ve huzurun temin edilmesinin ön şartıdır. Ortadoğu daki sorunların kavranmasında adil ve gerçekçi çözümler üzerinde durulması, uzlaşmacı inisiyatifleri cesaretlendirecektir Sözkonusu çerçevede, Türkiye, yakın çevresinde bölgesel istikrar ve refahın kök salması için yapıcı katkılarını sürdürmelidir. Cepheleşen eksenlere dâhil olmadan, taraflar arasında diyalogun tesisini kolaylaştırmaya devam etmesi, tutarlı ve uzlaştırıcı politikalarıyla sağladığı uluslararası desteği en etkili biçimde değerlendirebilmesi bölge devletlerinin ve halklarının ortak menfaatidir. Bir Düşünce Kuruluşu Olarak ORSAM ın Çalışmaları ORSAM, Ortadoğu algalımasına uygun olarak, uluslararası politika konularının daha sağlıklı kavranması ve uygun pozisyonların alınabilmesi amacıyla, kamuoyunu ve karar alma mekanizmalarına aydınlatıcı bilgiler sunar. Farklı hareket seçenekleri içeren fikirler üretir. Etkin çözüm önerileri oluşturabilmek için farklı disiplinlerden gelen, alanında yetkin araştırmacıların ve entelektüellerin nitelikli çalışmalarını teşvik eder. ORSAM; bölgesel gelişmeleri ve trendleri titizlikle irdeleyerek ilgililere ulaştırabilen güçlü bir yayım kapasitesine sahiptir. ORSAM, web sitesiyle, aylık Ortadoğu Analiz ve altı aylık Ortadoğu Etütleri dergileriyle, analizleriyle, raporlarıyla ve kitaplarıyla, ulusal ve uluslararası ölçekte Ortadoğu literatürünün gelişimini desteklemektedir. Bölge ülkelerinden devlet adamlarının, bürokratların, akademisyenlerin, stratejistlerin, gazetecilerin, işadamlarının ve STK temsilcilerinin Türkiye de konuk edilmesini kolaylaştırarak bilgi ve düşüncelerin gerek Türkiye gerek dünya kamuoyuyla paylaşılmasını sağlamaktadır.

4 ORSAM Su Araştırmaları Programı ORSAM ORTADOĞU STRATEJİK ARAŞTIRMALAR MERKEZİ Program Hakkında Su, sadece insanlar için değil ekosistemi oluşturan tüm bitki ve hayvanlar için yeri doldurulamaz, değerli, yaşamın devamlılığını sağlayan en önemli elementlerden biridir. Yeraltı ve yüzey sularından; tarım, taşıma, madencilik, endüstriden içme suyuna kadar, ekonomik amaçlar da dâhil olmak üzere pek çok alanda istifade edilmektedir. Ancak su kaynakları üzerinde, gerek insan faaliyetleri gerek doğanın yarattığı değişimler nedeniyle çift yönlü bir baskı vardır. Özellikle su sıkıntısı olan bölgelerde aşırı nüfus artışı, kırsal kesimden şehirlere doğru artan göç ve bunun sonucunda oluşan nüfus değişimleri, gıda güvenliği, sosyo-ekonomik refahın artması, tarımsal, evsel ve sanayi kaynaklı kirlilik, küresel iklim değişikliği sonucu yağış rejimlerinin değişmesi, hidrolojik döngünün tüm elemanlarını etkilemektedir. Bunun sonucunda su kaynakları gün geçtikçe hem miktar hem de kalite açışından değişime uğramaktadır. Suyun arzı ile tüketim talebi arasındaki uçurum her geçen gün büyümektedir. Su kaynaklarının yönetimine ilişkin sorunlar yaşanırken, çevre sorunlarının da su kaynakları üzerindeki etkisi her geçen gün artmaktadır. Türkiye ve yakın çevresi, ama bilhassa Ortadoğu, söz konusu sorunların en fazla hissedildiği bölgelerdendir. Diğer taraftan, su kaynağı potansiyelinin yüzde 40 tan fazlası sınıraşan su havzalarında yer alan Türkiye nin, özellikle Fırat-Dicle Havzaları kıyıdaşı olan komşularıyla ilişkileri büyük önem arz etmektedir. Gerek Türkiye nin gerek bölge ülkelerinin, bölgesel istikrar ve refahın artışı ile komşuluk ilişkilerinin derinleştirilmesi yönünde harcadığı çabaların hedefine ulaşmasında, su kaynaklarının kullanımı konusunda bilgiye dayalı, iyi niyetli ve aktif bir işbirliği içinde olunması tüm taraflar için elzemdir. Ek olarak, Türkiye nin, Avrupa Birliği adaylığı sürecinde AB Su Çerçeve Direktifi ni kendi ulusal mevzuatı ile uyumlaştırma gündemi, önümüzdeki dönemde su politikalarının yeni bir içerik kazanmasını beraberinde getirecektir. Bu etkenler doğrultusunda, dünyadaki ve Türkiye nin yakın çevresindeki su gündemine ilişkin güncel gelişmelerin ve su politikalarıyla ilgili trendlerin izlenmesi, elde edilen verilerin analiz edilmesiyle ortaya çıkan aydınlatıcı bulguların kamuoyuna ve karar alıcılara sunulması amacıyla ORSAM bünyesinde 1 Ocak 2011 de ORSAM Su Araştırmaları Programı kurulmuştur. Ortadoğu da, gerek iklimsel şartlar gerek kaynakların verimsiz kullanımı nedeniyle hidrolojik su bütçesindeki sıkıntıların ve buna bağlı olarak da politik, ekonomik ve toplumsal sorunların büyük artış göstermesi nedeniyle, ORSAM Su Araştırmaları Programı çalışmalarında Ortadoğu bağlantılı konulara öncelik verilmiştir. ORSAM Su Araştırmaları Programı, su politikaları konusunda farklı hareket seçenekleri içeren fikirler üretmeyi, etkin çözüm önerileri oluşturabilmek için farklı disiplinlerden gelen, alanında yetkin araştırmacıların ve entelektüellerin nitelikli çalışmalarını teşvik edip çeşitlendirmeyi, Türkiye deki su çalışmaları literatürünün gelişiminin desteklenmesini amaç edinmiştir. ORSAM Su Araştırmaları Programı bu kapsamda, bölge ülkelerinde su çalışmalarıyla ilgili olan akademisyenler, sivil toplum örgütü temsilcileri, bürokratlar, devlet adamları, stratejistler, gazeteciler ve işadamlarının Türkiye de konuk edilmesini kolaylaştırarak, bilgi ve düşüncelerinin gerek Türkiye gerek dünya kamuoyuyla paylaşılmasını sağlamayı da hedeflemektedir.

5 TAKDİM Dünyanın birçok bölgesinde sınıraşan yüzey suları olduğu gibi sınıraşan tatlı yeraltı suları da bulunmaktadır. Bu yeraltı suları; toplam olarak dünyadaki tatlı suyun yaklaşık yüzde 96 sını oluşturmaktadır. Gözle görünmeyen stratejik bir kaynak olan yeraltısuları yarı kurak- kurak iklimin hüküm sürdüğü bölgelerde özellikle sulama amacıyla yoğun bir şekilde kullanılmaktadır. Su ihtiyacının gün geçtikçe artması ve buna karşın su kaynakları miktarının azalması özellikle sınıraşan suların kullanımını sıkça gündeme getirmekte ve yeraltısularının önemini de arttırmaktadır. Sayın Dursun Yıldız, Özdemir Özbay ve Hasan Kırmızıtaş ın hazırlamış olduğu Görünmez Stratejik Kaynak Sınıraşan Yeraltı Suları başlıklı rapor büyük önem arz etmektedir. ORSAM olarak yayımladığımız bu raporda öncelikle dünyada mevcut su potansiyeli ve yeraltısularının durumu ele alınmıştır. Birden fazla ülkenin kullanımına tabi olan sınıraşan suların kullanımına ilişkin uluslararası hukukun gelişimi ele alınırken, kullanımı göz önünde olmayan ve ancak gelişmiş teknik yöntemlerle kullanımın izlenebileceği sınıraşan yeraltı sularının uluslararası su hukuku içerisinde ele alınış şekli incelenmiştir. Bu çerçeve de yasal metinlere değinilmiş ve sınıraşan yeraltısularının kullanımının hukuksal gelişimi irdelenmiştir. Su sıkıntısının yoğun bir şekilde yaşandığı coğrafyada yer alan Türkiye nin yerüstü ve yeraltı su potansiyeli ortaya konmuştur. Türkiye nin sınırlarını aşan yeraltısu kaynaklarımızın durumu incelenmiştir. Dünyadaki diğer sınıraşan su havzalarını da örnek olarak inceleyen bu raporun faydalı olacağı kanaatindeyiz. ORSAM bünyesinde çalışmalarını yürüten Su Araştırmaları Programı, gerek Türkiye nin sınıraşan su politikaları gerek Ortadoğu daki su sorunları konusunda yeni çalışmalar yayımlamaya devam edecektir. Raporun hazırlanmasında emeği geçen Sayın Dursun Yıldız, Özdemir Özbay ve Hasan Kırmızıtaş a titiz çalışmaları için teşekkür ederiz. Hasan KANBOLAT ORSAM Başkanı

6 İçindekiler Takdim...4 Özet...7 Giriş Dünyadaki Su Potansiyeli Ve Yeraltısu Kaynakları Hidrolojik Çevrim Ve Su Kaynaklarının Evrensel Özelliği Dünyadaki Yüzey Ve Yeraltı Suyu (YAS) Potansiyeli Türkiye deki Tatlı Suların Miktarı Ve Dağılımı Türkiye deki Yeraltı Sularının Miktarı Ve Dağılımı Türkiye nin İşletilebilir Su Rezervleri Yeraltı Suyu Depolamalarının Barajlardan Farkı Yeraltı Sularının Stratejik Önemi Yeraltı Sularının Mevcut Durumu Ve Korunması Sınıraşan Yeraltı Suları Sınıraşan Yeraltı Suları Kavramı Dünyadaki Sınıraşan Yeraltı Su Havzaları Yıllık Yağışlar İle Beslenen Sınıraşan Akiferler Yıllık Yağışlar İle Beslenimi Az Olan Sınıraşan Yeraltı Suları Sınıraşan Yeraltı Suyu Çekiminin Ülkeler Arasında Yaratabileceği Sonuçlar Yeraltı Suyu Akış Karakteristiğinin Değişmesi Yeraltı Suyu Seviyesinin Değişmesi Su Kalitesinde Bozulma Kirlilik...20

7 3. Uluslararası Hukuk Açısından Sınıraşan Yeraltı Suları Uluslararası Sular Ve Hukuk Uluslararası Akarsular Hukuku Hakça Ve Makul Kullanım İlkesi Zarar Vermeme Yükümlülüğü Usul Kuralları Sınıraşan Yeraltı Su Hukuku İle İlgili Çalışmalar Hukuksal Durum Ve Uygulanan Temel Kurallar Anlaşmalara Olan İhtiyaç Mevcut Yönetim Kuralları Uygulanan Temel Kurallar Sınıraşan Akiferler İçin Hukuksal Alandaki Boşluklar Yapılması Gereken Çalışmalar BM Genel Kurulunda 15 Ocak 2010 da Kabul Edilen 63/24 Sayılı Sınıraşan Akiferler Kararı nın Değerlendirilmesi Türkiye nin Sınıraşan Yeraltı Suları, Ulusal Mevzuatı Ve Uluslararası Hukuk Türkiye deki Sınıraşan Yeraltı Suları Sınır Aşan Akiferlerin Dinamik Ve Statik Rezerv Potansiyelleri Sınıraşan Yeraltı Sularının Kullanımı Türkiye de Yeraltı Suları Mevzuatı...34 Genel Değerlendirme Ve Öneriler...36 Ek: Dünyadaki Bazı Sınıraşan Akifer Sistemleri

8 ORSAM Rapor No: 63 ORSAM Su Araştırmaları Programı, ORSAM ORSAM ORTADOĞU STRATEJİK ARAŞTIRMALAR MERKEZİ Hazırlayan: Av. Özdemir ÖZBAY DSİ Eski Başhukuk Müşaviri Dursun YILDIZ İnşaat Mühendisi - Su Politikaları Uzmanı DSİ Eski Daire Bşk. Yrd. Hasan KIRMIZITAŞ Jeoloji Mühendisi DSİ Eski Yeraltı Suyu Etüt ve Değerlendirme Şube Müdürü GÖRÜNMEZ STRATEJİK KAYNAK: SINIRAŞAN YERALTI SULARI Özet Hidropolitik kavramı yeraltı suları açısından ele alındığında Hidrojeloji-politik altbaşlığı bu kavramın içine girmektedir. Yeraltı sularının hidrolojik çevrim içinde yüzey suları ile ilişkisi dikkate alındığında temel kavram hidropolitik olarak ortaya çıkmakta, Hidrojeoloji-politik ise onun bir alt başlığı ve bütünleyicisi olarak önümüze gelmektedir. Dünyada sınıraşan yüzey suları ile ilgili hukuki çalışmalar geçen yüzyılın ortalarından itibaren başlamış ve 1997 yılında BM konvansiyonu şeklinde sonuçlandırılmıştır. Ancak buna rağmen dünyadaki bütün ülkeleri bağlayan sınıraşan suların hakça makul ve optimum ölçülerde yönetimini belirleyen kurallar hala oturmamıştır. Bu arada bu konvansiyon çalışması dışında sınıraşan suların hakça kullanımına yönelik ikili ya da çok taraflı anlaşmaların değişik bölgelerdeki devletler tarafından yapıldığı da bilinmektedir. 263 sınıraşan nehir havzasının 157 sinde hiçbir işbirliği çerçeve anlaşması yoktur. Anlaşma bulunan havzalarda ise daha çok ikili anlaşmalar yapılmıştır. Sınıraşan nehir havzalarının üçte ikisinde üç ya da daha fazla ülkenin yer aldığı, 106 nehir havzasında ise henüz sadece 5 anlaşma çok taraflı olarak imzalanmıştır. Özetle; sınıraşan sular konusunda kıyıdaş devletlerin haklarını ve yükümlülüklerini belirleyen kapsamlı ve tüm uyuşmazlıklara uygulanabilen nitelikte uluslararası kurallar yoktur. Ancak bu konuya uygulanabilecek bazı hukuk ilkeleri ve sözleşmeler bulunmaktadır. Bu eksiklik sınıraşan yeraltı sularında daha fazla duyulmaktadır. Çünkü son döneme kadar sınıraşan sularla ilgili uluslararası hukuk belirlenmesi çalışmalarında sınıraşan yeraltı suları bu kapsama dahil edilmemiştir. Son dönemde başlayan sınıraşan yeraltı suyu hukuk ile ilgili çalışmalarda ise BM nin 15 Ocak 2009 tarihli tavsiye kararı (Resolution) oluşmuştur. Bu konuda çalışmalar hızlanmış olup ülkemiz de sınıraşan yüzey ve yeraltı sularına sahip bir ülke olarak bu çalışmaların kapsamında bulunmaktadır. 7

9 ORSAM ORSAM Su Araştırmaları Programı 1. Giriş Dünyanın birçok bölgesinde sınıraşan yüzey suları olduğu gibi sınıraşan tatlı yeraltı suları da bulunmaktadır. Bu yeraltı suları; toplam olarak dünyadaki tatlı suyun yaklaşık % 96 sını oluşturmaktadır. Yeraltı sularının % 65 inin tarımsal sulama, % 25 inin içme ve kullanma suyu olarak, % 10 unun ise endüstri suyu olarak kullanıldığı bilinmektedir. Yeraltı suları; kısa süre içinde işletmeye alınabildiğinden, genellikle arıtma gerektirmediğinden çok u- zun zamandan beri içme-kullanma, tarımsal sulama ve endüstri suyu talebini karşılamakta kullanılan bir kaynaktır. Yeraltı sularına olan yoğun talep ve bu önemi son 40 yıldır hidrojeoloji biliminin önemli ölçüde gelişmesine olanak tanımıştır. Hidrojeoloji bilimindeki bu gelişme, dünyanın hemen hemen her bölgesindeki gelişme ve kalkınmaya da önemli ölçüde katkıda bulunmuştur. Yer altı sularının depolandığı akifer sistemleri yüzey sularından kısmen farklı olarak daha kaliteli su sağlama olanağı sağlarlar. Zira yeraltında jeolojik tabakalar içinde depolanan sular yüzeyden itibaren yeraltı suyu tablasına kadar olan vadoz zon boyunca mevcut jeolojik birimlerin içinden geçerek filtre olmakta ve temizlenerek akifere intikal etmektedir. Bu nedenle de bu potansiyel, birçok ülkede tümüyle ve daha çok içme ve kullanma suyu için geliştirilmiştir. Ancak bazı bölgelerde çok fazla nüfusun beraberinde getirdiği yoğun talep nedeniyle, birçok bölgede yeraltı suyu aşırı bir şekilde çekilerek kullanılmaktadır. Yüzey sularından farklı olarak hidrolojik çevrimin görünmez kaynağı olan bu sular daha dikkatli bir su yönetimi ile işletilmelidir. Aslında sınıraşan yüzey suları ile ilgili olarak tüm dünyada kabul görmüş uluslararası hukuk kuralları bulunmamasına rağmen bu konuda atılmış birçok adım ve katedilmiş önemli aşamalar vardır. Ancak aynı süreç sınıraşan yeraltı suları için söz konusu olamamıştır. Bu konuda çerçeve bir uluslararası hukuk kuralı oluşturma çabaları son yıllarda artmıştır. Ancak sınıraşan yeraltı suları yönetimi gerek veri eksikliği, gerek uluslararası çerçeve hukuk kuralı eksikliği, gerekse uluslararası veya bölgesel kurumsal yapı eksikliği nedenleriyle oldukça zor olmaktadır. Bu da yanlış karar ve uygulamalara neden olarak ülkeler arası çatışma riskini arttırmaktadır. Bu nedenlerle bu alanda, uluslararası bir çerçeve hukuk kuralı ve işbirliği içinde yönetim uygulamalarının çok önemli ihtiyaçlar olduğu görülmektedir. Uluslararası Hidrojeolojistler Birliği 1999 yılında bu kapsamda teknik ve bilimsel araştırmalar yapmak üzere bir komisyon oluşturmuştur. Buna paralel olarak Kasım 1999 da Fosil yeraltı suları yönetimi konusunda UNESCO tarafından Tripoli de bir uzmanlar toplantısı düzenlenmiştir. Buradan elde edilen sonuçlar IAH, UNESCO, FAO ve U- NECE tarafından desteklenen bir uluslararası ilişki ağı sistemi kurulması gereğini ortaya koymuştur. Bu ihtiyaç kapsamında UNESCO tarafından Mart 2000 tarihleri arasında diğer kuruluşların da desteğiyle bir uzmanlar toplantısı düzenlenmiştir. Bu toplantı sonunda sınıraşan yeraltı sularının yönetimi ile ilgili bir program oluşturulması (ISARM- International Shared Aquifer Resources Management)) önerisi gelmiştir. Bu programın amacı ülkeler arasında sınıraşan yeraltı suları konusunda bilimsel işbirliğini arttırmak, bazı bölgelerdeki sorunların oluşmasını önleyecek çalışmalar yapmak ve bu alanda karar vericilere yönelik veriler ile eğitim programları düzenlemek olarak açıklanmıştır. Bu program kuruluşundan bu yana çok etkili çalışmalar yapmış ve bu konudaki hukuksal ve teknik açıdan işbirliği ve ilerlemelerde çok önemli bir rol oynamıştır. 8

10 GÖRÜNMEZ STRATEJİK KAYNAK: SINIRAŞAN YERALTI SULARI ORSAM 1. Dünyadaki Su Potansiyeli ve Yeraltısu Kaynakları Su kaynaklarının oluşumu ve yenilenmesi su çevrimi denilen doğal bir faaliyetin sonucu- yeralt sular konusunda bilimsel işbirliğini artt rmak, dur. Bu baz çevrim bölgelerdeki suyun yenilenmesini sorunlar n oluşmas n sağlayan önleyecek 1.1. Hidrolojik çal şmalar Çevrim yapmak ve Su Kaynaklarının Evrensel düzenlemek Özelliği olarak aç klanm şt r. az düzeyde kaldığı ve sınırı aşmadığı sürece ve bu alanda sürekli karar bir vericilere olaydır. yönelik Bu çevrim veriler insan ile etkisi eğitim en programlar hep aynı düzen içerisinde sürüp gidecektir. Bu Bilindiği program gibi kuruluşundan suyu diğer bazı bu yana doğal çok kaynaklardan aç dan ayıran işbirliği özelliği yenilenebilir ve ilerlemelerde olmasıdır. çok önemli yük bir su rol yüzeyi oynam şt r. olan açık deniz ve okyanuslar- etkili çal şmalar Bu çevrimin yapm ş başladığı ve bu yer konudaki esas olarak hukuksal en bü- ve teknik Yani suyun hidrolojik çevrim (Şekil 1) içerisinde zamana ve yere göre değişse de bir do- hava hareketleri sonucunda kıtalar üzerine dır. Güneş enerjisi ile buhar haline gelerek 1. ğal Dünyadaki üretim sürekliliğine Su Potansiyeli sahip olmasıdır. ve Yeralt su Kaynaklar taşınan bulutların yeryüzüne ineceği yer ve zaman atmosferik olaylara bağlıdır. Okyanusun veya Özelliği açık denizlerin herhangi bir yerin Suyun Hidrolojik yeryüzünde, Çevrim buharlaşma, ve Su Kaynaklar n n yağış, yeraltına süzülme, kaynak ve akarsu olarak tekrar den buharlaşarak gelen suyun kaynağı, soğuk Evrensel Bilindiği çıkma, bir gibi göl veya suyu denize diğer akma baz doğal vs gibi kaynaklardan hareketlerine suyun su hidrolojik döngüsü denir çevrim (Şekil (Şekil 1). 1) Bu içerisinde haya kar zamana şeklinde ve yere yeryüzüne göre değişse iner. Söz de konusu bir doğal bu hava akımları ay ran özelliği ile karşılaştığı yenilenebilir yerde yağmur olmas d r. ve- Yani üretim reketlerle sürekliliğine su bir rezervuardan sahip olmas d r. diğerine taşınır suyun kaynağının neresi olduğu hiçbir zaman veya aktarılır. Bu hareketlerde su üç halde de tam olarak bilinemez. Yeryüzüne inene kadar Suyun (katı, sıvı yeryüzünde, veya gaz) bulunabilir. buharlaşma, yağ ş, yeralt na su, süzülme, sınırlar ötesi kaynak evrensel ve akarsu bir kaynak olarak olup tekrar ülke sınırları içindeki ç kma, bir göl veya denize akma vs gibi hareketlerine su döngüsü serüveni denir bu (Şekil andan 1). sonra Bu hareketlerle su bir rezervuardan diğerine taş n r veya aktar l r. Bu hareketlerde su üç halde de Denizlerde (okyanuslarda) yağıştan daha fazla buharlaşma olur (farkı 36 birim). Bu kara- nereden buharlaşarak geldiği bilinmeyen bu başlar. İşte anlaşmazlıklar da, kaynak olarak (kat, s v veya gaz) bulunabilir. lardaki buharlaşmaya göre daha fazla olan yağışın yüzeysel akışla (runoff) denizlere ulaşan sular yüzünden ortaya çıkmaktadır. Denizlerde (okyanuslarda) yağ ştan daha fazla buharlaşma olur (fark 36 birim). Bu karalardaki buharlaşmaya göre daha fazla olan yağ ş n yüzeysel ak şla (runoff) denizlere su miktarı ile (36 birim) dengelenir. Karalarda Doğal çevrimden kaynaklanan tüm yüzey ve ulaşan su miktar ile (36 birim) dengelenir. Karalarda yağ ş n bir k sm da yeralt na süzülerek (infiltration) yağışın bir kısmı yeralt da yeraltına suyunu besler süzülerek ve bitki (infiltration) kökleri yeraltı taraf ndan sularının emilir. kaynağının Terleme en belirgin (transpiration) özelliği evrensel oluşudur. Aslında ulusal denilebi- ile bu su yeraltı tekrar suyunu bitkilerden besler atmosfere ve bitki döner. kökleri tarafından emilir. Terleme (transpiration) ile lecek tek su kaynağı ise ülkelerin siyasi sınırları izdüşümü içinde kalan ve dünyanın bu su tekrar bitkilerden atmosfere döner. olu- Şekil 1. Hidrolojik döngü (precipitation: yağış, evaporation: buharlaşma, surface runoff: yüzeysel akış, infiltration: Şekil (süzülme) 1. Hidrolojik döngü (precipitation: yağ ş, evaporation: buharlaşma, surface runoff: yüzeysel ak ş, infiltration: (süzülme) 9 6

11 ORSAM ORSAM Su Araştırmaları Programı şumu döneminde yeraltında tabakalar arasına sıkışan milyonlarca yıllık fosil sulardır. Özellikle son dönemde artan insan etkili çevresel bozulmaların, su kaynaklarının hidrolojik çevrim içerisinde yeniden üretimi zincirinde bazı sorunlara neden olduğu söylenebilir. Özet olarak; yaşam için temel maddelerden biri olan su, her ülkenin en önemli servetidir. Bu servet diğer tüm doğal kaynaklardan farklı olarak her yıl kendini yenileme olanağına sahip sürdürülebilir kaynak niteliğindedir. Tüm doğal kaynaklar (petrol, maden, altın vb) yeryüzündeki mevcut rezerv ve tüketim miktarlarına bağlı olarak şüphesiz bir gün tükeneceklerdir. Güneş enerjisi sayesinde sürekli bir döngü (hidrolojik çevrim) içinde yağışlara bağlı olarak varlığını devam ettiren yeraltı sularının tükenmesi ise küresel ısınma haricinde; yeraltında birer baraj olan akifer yapılarının hatalı sondaj inşaları ile bozulması, süzülme alanlarının çeşitli şekillerde yok edilmesi, özellikle kirletilerek kullanılamaz hale getirilmesi ile mümkün olacaktır Dünyadaki Yüzey ve Yeraltı Suyu (YAS) Potansiyeli Yeryüzündeki tatlı suların, tüm suların yaklaşık % 3 kadar olduğu ifade edilmektedir 1 (Şekil 2). Bu tatlı sularında % 0,036 sı atmosferde, % 77,2 u kar ve buz tabakalarında, % 0,323 ü yüzey suyu (göller ve nehirlerde), % 22,442 si ise yeraltında YAS olarak bulunmaktadır Şekil 3: Yerküredeki Suyun Dağ l m Şekil 2: Dünyadaki Suyun Dağılımı Şekil 3: Yerküredeki Suyun Dağ l m Şekil 3: Yerküredeki Suyun Dağılımı 10 Bu tatl sular n ancak, yüzey sular (göller ve nehirler) ile yeralt sular bölümünden yararlanma olanağ mevcuttur. Yüzey ve yeralt sular da karş laşt r ld ğ nda; yeralt sular, göller ve nehirlerdeki sulardan 69 kat daha fazla olduğu gibi bünyesinde çok miktarda ORSAM SU ARAŞTIRMALARI çözünmüş Bu tatl sular n malzeme ancak, içerirler. PROGRAMI yüzey sular (göller ve nehirler) ile yeralt sular bölümünden Rapor No: 7, Ağustos yararlanma 2011 olanağ mevcuttur. Yüzey ve yeralt sular da karş laşt r ld ğ nda; yeralt sular, Yeryüzünde göller ve nehirlerdeki akarsu, göl sulardan ve denizlerde 69 kat toplanan daha fazla sular olduğu ç plak gibi gözle bünyesinde görülebilmekte, çok miktarda dinamik yap s çözünmüş izlenebilmektedir. malzeme içerirler. Ancak görülmesi zor olan, göl ve denizlerden buharlaşan ve atmosferde toplanan sular ile yeralt na s zarak jeolojik formasyonlarda depolanan sulard r.

12 GÖRÜNMEZ STRATEJİK KAYNAK: SINIRAŞAN YERALTI SULARI ORSAM Suyun bulunduğu her ortam bir rezervuar (depolanma, birikme alan ) say l r. Bu alanlar, Bu okyanuslar, tatlı suların buzul ancak, ve yüzey kutup suları buzullar, (göller ve yeralt Yüzey sular, Suyu göl Akışı: ve 186,05 nehirler, km 3 atmosfer ve biyosferdir. nehirler) En büyük ile su yeraltı kütlesine suları bölümünden sahip oluşumlar yararlanma olanağı mevcuttur. Yüzey ve yeraltı su- Yeraltı Suyu: 41,0 km 3 okyanuslard r. Buharlaşma: 274,0 km 3 ları da karşılaştırıldığında; yeraltı suları, göller ve nehirlerdeki sulardan 69 kat daha fazla 7,0 km 3 Asi Nehri nin Türkiye ye Taşıdığı Su Miktarı: 1.3. Türkiye deki Tatl Sular n Miktar ve Dağ l m olduğu gibi bünyesinde çok miktarda çözünmüş malzeme içerirler. Ülkemizin topografik ve iklim koşulları nede- DSİ taraf ndan ülkemiz için yap lan hidrolojik çal şmalardaki verilerine göre durum şöyledir: 2 niyle yağış çok düzensiz dağılmıştır. Ortalama Yeryüzünde akarsu, göl ve denizlerde toplanan Ortalama sular çıplak Y ll k gözle Yağ ş: görülebilmekte, 643 mm dinaniz bölgesinde 2000 mm nin üstünde Orta yıllık yağış 642 mm olmakla beraber Karademik Toplam yapısı Y ll k izlenebilmektedir. Yağ ş Miktar : Ancak 501,0 görülmesi Yüzey zor olan, Suyu göl Ak ş : ve denizlerden 186,05 km buharlaşan 3 ve bu rakam 250 mm ye kadar düşebilmektedir. km 3 Anadolu da ise özellikle Tuz gölü havzasında atmosferde Buharlaşma: toplanan 274,0 sular km 3 ile yeraltına sızarak Yeralt jeolojik Suyu: formasyonlarda 41,0 km 3 depolanan sulardır. Asi Suyun Nehri nin bulunduğu Türkiye ye her ortam Taş d ğ bir rezervuar Su Miktar : ve Dağılımı 7,0 km Türkiye deki Yeraltı Sularının Miktarı (depolanma, birikme alanı) sayılır. Bu alanlar, okyanuslar, Ülkemizin buzul topografik ve kutup ve buzulları, iklim koşullar yeraltı nedeniyle Türkiye sınırları yağ ş çok içinde düzensiz oluşan yağışlar dağ lm şt r. sonu-ortalamcu yeraltına bölgesinde süzülen su 2000 miktarı mm DSİ nin tarafın- üstünde Orta suları, y ll k göl yağ ş ve nehirler, 642 mm atmosfer olmakla ve biyosferdir. beraber Karadeniz En Anadolu'da büyük su kütlesine ise özellikle sahip Tuz oluşumlar gölü havzas nda okyanuslardır. verilen haritada gösterilen ova etütleri geneldan bu 41 rakam km 3 /yıl 250 olarak mm belirlenmiştir. ye kadar düşebilmektedir. Şekil 4 te 1.4. Türkiye deki Yeralt Sular n n Miktar likle ve Dağ l m yılları arasında çalışılmıştır Türkiye deki Tatlı Suların Miktarı ve Bu tarihlerde elde edilmiş eksik veriler ile belirlenen yeralt na YAS rezervlerinin süzülen su miktar o günden DSİ bugüne taraf ndan 41 Dağılımı Türkiye s n rlar içinde oluşan yağ şlar sonucu km 3 /y l olarak belirlenmiştir. Şekil 4'te verilen kadar haritada elde edilen gösterilen veriler ile ova yeniden etütleri değerlendirilerek genellikle DSİ 1974 tarafından y llar aras nda ülkemiz için çal ş lm şt r. yapılan hidrolojik Bu tarihlerde elde revize edilmiş edilmesi eksik gerekir. veriler Nitekim ile belirlenen DSİ YAS çalışmalardaki verilerine göre durum şöyledir: yılında yapılacak bazı ihaleler ile bu hid- Teşkilatı yetkililerinden alınan bilgilere göre rezervlerinin o günden bugüne kadar elde edilen veriler ile yeniden değerlendirilerek revize edilmesi gerekir. Nitekim DSİ Teşkilat yetkililerinden al nan bilgilere göre 2011 y l nda rojeolojik etütlerin güncelleneceği ifade edilmiştir. yap lacak baz ihaleler ile bu hidrojeolojik etütlerin güncelleneceği ifade edilmiştir. Ortalama Yıllık Yağış: 643 mm Toplam Yıllık Yağış Miktarı: 501,0 km 3 Şekil 4: Türkiye de DSİ Tarafından Yapılmış Hidrojeolojik Etüt Çalışmaları Şekil 4: Türkiye'de DSİ Taraf ndan Yap lm ş Hidrojeolojik Etüt Çal şmalar Günümüzde DSİ taraf ndan yap lan hidrojeolojik etüt çal şmalar sonucu halen belirlenen işletme rezervi (y ll k yenilenebilir rezerv) sadece 14 km 3 /y l kadard r 3 (Şekil 4). Halen 11 9

13 ORSAM bulunan ve dolu savak gibi çal şan stati taraf ndan yap lan çal şmalarda Türkiye de e kadarda statik rezervin olduğu tahmin edilme bir çal şma bulunmamaktad r.(şekil 5). ORSAM Su Araştırmaları Programı Günümüzde DSİ tarafından yapılan hidrojeolojik etüt çalışmaları sonucu halen belirlenen işletme rezervi (yıllık yenilenebilir rezerv) sadece 14 km 3 /yıl kadardır 3 (Şekil 4). Halen belirlenemeyen 27 km 3 /yıl işletme rezervinin ise Batı ve Güney Anadolu da geniş alanlar kaplayan kireçtaşlarından doğrudan denize boşaldığı tahmin edilmektedir. Esasen günümüzde söz konusu bu kireçtaşlarının da hidrojeolojik yönden incelenerek akifer özellikleri ve yeraltı suyu rezervleri ortaya konulmalıdır. Şekil 2 de verilen grafikte yerküredeki yeraltı suyu potansiyelinin, yüzey suyu potansiyelinden çok fazla olduğu görülmektedir. Yerküredeki yeraltı sularının bu dağılımı Türkiye coğrafyası içindeki jeolojik birimlerin litolojik oluşumları dâhilinde ne kadar geçerlidir? Yeraltı suyu tabii olarak; gözenekli taneli zeminler ile kırık-çatlaklı, boşluklu pekişmiş kayaçlar içinde depolanırlar. Türkiye de yeraltı suyu depolayan taneli zeminler genellikle alüvyon birimlerinden oluşan ovalardır. Türkiye de irili-ufaklı 342 ova (DSİ yayınlarından) mevcuttur. Türkiye de yeraltı suyu depolayan pekişmiş kayaçların başında ise kireçtaşı ile volkanik kayaçlar gelir ve Türkiye coğrafyasının büyük bir kısmı da bu jeolojik formasyonlara sahiptir. Türkiye de baz akımın km 3 /yıl olduğu dikkate alındığında halen DSİ Teşkilatı tarafından ifade edilen yeraltı suyu potansiyelinin çok üstünde dinamik ve statik rezervin olabileceği düşünülmektedir. Akiferlerde işletme rezervi dahil boşalım kotu üzerindeki tüm yeraltı suları olarak adlandırılan dinamik rezerv ile bazı akiferlerde boşalım kotu altında bulunan ve dolu savak gibi çalışan statik rezervlerde mevcuttur. Bazı araştırmacılar tarafından yapılan çalışmalarda Türkiye de en az 500 km 3 dinamik rezervin, 2 3 trilyon m 3 kadarda statik rezervin olduğu tahmin edilmektedir 4. Ancak bu konuda halen yapılmış detaylı bir çalışma bulunmamaktadır. (Şekil 5). Şekil 5: Türkiye deki olası YAS potansiyeli Şekil 5: Türkiye deki olas YAS potansiyeli Günümüzde özellikle tarımsal sulama nedeniyle yeraltı suyuna ihtiyaç duyan çiftçiler kendi imkanlarıyla m ye kadar sondaj kuyusu açarak yeraltı suyu arama ve işletme çalışması yapabilmektedirler. DSİ Teşkilatı Türkiye genelinde yapacağı derin sondaj (en az 1000 m) çalışmaları ile derin akiferleri ve dolayısıyla gerekirse statik rezervleri belirlemelidir. Günümüzde özellikle tar msal sulama nedeni imkanlar yla m ye kadar sondaj k çal şmas yapabilmektedirler. DSİ Teşkilat T 1000 m) çal şmalar ile derin akiferleri ve dola 1.5. Türkiye'nin İşletilebilir Su Rezervleri 1.5. Türkiye nin İşletilebilir Su Rezervleri Türkiye nin topografik ve iklim koşullar nede km 3 ünden ekonomik olarak faydalanmak Türkiye nin topografik ve iklim koşulları nedeniyle akışa geçen suların (186,05 km 3 ) ancak 95 km 3 ünden ekonomik olarak faydalanmak mümkün olabilmektedir. Aynı gerekçeler ile Suriye den gelen sularında da 3 km 3 ünden faydalanılmaktadır. DSİ Teşkilatı tarafından ülke genelinde bugüne kadar yapılan hidrojeolojik çalışmalar ile de yaklaşık 14 (13,66) km 3 yıllık yenilenebilir yeraltı suyu işletme rezervi belirlenmiştir. Dolayısıyla, Türkiye nin çeşitli amaçlar (içme, kullanma, endüstri vbg.) için faydalanabilecek toplam tatlı su miktarı en fazla ( ) 112 km 3 olabilmektedir. Tüm bu suların temiz, kullanılabilir olduğu kabul edilse dahi yıllık kişi başına 12

14 GÖRÜNMEZ STRATEJİK KAYNAK: SINIRAŞAN YERALTI SULARI ORSAM düşen su miktarı (nüfusun 70 milyon kabul edilmesi halinde) 1585 m 3 olacaktır. Bugün için Büyük ve Küçük Menderes, Gediz, Ergene, Kızılırmak nehirleri ile Erzurum ovası yeraltı suları vb. başka su kaynaklarının kirlilik nedeniyle kullanılamaz duruma geldiği ve daha başka nehir ve yeraltı sularının da aynı çevre bilinçsizliği ile ileride kirlenebileceği dikkate alındığında, kişi başına düşecek su miktarı, yağışın bu miktarda oluşması halinde daha çok azalacaktır. Gelecekte kuvvetle olası küresel ısınmaya bağlı olarak yaşanacak kuraklık sürecinde, yağışlarda azalmanın olması halinde ise bu rakam daha da aşağı düşecek ve Türkiye kişi başına düşen su miktarı bakımından dünya kişi/su projeksiyonu dâhilinde fakir ülkeler içinde yer alacaktır Yeraltı Suyu Depolamalarının Barajlardan Farkı Yeraltı suyunun depolandığı jeolojik yapılar bilindiği gibi akifer olarak adlandırılmaktadır. Bu akifer yapıları depoladıkları su bakımından, depolama tesisleri olan barajlardan farklı yapılar değildir. Bir barajın birçok yararları yanında; Ne kadar zamanda ve ne kadar maliyetle ile yapıldığı Çevredeki bazı canlılara hayat verirken bazılarının geçmişle bağlarını kopardığı, Birçok tarım arazisini ve yerleşim birimlerini ortadan kaldırdığı Depolanan suyun önemli bir bölümünün buharlaşarak yok olması gibi çeşitli olumsuzlukları vardır. Akiferler ise: Hiç para ve zaman harcanmadan doğal olarak oluşmuşlardır. Depodan buharlaşma söz konusu değildir. İçme-kullanma, sanayi, sulama vb. ihtiyaçlara çok kısa zamanda cevap verebilmektedir. Arıtma masrafı yoktur veya çok azdır Nükleer kirlenmeye en uzak olan sulardır Yeraltı Sularının Stratejik Önemi Yeraltı suları sosyal ve ekonomik değerleri yanında aynı zamanda stratejik bir öneme de sahiptir. Yukarı kıyıdaş ülkeler istediklerinde su depolama tesisleri vasıtası ile suya en fazla ihtiyaç duyulan zamanda (örneğin: yaz aylarında) suyu depolayarak, istenmeyen zamanlarda (örneğin: kış aylarında) suyu bırakarak stratejik olarak ta kullanabilirler. Günümüzde suları stratejik açısından zaman zaman kullanan birçok ülke örnek gösterilebilir. Ayrıca kuraklık halinde kullanılabilecek tek su kaynakları yeraltı suları olacaktır. Yeraltı suları da sosyal ve ekonomik değerleri yanında aynı zamanda stratejik öneme de sahiptirler. Artık neredeyse her ülkede üretilen nükleer silahların kullanılması halinde nükleer kirlilikten korunabilecek tek su kaynakları, yine yeraltı suları olacaktır. Bu nedenle yeraltı sularının esasen B planı olarak değerlendirilmesi gerekir. Başka bir ifadeyle yeraltı suları mecbur kalınmadıkça yıllık besleniminden daha fazla kullanılmamalı, kuraklık zamanlarında suya en fazla ihtiyaç duyulan zamanda gerektiğinde statik rezervden de üretim yapılarak, yeni bir yağışlı periyoda kadar mümkün mertebe idareli kullanıma sunulmalıdır Yeraltı Sularının Mevcut Durumu ve Korunması Dünyadaki yeraltı suları hızla artan nüfusun öncelikle içme ve kullanma suyu ihtiyacını ve bununla birlikte tarımsal sulama ihtiyacını karşılamak üzere kullanılmaktadır. Bu hızlı nüfus artışı dünyanın bazı bölgelerinde aşırı çekim yapılmasına neden olmaktadır. Bu aşırı çekimler ise başta akifer yapılarının bozulmasını, su seviyesi azalan kıyı akiferlerinde deniz suyu girişimi ve su kalitesinin bozulması sonuçlarını doğurmaktadır. Yeraltı suları sanayileşmiş ülkelerde ise daha çok geçmişten gelen ve halen özellikle kalkınmada olan ülkelerde devam eden sanayi kirliliği baskısı altında bulunmaktadır. Yeraltı sularının korunma yollarından en önemlileri; 13

15 ORSAM ORSAM Su Araştırmaları Programı mevcut akifer yapılarını ve süzülme alanlarını korumak, yıllık beslenim miktarı kadarını ü- retmek ve evsel, sanayi, çevresel kirlenmeleri önlemekten ibarettir. Yeraltı sularının kirlenmesi yüzey sularının kirlenmesini, yüzey sularının kirlenmesi ise yeraltı sularının kirlenmesini sağlar. Zira doğada yüzey suları ile yeraltı suları her yerde doğrudan birbirileri ile ilişkili olmasa bile birçok yerde ve koşullarda doğrudan ilişkili olduğu bir gerçektir. 2. Sınıraşan Yeraltı Suları Sınıraşan nehir havzalarının yönetimleri ile ilgili uzun yıllardan beri çok sayıda çalışma yapılmış olmasına rağmen, sınıraşan yeraltı suları ile ilgili tartışmaların geçmişinin yeni olduğu söylenebilir. Dünyada çok sayıda olduğu bilinen sınır aşan yeraltı su kaynakları için topyekün bir belirleme çalışması daha yeni tamamlanmıştır. Sınıraşan (transboundary), paylaşılan (shared) veya uluslararası (internationally shared) yeraltı suları olarak adlandırılan bu sular, yüzey suları gibi kolaylıkla görünemeyen ve yeraltındaki kayaçların gözenek, yarık, çatlak v.b. boşluklarında depolanmış sulardır 5 (Şekil 6 ve 7) Sınıraşan Yeraltı Suları Kavramı Sınıraşan yeraltı suları kavramının kabul edilmesi bu su kaynaklarının etkin ve hakkaniyet kurallarına uygun bir şekilde yönetimi için u- luslararası bir kabulün de yapılmasını zorunlu kılmaktadır. Yüzey sularından farklı olarak yeraltı sularının sınırları çoğu zaman bilinmemekte ve bu sınıraşan yeraltı suları kısmen paylaşılan (shared) akiferler gibi terimler doğrultusunda, suyun varolan s n r n bir taraf ndan en diğer çok rastlanan taraf na doğru terimlerdir. akmas Ancak dolay s bunların ile) hem de Türkiye nin birden fazla ülke taraf ndan yanında, paylaş lan bölgesel yüzey sular (regional) konusunda akiferler, s n r uluslararası (international) akiferler ve çok ulus- aşan teriminin kullan ld ğ dikkate al narak bu sular için de s n r aşan teriminin kullan lmas tanınmaktadır. Ancak dünyadaki tüm akifer uygun görülmüştür. sistemlerini belirlemek ve bunların doğrudan lu (multinational) akiferler isimlendirmelerine de rastlanmaktadır 6. Her ülkenin, kendi veya dolaylı bağlantılarını tanımlamak, yeraltı Şekil suyunun 6: S n raşan etkin hakça Bir Akiferin ve optimum Şematik şekilde Görünümü kul- coğrafik konumu ve politik duruşuna göre lanılabilmesi ve yönetimi için gereklidir. Sınıraşan akiferler yeni gelişmeye başlamış bir konu olması dolayısıyla, kullanılacak terminoloji yönünden farklılıklar görülebilmektedir. Konuyla ilgili çalışmalarda sınıraşan (transboundary) akiferler, uluslararası paylaşılan (internationally shared) akiferler ve kullandığı terim farklılık göstermekte ve bu Şekil 6: Sınıraşan Bir Akiferin Şematik Görünümü Şekil 7: S n raşan Akifer Üzerindeki S n r Oluşturan Bir Nehir 14

16 GÖRÜNMEZ STRATEJİK KAYNAK: SINIRAŞAN YERALTI SULARI ORSAM durum da ortak bir dil oluşturma yolundaki sorunlardan biri olarak görülmektedir. Bu çalışmada ise, hem akiferin hidrodinamiği göz önüne alınarak (yeraltı suyunun akış yönünü belirleyen unsurlar doğrultusunda, suyun varolan sınırın bir tarafından diğer tarafına doğru akması dolayısı ile) hem de Türkiye nin birden fazla ülke tarafından paylaşılan yüzey suları konusunda sınır aşan teriminin kullanıldığı dikkate alınarak bu sular için de sınır raşan Akifer aşan Üzerindeki teriminin S n r kullanılması Oluşturan uygun Bir Nehir görülmüştür Dünyadaki S n raşan Yeralt Su Havzalar 2.2. Dünyadaki Sınıraşan Yeraltı Su Havzaları Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Teşkilatı (UNESCO), son 10 yıldır yapılan çalışmalar ile dünyanın yeraltı su havzalarının haritasını hazırladı. Harita dünya üzerindeki yeraltı su kaynakları havzalarını ve potansiyellerini gösteriyor. UNESCO tarafından hazırlanan Dünya Sınıraşan Yeraltı suları Haritası Şekil 8 de verilmiştir yılından bu yana sınıraşan su kaynakları programı verileri kullanılarak hazırlanan harita, en az iki ülke tarafından paylaşılan 273 yeraltı su havzasını tanımlıyor. Yeraltısu havzaları, dünya yüzeyindeki tatlı su kaynakları hacminin 100 katına ulaşmaktadır. UNESCO nun 27 Ekim 2009 da yapılan Genel Kurul unda sunulan taslak belgenin, kirlilik ve diğer etkenlere karşı sınır aşan yeraltı su havzalarının yönetimi için kolaylık sağlayacağı açıklandı. Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Teşkilat Bu haritaya (UNESCO), göre, yeraltı son su kaynaklarının 10 y ld r yap lan 68 i çal şmalar ile dünyan n yeralt su havzalar n n Amerika, haritas n 38 i haz rlad. Afrika, Harita 65 i Doğu dünya Avrupa, üzerindeki 90 ı yeralt su kaynaklar havzalar n ve potansiyellerini Batı Avrupa gösteriyor. ve 12 si Asya da UNESCO bulunuyor. taraf ndan Avrupa Şekil Birliği 8'de ülkelerinde verilmiştir. kullanılan suyun yüzde haz rlanan Dünya S n raşan Yeralt sular Haritas Şekil 7: Sınıraşan Akifer Üzerindeki Sınır Oluşturan Bir 70 i, Suudi Arabistan ve Malta da yüzde 100 ü, Şekil Tunus ta yüzde 95 i ve Fas ta yüzde 75 i yeraltı Nehir 8: Dünya daki S n raşan Yeralt sular Haritas kaynaklarından tedarik edilmektedir. 13 Şekil 8: Dünya daki Sınıraşan Yeraltı suları Haritası 2000 y l ndan bu yana s n raşan su kaynaklar program verileri kullan larak haz rlanan harita, en az iki ülke taraf ndan paylaş lan 273 yeralt su havzas n tan ml yor. Yeralt su havzalar, dünya yüzeyindeki tatl su kaynaklar hacminin 100 kat na ulaşmaktad r. UNESCO'nun Ekim 2009 da yap lan Genel Kurul'unda sunulan taslak belgenin, kirlilik ve diğer etkenlere karş s n r aşan yeralt su havzalar n n yönetimi için kolayl k sağlayacağ aç kland.

17 ORSAM ORSAM Su Araştırmaları Programı 2.3. Yıllık Yağışlar İle Beslenen Sınıraşan Akiferler 2.4. Yıllık Yağışlar İle Beslenimi Az Olan Sınıraşan Yeraltı Suları Sürekli beslenen sınıraşan bir akiferin güvenli verimini Benzer korumak bir yaklaş m için genel Uruguay, strateji; Paraguay, yıllık Brezilya ve Arjantin aras ndaki Guaraní Akiferi için Yıllık yağışlardan beslenimi az, ancak biriktirme hacmi büyük olan akiferlerden su belirli ortalama de beslenme söz konusudur miktarına 7. Bu uygulamalar eşit miktarda için ülkeler s n raşan su kaynaklar sistemleri üzerine sürdürülebilir kullan m için ileri düzeyde müzakereler bir süre için yapmalar çekilebilir. gerekir. Bu akiferlerden her bir çekim ile işletmenin yapılmasıdır. Böyle bir stratejinin ülke için güvenli çekimin miktarı ve oranı 2.4. Y ll k uygulanabilmesi Yağ şlar İle Beslenimi için yeraltı Az Olan ülkelerin S n raşan karşılıklı Yeralt Sular anlaşmalarına bağlıdır. Bu suyunu paylaşan ülkelerin ortak bir su yönetimi uygulamaları Y ll k yağ şlardan şarttır. beslenimi Buna örnek az, ancak olarak biriktirme kapsamda her bir ülke yapacağı çekimin diğer ülkeye hacmi olan büyük etkisini olan dikkate akiferlerden almak su zorundadır. Bu anlaşma ile bu durum güvence altına belirli bir ISARM ın süre çalışma için çekilebilir. yaptığı Vechte Bu akiferlerden akiferi, the her ülke için güvenli çekimin miktar ve oran ülkelerin Slovak Karst karş l kl Aggtelek anlaşmalar na akiferi bağl d r. ve Praded Bu akiferi verilebilir. olan etkisini dikkate almak zorundad r. Bu anlaşma ile bu durum güvence alt na al nmaya kapsamda her bir ülke yapacağ çekimin diğer ülkeye alınmaya çalışılır. çal ş l r. Benzer bir yaklaşım Uruguay, Paraguay, Brezilya ve Arjantin arasındaki Guaraní Akiferi Yıllık yağışlardan beslenimi az olan sınıraşan Y ll k yağ şlardan beslenimi az olan s n raşan akiferlere akiferlere örnek örnek olarak; olarak; daha daha çok çok Cezayir ve ve Tunus taraf ndan geliştirilmiş olan ve Tunus, için de söz konusudur 7. Bu uygulamalar için Tunus Cezayir tarafından ve Libya geliştirilmiş aras nda yer alan olan Kuzey ve Tunus, Sahra Akiferidir (Şekil 9). ülkeler sınıraşan su kaynakları sistemleri üzerine sürdürülebilir Şekil 9: Kuzey kullanım Sahra Akifer için ileri Sistemi düzeyde ra Akiferidir (Şekil 9). Cezayir ve Libya arasında yer alan Kuzey Sah- müzakereler yapmaları gerekir. Şekil 9: Kuzey Sahra Akifer Sistemi 16 15

18 GÖRÜNMEZ STRATEJİK KAYNAK: SINIRAŞAN YERALTI SULARI ORSAM Daha çok Libya ve Mısır tarafından geliştirilmiş olan ve Libya, Mısır, Sudan ve Çad arasında yer alan Nübye Kumtaşı Akiferi, Sina ve Negev Çöllerinde Mısır ve İsrail in paylaştığı Kumtaşı Akiferi ve Suudi Arabistan ve Ürdün ün paylaştığı Saq Akiferleri de diğer örneklerdir 8. Ancak yukarıda verilen tüm örnek durumlar için ülkeler arasında yeraltı suyu kullanımı ve yönetimi konusunda bugüne değin resmi bir anlaşma sağlanamamıştır. Her bir ülkenin çekeceği yeraltı suyu miktarını düzenleyecek bir anlaşmaya ulaşmak için IFAD (International Fund for Agricultural Development) tarafından desteklenen görüşmeler ve çalışmalar devam etmektedir. Bunun yanısıra bu alanda bölgesel işbirliğinin geliştirilmesi çalışmalarına BM ekonomik ve sosyal komisyonu tarafından da büyük bir destek verilmektedir Sınıraşan Yeraltı Suyu Çekiminin Ülkeler Arasında Yaratabileceği Sonuçlar Bir akiferden su alınması, yeraltı suyu akışında bir yeniden organize olma ve hareketlenmeye neden olur. Bu durumun da aşağıda açıklanan birçok sonucu vardır: Yeraltı Suyu Akış Karakteristiğinin Değişmesi Bir uluslararası sınırdan geçen yeraltı suyu miktarının doğrudan ölçülmesi mümkün değildir. Bu akım miktarı, belirlenen çeşitli parametrelerin yardımıyla oluşturulan matematiksel modellerle hesaplanır. Sınırın bir tarafından su çekimi, hidrolik yükte meydana getireceği değişiklik nedeniyle, sınırın diğer tarafındaki yeraltı suyu akımının değişmesine neden olur. Başka bir deyişle, kuyulardan çekilecek olan su miktarının veya sınıraşan yeraltı suyu kaynağı ile ilgili olarak yapılacak her türlü çalışmanın, kaynağın hakça paylaşımına zarar vermeyecek şekilde yapılması esas olmalıdır 9. Şekil 8 de verilen Kuzey Sahra A- kifer Sistemi bu konuya önemli bir örnektir. Bu sistemde; Derin akiferdeki akış kıyıdaki Jifarah akiferinin kaynağını oluşturmaktadır. Cezayir deki derin akiferden daha fazla su çekimi bu kıyı akiferinin beslenmesini % 5 oranında azaltacaktır. Bu akiferden su çekimi için en uygun senaryo olarak Cezayir deki su çekiminin Tunus un kıyı akiferine etkisini en aza indiren senaryo seçilmiştir (UNDP /OPE 1983) Yeraltı Suyu Seviyesinin Değişmesi Kuyular yoluyla yeraltından su çekilmesi sonucunda, hidrolik yük azalması meydana gelir ve düşüm konisi oluşur (Şekil 9). Düşüm konisi, uluslararası sınırın diğer tarafına kadar yayılabilir. Bu durum da sınırın diğer tarafında uzun vadede bu kaynağın kullanımını etkileyecektir. Bu duruma en iyi örnek Şekil.10 da verilen Nübye Kumtaşı Akiferi dir. Bu konuda yapıla modelleme çalışmaları 2060 yılına kadar Mısır ın Güneybatısındaki akiferden çok yoğun su çekilmesinin piyozometrik seviyede büyük düşme oluşturacağını ortaya koymuştur. Yeraltı suyu seviyesindeki bu alçalmanın halen hiçbir çekim yapılmayan Sudan içlerine kadar etkili olabileceği de ileri sürülmektedir 10 (Şekil 10). 17

19 ORSAM ORSAM Su Araştırmaları Programı Şekil 10: Yeraltusuyunda Düşüm Konisinin Yayılması Senaryosu (Model Benzeşimi) Su Kalitesinde Bozulma Yeraltı suyu kaynaklarının hatalı geliştirme projeleri nedeniyle su kalitesinde bozulmalar meydana geldiği bilinmektedir. Yeraltından hatalı su çekimi sonucunda, kıyı şeridindeki tuzlu su veya düşük kaliteli su iç kısımlara doğru taşınabilmekte (Şekil 11), özellikle statik rezervlerden yapılan çekimlerde alttaki tuzlu suyun da tatlı su ile birlikte çekilmesi sonucu akiferin kalitesi bozulabilmektedir. Şekil 11: Yeraltı Suyundan Aşırı Çekim Nedeniyle Sınıraşan Yeraltı Suyuna Denizsuyu Karışımı 18 Yeralt su kaynağ n paylaşan ülkelerden birinin tek tarafl faaliyetleri, s n r n diğer taraf n da etkileyebilir. Bu etkileşim, karstik akiferlerde, formasyonlar içinde bulunan çatlak, eklem, boşluk vb. yap larda suyun daha h zl hareket edebilmesine olanak sağlad ğ için, etkileşim çok daha fazlad r. Yer yüzeyinden meydana gelen düşey s z nt lar da (yer yüzeyinden derinlere doğru süzülen kirli su veya yeralt suyunun buharlaşmas vb.) su kalitesinde bozulmaya sebep olabilir. Özellikle kurak bölgelerde, topografyan n düşük olduğu yerlerde su

20 GÖRÜNMEZ STRATEJİK KAYNAK: SINIRAŞAN YERALTI SULARI ORSAM Yeraltı su kaynağını paylaşan ülkelerden birinin tek taraflı faaliyetleri, sınırın diğer tarafını da etkileyebilir. Bu etkileşim, karstik akiferlerde, formasyonlar içinde bulunan çatlak, eklem, boşluk vb. yapılarda suyun daha hızlı hareket edebilmesine olanak sağladığı için, etkileşim çok daha fazladır. Yer yüzeyinden meydana gelen düşey sızıntılar da (yer yüzeyinden derinlere doğru süzülen kirli su veya yeraltı suyunun buharlaşması vb.) su kalitesinde bozulmaya sebep olabilir. Özellikle kurak bölgelerde, topografyanın düşük olduğu yerlerde su tablasının yüzeye yakın olması halinde, buharlaşma meydana gelir ve suyun kalitesi düşebilir. Şekil 12: Aşırı Yeraltı Suyu Çekimi Sonrası Deniz Suyu Karışması Olasılığı Şekil 12 de Mısır ın Siwa akiferinden ve Libya nın Jaghbub akiferinden daha fazla su çekilmesinin matematik modelleme ile elde edilen olası sonuçları verilmiştir. Bu durumda yeraltı suyunun Siwa nın km kuzeyinden Siwa ya doğru akışa geçebileceği tahmin edilmektedir. 19

GÖRÜNMEZ STRATEJİK KAYNAK: SINIRAŞAN YERALTI SULARI

GÖRÜNMEZ STRATEJİK KAYNAK: SINIRAŞAN YERALTI SULARI ORSAM Rapor No: 63 GÖRÜNMEZ STRATEJİK KAYNAK: SINIRAŞAN YERALTI SULARI THE INVISIBLE STRATEGIC RESOURCE: TRANSBOUNDARY GROUND WATERS ORTADOĞU Ortadoğu STRATEJİK Stratejik ARAŞTIRMALAR Araştırmalar Merkezi

Detaylı

Tablo : Türkiye Su Kaynakları potansiyeli. Ortalama (aritmetik) Yıllık yağış 642,6 mm Ortalama yıllık yağış miktarı 501,0 km3

Tablo : Türkiye Su Kaynakları potansiyeli. Ortalama (aritmetik) Yıllık yağış 642,6 mm Ortalama yıllık yağış miktarı 501,0 km3 Dünyadaki toplam su miktarı 1,4 milyar km3 tür. Bu suyun % 97'si denizlerde ve okyanuslardaki tuzlu sulardan oluşmaktadır. Geriye kalan yalnızca % 2'si tatlı su kaynağı olup çeşitli amaçlar için kullanılabilir

Detaylı

Doğal Su Ekosistemleri. Yapay Su Ekosistemleri

Doğal Su Ekosistemleri. Yapay Su Ekosistemleri Okyanuslar ve denizler dışında kalan ve karaların üzerinde hem yüzeyde hem de yüzey altında bulunan su kaynaklarıdır. Doğal Su Ekosistemleri Akarsular Göller Yer altı su kaynakları Bataklıklar Buzullar

Detaylı

TÜRKĠYE DEKĠ YERALTISULARININ ARAġTIRILMASI, ĠġLETĠLMESĠ Ve YÖNETĠMĠ ÜZERĠNE BĠR DEĞERLENDĠRME

TÜRKĠYE DEKĠ YERALTISULARININ ARAġTIRILMASI, ĠġLETĠLMESĠ Ve YÖNETĠMĠ ÜZERĠNE BĠR DEĞERLENDĠRME TÜRKĠYE DEKĠ YERALTISULARININ ARAġTIRILMASI, ĠġLETĠLMESĠ Ve YÖNETĠMĠ ÜZERĠNE BĠR DEĞERLENDĠRME Hasan KIRMIZITAŞ Jeoloji Mühendisi DSİ 5. Bölge Müdürlüğü-ANKARA TMMOB, JMO - Bilimsel Teknik Kurulu Hidrojeoloji

Detaylı

Su Yapıları I Su Kaynaklarının Geliştirilmesi

Su Yapıları I Su Kaynaklarının Geliştirilmesi Su Yapıları I Su Kaynaklarının Geliştirilmesi Yrd. Doç. Dr. Burhan ÜNAL Bozok Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi İnşaat Mühendisliği Bölümü Yozgat Su, tüm canlılar için bir ihtiyaçtır. Su Kaynaklarının

Detaylı

HİDROLOJİ Doç.Dr.Emrah DOĞAN

HİDROLOJİ Doç.Dr.Emrah DOĞAN HİDROLOJİ Doç.Dr.Emrah DOĞAN 1-1 YARDIMCI DERS KİTAPLARI VE KAYNAKLAR Kitap Adı Yazarı Yayınevi ve Yılı 1 Hidroloji Mehmetçik Bayazıt İTÜ Matbaası, 1995 2 Hidroloji Uygulamaları Mehmetçik Bayazıt Zekai

Detaylı

AVRUPA BİRLİĞİ SU ÇERÇEVE DİREKTİFİ VE BU ALANDA TÜRKİYE DE YÜRÜTÜLEN ÇALIŞMALAR

AVRUPA BİRLİĞİ SU ÇERÇEVE DİREKTİFİ VE BU ALANDA TÜRKİYE DE YÜRÜTÜLEN ÇALIŞMALAR AVRUPA BİRLİĞİ SU ÇERÇEVE DİREKTİFİ VE BU ALANDA TÜRKİYE DE YÜRÜTÜLEN ÇALIŞMALAR Ayla EFEOGLU Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü AB İle İlişkiler Şube Müdürü İÇERİK AB Su Çerçeve Direktifi hakkında genel

Detaylı

TÜRKİYE DEKİ YERALTISULARININ ARAŞTIRILMASI, İŞLETİLMESİ

TÜRKİYE DEKİ YERALTISULARININ ARAŞTIRILMASI, İŞLETİLMESİ TÜRKİYE DEKİ YERALTISULARININ ARAŞTIRILMASI, İŞLETİLMESİ ve YÖNETİMİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME Hasan KIRMIZITAŞ Jeoloji Mühendisi hasankirmizitas@yahoo.com Ö Z E T Ülkemizin önemli servetlerinden olan

Detaylı

BÖLÜM-1 HİDROLOJİNİN TANIMI VE ÖNEMİ

BÖLÜM-1 HİDROLOJİNİN TANIMI VE ÖNEMİ BÖLÜM-1 HİDROLOJİNİN TANIMI VE ÖNEMİ 1.1 GİRİŞ Hidrolojinin kelime anlamı su bilimi olup böyle bir bilime ihtiyaç duyulması suyun doğadaki bütün canlıların yaşamını devam ettirebilmesi için gereken çok

Detaylı

1. DOĞAL ÜZERİNDEKİ ETKİLER. PDF created with pdffactory trial version www.pdffactory.com

1. DOĞAL ÜZERİNDEKİ ETKİLER. PDF created with pdffactory trial version www.pdffactory.com SULAMANIN ÇEVRESEL ETKİLERİ SULAMANIN ÇEVRESEL ETKİLERİ Doğal Kaynaklar Üzerindeki Etkiler Biyolojik ve Ekolojik Kaynaklar Üzerindeki Etkiler Sosyoekonomik Etkiler Sağlık Etkileri 1. DOĞAL KAYNAKLAR ÜZERİNDEKİ

Detaylı

SINIR AŞAN AKİFERLERİN KAPSAMI VE GELİŞİMİ

SINIR AŞAN AKİFERLERİN KAPSAMI VE GELİŞİMİ SINIR AŞAN AKİFERLERİN KAPSAMI VE GELİŞİMİ Neşe Çetinkaya Jeoloji (Hidrojeoloji) Mühendisi Ankara Üniversitesi/Doktora Öğrencisi Ankara, Türkiye ÖZET Dünyanın en önemli içme suyu kaynaklarından biri yeraltı

Detaylı

22.03.2012. Tuzlu Sular (% 97,2) Tatlı Sular (% 2,7) Buzullar (% 77) Yer altı Suları (% 22) Nehirler, Göller (% 1)

22.03.2012. Tuzlu Sular (% 97,2) Tatlı Sular (% 2,7) Buzullar (% 77) Yer altı Suları (% 22) Nehirler, Göller (% 1) Yer altı Suyu Yeraltı Suyu Hidrolojisi Giriş Hidrolojik Çevrim Enerji Denklemleri Darcy Kanunu Akifer Karakteristikleri Akım Denklemleri Akım Ağları Kuyular Yeraltısuyu Modellemesi 1 Su, tüm canlılar için

Detaylı

TEBLİĞ. Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğünden: İÇME SUYU TEMİN EDİLEN AKİFER VE KAYNAKLARIN KORUMA ALANLARININ BELİRLENMESİ HAKKINDA TEBLİĞ

TEBLİĞ. Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğünden: İÇME SUYU TEMİN EDİLEN AKİFER VE KAYNAKLARIN KORUMA ALANLARININ BELİRLENMESİ HAKKINDA TEBLİĞ 10 Ekim 2012 ÇARŞAMBA Resmî Gazete Sayı : 28437 Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğünden: TEBLİĞ İÇME SUYU TEMİN EDİLEN AKİFER VE KAYNAKLARIN KORUMA ALANLARININ BELİRLENMESİ HAKKINDA TEBLİĞ BİRİNCİ BÖLÜM Amaç,

Detaylı

Ortadoğu'da su ve petrol (*) İki stratejik ürünün birbiriyle ilişkisi... Dursun YILDIZ. İnş Müh Su Politikaları Uzmanı

Ortadoğu'da su ve petrol (*) İki stratejik ürünün birbiriyle ilişkisi... Dursun YILDIZ. İnş Müh Su Politikaları Uzmanı İki stratejik ürünün birbiriyle ilişkisi... Ortadoğu'da su ve petrol (*) Dursun YILDIZ İnş Müh Su Politikaları Uzmanı Petrol zengini Ortadoğu'nun su gereksinmesini gidermek amacıyla üretilen projelerden

Detaylı

BAŞKENT ANKARA NIN YERALTISUYU POTANSİYELİ VE YÖNETİMİ. Hasan KIRMIZITAŞ Jeoloji Mühendisi hasankirmizitas@yahoo.com

BAŞKENT ANKARA NIN YERALTISUYU POTANSİYELİ VE YÖNETİMİ. Hasan KIRMIZITAŞ Jeoloji Mühendisi hasankirmizitas@yahoo.com BAŞKENT ANKARA NIN YERALTISUYU POTANSİYELİ VE YÖNETİMİ Hasan KIRMIZITAŞ Jeoloji Mühendisi hasankirmizitas@yahoo.com Giriş Başkent Ankara, her geçen gün artan sanayi faaliyetleri ve aldığı yoğun göç nedeniyle

Detaylı

SULAMA VE ÇEVRE. Küresel Su Bütçesi. PDF created with pdffactory trial version www.pdffactory.com. Yrd. Doç. Dr. Hakan BÜYÜKCANGAZ

SULAMA VE ÇEVRE. Küresel Su Bütçesi. PDF created with pdffactory trial version www.pdffactory.com. Yrd. Doç. Dr. Hakan BÜYÜKCANGAZ Sulama? Çevre? SULAMA VE ÇEVRE Yrd. Doç. Dr. Hakan BÜYÜKCANGAZ SULAMA: Bitkinin gereksinimi olan ancak doğal yağışlarla karşılanamayan suyun toprağa yapay yollarla verilmesidir ÇEVRE: En kısa tanımıyla

Detaylı

YGS COĞRAFYA HIZLI ÖĞRETİM İÇİNDEKİLER EDİTÖR ISBN / TARİH. Sertifika No: KAPAK TASARIMI SAYFA TASARIMI BASKI VE CİLT İLETİŞİM. Doğa ve İnsan...

YGS COĞRAFYA HIZLI ÖĞRETİM İÇİNDEKİLER EDİTÖR ISBN / TARİH. Sertifika No: KAPAK TASARIMI SAYFA TASARIMI BASKI VE CİLT İLETİŞİM. Doğa ve İnsan... YGS COĞRAFYA HIZLI ÖĞRETİM EDİTÖR Turgut MEŞE Bütün hakları Editör Yayınevine aittir. Yayıncının izni olmaksızın kitabın tümünün veya bir kısmının elektronik, mekanik ya da fotokopi yoluyla basımı, çoğaltılması

Detaylı

Doç. Dr. Ahmet APAYDIN DSİ 5. Bölge Müdürlüğü Jeotek. Hiz. ve Yeraltısuları Şube Müdürü

Doç. Dr. Ahmet APAYDIN DSİ 5. Bölge Müdürlüğü Jeotek. Hiz. ve Yeraltısuları Şube Müdürü Doç. Dr. Ahmet APAYDIN DSİ 5. Bölge Müdürlüğü Jeotek. Hiz. ve Yeraltısuları Şube Müdürü 1 Sunum İçeriği 1- DSİ Planlama Kademesi Hidrojeolojik Havza Etütleri 1970-1985 Dönemi ve sonraki dönem Yeşil Raporlar

Detaylı

TÜRKİYE DEKİ YERALTISULARININ ARAŞTIRILMASI, İŞLETİLMESİ VE YÖNETİMİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

TÜRKİYE DEKİ YERALTISULARININ ARAŞTIRILMASI, İŞLETİLMESİ VE YÖNETİMİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME TÜRKİYE DEKİ YERALTISULARININ ARAŞTIRILMASI, İŞLETİLMESİ VE YÖNETİMİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME Hasan Kırmızıtaş Jeoloji Mühendisi DSİ 5. Bölge Müdürlüğü, Ankara ÖZET Ülkemizin önemli servetlerinden olan

Detaylı

Dünyadaki toplam su potansiyeli. Dünyadaki toplam su miktarı : 1,4 milyar km 3 3/31

Dünyadaki toplam su potansiyeli. Dünyadaki toplam su miktarı : 1,4 milyar km 3 3/31 İçerik Dünyadaki su potansiyeline bakış Türkiye deki su potansiyeline bakış Su Yönetimi Genel Müdürlüğü Görevleri Mevzuat Çalışmaları Yapılan Faaliyetler Su Tasarrufu Eylem Planı Su Ayakizi Çalışmaları

Detaylı

Ders Kitabı. Doç. Dr. İrfan Yolcubal Kocaeli Üniversitesi Jeoloji Mühendisliği Bölümü htpp:/jeoloji.kocaeli.edu.tr/

Ders Kitabı. Doç. Dr. İrfan Yolcubal Kocaeli Üniversitesi Jeoloji Mühendisliği Bölümü htpp:/jeoloji.kocaeli.edu.tr/ HİDROLOJİ Doç. Dr. İrfan Yolcubal Kocaeli Üniversitesi Jeoloji Mühendisliği Bölümü htpp:/jeoloji.kocaeli.edu.tr/ Ders Kitabı Hidroloji Mehmetçik Bayazıt Birsen Yayınevi 224 sayfa, 3. Baskı, 2004 Yardımcı

Detaylı

4. SINIF FEN VE TEKNOLOJİ DERSİ II. DÖNEM GEZEGENİMİZ DÜNYA ÜNİTESİ SORU CEVAP ÇALIŞMASI

4. SINIF FEN VE TEKNOLOJİ DERSİ II. DÖNEM GEZEGENİMİZ DÜNYA ÜNİTESİ SORU CEVAP ÇALIŞMASI 4. SINIF FEN VE TEKNOLOJİ DERSİ II. DÖNEM GEZEGENİMİZ DÜNYA ÜNİTESİ SORU CEVAP ÇALIŞMASI 1. Dünya mızın şekli neye benzer? Dünyamızın şekli küreye benzer. 2. Dünya mızın şekli ile ilgili örnekler veriniz.

Detaylı

5. SINIF SOSYAL BİLGİLER BÖLGEMİZİ TANIYALIM TESTİ. 1- VADİ: Akarsuların yataklarını derinleştirerek oluşturdukları uzun yarıklardır.

5. SINIF SOSYAL BİLGİLER BÖLGEMİZİ TANIYALIM TESTİ. 1- VADİ: Akarsuların yataklarını derinleştirerek oluşturdukları uzun yarıklardır. 1- VADİ: Akarsuların yataklarını derinleştirerek oluşturdukları uzun yarıklardır. PLATO: Çevresine göre yüksekte kalmış, akarsular tarafından derince yarılmış geniş düzlüklerdir. ADA: Dört tarafı karayla

Detaylı

1. İklim Değişikliği Nedir?

1. İklim Değişikliği Nedir? 1. İklim Değişikliği Nedir? İklim, en basit ifadeyle, yeryüzünün herhangi bir yerinde uzun yıllar boyunca yaşanan ya da gözlenen tüm hava koşullarının ortalama durumu olarak tanımlanabilir. Yerküre mizin

Detaylı

Ekosistem ve Özellikleri

Ekosistem ve Özellikleri Ekosistem ve Özellikleri Öğr. Gör. Özgür ZEYDAN http://cevre.beun.edu.tr/zeydan/ Ekosistem Belirli bir bölgede yaşayan ve birbirleriyle sürekli etkileşim halindeki canlılar (biyotik faktörler) ve cansız

Detaylı

Resmî Gazete Sayı : 29361

Resmî Gazete Sayı : 29361 20 Mayıs 2015 ÇARŞAMBA Resmî Gazete Sayı : 29361 TEBLİĞ Orman ve Su İşleri Bakanlığından: HAVZA YÖNETİM HEYETLERİNİN TEŞEKKÜLÜ, GÖREVLERİ, ÇALIŞMA USUL VE ESASLARI HAKKINDA TEBLİĞ BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam,

Detaylı

Sınıraşan Akifer *** Hukuku

Sınıraşan Akifer *** Hukuku ÇEVİRİLER SINIRAŞAN AKIFER HUKUKU HAKKINDA TASARI MADDELERI * Çeviren: Araş. Gör. Nebile Pelin MANTI Sınıraşan Akifer *** Hukuku Dünyanın bütün bölgelerinde yaşam desteği teşkil eden yer altı su kaynaklarının

Detaylı

Su ayak izi ve turizm sektöründe uygulaması. Prof.Dr.Bülent Topkaya Akdeniz Üniversitesi Çevre Mühendisliği Bölümü

Su ayak izi ve turizm sektöründe uygulaması. Prof.Dr.Bülent Topkaya Akdeniz Üniversitesi Çevre Mühendisliği Bölümü Su ayak izi ve turizm sektöründe uygulaması Prof.Dr.Bülent Topkaya Akdeniz Üniversitesi Çevre Mühendisliği Bölümü Kapsam Ayak izi kavramı Türkiye de su yönetimi Sanal su Su ayak izi ve turizm Karbon ayak

Detaylı

Su temini açısından en değerli sular atmosferden yağışla gelen, yer üstü ve yer altında bulunan tatlı sulardır.

Su temini açısından en değerli sular atmosferden yağışla gelen, yer üstü ve yer altında bulunan tatlı sulardır. Yer küresindeki su rezervi= yaklaşık 1.36 10 9 km 2. %97 si okyanuslarda %3 ü de göller, nehirler ve yer altı su yataklarında Su temini açısından en değerli sular atmosferden yağışla gelen, yer üstü ve

Detaylı

İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNİN SU KAYNAKLARINA ETKİSİ PROJESİ

İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNİN SU KAYNAKLARINA ETKİSİ PROJESİ T.C. ORMAN VE SU İŞLERİ BAKANLIĞI SU YÖNETİMİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ TAŞKIN VE KURAKLIK YÖNETİMİ DAİRESİ BAŞKANLIĞI İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNİN SU KAYNAKLARINA ETKİSİ PROJESİ Prof. Dr. Erdem GÖRGÜN Dr. Bertan BAŞAK

Detaylı

FENERBAHÇE SPOR KULÜBÜ EĞİTİM KURUMLARI ANADOLU LİSESİ 10. SINIFLAR COĞRAFYA İZLEME SINAVI

FENERBAHÇE SPOR KULÜBÜ EĞİTİM KURUMLARI ANADOLU LİSESİ 10. SINIFLAR COĞRAFYA İZLEME SINAVI 1. 2. Kalker gibi tortul kayaçların metamorfik kayaçlarına dönüşmesinde etkili olan faktörler aşağıdakilerin hangisinde verilmiştir (5 puan)? A. Soğuma - Buzullaşma B. Ayrışma - Erime C. Sıcaklık - Basınç

Detaylı

Türkiye nin Su Potansiyelinin Belirlenmesi Çalışmaları

Türkiye nin Su Potansiyelinin Belirlenmesi Çalışmaları T.C. ORMAN VE SU İŞLERİ BAKANLIĞI DEVLET SU İŞLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Türkiye nin Su Potansiyelinin Belirlenmesi Çalışmaları Türkiye Su Bütçesinin Belirlenmesi Çalıştayı 16 20 Mart 2015 / İstanbul A.Deniz

Detaylı

ISPARTA VE ÇEVRESI SU KAYNAKLARININ BELIRLENMESI, DEGERLENDIRILMESI VE KALITESININ KORUNMASI

ISPARTA VE ÇEVRESI SU KAYNAKLARININ BELIRLENMESI, DEGERLENDIRILMESI VE KALITESININ KORUNMASI ISPARTA VE ÇEVRESI SU KAYNAKLARININ BELIRLENMESI, DEGERLENDIRILMESI VE KALITESININ KORUNMASI Prof. Dr. Nevzat Özgür & Çalisma Grubu Süleyman Demirel Üniversitesi Jeotermal Enerji, Yeraltisuyu ve Mineral

Detaylı

LAND DEGRADATİON. Hanifi AVCI AGM Genel Müdür Yardımcısı

LAND DEGRADATİON. Hanifi AVCI AGM Genel Müdür Yardımcısı ARAZİ BOZULUMU LAND DEGRADATİON Hanifi AVCI AGM Genel Müdür Yardımcısı LAND DEGRADATİON ( ARAZİ BOZULUMU) SOİL DEGRADATİON (TOPRAK BOZULUMU) DESERTİFİCATİON (ÇÖLLEŞME) Arazi Bozulumu Nedir - Su ve rüzgar

Detaylı

ULUSAL HAVZA YÖNETİM STRATEJİSİ

ULUSAL HAVZA YÖNETİM STRATEJİSİ ULUSAL HAVZA YÖNETİM STRATEJİSİ Bayram HOPUR Entegre Projeler Uygulama Şube Müdürü Çölleşme ve Erozyonla Mücadele Genel Müdürlüğü www.cem.gov.tr 3. Ulusal Taşkın Sempozyumu- 29.04.2013 İstanbul ULUSAL

Detaylı

MERİÇ NEHRİ TAŞKIN ERKEN UYARI SİSTEMİ

MERİÇ NEHRİ TAŞKIN ERKEN UYARI SİSTEMİ T.C. ORMAN VE SU İŞLERİ BAKANLIĞI Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü MERİÇ NEHRİ TAŞKIN ERKEN UYARI SİSTEMİ Dr. Bülent SELEK, Daire Başkanı - DSİ Etüt, Planlama ve Tahsisler Dairesi Başkanlığı, ANKARA Yunus

Detaylı

10-11 Şubat 2014 DSİ ETLİK EĞİTİM TESİSLERİ ANKARA

10-11 Şubat 2014 DSİ ETLİK EĞİTİM TESİSLERİ ANKARA 10-11 Şubat 2014 DSİ ETLİK EĞİTİM TESİSLERİ ANKARA ÇALIŞMA GRUBU Adı Soyadı Görevi Çalıştığı Kurum Dr. Ozan DENİZ Başkan Çanakkale Onsekiz Mart Üni. Jeoloji Mühendisliği Bölümü Birol ÖZER Başkan Yardımcısı

Detaylı

HAVZA SEÇİMİ YÖNTEM VE KRİTERLERİ

HAVZA SEÇİMİ YÖNTEM VE KRİTERLERİ Orman ve Su İşleri Bakanlığı Orman Genel Müdürlüğü HAVZA SEÇİMİ YÖNTEM VE KRİTERLERİ Toprak Muhafaza ve Havza Islahı Dairesi Başkanı Havza? Hidrolojik olarak; Bir akarsu tarafından parçalanan, kendine

Detaylı

2-Maden bakımından zengin olduğu halde endütrisi yeterince gelişmemiş olan bölgemiz hangisidir?

2-Maden bakımından zengin olduğu halde endütrisi yeterince gelişmemiş olan bölgemiz hangisidir? KPSS Coğrafya Kısa Bilgiler 1-Bitki çeşitliğinin en fazla olduğu bölgemiz hangisidir? -Marmara Bölgesi 2-Maden bakımından zengin olduğu halde endütrisi yeterince gelişmemiş olan bölgemiz hangisidir? -Doğu

Detaylı

ORTADOĞU SU MESELESİNDE TÜRKİYE VE GERÇEKLER

ORTADOĞU SU MESELESİNDE TÜRKİYE VE GERÇEKLER ORTADOĞU SU MESELESİNDE TÜRKİYE VE GERÇEKLER Prof. Dr. Ali İhsan Bağış Hacettepe Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü Su tarih boyunca hayati önemde olduğu gibi günümüzde de giderek daha da önemli

Detaylı

sayısal haritalardan taşkın tahmin we erken uyars sistemlerinde yararlanma

sayısal haritalardan taşkın tahmin we erken uyars sistemlerinde yararlanma sayısal haritalardan taşkın tahmin we erken uyars sistemlerinde yararlanma Prof. Dr. Şenol Kuşçu ÖZET Baraj, gölet, köprü ve menfezlerin; yol Bir dere ya da ırmağın yağış havzasının hendeklerinin, şehirlerde

Detaylı

Dağlık alanda yaşayan insanlar ve yaşadıkları çevreler için birlikte çalışmak

Dağlık alanda yaşayan insanlar ve yaşadıkları çevreler için birlikte çalışmak Dağlık alanda yaşayan insanlar ve yaşadıkları çevreler için birlikte çalışmak BİZ KİMİZ? Dağ Ortaklığı bir Birleşmiş Milletler gönüllü ittifakı olup, üyelerini ortak hedef doğrultusunda bir araya getirir.

Detaylı

Murat TÜRKEŞ ve Telat KOÇ Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Coğrafya Bölümü, Çanakkale

Murat TÜRKEŞ ve Telat KOÇ Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Coğrafya Bölümü, Çanakkale (*)Türkeş, M. ve Koç, T. 2007. Kazdağı Yöresi ve dağlık alan (dağ sistemi) kavramları üzerine düşünceler. Troy Çanakkale 29:18-19. KAZ DAĞI YÖRESİ VE DAĞLIK ALAN (DAĞ SİSTEMİ) KAVRAMLARI ÜZERİNE DÜŞÜNCELER

Detaylı

REZERV DEĞĠġĠMĠNDEN FAYDALANILARAK YERALTISUYU REZERVĠNĠN BELĠRLENMESĠ

REZERV DEĞĠġĠMĠNDEN FAYDALANILARAK YERALTISUYU REZERVĠNĠN BELĠRLENMESĠ REZERV DEĞĠġĠMĠNDEN FAYDALANILARAK YERALTISUYU REZERVĠNĠN BELĠRLENMESĠ Hasan KIRMIZITAġ Etüt ve Değerlendirme ġube Müdürü 0CAK/2000 A N K A R A REZERV DEĞĠġĠMĠNDEN FAYDALANILARAK YERALTISUYU REZERVĠNĠN

Detaylı

YENİLENEBİLİR ENERJİ KAYNAKLARI VE ÇEVRE MEVZUATI

YENİLENEBİLİR ENERJİ KAYNAKLARI VE ÇEVRE MEVZUATI YENİLENEBİLİR ENERJİ KAYNAKLARI VE ÇEVRE MEVZUATI Dr. Gülnur GENÇLER ABEŞ Çevre Yönetimi ve Denetimi Şube Müdürü Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü 06/02/2016 YENİLENEBİLİR ENERJİ NEDİR? Sürekli devam eden

Detaylı

AVRUPA BİRLİĞİ BAKANLIĞI

AVRUPA BİRLİĞİ BAKANLIĞI AVRUPA BİRLİĞİ BAKANLIĞI AVRUPA BİRLİĞİ ve ÇEVRE Avrupa Birliği Bakanlığı Sunum İçeriği AB ve Çevre- Temel ilkeler AB ve İklim Değişikliği AB ve Su Kalitesi AB ve Atık Geri Dönüşümü Müzakere sürecinde

Detaylı

RÜZGAR ENERJĐSĐ. Erdinç TEZCAN FNSS

RÜZGAR ENERJĐSĐ. Erdinç TEZCAN FNSS RÜZGAR ENERJĐSĐ Erdinç TEZCAN FNSS Günümüzün ve geleceğimizin ekmek kadar su kadar önemli bir gereği; enerji. Son yıllarda artan dünya nüfusu, modern hayatın getirdiği yenilikler, teknolojinin gelişimi

Detaylı

qwertyuiopgüasdfghjklsizxcvbnmöçq wertyuiopgüasdfghjklsizxcvbnmöçqw ertyuiopgüasdfghjklsizxcvbnmöçqwer tyuiopgüasdfghjklsizxcvbnmöçqwerty

qwertyuiopgüasdfghjklsizxcvbnmöçq wertyuiopgüasdfghjklsizxcvbnmöçqw ertyuiopgüasdfghjklsizxcvbnmöçqwer tyuiopgüasdfghjklsizxcvbnmöçqwerty qwertyuiopgüasdfghjklsizxcvbnmöçq wertyuiopgüasdfghjklsizxcvbnmöçqw 1 ertyuiopgüasdfghjklsizxcvbnmöçqwer tyuiopgüasdfghjklsizxcvbnmöçqwerty Petrolden Başka Enerjı Kaynakları Var mıdır? uiopgüasdfghjklsizxcvbnmöçqwertyui

Detaylı

TÜRKİYE SULAKALANLAR KONGRESİ SONUÇ BİLDİRGESİ 22-23 Mayıs 2009 Eskikaraağaç Bursa

TÜRKİYE SULAKALANLAR KONGRESİ SONUÇ BİLDİRGESİ 22-23 Mayıs 2009 Eskikaraağaç Bursa TÜRKİYE SULAKALANLAR KONGRESİ SONUÇ BİLDİRGESİ 22-23 Mayıs 2009 Eskikaraağaç Bursa Ülkemizde sulakalanların tarihi, bataklıkların kurutulmasının ve tarım alanı olarak düzenlenmesinin tarihiyle birlikte

Detaylı

YÜZEYSULARI ÇALIŞMA GRUBU

YÜZEYSULARI ÇALIŞMA GRUBU 1/23 HEDEFLER Mühendislerimiz ve akademisyenlerimiz ile birlikte gelişmiş yöntem ve teknikleri kullanarak; su kaynaklarımızın planlama, inşaat ve işletme aşamalarındaki problemlere çözüm bulmak ve bu alanda

Detaylı

T.C. Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi

T.C. Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi T.C. Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi LİSANS YERLEŞTİRME SINAVI-3 COĞRAFYA-1 TESTİ 26 HAZİRAN 2016 PAZAR Bu testlerin her hakkı saklıdır. Hangi amaçla olursa olsun, testlerin tamamının veya bir kısmının

Detaylı

GIDA GÜVENLİĞİ VE YENİ TARIM POLİTİKASINA İLİŞKİN ÖNERİLER

GIDA GÜVENLİĞİ VE YENİ TARIM POLİTİKASINA İLİŞKİN ÖNERİLER GIDA GÜVENLİĞİ VE YENİ TARIM POLİTİKASINA İLİŞKİN ÖNERİLER 30 10 2013 topraksuenerji-ulusal güvenlik denince çoğu zaman zihnimizde sınırda nöbet tutan askerler, fırlatılmaya hazır füzeler, savaş uçakları

Detaylı

5. Ünite. ÇEVRE ve TOPLUM. 1. Doğadan Nasıl Yararlanıyoruz?... 154. 2. Çevre Sorunları... 156. Konu Değerlendirme Testi... 158

5. Ünite. ÇEVRE ve TOPLUM. 1. Doğadan Nasıl Yararlanıyoruz?... 154. 2. Çevre Sorunları... 156. Konu Değerlendirme Testi... 158 412 5. Ünite ÇEVRE ve TOPLUM 1. Doğadan Nasıl Yararlanıyoruz?... 154 2. Çevre Sorunları... 156 Konu Değerlendirme Testi... 158 153 Doğadan Nasıl Yararlanıyoruz? 413 414 İNSANLARIN DOĞAL ÇEVREYİ KULLANMA

Detaylı

Soru Sınıf ve Nu: Müfredat 18. 9.sınıf YGS Harita Bilgisi-Arazi Rehberimiz: İzohipsler

Soru Sınıf ve Nu: Müfredat 18. 9.sınıf YGS Harita Bilgisi-Arazi Rehberimiz: İzohipsler 2010 YGS SOS.BİL. TESTİNDEKİ / COĞRAFYA SORULARININ MÜFREDAT AÇISINDAN ANALİZİ Soru Sınıf ve Nu: Müfredat 18. Harita Bilgisi-Arazi Rehberimiz: İzohipsler 19. Hayali Rehberler: Paraleller ve Meridyenler

Detaylı

KÜRESEL ORTAM: BÖLGELER ve ÜLKELER

KÜRESEL ORTAM: BÖLGELER ve ÜLKELER 392 4. Ünite KÜRESEL ORTAM: BÖLGELER ve ÜLKELER 1. Bölge Kavramı... 146 2. Bölge Sınırları... 148 Konu Değerlendirme Testi-1... 151 145 Bölge Kavramı 393 394 BÖLGE NEDİR? Yeryüzünde doğal, beşeri ve ekonomik

Detaylı

RAPOR NO: 7. Etiyopya Barajı ve Nil'in Dokunulmazlığı

RAPOR NO: 7. Etiyopya Barajı ve Nil'in Dokunulmazlığı RAPOR NO: 7 Etiyopya Barajı ve Nil'in Dokunulmazlığı 10 Haziran 2013 1 RAPOR NO: 7 Raporun Adı: Etiyopya Barajı ve Nil'in Dokunulmazlığı Raporu Hazırlayan : Dursun YILDIZ İnşaat Mühendisi,Su Politikaları

Detaylı

Su Kaynakları Yönetimi ve Planlama Dursun YILDIZ DSİ Eski Yöneticisi İnş Müh. Su Politikaları Uzmanı. Kaynaklarımız ve Planlama 31 Mayıs 2013

Su Kaynakları Yönetimi ve Planlama Dursun YILDIZ DSİ Eski Yöneticisi İnş Müh. Su Politikaları Uzmanı. Kaynaklarımız ve Planlama 31 Mayıs 2013 Su Kaynakları Yönetimi ve Planlama Dursun YILDIZ DSİ Eski Yöneticisi İnş Müh. Su Politikaları Uzmanı Kaynaklarımız ve Planlama 31 Mayıs 2013 21. Yüzyılda Planlama- Kaynaklarımız Su KaynaklarıYönetimi ve

Detaylı

SİVAS İLİNİN JEOTERMAL. Fikret KAÇAROĞLU, Tülay EKEMEN Cumhuriyet Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Jeoloji Mühendisliği Bölümü, 58140 SİVAS

SİVAS İLİNİN JEOTERMAL. Fikret KAÇAROĞLU, Tülay EKEMEN Cumhuriyet Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Jeoloji Mühendisliği Bölümü, 58140 SİVAS SİVAS İLİNİN JEOTERMAL SULARI Fikret KAÇAROĞLU, Tülay EKEMEN Cumhuriyet Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Jeoloji Mühendisliği Bölümü, 58140 SİVAS JEOTERMAL ENERJİ Jeotermal Enerji, yerkabuğunun çeşitli

Detaylı

İKLİM ELEMANLARI SICAKLIK

İKLİM ELEMANLARI SICAKLIK İKLİM ELEMANLARI Bir yerin iklimini oluşturan sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağış gibi olayların tümüne iklim elemanları denir. Bu elemanların yeryüzüne dağılışını etkileyen enlem, yer şekilleri, yükselti,

Detaylı

KONUYA GİRİŞ İnsanların toprağı işleyerek ekme ve dikme yoluyla ondan ürün elde etmesi faaliyetine tarım denir. BÖLGELERE GÖRE TOPRAKLARDAN YARARLANMA

KONUYA GİRİŞ İnsanların toprağı işleyerek ekme ve dikme yoluyla ondan ürün elde etmesi faaliyetine tarım denir. BÖLGELERE GÖRE TOPRAKLARDAN YARARLANMA GÜNÜMÜZDE ve GAP KONUYA GİRİŞ İnsanların toprağı işleyerek ekme ve dikme yoluyla ondan ürün elde etmesi faaliyetine tarım denir. BÖLGELERE GÖRE TOPRAKLARDAN YARARLANMA Türkiye nüfusunun yaklaşık %48.4

Detaylı

Libya'nın Büyük İnsan Yapımı Nehir Projesi

Libya'nın Büyük İnsan Yapımı Nehir Projesi Libya'nın Büyük İnsan Yapımı Nehir Projesi 12 08 2013 1 1984'te başlayan projenin ilk bölümü 1991'de tamamlandı. İlk üç bölümü tamamlanan projenin son iki aşaması sürüyor. topraksuenerji-büyük İnsan-Yapımı

Detaylı

T.C. Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi

T.C. Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi T.C. Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi LİSANS YERLEŞTİRME SINAVI-4 COĞRAFYA-2 TESTİ 18 HAZİRAN 2016 CUMARTESİ Bu testlerin her hakkı saklıdır. Hangi amaçla olursa olsun, testlerin tamamının veya bir

Detaylı

TARIMSAL KAYNAKLI NİTRAT KİRLİLİĞİNE KARŞI SULARIN KORUNMASI YÖNETMELİĞİ TARIMSAL KAYNAKLI NİTRAT KİRLİLİĞİNE KARŞI SULARIN KORUNMASI YÖNETMELİĞİ

TARIMSAL KAYNAKLI NİTRAT KİRLİLİĞİNE KARŞI SULARIN KORUNMASI YÖNETMELİĞİ TARIMSAL KAYNAKLI NİTRAT KİRLİLİĞİNE KARŞI SULARIN KORUNMASI YÖNETMELİĞİ TARIMSAL KAYNAKLI NİTRAT KİRLİLİĞİNE KARŞI SULARIN KORUNMASI YÖNETMELİĞİ TARIMSAL KAYNAKLI NİTRAT KİRLİLİĞİNE KARŞI SULARIN KORUNMASI YÖNETMELİĞİ Tarım ve Köyişleri Bakanlığı ile Çevre ve Orman Bakanlığından

Detaylı

1.10.2015. Kömür ve Doğalgaz. Öğr. Gör. Onur BATTAL

1.10.2015. Kömür ve Doğalgaz. Öğr. Gör. Onur BATTAL Kömür ve Doğalgaz Öğr. Gör. Onur BATTAL 1 2 Kömür yanabilen sedimanter organik bir kayadır. Kömür başlıca karbon, hidrojen ve oksijen gibi elementlerin bileşiminden oluşmuş, diğer kaya tabakalarının arasında

Detaylı

ÖZELLĠKLERĠ DĠKKATE ALINMADAN YAPILAN SONDAJ

ÖZELLĠKLERĠ DĠKKATE ALINMADAN YAPILAN SONDAJ AKĠFERLERĠN HĠDROLOJĠK ve GEOMETRĠK ÖZELLĠKLERĠ DĠKKATE ALINMADAN YAPILAN SONDAJ ÇALIġMALARI SONUCU YOK OLAN AKĠFERLER ÜZERĠNE BĠR ARAġTIRMA. ÖRNEK: SURUÇ OVASI ÖZET: * Yazan : Hasan KIRMIZITAġ Türkiye

Detaylı

SU, HALDEN HALE GİRER

SU, HALDEN HALE GİRER Atmosferde yükselen buhar soğuk hava tabakasıyla karşılaştığında yoğuşur. Gaz halindeki bir madde dışarıya ısı verdiğinde sıvı hale geçiriyorsa bu olaya yoğuşma denir. Sıcak Hava Yükselir ve Soğuyup Yağış

Detaylı

ULUSLARARASI ÇEVRE MEVZUATI

ULUSLARARASI ÇEVRE MEVZUATI ULUSLARARASI ÇEVRE MEVZUATI 1. Viyana Anlaşmalar Hukuku Sözleşmesi (1969) Viyana Anlaşmalar Hukuku Sözleşmesi (The Vienna Convention on the Law of Treaties, 1969 (VCLT)), uluslararası hukuk araçlarının

Detaylı

Yeşilırmak Havzası Taşkın Yönetim Planının Hazırlanması Projesi

Yeşilırmak Havzası Taşkın Yönetim Planının Hazırlanması Projesi T. C. ORMAN VE SU İŞLERİ BAKANLIĞI Su Yönetimi Genel Müdürlüğü Yeşilırmak Havzası Taşkın Yönetim Planının Hazırlanması Projesi Taşkın ve Kuraklık Yönetimi Daire Başkanlığı 03 Aralık 2013 / Afyonkarahisar

Detaylı

EKOSİSTEMLERİN İŞLEYİŞİ. Veli&Sümeyra YILMAZ

EKOSİSTEMLERİN İŞLEYİŞİ. Veli&Sümeyra YILMAZ EKOSİSTEMLERİN İŞLEYİŞİ Belli bir bölgede yaşayan ve birbirleriyle sürekli etkileşim içinde bulunan canlılar (biyotik) ile bunların cansız çevrelerinin (abiyotik) oluşturduğu bütüne EKOSİSTEM denir. EKOSİSTEM

Detaylı

KÜRESELLEŞEN DÜNYA GERÇEKLERİ TÜRKİYE NİN ENERJİ GÖRÜNÜMÜ VE TEMİZ TEKNOLOJİLER

KÜRESELLEŞEN DÜNYA GERÇEKLERİ TÜRKİYE NİN ENERJİ GÖRÜNÜMÜ VE TEMİZ TEKNOLOJİLER KÜRESELLEŞEN DÜNYA GERÇEKLERİ TÜRKİYE NİN ENERJİ GÖRÜNÜMÜ VE TEMİZ TEKNOLOJİLER Prof.Dr. Hasancan OKUTAN İTÜ Kimya Mühendisliği Bölümü okutan@itu.edu.tr 18 Haziran 2014 İTÜDER SOMA dan Sonra: Türkiye de

Detaylı

16-20 Mart 2015-İstanbul 1/28

16-20 Mart 2015-İstanbul 1/28 16-20 Mart 2015-İstanbul 1/28 2/28 6200 sayılı Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğünün Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun 167 Sayılı Yeraltısuları Hakkında Kanun 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu 1053 sayılı

Detaylı

3 Temmuz 2009 İngiltere Büyükelçiliği Konutu, Ankara Saat: 16:00. Çevre ve Orman Bakanlığı nın Saygıdeğer Müsteşar Yardımcısı,

3 Temmuz 2009 İngiltere Büyükelçiliği Konutu, Ankara Saat: 16:00. Çevre ve Orman Bakanlığı nın Saygıdeğer Müsteşar Yardımcısı, Türkiye nin İklim Değişikliği Ulusal Eylem Planı nın Geliştirilmesi Projesi nin Açılış Toplantısında Ulrika Richardson-Golinski a.i. Tarafından Yapılan Açılış Konuşması 3 Temmuz 2009 İngiltere Büyükelçiliği

Detaylı

Title of Presentation. Hazar Havzası nda Enerji Mücadelesi Dr. Azime TELLİ 2015 ISTANBUL

Title of Presentation. Hazar Havzası nda Enerji Mücadelesi Dr. Azime TELLİ 2015 ISTANBUL Title of Presentation Hazar Havzası nda Enerji Mücadelesi Dr. Azime TELLİ 2015 ISTANBUL İçindekiler 1- Yeni Büyük Oyun 2- Coğrafyanın Mahkumları 3- Hazar ın Statüsü Sorunu 4- Boru Hatları Rekabeti 5- Hazar

Detaylı

Yaşar Topluluğu nda Su Riski ve Verimlilik Çalışmaları

Yaşar Topluluğu nda Su Riski ve Verimlilik Çalışmaları Yaşar Topluluğu nda Su Riski ve Verimlilik Çalışmaları 16 Aralık 2015/İZMİR Dilek EMİL Kurumsal İlişkiler Koordinatörü Birleşmiş Milletler Çevre Programı na göre dünyada 1.400 milyon km 3 su bulunuyor.

Detaylı

BÜYÜK MELEN HAVZASI ENTEGRE KORUMA VE SU YÖNETİMİ. Prof. Dr. İzzet Öztürk İTÜ Çevre Mühendisliği Bölümü

BÜYÜK MELEN HAVZASI ENTEGRE KORUMA VE SU YÖNETİMİ. Prof. Dr. İzzet Öztürk İTÜ Çevre Mühendisliği Bölümü BÜYÜK MELEN HAVZASI ENTEGRE KORUMA VE SU YÖNETİMİ Prof. Dr. İzzet Öztürk İTÜ Çevre Mühendisliği Bölümü GÜNDEM Büyük Melen Havzası nın Konumu ve Önemi Büyük Melen Havzası ndan İstanbul a Su Temini Projesi

Detaylı

AÇLIĞIN ÖNLENMESĠ ve GIDA GÜVENCESĠNĠN SAĞLANMASI

AÇLIĞIN ÖNLENMESĠ ve GIDA GÜVENCESĠNĠN SAĞLANMASI AÇLIĞIN ÖNLENMESĠ ve GIDA GÜVENCESĠNĠN SAĞLANMASI Yrd. Doç. Dr. Mustafa ERBAġ Sultan ARSLAN A. Nur DURAK Akdeniz Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Gıda Mühendisliği Bölümü erbas@akdeniz.edu.tr Sunum Planı

Detaylı

4. TÜRKİYE - AVRUPA FORUMU

4. TÜRKİYE - AVRUPA FORUMU 4. TÜRKİYE - AVRUPA FORUMU Yeni Dönem Türkiye - AB Perspektifi Transatlantik Ticaret ve Yatırım Ortaklığı: Fırsatlar ve Riskler ( 21-22 Kasım 2013, İstanbul ) SONUÇ DEKLARASYONU ( GEÇİCİ ) 1-4. Türkiye

Detaylı

EĞİRDİR VE BEYŞEHİR GÖLLERİNİN UYDU VERİLERİ VE TOPOĞRAFİK HARİTA YARDIMIYLA KIYI ÇİZGİSİ DEĞİŞİMLERİ

EĞİRDİR VE BEYŞEHİR GÖLLERİNİN UYDU VERİLERİ VE TOPOĞRAFİK HARİTA YARDIMIYLA KIYI ÇİZGİSİ DEĞİŞİMLERİ Doğal Kay. ve Eko. Bült. (2015) 20: 37-45 EĞİRDİR VE BEYŞEHİR GÖLLERİNİN UYDU VERİLERİ VE TOPOĞRAFİK HARİTA YARDIMIYLA KIYI ÇİZGİSİ DEĞİŞİMLERİ oluşturmaktadır. Günümüzde artan su ihtiyacı ve mevcut su

Detaylı

PDF created with pdffactory trial version www.pdffactory.com

PDF created with pdffactory trial version www.pdffactory.com 1.1.Su Kaynakları ve Hidrolojik Rejim Üzerindeki 1.2. Toprak Kaynakları Üzerindeki 1.3. Atmosfer Üzerindeki 1.2.Toprak Kaynakları Üzerindeki Toprak Tuzluluğu ve Suya Doygunluk Toprak u Sedimentasyon 1.2.Toprak

Detaylı

Termik santrallerinin çevresel etkileri şöyle sıralanabilir: Hava Kirliliği Su Kirliliği Toprak Kirliliği Canlılar üzerinde Yaptığı Etkiler Arazi

Termik santrallerinin çevresel etkileri şöyle sıralanabilir: Hava Kirliliği Su Kirliliği Toprak Kirliliği Canlılar üzerinde Yaptığı Etkiler Arazi Termik santrallerinin çevresel etkileri şöyle sıralanabilir: 1. 2. 3. 4. 5. Hava Kirliliği Su Kirliliği Toprak Kirliliği Canlılar üzerinde Yaptığı Etkiler Arazi Kullanımı Üzerindeki etkileri ASİT YAĞMURLARI

Detaylı

ÇALIŞMA YAPRAĞI KONU ANLATIMI

ÇALIŞMA YAPRAĞI KONU ANLATIMI ÇALIŞMA YAPRAĞI KONU ANLATIMI HATUN ÖZTÜRK 20338647 Küresel Isınma Küresel ısınma, dünya atmosferi ve okyanuslarının ortalama sıcaklıklarında belirlenen artış için kullanılan bir terimdir. Fosil yakıtların

Detaylı

KENTSEL SU YÖNETĠMĠNDE ÇAĞDAġ GÖRÜġLER VE YAKLAġIMLAR

KENTSEL SU YÖNETĠMĠNDE ÇAĞDAġ GÖRÜġLER VE YAKLAġIMLAR KENTSEL SU YÖNETĠMĠNDE ÇAĞDAġ GÖRÜġLER VE YAKLAġIMLAR Dr. Canan KARAKAġ ULUSOY Jeoloji Yüksek Mühendisi 26-30 Ekim 2015 12.11.2015 Antalya Kentsel Su Yönetiminin Evreleri Kentsel Su Temini ve Güvenliği

Detaylı

DOĞU KARADENĠZ BÖLGESĠNDE HEYELAN

DOĞU KARADENĠZ BÖLGESĠNDE HEYELAN DOĞU KARADENĠZ BÖLGESĠNDE HEYELAN Heyelan ya da toprak kayması, zemini kaya veya yapay dolgu malzemesinden oluşan bir yamacın yerçekimi, eğim, su ve benzeri diğer kuvvetlerin etkisiyle aşağı ve dışa doğru

Detaylı

İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ AÇIK VE UZAKTAN EĞİTİM FAKÜLTESİ KAMU YÖNETİMİ LİSANS PROGRAMI TÜRKİYE'DE ÇEVRE SORUNLARI DOÇ. DR.

İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ AÇIK VE UZAKTAN EĞİTİM FAKÜLTESİ KAMU YÖNETİMİ LİSANS PROGRAMI TÜRKİYE'DE ÇEVRE SORUNLARI DOÇ. DR. İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ AÇIK VE UZAKTAN EĞİTİM FAKÜLTESİ KAMU YÖNETİMİ LİSANS PROGRAMI TÜRKİYE'DE ÇEVRE SORUNLARI DOÇ. DR. SEVİM BUDAK Katı Atıklar Dünya nüfusu gün geçtikçe ve hızlı bir şekilde artmaktadır.

Detaylı

Yüzeysel Akış. Giriş 21.04.2012

Yüzeysel Akış. Giriş 21.04.2012 Yüzeysel Akış Giriş Bir akarsu kesitinde belirli bir zaman dilimi içerisinde geçen su parçacıklarının hareket doğrultusunda birçok kesitten geçerek, yol alarak ilerlemesi ve bir noktaya ulaşması süresince

Detaylı

BİRLEŞMİŞ MİLLETLER ÇÖLLEŞME İLE MÜCADELE SÖZLEŞMESİ 12. TARAFLAR KONFERANSI (COP12) EKİM 2015 TARİHLERİNDE ANKARA DA YAPILACAKTIR.

BİRLEŞMİŞ MİLLETLER ÇÖLLEŞME İLE MÜCADELE SÖZLEŞMESİ 12. TARAFLAR KONFERANSI (COP12) EKİM 2015 TARİHLERİNDE ANKARA DA YAPILACAKTIR. [ BİRLEŞMİŞ MİLLETLER ÇÖLLEŞME İLE MÜCADELE SÖZLEŞMESİ 12. TARAFLAR KONFERANSI (COP12) 12-23 EKİM 2015 TARİHLERİNDE ANKARA DA YAPILACAKTIR. [ Birleşmiş Milletler Çölleşme ile Mücadele 12. Taraflar Konferansı

Detaylı

Uluslararası Anlaşmalar İhtisas Komitesi

Uluslararası Anlaşmalar İhtisas Komitesi Uluslararası Anlaşmalar İhtisas Komitesi Sina Baydur UTMK Başkan Vekili Uluslararası Anlaşmalar İhtisas Komitesi Başkanı Komite Başkanı: Sina BAYDUR UNESCO Türkiye Milli Komisyonu Yönetim Kurulu Üyesi,

Detaylı

B A S I N Ç ve RÜZGARLAR

B A S I N Ç ve RÜZGARLAR B A S I N Ç ve RÜZGARLAR B A S I N Ç ve RÜZGARLAR Havadaki su buharı ve gazların, cisimler üzerine uyguladığı ağırlığa basınç denir. Basıncı ölçen alet barometredir. Normal hava basıncı 1013 milibardır.

Detaylı

Sn. M. Cüneyd DÜZYOL, Kalkınma Bakanlığı Müsteşarı Açılış Konuşması, 13 Mayıs 2015

Sn. M. Cüneyd DÜZYOL, Kalkınma Bakanlığı Müsteşarı Açılış Konuşması, 13 Mayıs 2015 Sayın YÖK Başkanı, Üniversitelerimizin Saygıdeğer Rektörleri, Kıymetli Bürokratlar ve Değerli Konuklar, Kalkınma Araştırmaları Merkezi tarafından hazırlanan Yükseköğretimin Uluslararasılaşması Çerçevesinde

Detaylı

Fiziki Özellikleri. Coğrafi Konumu Yer Şekilleri İklimi

Fiziki Özellikleri. Coğrafi Konumu Yer Şekilleri İklimi KİMLİK KARTI Başkent: Roma Yüz Ölçümü: 301.225 km 2 Nüfusu: 60.300.000 (2010) Resmi Dili: İtalyanca Dini: Hristiyanlık Kişi Başına Düşen Milli Gelir: 29.500 $ Şehir Nüfus Oranı: %79 Ekonomik Faal Nüfus

Detaylı

ÖLÇME BİLGİSİ. PDF created with FinePrint pdffactory trial version http://www.fineprint.com. Tanım

ÖLÇME BİLGİSİ. PDF created with FinePrint pdffactory trial version http://www.fineprint.com. Tanım ÖLÇME BİLGİSİ Dersin Amacı Öğretim Üyeleri Ders Programı Sınav Sistemi Ders Devam YRD. DOÇ. DR. HAKAN BÜYÜKCANGAZ ÖĞR.GÖR.DR. ERKAN YASLIOĞLU Ders Programı 1. Ölçme Bilgisi tanım, kapsamı, tarihçesi. 2.

Detaylı

İSTANBUL ATIK MUTABAKATI

İSTANBUL ATIK MUTABAKATI İSTANBUL ATIK MUTABAKATI 2013 ün Mayıs ayında İstanbul da bir araya gelen dünyanın farklı bölgelerinden belediye başkanları ve seçilmiş yerel/bölgesel temsilciler olarak, küresel değişiklikler karşısında

Detaylı

ENERJİ AKIŞI VE MADDE DÖNGÜSÜ

ENERJİ AKIŞI VE MADDE DÖNGÜSÜ ENERJİ AKIŞI VE MADDE DÖNGÜSÜ Ekosistem, birbiriyle ilişkili canlı ve cansız unsurlardan oluşur. Ekosistem, bu unsurlar arasındaki madde ve enerji dolaşımı ile kendini besler ve yeniler. Madde döngüsü

Detaylı

TÜRKĠYE CUMHURĠYETĠ HÜKÜMETĠ ĠLE TUNUS CUMHURĠYETĠ HÜKÜMETĠ ARASINDA ORMANCILIK ve SU ALANINDA ĠġBĠRLĠĞĠ ANLAġMASI

TÜRKĠYE CUMHURĠYETĠ HÜKÜMETĠ ĠLE TUNUS CUMHURĠYETĠ HÜKÜMETĠ ARASINDA ORMANCILIK ve SU ALANINDA ĠġBĠRLĠĞĠ ANLAġMASI TÜRKĠYE CUMHURĠYETĠ HÜKÜMETĠ ĠLE TUNUS CUMHURĠYETĠ HÜKÜMETĠ ARASINDA ORMANCILIK ve SU ALANINDA ĠġBĠRLĠĞĠ ANLAġMASI Bundan böyle "Taraflar" olarak anılacak olan Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Tunus Cumhuriyeti

Detaylı

ÇOK ZAMANLI UYDU GÖRÜNTÜLERİ VE CBS İLE ALİBEYKÖY BARAJI VE YAKIN ÇEVRESİNİN ARAZİ KULLANIMI ÖZELLİKLERİNİN BELİRLENMESİ

ÇOK ZAMANLI UYDU GÖRÜNTÜLERİ VE CBS İLE ALİBEYKÖY BARAJI VE YAKIN ÇEVRESİNİN ARAZİ KULLANIMI ÖZELLİKLERİNİN BELİRLENMESİ ÇOK ZAMANLI UYDU GÖRÜNTÜLERİ VE CBS İLE ALİBEYKÖY BARAJI VE YAKIN ÇEVRESİNİN ARAZİ KULLANIMI ÖZELLİKLERİNİN BELİRLENMESİ Yasemin Özdemir, İrfan Akar Marmara Üniversitesi Coğrafya Bölümü Marmara Üniversitesi

Detaylı

Hidroloji: u Üretim/Koruma Fonksiyonu

Hidroloji: u Üretim/Koruma Fonksiyonu Hidroloji: u Üretim/Koruma Fonksiyonu Ormanların yağışlardan yararlanmayı artırma, su ekonomisini düzenleme ve sürekliliğini sağlama, su taşkınlarını önleme, dere, nehir, bent, baraj, su kanalı ve benzeri

Detaylı

%78 Azot %21 Oksijen %1 Diğer gazlar

%78 Azot %21 Oksijen %1 Diğer gazlar Küresel Isınma MMO LPG Personel Eğitimi Çalışma Notlarından Geliştirilerek Tanzim Edilmiştir. İklim Nedir? iklim sözcüğü dilimize Arapça dan girmiştir. Aynı sözcük Latince klimatis ve Yunanca klima sözcüklerinden

Detaylı

T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Faaliyet Ön Bilgi Formu

T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Faaliyet Ön Bilgi Formu Ek-3: Faaliyet Ön Bilgi Formu T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Faaliyet Ön Bilgi Formu Kod No:... Tarih:.../.../... Bu form, toprak kirliliği potansiyeli bulunan endüstriyel faaliyetler ile ilgili genel

Detaylı

topraksuenerji-kuzey Çin'de kuraklık çok büyük bir tehdit oluşturuken hükümetin aldığı önlemler de bu tehlikenin daha da artmasına neden oluyor.

topraksuenerji-kuzey Çin'de kuraklık çok büyük bir tehdit oluşturuken hükümetin aldığı önlemler de bu tehlikenin daha da artmasına neden oluyor. Kuzey Çin Kuruyor! 12 Ekim 2013 topraksuenerji-kuzey Çin'de kuraklık çok büyük bir tehdit oluşturuken hükümetin aldığı önlemler de bu tehlikenin daha da artmasına neden oluyor. Perkin'deki Carnegie-Tsinghua

Detaylı

KIZILIRMAK NEHRİ TAŞKIN RİSK HARİTALARI VE ÇORUM-OBRUK BARAJI MANSABI KIZILIRMAK YATAK TANZİMİ

KIZILIRMAK NEHRİ TAŞKIN RİSK HARİTALARI VE ÇORUM-OBRUK BARAJI MANSABI KIZILIRMAK YATAK TANZİMİ KIZILIRMAK NEHRİ TAŞKIN RİSK HARİTALARI VE ÇORUM-OBRUK BARAJI MANSABI KIZILIRMAK YATAK TANZİMİ Sunan Dr. Burak Turan NFB Mühendislik ve Müşavirlik Dr. Burak TURAN 1, Fayik TURAN 2, M. Denizhan BÜTÜN 3

Detaylı