TANAP Raporu. Trans Anadolu Doğal Gaz Boru Hattı HAZAR STRATEJİ ENSTİTÜSÜ ENERJİ ARAŞTIRMALARI MERKEZİ

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "TANAP Raporu. Trans Anadolu Doğal Gaz Boru Hattı HAZAR STRATEJİ ENSTİTÜSÜ ENERJİ ARAŞTIRMALARI MERKEZİ"

Transkript

1 HAZAR STRATEJİ ENSTİTÜSÜ ENERJİ ARAŞTIRMALARI MERKEZİ TANAP Raporu Yazarlar: Gulmira Rzayeva Dr. Burcu Gültekin Punsmann M. Mete Göknel

2

3 HAZAR STRATEJİ ENSTİTÜSÜ ENERJİ ARAŞTIRMALARI MERKEZİ TANAP Raporu Yazarlar: Gulmira Rzayeva Burcu Gültekin Punsmann M. Mete GÖKNEL

4 Gürcistan Parlamento Seçimleri, 2012 Seçim Raporu Yayıncı: Hazar Strateji Enstitüsü Yazarlar: Gulmira Rzayeva Dr. Burcu Gültekin Punsmann M. Mete Göknel Editör: Hande Yaşar - Ünsal Grafik Tasarım: Yazışma Adresi: Veko Giz Plaza, Maslak Meydan Sok., No:3 Kat:4 Daire:11-12 Maslak, Şişli-İstanbul-TÜRKİYE Telefon: Fax:

5 Biyografi: Gulmira Rzayeva Gulmira Rzayeva, Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Stratejik Araştırmalar Merkezi nde (SAM) araştırma görevlisidir. Uzmanlık alanları arasında, enerji güvenliği kapsamında Azerbaycan ve Karadeniz / Hazar Bölgesi nin enerji güvenliği politikası yer almaktadır. Enerji güvenliği alanındaki çalışmaları çerçevesinde Moskova Carnegie Merkezi nde misafir araştırma görevlisi olarak çalışmıştır. Bu alandaki diğer faaliyetleri; Orta Asya-Kafkasya Enstitüsü İpekyolu Araştırma Programı tarafından ödüllendirilmiş üyeliği, A.B.D. Johns Hopkins Üniversitesi Paul H. Nitze İleri Uluslararası Araştırmalar Okulu ve A.B.D. Rumsfeld Vakfı tarafından finanse edilen Stockholm merkezli İsveç Güvenlik ve Gelişim Enstitüsü ortak programıdır. Bu zaman zarfında Azerbaycan başta olmak üzere, Avrupa, A.B.D.ve Singapur da gerçekleştirilen, enerji güvenliği konusu ile ilgili uluslararası konferanslara davetli konuşmacı olarak katılmıştır. Bakü Slav Üniversitesi, Uluslararası İlişkiler bölümünden lisans derecesini ve İngiltere Buckingham Üniversitesi nden Küresel Meseleler yüksek lisans derecesini alan Rzayeva nın, uzmanlık sahasına ilişkin çeşitli bilimsel yayınları vardır. Burcu Gültekin Punsmann Burcu Gültekin Punsmann, yüksek lisans derecesini Paris Siyaset Bilimi Enstitüsü (Institutd'Etudes Politiques de Paris) Arap ve Müslüman Dünyası Çalışmaları Programı ndan Siyasi Çalışmalar alanında aldı. Uluslararası Politik İktisat dalındaki doktora derecesini ise yine aynı kurumda hazırladığı Avrupa, Orta Doğu ve Kafkasya Kapılarında: Türkiye, Orta Doğu ve Kafkaslar arasında Sınır Ötesi İşbirliği başlıklı teziyle 2004 yılında aldı. Gültekin, pek çok kuruluşta politika danışmanlığı yapmış olup, çeşitli sivil toplum kuruluşlarında bölgesel işbirliği ve Türkiye, Güney Kafkasya, Rusya ve Orta Doğu da barış inşa etme ve yönetişim reformları ile ilgili konularda çalıştı. Bu kuruluşlar arasında Londra merkezli barış tesis edici bir STK olan International Alert ( ), Avrupa Parlamentosu Dış Politika Genel Müdürlüğü ( ), ve NATO Manfred Wörner Araştırma Bursu ile katıldığı NATO-Diplomasi Birimi bulunmaktadır ( ). Gültekin, doktora sonrası araştırmaları için Ankara'da Ortadoğu Teknik Üniversitesi Avrupa Çalışmaları Merkezi'nde Avrupa nın Komşuluk Politikası üzerine çalıştı ( ). Ayrıca İstanbul merkezli Fransız Anadolu Araştırmaları Enstitüsü'nün Çağdaş Türkiye, Karadeniz ve Kafkasya araştırma programlarında görev aldı ( ). Gültekin, Ekim 2009 dan bu yana TEPAV da Güney Kafkasya ve Orta Doğu ile güven tesis etme ve çift taraflı diplomasi girişimleri üzerine çalışmaktadır. M. Mete GÖKNEL Aydın-Bozdoğan 1945 yılı doğumlu M. Mete Göknel, 1968 yılında Orta Doğu Teknik Üniversitesi (ODTÜ) Kimya Mühendisliği Bölümünden mezun olmuş, aynı Fakültede 1970 yılında yüksek lisans (MS. ChE) derecesini almıştır. İngilizce bilmektedir. Çalışma hayatına mezun olduğu Fakülte de Otomasyon ve Proses Kontrol Asistan olarak başlayan Göknel, kamu ve özel sektörde sırasıyla aşağıdaki görevleri üstlenmiştir. TPAO Proje ve Montaj Mühendisi. ÇUKUROVA ÇİMENTO ( Halen ADANA ÇİMENTO) ve ÇİMSA A.Ş., Üretim Şefi, İmalat Şefi, Fabrika Müdürü. DESİYAB Devlet Sanayi ve İşçi Yatırım Bankası ( Halen TKB), Uzman, Baş Uzman, Genel Müdür Yardımcısı ve Yönetim Kurulu Üyesi, Genel Müdür ve Yönetim Kurulu Başkan Vekili. BAŞTAŞ ÇİMENTO A.Ş., Genel Müdür. ÇAMSAN A.Ş., Genel Müdür. BOTAŞ, Boru Hatları Taşımacılık A.Ş. Genel Müdür ve Yönetim Kur. Başkanı. ÇAMSAN A.Ş Genel Koordinatörü. Çeşitli firmalara Yatırım ve Yönetim Danışmanlık Hizmetleri 2004 yılından bu yana, enerji ve Türkiye nin içinde bulunduğu bölge politikaları hakkında yazı, konuşma ve katıldığı TV programları ile görüşlerini kamuya aktarmaktadır. Eşi Aliye Göknel ile 1970 yılında evlenmiş olan Mete Göknel in, Melda (39) ve Kerim (34) adlı iki çocukları vardır.

6 4 TANAP Raporu TANAP RAPORU TRANS ANADOLU DOĞALGAZ BORU HATTI (TANAP) : ENERJİ İŞBİRLİĞİNDE ÖNEMLİ BİR ATILIM İstanbul, 26 Haziran 2012 tarihinde, Türkiye-Azerbaycan ilişkilerinin tarihi anlarından birine tanık oldu. Türkiye ve Azerbaycan, Azeri doğal gazını Türkiye üzerinden Avrupa'ya ulaştırmayı planlayan 7 milyar dolarlık hükümetler arası Trans Anadolu Doğal Gaz Boru Hattı Projesi (TANAP) anlaşmasını imzaladı. İmza töreninde yaptığı konuşmada, "Bugünkü imza bu proje için yasal çerçevenin tamamlanmasındaki en önemli adımdır." diyen Başbakan Erdoğan sözlerine şöyle devam etti: "Bu proje sadece ülkelerimiz arasındaki bağları derinleştirmeyecek, Türkiye üzerinden Azerbaycan ve Avrupa arasında organik bir bağ oluşturacaktır." Aliyev ise "Bu bölgede Türkiye ile Azerbaycan olmadan sağlıklı bir enerji koridoru hayal etmek mümkün değildir. TANAP sadece bu iki devletin ait bir projedir ve biz bu alanda işbirliğimizi sıkılaştırmaya kararlıyız." dedi. Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Hazar sürdürülebilir enerji erişiminin önemini vurguladı ve projenin enerji ikmal yollarının çeşitlendirilmesi amacıyla Avrupa için kilit rol oynadığını belirtti. Azerbaycan Devlet Petrol Şirketi (SOCAR), Türk Devlet Boru Hattı ve Gaz Şirketi (BOTAŞ) ve Türk Petrolleri Anonim Ortaklığı (TPAO) temsilcileri de törende hazır bulundu. SOCAR`ın yapmış olduğu bu yatırım Türkiye ekonomisindeki en büyük uluslararası doğrudan yatırımdır yılı sonuna kadar Petkim edinimi ve TANAP dâhil olmak üzere, SOCAR'ın Türk ekonomisine yatırımlarının 17 Milyar ABD Dolarına ulaşması bekleniyor. Azerbaycan'ın Şahdeniz II alanından bir yılda 16 milyar metreküp gazı ulaştırarak, altı yıl içinde tamamlanması öngörülen TANAP ın %20 payı BOTAŞ'a ve %80 i SOCAR a aittir. Mart ayında, bir Türk Enerji Bakanlığı yetkilisi, Türkiye'nin projedeki %20 olan hissesini artırabileceğini söyledi. Boru hattının başlangıç kapasitesinin yıllık 16 milyar metreküpe ulaşması bekleniyor. Yaklaşık 6 milyar metreküp Türkiye'ye, geri kalanı ise Avrupa'ya teslim edilecek olan proje, Hazar Denizi'nin Azerbaycan bölümünde çıkarılan büyük gaz rezervlerini Türkiye üzerinden Avrupa'ya sağlamak üzere tasarlanmıştır. Proje aynı zamanda sırasıyla ilk elden gaz satışını ve bu satış kârının Azerbaycan ve Türkiye'yi geliştirmek için yönetilmesini de içerir. İnşaatının 2014 sonu veya 2015 yılı başlarında başlaması beklenen projenin ilk aşamasının 2018 yılında hazır olması öngörülüyor.

7 TANAP Raporu 5 TANAP PROJESİ Ön Mutabakat Tarihi 26 Aralık 2011 İmzalanma Tarihi 26 Haziran 2012 Taraflar Yatırım Miktarı Yatırımcılar Hisse Payı Türkiye Cumhuriyeti-Azerbaycan Cumhuriyeti 7 Milyar ABD Doları SOCAR (Azerbaycan Devlet Petrol Şirketi) BOTAŞ (Boru Hatları İle Petrol Taşıma A.Ş.) TPAO (Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı) %20 BOTAŞ ve TPAO %80 SOCAR Doğal Gaz Hattı Güzergâhı Başlangıç Noktası Transit Ülke Türkiye Giriş Noktası Avrupa Çıkış Noktası İnşaat Başlangıç Tarihi Dizayn Azerbaycan Şah Deniz II sahası Gürcistan Türkgözü (Ardahan) Bulgaristan ve/veya Yunanistan 014 sonu veya 2015 başı 31 milyar metreküpe kadar genişletilebilir. Aşamalar 1.Aşama Aşama 3.Aşama 4.Aşama 2020 yılında - 16 milyar metre küp 2023 yılında - 23 milyar metre küp 2026 yılında - 31 milyar metreküp Türkiye nin gaz alış fiyatları: İran: 585 (1000m/c) Rusya: 400 (1000m/c) Azerbaycan: 330 (1000m/c) (şu anki TANAP dan gelicek gazın fiyatı henüz belli değil)

8 6 TANAP Raporu Gulmira Rzayeva MAKALE Enerji Uzmanı TANAP HAZAR GAZINI AVRUPA YA TAŞIYAN ATILIM PROJESİ Giriş Petrol stratejisinin başarıyla hayata geçirilmesinin ardından Azerbaycan, gaz ihracat politikası ile ilgili stratejik amaçlar belirlemeye başlamıştır. Azerbaycan, hâlihazırda uluslararası piyasalara (Türkiye, Rusya, Gürcistan) gaz ihraç eden, bölge genelindeki tek ülkedir. Bu nedenle de AB tarafından, Güney Gaz Koridoru nun sağlayıcı ve iştirakçi si olarak görülmektedir. Bu strateji doğrultusunda Azerbaycan, uzun vadede AB için önemli ve stratejik bir doğal gaz ihracatçısı ülke olmayı hedefliyor. Şah Deniz Sahası (SD) alanından Avrupalı son kullanıcılara, değer zincirinin her halkasında yer edinmeyi amaçlıyor. Proje Destek Anlaşması (PDA) üzerine gelişen SD II, 2036 yılına kadar geçerli olup, projenin ömrü bugünden itibaren 24 yıldır 1. O zamana kadar SOCAR ın (Azerbaycan Devlet Petrol Şirketi) sözleşme koşullarını veya hisse değerlerini değiştirmesi mümkün olmayacaktır. Ancak bugün, hızla gelişen maddi gücü ve projedeki stratejik konumu ile değer zincirinde daha fazla hisse satın alması mümkündür. Bu durum, pay sahibi olduğu piyasaya gaz ulaştırarak altyapıyı kontrol etmesi adına SOCAR a imkân sağlar. Bu aşamada Azerbaycan, net hammadde ihracatçısı olarak Türk-Avrupa sınırında sadece satıcı rolüyle yetinmek istemiyor. Gaz stratejik bir üründür ve bu ürün akıllıca kullanıldığı zaman SOCAR ile Azerbaycan önemli bir jeostratejik ve finansal konuma erişebilir. Gelecekteki muhtemel bağlantıları yönetmek gün geçtikçe daha da önemli hal almaktadır. Bu durum SOCAR ı gelecek 20 yıl için gaz firmaları ve Avrupa nın temel yapısına bağlanmaktan; bu sayede de ekonomik ve politik manipülasyona maruz kalmaktan korumaktadır. Güney Kafkasya Boru Hattı (SCP) projesinin büyümesiyle, Azerbaycan potansiyel gaz hacmini kaynağından son kullanıcıya kadar kontrol ederek çıkarlarını korumuş olacaktır. Ancak bu düzenleme gaz ihracını yaygınlaştırma hedefinde olan bir ülkeyi tatmin etmeyecektir. Azerbaycan, gaz kaynakları olan bir hükümet olarak, tüketici ülkelere ait bir konsorsiyumun sahip olduğu ve gaz üretici ülkelerin çıkarlarının korunmadığı bir boru hattı aracılığıyla gaz satışı yapmayı istemeyecektir. Aynı şekilde, SD konsorsiyumunun ortakları da ileride Türkiye topraklarında Doğu Nabucco olarak değişecek ve yine gelecekte Orta Asya ile birlikte yüksek miktarda Azerbaycan gazını taşıyacak bir boru hattı inşasına ilişkin Bakü stratejisini destekleyeceklerdir. 1 BP in Azerbaijan: Sustainability Report

9 TANAP Raporu 7 Güney Kafkasya Boru Hattı ndaki (SCP) %10 luk hissesinden memnun olmayan SOCAR, SCP yi geliştirmek için ilk adımı atmıştır. Önerilen sistem Azerbaycan gazının 30 milyar metreküpe kadar ölçeklenebilir olmasını sağlayacak ve hatta bu sistem ileride Orta Asya gazını da kapsayacaktır. SOCAR ın böyle bir adım atmasının iki sebebi vardır. İlki, ölçeklenebilir altyapının 2017 den sonra SD gazını taşıyabilmesi ve 2025 ten sonra yeni keşiflerden çıkan gazla birlikte Azerbaycan gaz üretiminin her yıl 50 milyar metreküpe çıkması hedefidir 2. Bu tasarıların gerçekleşmesi halinde, oldukça yüksek hacimde gaz nakli yapılacaktır. Ayrıca Trans-Hazar Boru Hattı nın inşası da yeni ölçeklenebilir boru hattının faaliyete geçirilmesinde rol oynayan başka bir sebeptir. Projedeki hissesini artırmak ve hatta hisselerin çoğunluğuna sahip olmak adına ikinci SCP yi faaliyete geçirmek, SOCAR için mükemmel bir fırsat olacaktır. Değer zincirinin Kafkasya halkasındaki çoğunluk hissesiyle Azerbaycan, bu stratejik projenin bir kısmını işletme ve denetleme imkânına sahip olacaktır. Bakü nün elinde efektif para, gaz kaynakları, TANAP ve SCP gibi para kaynağı olan boru hatları vardır. BP ve diğer Şah Deniz (SD) ortakları SCP nin geliştirilmesi hakkında bir görüş birliğine varmış durumdalardır. SOCAR ın Türk topraklarında, değerler zincirinin alt sıralarındaki çıkarlarını ileride muhafaza edebilmesi için yukarıda bahsedilen stratejinin geliştirilmesi ciddi bir gereklilik halini almıştır. 17 Kasım 2011 de Trans Anadolu Boru Hattı nın ilanıyla gelen çözüm, Güney Gaz Koridoru nda kaçınılmaz bir oyun değiştirici olmuştur. Beklenildiği üzere, Azerbaycan ve Gürcistan topraklarındaki yer değişiminin ardından boru hattı, SCP nin geliştirilmesi yoluyla Türk topraklarındaki Doğu Nabucco yu değiştirecektir. 2

10 8 TANAP Raporu Trans Anadolu Boru Hattı (TANAP) ilk olarak Ekim 2011 de Türkiye-Azerbaycan transit müzakereleri esnasında aniden gündeme gelmiş ve 25 Ekim 2011 tarihinde IGA daki (Hükümetlerarası Anlaşma) ilave bir madde ile güvence altına alınmıştır. Sonrasında 24 Aralık 2011 de TANAP için Mutabakat Zaptı (MOU) ve 26 Haziran 2012 de özel IGA imzalanmıştır. Birçok uzmanın öngördüğünün aksine, TANAP müzakerelerinde boru hattının yasal düzenlemeleri tartışmalı bir konu değildi. Oysaki iki yıl süren müzakerelerin ardından 25 Ekim 2011 tarihinde imzalanan BOTAŞ-SOCAR transit anlaşmasında hukuki altyapı temel sorunu oluşturmaktaydı. TANAP ın IGA/HGA 3 sının İsviçre hukukuna göre düzenleneceği kabul edilmişti. Her iki tarafın da kabul ettiği üzere, TANAP aracılığıyla Türk piyasasına 6 milyar metreküp gaz ihraç edilmesi şartının metne eklenmesi SOCAR açısından önemliydi. 6 milyar metreküp gaz olmaksızın TANAP ın hayata geçirilmesi mümkün değildir. Çünkü 56 inç ve 31 milyar metreküp kapasiteli boru hattı, yalnızca 10 milyar metreküplük bir başlangıç hacmi ile ekonomik açıdan uygun olmayacaktır. Bu sebeple Türk Meclisi tarafından onaylanmış olan 25 Ekim 2011 tarihli IGA nın transit başlıklı kısmı ve aynı tarihte imzalanan BOTAŞ-SOCAR Transit Gaz Anlaşması (GTA) gayri resmi manada TANAP projesi için uygulanamaz hükmündedir. Azerbaycan ve Türk hükümetlerince TANAP ciddi manada desteklenmektedir. Ayrıca TANAP İngiltere, A.B.D., AB ve hatta Trans Adriyatik Boru Hattı (TAP) ile Nabucco konsorsiyumları tarafından da desteklenmektedir. BP ise farklı yaklaşımlardan ötürü hem TANAP hem de BOTAŞ şebekesini desteklemektedir. TANAP bir Proje Bilgi İlanı yayınlamış, TANAP Konsorsiyumu ise bir Niyet Mektubu yayınlamak suretiyle potansiyel yeni ortaklarla müzakere sürecini başlatmıştır ve yine TOTAL, STATOIL ve BP ortaklığı için bir teknik bilgi belgesi yayınlamıştır. TOTAL, petrol üretimini bizzat yapan bir şirkettir ve bu zamana kadar SCP (Güney Kafkasya Boru Hattı) dışında hiçbir aracı projeye yatırım yapmamıştır. Ancak Azerbaycan ın Absheron gaz sahasında %40 lık hisseye sahip olduğundan ötürü TANAP gibi aracı projelere ortak olmak TOTAL için anlam ifade edebilir. Aynı durum BP için de geçerlidir. BP de SCP ve BTC hariç, hiçbir aracı projede hisse sahibi değildir. Fakat Şafak-Asiman sahasına yatırım yapması, BP nin nakliye alanından para kazanması için teşvik unsuru oluşturmaktadır. Üstelik kaynakta doğal gazı olan bu firmaları davet etmek, finansal alanda destek oluşturacaktır. Türk firmalarının projedeki hisseleri henüz belirlenmemiştir. BOTAŞ ın %5 ila 20, TPAO nun ise %0 ila 20 arasında hissesinin olması beklenmektedir. Hisse yüzdelerine, kurumsal yapının oluşturulması sırasında konsorsiyum karar verecektir. BOTAŞ şu an TANAP ın %15 ila 20 hissesine sahiptir. Şirket, bu boru hattı aracılığıyla Türkiye ye 6 milyar 3 IGA: Hükümetlerarası Anlaşma, HGA: Ev Sahibi Hükümet Anlaşması

11 TANAP Raporu 9 metreküp gazın ulaştırılmasından sorumlu olacaktır. SOCAR, Türkiye nin talebi ile %51 oranında hissenin altına düşmeyecektir. Hattın öbür ucunda, AB tarafında tüketicilere ilişkin tamamıyla farklı bir yaklaşım söz konusudur. Avrupa açısından bakıldığında serbest piyasada çeşitli alternatifler vardır. AB üçüncü kişi erişim hukuku çerçevesinde, tek bir firmaya üretim, aracılık ve dağıtım projelerinde %50 nin üzerinde hisseye sahip olma hakkı tanınmaz. Açık bir şekilde görülüyor ki, oransal tekelden ötürü AB, SD konsorsiyumu hissedarlarına üçüncü şahıs istisnası tanımayacaktır. Hangi tahliye yolu ve boru hattının, İtalya ya da Güney Doğu Avrupa (TAP ya da Batı Nabucco) seçildiğine bakılmaksızın, SOCAR, BP, STATOIL ve benzerleri de dahil olmak üzere SD konsorsiyum hissedarları değerler zinciri dahilinde %50 nin üzerinde hisse sahibi olamayacaklardır. SOCAR ve BP nin gaz alan firmalara ve Avrupalı son kullanıcılara gaz satışlarına ilişkin hisselerinin çokluğu, bu firmaların SD, SCP ve TANAP taki toplam hisselerine bağlıdır. TANAP aynı zamanda taraflar için jeopolitik sonuçlar temin etmektedir. Türkiye ile Azerbaycan arasında anlaşma imzalanmasıyla birlikte Rusya ve İran da proje ile ilgilenmeye başlamışlardır. TANAP üzerinden yıllık ekstra 6 milyar metreküp gaz ile birlikte Türkiye, gelecekte Rusya ve İran gazına bağımlı olmaktan kurtulmayı hedeflemektedir. Türkiye gaz ihtiyacının artmasından tedirgin olmaktadır. Bu sebeple enerji politikası uzun süreli enerji temininin sağlanmasına yöneliktir. Türkiye ekonomik sebeplerden ötürü İran ve Rusya dan alınan gazın artışına tahammül edebilecek durumda değildir. İran, Türkiye ye, Türkiye nin gaz faturasını yıllık 800 milyon ABD Doları artıracak şekilde, bin metreküpüne 585 dolar talep ederek gaz satmaktadır. Bin metreküplük doğal gazın uluslararası piyasadaki değeri 400 dolar civarındadır. Dahası, Tahran la Ankara arasında gaz ticaretine ilişkin sorunlardan bir tanesi de al ya da öde şartıdır. TANAP anlaşmasının imzalanmasından sonra İran gaz fiyatlarını 505 dolardan 585 dolara 4 çekmiştir ki bu rakam Türkiye nin ödediği en yüksek ücrettir. Şubat ayında Türkiye Cumhuriyeti Enerji Bakanı Taner Yıldız ın açıkladığı üzere, Türk topraklarında aynı istikameti takip eden Nabucco ve TANAP projelerinin olası birleşmelerini Türkiye destekleyecektir. Yukarıda da bahsedildiği üzere, Azerbaycan, Türkmenistan ve Avrupa Komisyonu arasında kurulan Trans-Hazar Gaz Hattı na ilişkin birkaç ay önceki üç taraflı yoğun müzakere gibi, bu iki projenin birleştirilmesiyle birlikte Şah Deniz projesi de yoğun bir değerlendirmeye tabi tutulmaktadır. Her ne kadar eski Türkmen yönetimi tarafından Azerbaycan a ilişkin Kapaz/Serdar sahası ile alakalı ihtilafta uluslararası mahkemeye gitme iddiaları öne sürülse de, konu ile ilgili müzakereler askıya alınmıştır. Rusya ise iki kardeş ülke arasında anlaşma sağlanması için tavrını belirlemiş durumdadır ve Ankara yı Azerbaycan dan daha fazla gaz alması durumunda kışın ihtiyaç duyulabilen ekstra 4

12 10 TANAP Raporu gazı sağlamamakla tehdit etmiştir. Türkiye, yakın zamanda Rus gazına ilişkin bir indirim sağlayıp gazın fiyatını 400 dolara 4 çekmiştir. Bu rakam aslında Avrupa piyasalarındaki ortalama fiyattır. Türkiye nin ekonomik olarak en uygun aldığı gaz 330 dolarla Azerbaycan gazıdır. Netice itibarıyla, Türkiye Şah Deniz gaz ihracını artırmayı hedeflemektedir. Rusya politik alanda da tepkisini göstermiştir Haziran ında Aşkabat tan yapılan açıklamalara göre, Kapaz/Serdar sahasına ilişkin uyuşmazlık, Uluslararası Adalet Divanı na taşınacak ve daha da önemlisi Azerbaycanlı yetkililer sahaya ilişkin ifadelerinden dolayı dava edilecektir. Rusya nın tıpkı İran gibi Aşkabat üzerinde politik ve ekonomik baskısı söz konusudur. Unutmamak gerekir ki Türkmenistan; Rusya yahut İran ın gizli onayı dahilinde hareket etmektedir. Sonuç TANAP konsorsiyumunun şirket olarak Hollanda merkezli işleri ise Türkiye'de kuracağı şube üzerinden gerçekleştirilecektir. Bilerek ya da bilmeyerek, Güney Akım AG firması da yeniden Hollanda ya taşınacaktır. Rusya ve Gazpromagresif bir şekilde büyük Güney Koridor Projesi nin bir parçası olan Batı Nabucco Projesi yle hemen hemen aynı piyasa ve istikamete sahip Güney Akım Projesi nin gerçekleşmesi için uğraşmaktadır. Güney Koridor la rekabet içerisinde olan Güney Akım konsorsiyumu, Orta ve Güney Doğu Avrupa piyasasında irtibat halinde olduğu ülkelerle Transit Gaz, IGA ve alım satım anlaşmaları imzalamak için acele etmektedir. Güney Akım ve bazı Orta Avrupa ülkeleri arasında anlaşmalar söz konusudur. Bu ülkeler ya Güney Akım la birlikte Rusya ya bağımlılıklarını artırmak istememekte, ya da anlaşmaları olsa bile fizibilite çalışmaları aracılığıyla başlangıç tarihini ertelemekte ve Başlangıç Aşaması Mühendislik Dizaynı (FEED) sayesinde yeşil ışık yakmak için Rusya dan ciddi teşvik primleri almaktadırlar. Bulgaristan Nisan ayından Aralık 2012 ye kadar Gazprom dan %11 gaz indirimi elde etmiştir. Açıkça görülüyor ki bunun karşılığında Rusya, Bulgaristan dan Başlangıç Aşaması Mühendislik Dizaynı için onay alacaktır. Sırbistan 5 milyar metreküp gaz için 10 yıllığına Gazprom la bir alım satım anlaşması imzalamıştır. Sonuç olarak Avrupa piyasası gayri resmi biçimde Gazprom ve SD konsorsiyumu arasında bölünmüş durumdadır: Orta Avrupa Gazprom a ait, Batı Balkanlar ve İtalya ise SD konsorsiyum öncülüğünde BP ve SOCAR a aittir. Türkiye açısından, hızla büyüyen gaz talebini karşılamak için 6 milyar metreküplük SD II gazı net biçimde yeterli olmayacaktır. Türkiye bu durumdan endişe etmekte ve İran la Rusya dan sağlanan gaz teminini çeşitlendirmeyi amaçlamaktadır. Kuzey Irak bu durumda Türk gaz piyasası için anahtar rolü görmektedir. Her ne kadar Irak gazı TANAP la Türkiye ye yahut ileride Batı istikametlere ulaştırılmayacak olsa da, Türkiye şu anda bütünüyle Kuzey Irak gaz sahasına ilişkin gelişmelere odaklanmış durumdadır ve Türk enerji firmaları bu alanlarda devasa yatırımlar yapmaktadırlar. 5

13 TANAP Raporu 11 Dr. Burcu Gültekin Punsmann MAKALE AZERBAYCAN-TÜRKİYE İLİŞKİLERİNDE BİR ADIM: TRANS ANADOLU BORU HATTI (TANAP) Türkiye üzerinden Avrupa ya Şah Deniz sahasından gaz sağlayacak Trans Anadolu Boru Hattı nı (TANAP) inşa edecek konsorsiyumun kurulması için 26 Aralık 2011 tarihinde Azerbaycan ve Türkiye arasında mutabakat zaptı imzalandı. TANAP boru hattının uygulanmasına ilişkin Azerbaycan-Türkiye hükümetler arası anlaşma ise taraflarca 26 Haziran 2012 tarihinde imzalandı. Her iki ülke de TANAP ı yeni bir çağa doğru ortaklık adımı olarak görmektedir. Azerbaycan-Türkiye Boru Hattı Projesi, ikili ilişkilerin duygusallık aşamasını geçmesini sağlayarak her iki tarafın çıkarlarının belirlenmesine imkân verecek ve böylece iki devlet arasındaki işbirliği, kazan-kazan temelli pragmatik anlaşmalara dayalı daha sağlıklı bir zemine taşınmış olacaktır. TANAP, Türkiye-Azerbaycan enerji ilişkilerini Türk-Rus ilişkileri düzeyine yükseltme potansiyeli taşımaktadır. Rusya son 15 yıldır enerji alanında Türkiye nin başlıca ortağı olmuştur. Ayrıca, ana hedefi enerji alanında transit ve hub ülke olmayı hedefleyen Türkiye, Rusya yı siyasi iradesiyle sahada mevcut durumu değiştirebilme potansiyeline sahip bir ülke olarak görmektedir. İlginçtir, Türkiye ve Rusya arasında Güney Akım anlaşması, TANAP tan birkaç gün ve BOTAŞ ın 1986 gaz anlaşmasını yenilememe kararından iki aydan az bir süre sonra, beklenmedik bir hareket olarak geldi. 28 Aralık 2011 tarihinde, GAZPROM ve BOTAŞ Güney Akım ın hayata geçmesine izin verecek gerekli sözleşmeleri imzaladı. TANAP, Nabucco sonrası boru hattı projesidir. Türkiye ile iş birliğinde Azerbaycan girişimiyle gerçekleştirilen uluslararası bir gaz ihraç projesi olarak, bir oyun değiştirici konumuna sahiptir. SOCAR ın (Azerbaycan Devlet Petrol Şirketi) en stratejik yatırımları arasında yer alan bu proje, Türkiye nin dünya coğrafyasındaki gelecek konumuna avantaj sağlayarak, Hazar gazının Avrupa ya taşınmasında temel bir değişiklik yaratacaktır. Süreç Türkiye üzerinden Azerbaycan gazının transit ve alımıyla ilgilenen Şah Deniz II Anlaşması uzun transit şartları ve fiyat konularında uzun bir müzakere sürecini geride bırakarak, 25 Ekim 2011 tarihinde İzmir de imzalandı. Azerbaycan daki Şah Deniz gaz üreticileri konsorsiyumu, projenin ikinci fazı için gerekli yatırım kararını daha fazla erteleyemeyeceklerinden ötürü gazın nasıl taşınacağı konusunun belirlenmesi hususu, 2012 yılının başından beri zaruri oldu. Azerbaycan gaz üretiminin 2025 yılına kadar yıllık 50 milyar metreküpe (mevcut yıllık üretimin iki katı)

14 12 TANAP Raporu ulaşması bekleniyor. Şah Deniz dışında, bu artışın Azerbaycan la ortaklıklar oluşturmuş tüm uluslararası şirketleri dahil eden, Apsheron, Umid, Babek, derin su ACG ve muhtemel Şafak-Asiman projelerinden gelmesi beklenmektedir. Gaz transiti ile ilgili olan hükümetler arası ve çerçeve anlaşmaları, Azerbaycan gazının Türkiye üzerinden batıya transiti için iki olası seçenek öngörmüştür. Birinci seçenek, Türkiye nin çalışan BOTAŞ boru hattı sisteminin transit için geliştirilmesi şartıyla kullanımı idi. Diğer seçenek ise, Türkiye genelinde ortaklaşa inşa edilecek olan Trans-Anadolu gaz boru hattı olarak tespit edildi. Bu anlaşmaların imza töreninde, Azerbaycan tarafı sıfırdan bir Trans-Anadolu boru hattı kurulması tercihini açıkça belirtmiştir. Anlaşma TANAP projesine Azerbaycan, gaz temin edeceğini ve mali kaynak aktaracağını belirtmiştir. TANAP ın maliyeti 7 Milyar ABD Doları olarak tahmin edilmektedir. Proje ortakları, kendi mülkiyet paylarıyla orantılı olarak boru hattının inşaatını finanse edecektir. (SOCAR: % 80, BOTAŞ: %5, TPAO: %15). Üçüncü taraf olarak gaz üreten şirketlerinin yani Şah Deniz Konsorsiyum ortaklarının, azınlık hissedarları olarak, daha sonra konsorsiyuma katılmalarına izin verilebilir. Transit hattı kapasitesi, ilk aşamada yılda 16 milyar metreküp (bcm) olarak tasarlanmış, ikinci aşamada ise 23 milyar metreküpe artırılması öngörülmüştür. Bu miktarlar kapsamında Türkiye, Azerbaycan ile arasındaki uzun vadeli anlaşma uyarınca, ikinci aşama üretimi döneminde (2017 itibarıyla) Şah Deniz den yılda 6 milyar metreküp satın alma hakkına sahip olacaktır. Yeni imzalanan mutabakat zaptı kapsamında, Azerbaycan ve Türkiye, 2012 başlarında Trans Anadolu Boru Hattı için fizibilite çalışması sonrası yıllarında inşaat çalışmalarını başlatacak ve 2018 yılında hattı tamamlayacaktır tarihi, yıllık 16 metreküp olacak Şah Deniz üretiminin başlayacağı yıla tekabül etmektedir. Avrupa pazarlarına ulaşım yolları TANAP boru hattı, Avrupa ya Rus gazına alternatif gaz taşımak üzere tasarlanan güney koridoru kavramını canlı tutmaktadır. Yeni boru hattı hem Türkiye hem de AB nin tedarik güvenliğine katkıda bulunacaktır. AB Enerji Komiseri Sayın Oettinger, Avrupa nın artık Azerbaycan ve Hazar Bölgesi ndeki diğer ülkelerden doğrudan gaz alma amacına bir adım daha yakın olduğunu vurgulayarak, girişimi memnuniyetle karşıladı. Ancak TANAP, AB dışında tasarlanmıştır ve Azerbaycan gazının her zaman Avrupa pazarına gönderileceğine dair teminat içermemektedir. Şah Deniz Konsorsiyumu (BP ve Norveç STATOIL her biri % 25,5 ile SOCAR, TOTAL, LUKOIL, İran NICO %10 ile ve TPAO %9 ile) Azerbaycan gazının Avrupa ya taşınmasını sağlayacak boru hattı güzergâhının seçimini 2012 ortalarından 2013 yılı ortalarına erteledi. Halen alternatif güzergâhların gündemde tutulmasına rağmen, TANAP ın Güney Gaz

15 TANAP Raporu 13 Koridoru nun temelini oluşturarak, Türkiye bölümünde de Nabucco dan beklenen işlevi üstlenecek olması kuvvetle muhtemeldir. Şimdi ise ana sorun, boru hattının en iyi şekilde nasıl Avrupa pazarlarına bağlanacak oluşudur. Merkezi Avrupa ya Doğru: Nabucco Batı diye adlandırılan Nabucco nun kısaltılmış versiyonu, tasarım kapasitesinin yarısı oranında (yani, yıllık yaklaşık 31 milyar metreküpten 23 milyar metreküpe) küçültülmüş ve Türk-Bulgar sınırından (Türkiye nin doğusundan başlayan sınır yerine) başlayan bir yol olarak, Avusturyalı proje yöneticileri tarafından bir seçenek olarak sunulmaktadır. Bu öneri Nabucco fikrini, planlanan Trans-Anadolu Boru Hattı ndan AB topraklarındaki Nabucco ülkelerine bir devam boru hattı olarak canlı tutabilir. Her iki projenin de Şah Deniz Konsorsiyumu nun üyeleri tarafından desteklenen diğer iki seçenek ile yarışması beklenmektedir. British Petroleum (BP), Nabucco Konsorsiyumu na katılma niyetini ilan eden Şah Deniz üreticileri arasında ilk şirket olmuştur. Konsorsiyum, Azerbaycan Devlet Petrol Şirketi ne Nabucco Batı Projesi ne girmesini teklif etmiştir. Mantıken aynı doğrultuda, Nabucco Projesi Şirketi, TANAP ile Nabucco Batı yı birbirine bağlanması konusunda Bakü de müzakerelere başlamayı önermiştir. BP daha önce, Türkiye devlet boru hatlarından yararlanılmasını öngören bir kavram öne sürmüştü. Güney-Doğu Avrupa Boru Hattı (SEEP) fikrinin altında yatan mantık inşa maliyetlerinden tasarruf etmekti. SEEP Türkiye nin doğusundan OrtaAvrupa ya tüm güzergâh boyunca mevcut ulusal boru hatlarını, boru hattı bölümlerini ve ara bağlantıları kullanabilecekti. Yani, özel bir boru hattı inşa etmek yerine, yarım düzine ülkede bazı yeni bölümler eklenmesiyle mevcut bağlantıları geliştirecekti. Güney Avrupa ya Doğru: Orta Avrupa yerine Güney Avrupa ya yılda 20 milyar metreküp gaz ulaşması için TAP*, Türkiye nin boru hatlarını kullanacak ve Yunanistan daki yolun bir bölümü için yeni bir boru hattı inşa edecek. Böylece Yunanistan, Arnavutluk ve Adriyatik deniz yatağı üzerinden İtalya ya ulaşmış olacak. Azerbaycan için neticeleri Kendisine ait bir boru hattı ya da Türkiye de Azerbaycan ın kontrolü altındaki bir boru hattı, Azerbaycan açısından en uygun çözümdür. Nabucco Konsorsiyumu, bu boru hattı projesinde Azerbaycan Devlet Petrol Şirketi nin dahil edilmesi konusuna açıklık getirememiştir. Şah Deniz II nin TANAP Boru Hattı ile gaz ihracatındaki kontrolün önemli bölümü, bir Avrupa boru hattı konsorsiyumuna değil, neredeyse tamamen Azerbaycan ın kendisine aittir. * Trans-Adriyatik Boru Hattı (TAP): STATOIL (Şah Deniz Konsorsiyumu ticari operatörü) tarafından yürütülen, Azerbaycan gazının Batı Balkanlar üzerinden İtalya ya olası ulaşımı.

16 14 TANAP Raporu Bu proje Azerbaycan için, yeni ihracat olanakları açar ve dış ilişkilerin çeşitlendirilmesini sağlayarak Hazar ı Batı ya açarak istikrarlı bir gelir kaynağı sağlar. TANAP, Azerbaycan ın ilk kez kendi boru hattı ile kendi gazını Türkiye nin AB ile batı sınırında Avrupa müşterilerine doğrudan satmasını sağlayacaktır. Azerbaycan ın kendisine ait boru hattını transit hizmeti için ücret ödemek zorunda kalmadan kullanması, Avrupa da Azerbaycan gaz fiyatını rekabetçi hale getirecektir. Bakü bu projeyi Azerbaycan dan Avrupa ya doğrudan bir yol ve Azerbaycan ın geleceğe yolu olarak tanımlamaktadır. Azerbaycan; enerji tedarikçisi ülke, transit ülke (Trans-Hazar boyutu), kendi sınırları dışındaki yatırımcı ülke olarak üçlü rol üstlenecektir. Türkiye için neticeleri Türkiye kendi iç pazarının tedariki için, Azerbaycan ile daha önce imzalamış olduğu uzun vadeli anlaşma doğrultusunda, Şah Deniz II den yıllık 6 milyar metreküp satın alma hakkına sahip olacaktır. Türkiye nin en önemli önceliği arz güvenliği ihtiyacını karşılamaktır. BOTAŞ a göre, Türkiye nin doğal gaz talebinin 2020 yılında yaklaşık 66 milyar metreküpe ulaşması beklenmektedir. Ancak, ek ithalat sözleşmeleri olmaksızın, Türkiye ye 2020 yılında yaklaşık 41 milyar metreküp tedarik edilecektir. Uzun dönem ikili gaz alım anlaşmasının varlığı, Nabucco Boru Hattı Projesi görüşmeleri sırasında unutulmuştu. Bu görüşmelerde, Türk tarafının iç piyasasına sunmak üzere Nabucco dan iletilecek gazın %15 i veya Azerbaycan gazından yıllık 4-8 milyar metreküplük isteği kabul edilemez olarak değerlendirilmişti. Ankara, iç pazarı için bir miktar gaz temin etmeden topraklarından bu kadar önemli gaz hacimlerinin geçişine izin veremezdi. Türkiye ilk defa bir boru hattı projesinin ana ortağı olacak ve doğal gaz alanında Avrupa nın dördüncü ana arteri olma amacını gerçekleştirecektir. Trans-Anadolu Projesi nin aynı zamanda Türkiye de gaz depolamasını içerip içermediği cevap arayan bir soru olarak kalmıştır. Azerbaycan ın imza töreninde sarf ettiği gazı Avrupa da birlikte pazarlama ile ilgili bazı sözleri, Türkiye de bir miktar depolama olacağına bir ima olarak okunabilir. Gürcistan için neticeleri Gürcistan, Azerbaycan dan Türkiye ye olan transit yol üzerinde kazan-kazan konumuna sahiptir. Trans-Anadolu Projesi, yılda 16 milyar metreküpten 23 milyar metreküpe çıkarak, Gürcistan üzerinden boru hattı kapasitesinin en azından iki katına çıkması ve gaz akışının da minimum mevcut düzeyinden üç kat artması öngörülmektedir. Önümüzdeki çetin müzakere süreci Yakın gelecekte, Türkiye-Azerbaycan arasındaki ikili düzeydeki çabalar; müzakerelere, anlaşmaların ayrıntılarına ve mekanizmaların oluşturulmasına odaklanacaktır. Bu da uzun müzakerelere yol açacak bile olsa sonuçta ticari konular ve pragmatik anlaşmalar üstün gelecektir. Bu süreçte kardeş söyleminin devamının taraflar arasında çıkar ve yetkileri belirleyen genel resmin netleşmesine engel olarak her iki ülkede rahatsızlık yaratma riski taşıdığı göz ardı edilmemelidir.

17 TANAP Raporu 15 Düşük maliyetli gaz ithalatı, BOTAŞ ın Türkiye nin enerji güvenliği için hazırladığı öncelik listesinde üst sıralarda yer almaktadır. Türkiye nin coğrafi konumunu dikkate alan BOTAŞ, Hazar ve Körfez bölgesi ile Orta Doğu da üretilen gaz için Orta Avrupalılarla aynı fiyatı ödemeye karşı çıkmaktadır. Türk yetkililer, doğu sınırlarındaki gazı daha düşük bir fiyata satın almak için ısrar etmektedir. Diğer yandan Azerbaycan, kendi doğal gazını en yüksek fiyata satmak arzusundadır. Azerbaycan ın gaz üretimi büyük olasılıkla 2015 yılında 30 milyar metreküp ve 2025 yılında 50 milyar metreküpe ulaşacaktır. Azerbaycan gazının, yüksek değerdeki Avrupa pazarlarına transit koşulları netlik kazanmak zorundadır. Türkiye nin resmi bir gaz transit rejimi oluşturması zaruri olmuştur. Uzun vadede, Türkiye nin, sadece fiziki açıdan enerji ticaret merkezi olma hedefi, beraberinde gaz satma hakkının saklı tutulmasını gerektirmektedir. Önümüzdeki müzakereler, SOCAR ın Türkiye ortamında önemli bir oyuncu olacağı döneme denk gelecektir. SOCAR Türkiye ekonomisinde en büyük uluslararası doğrudan yatırımcı haline gelmeye adaydır yılı sonlarında, SOCAR ın PETKİM in alımı ve TANAP dahil olmak üzere Türk ekonomisindeki yatırımlarının 17 Milyar ABD Dolarına ulaşması bekleniyor. SOCAR son zamanlarda, vergi ve yatırım rejimi ile ilgili konular dolayısıyla uzlaşmada gecikme yaşandığını ve medyada iddia edilenin aksine bu sürecin Azerbaycanlı ve Türk ortaklarının hisse paylarının tartışılmasıyla bağlantılı olmadığını açıkladı. Türklerin, TANAP projesinde SOCAR ile eşit söz hakkına sahip olma peşinde olduğu haberleri, hükümetler arası anlaşmanın imzalanmasından önce gündemdeydi. Bu bağlamda SOCAR, aslında kendisini kısıtlamıştır. Çünkü TANAP, kendilerine ait %80 hissenin bir kısmını Azerbaycan da gaz sondaj hakkına sahip şirketlere dağıtmayı planlamaktadır. Bu şirketler öncelikle, boru hattına dahil olmak için teklifte bulunmuş olan BP ve STATOIL dir. SOCAR, TANAP taki nihai ortaklık yapısı ne olursa olsun, boru hattı yönetiminin kontrolünü elinde tutmakta ısrarcı olacaktır. Ayrıca, SOCAR ın BP tarafından yapılan, orijinal Nabucco Hattının Şah Deniz II Gaz Projesi söz konusu olduğunda, artık müzakere masasında bulunmadığı doğrultusunda yaptığı açıklamaya katılmadığını vurgulaması da eşit derecede önemlidir.

18 16 TANAP Raporu Giriş M. Mete Göknel MAKALE Enerji Analisti TANAP- TRANS ANATOLIAN PIPELINE TÜRKİYE AZERBAYCAN EKONOMİK VE SİYASİ İŞBİRLİĞİNDE BEKLENEN GELİŞMELER TANAP Projesi nin teknik, mali ve siyasi yapılabilirliğini incelerken, öncelikle AB nin Güney Gaz Koridoru (SouthernGasCorridor) olarak adlandırdığı, genellikle Anadolu toprakları ve Karadeniz den geçen planlanmış benzer yapıdaki boru hattı yatırımlarını gözden geçirmekte fayda vardır. Bu güzergâhta planlanmış/projelendirilmiş uluslararası basın ve yayın organlarında yeralan başlıca projeler Nabucco, Güney Akım ve TANAP tır. Bunların yanında AGRI-Azerbaijan/ Georgia/Romania Interconnector- (Azerbaycan/Gürcistan/Romanya Bağlantı Hattı), White Stream (Beyaz Akım) ve ITE-Iran/Turkey/Europe Pipeline-(İran/Türkiye/Avrupa Boru Hattı) sayılabilir. Projeleri tamamlanmış ve/veya üzerinde çalışmaların devam ettiği Güney Gaz Koridoru ndaki tüm projeler aynı harita üzerine yerleştirildiğinde Avrupa pazarında Hazar Havzası, İran ve Irak kaynaklarına erişim için seçilen iki ana rotanın olduğu görülmektedir. Bunlar Resim 1 de görüleceği gibi Türkiye Anadolu toprakları ve Karadeniz dir 6. Resim 1: Güney Gaz Koridoru Boru hattı Projeleri Talebin olduğu herhangi bir pazarı beslemek için yapılacak doğal gaz boru hatları projeleri konusunda projenin yapılabilirliğini ortaya çıkaran en önemli faktör, gazın kaynağı; yani gaz sağlayıcının belirlenmesi ve sağlayıcı ile tüketici arasında gerekli siyasi ve ticari bağlantının kurulmasıdır. İkinci önemli faktör ise, tüketim merkezlerine gazın ulaştırılması/iletilmesi için gerekli teknik, mali inceleme ve çözüm üretilmesidir. 6 EURACTIV, Europe'ssoutherngascorridor: Thegreatpipelinerace, 19 October 2010,

19 TANAP Raporu 17 Avrupa Komisyonu (EC) Güney Gaz Koridoru hatlarını beslemesi için kaynak ülke olarak öncelikle Azerbaycan, Türkmenistan, Irak ve Kuzey Afrika ülkeleriniişaret etmektedir. Ancak büyük rezerve sahip İran ve Irak kaynakları da -siyasi koşullarizin verdiği ölçüdebunlara ilave edilmelidir. Bununla birlikte, Güney Koridoru başlığı altında önerilen tüm AB projelerinde, boru hatlarının doldurmasının ilk aşamasında, Azerbaycan gazı güvenilir kaynak olarak gösterilmektedir. Bu nedenle Azerbaycan gazı olmadan bu koridorda hiçbir proje başlayamaz, arkasından İran ve/veya Irak gazı gelmez ise proje ölü doğar demek fazla iddialı olmayacaktır. Her ne kadar Türkmenistan ın bu projelerde ve TANAP projesinde adı kaynak ülke olarak geçmekteyse de, mevcut şartlarda kaynak sorunu olmadığı kabul edilse dahi, bunun doğru bir varsayım olmayacağı düşüncesi mevcuttur. Türkmenistan Devlet Başkanı Gurbanguli Berdimuhammedov 30 Eylül 2010 tarihinde yaptığı basın toplantısında, sadece Güney Yoloten-Osman sahalarının toplam 18,0 trilyon metreküp gaz rezervine sahip olduğunu, toplam ülke rezervinin 24,6 trilyona ulaştığını açıklamasına rağmen, bahse konu kaynakların rezerv rakamlarında net bir görüş yoktur ve sahalar henüz üretime açılmamıştır. Öte yandan, Türkmenistan şu anda üretiminin önemli bir miktarını boru hatlarıyla Rusya, İran ve Çin e ihraç etmektedir. Afganistan ve Pakistan üzerinden Hindistan a ulaşacak TAPI-Turkmenistan, Afghanistan, Pakistan, IndiaPipeline- (Türkmenistan, Afganistan, Pakistan, Hindistan Boru Hattı) yapımı için proje çalışmaları ve ilgili hükümetler arası toplantılar süregelmektedir. Gündemde olan diğer bir husus da, Türkmenistan gazının Avrupa ülkelerine sevkine imkan verecek Hazar Denizi geçişi, Trans Hazar Boru Hattı nın yapımı konusudur. Hazar Denizi ne kıyıdaş olan ülkelerin Hazar ın statüsü belirlemediği bir durumda bu hattın yapımı mümkün görülmemektedir. Diğer bir rota olan İran üzerinden Türkiye ve Avrupa ya gaz sevki ise, batılı ülkelerin İran politikalarıyla doğrudan ilintilidir. Bu nedenlerle Türkmenistan gazının batıya sevki konusunun orta vadede çözümünün olamayacağı kanısı mevcuttur. AB NİN NABUCCO MACERASI AB nin Hazar havzası ve Orta Doğu gaz kaynaklarını AB ye taşıyacak ilk boru hattı projesi olan NABUCCO görüşmeleri Şubat 2002 tarihinde başlamış ve Ekim 2002 de OMV- Avusturya, BOTAŞ-Türkiye, MOL-Macaristan, TRANSGAZ-Romanya-BULGARGAZ- Bulgaristan arasında imzalanan eşit paylı ortaklık anlaşmasıyla çalışmalar başlatılmıştır. Gelişmeler kronolojik olarak şöyle devam etmiştir 7 ; 2004; Nabucco Gas Pipeline International GmbH şirket kurulumu 2008/Şubat; RWE nin altıncı ortak olarak katılımı 2009/Temmuz-Ankara; Hükümetler Arası Anlaşma-IGA imzalanması 2010; Ulusal Nabucco Şirketlerinin kuruluşu 2010; İran gazının projeden çıkarılıp Irak gazının ilave edilmesi 7 NabuccoGasPipelineInt. Gmbh,

20 18 TANAP Raporu 2011 Eylül; Nabucco temel görüşünün Şahdeniz Konsorsiyumu na sunumu 2012 Mayıs; Şah Deniz konsorsiyumuna Nabucco West teklifinin sunulması 2012 Haziran; Şah Deniz Konsorsiyumunun Nabucco West teklifinin Orta Avrupa teslimat rotası olarak seçilmesi. Nabucco projesi 2002 yılında ortaya atıldığından bu yana, boru hattının Türkiye/Anadolu topraklarından geçmesi, öncelikle kardeş ülke Azerbaycan kaynaklarını uluslararası pazarlara eriştirmesi ve Türkiye nin de maddi manevi kazançları olacağı için destek verdim. Ancak projenin başarıya ulaşması için, eksik ve aksayan taraflarını da devamlı her platformda dile getirdim 8. Projenin ortaya atıldığı tarihten bu yana geçirdiği evrelere bakıldığında, Nabucco projesinin başarısızlığının iki ana nedeni daha önce de değişik toplantı ve yazılarda dile getirildiği gibi şunlardır; Doğal gaz kaynaklarının belirsizliği: Sadece yapımcı ve işletmeci bir şirket olarak ortaya çıkılmış, üçüncü şahısların gaz alım/satış anlaşmaları yaparak boru hattını doldurmaları planlanmıştır. Ancak, Nabucco projesi mal sahibi olarak ortak ülkelerin bilhassa koordinatör ülke Avusturya ve yetkili kuruluş OMV nin gaz ticareti yapacak üçüncü şahıslara yardımcı olma amacına dönük bu boru hattına kaynak sağlamada gerekli çalışmaları yaptığı ve kaynak sahibi ülkeler nezdinde yeterli lobi faaliyetlerini yürüttükleri söylenemez. Öte yandan, aşağıda detaylı olarak anlatıldığı gibi, gazın kaynak ülkelerden pazara taşıma maliyeti tam belirlenemediği için üçüncü şahıs firmalar gerekli gaz alım ve satış anlaşmaları yapamamış ve Nabucco Şirketi ne taşıma sözleşmesi yapmak için müracaat olmamıştır. Projenin eksikliği: Projenin göz ardı edilen en önemli eksikliği de boru hatlarının kaynak ülkelere olan bağlantısının gerek projede gerekse yapım maliyeti içinde öngörülmemiş olmasıdır. İlk projede boru hattı Azerbaycan, Türkmenistan ve İran gazını sevk etmek üzere planlanmıştır 9. Türkiye nin doğu sınırında Gürcistan ve İran dan başlayıp Horasan-Erzurum da birleşen ve tek hat 56 inç olarak Bulgaristan, Romanya, Macaristan geçişiyle Avusturya ya uzanan 3300 km uzunluğundaki boru hattıdır. İran a uygulanan ABD ambargosu nedeniyle bu kaynaktan vazgeçilince, rota Irak a dönmüş ve yapılan proje tadilatı sonucunda Gürcistan sınırından gelen hat ile Irak tan gelen hattın Sivas ta birleşmesi öngörülmüştür. Bahse konu projeler Resim 2 de verilmiştir. Her iki durumda da kaynaklara ulaşımı için aşağıda detayları verilen bağlantılara, boru hattı yapımına ihtiyaç vardır; Azerbaycan bağlantısı: Mevcut 42 inç 780 km BTE (Bakü-Tiflis-Erzurum) hattı kapasitesi yapılacak ilave kompresörler ve loop (paralel hatlar)ile azami 20,0 bcm 10 olmaktadır. Türkiye ile sözleşmeye bağlanmış 6,7 bcm, Yunanistan ve İtalya ya ITGI hattı ile beslenecek 11,8 bcm gaz bağlantısı bu hattın kapasitesini doldurmaktadır. Türkmenistan bağlantısı: Türkmenbaşı ndan başlayacak Trans-Hazar Boru Hattı sistemi için 280 km, Hazar Denizi geçişi olmak üzere toplam 1200 km boru hattına ihtiyaç vardır. Azerbaycan gazı ile müşterek sevk durumunda en az 300 km boru 9 10 NabuccoGasPipeline International Gmbh, Status Report Q2 2009, bcm; milyar metre küp

Azerbaycan-Türkiye İlişkilerinde Bir Adım: Trans Anadolu Boru Hattı (TANAP)

Azerbaycan-Türkiye İlişkilerinde Bir Adım: Trans Anadolu Boru Hattı (TANAP) Azerbaycan-Türkiye İlişkilerinde Bir Adım: Trans Anadolu Boru Hattı (TANAP) Dr. Burcu Gültekin Punsmann Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı, TEPAV Kıdemli Dış Politika Analisti Türkiye üzerinden

Detaylı

TANAP Hazar Gazını Avrupa ya Taşıyan Atılım Projesi

TANAP Hazar Gazını Avrupa ya Taşıyan Atılım Projesi TANAP Hazar Gazını Avrupa ya Taşıyan Atılım Projesi Gulmira Rzayeva Enerji Uzmanı Giriş Petrol stratejisinin başarıyla hayata geçirilmesinin ardından Azerbaycan, gaz ihracat politikası ile ilgili stratejik

Detaylı

AVRUPA ENERJİ BORU HATLARI

AVRUPA ENERJİ BORU HATLARI AVRUPA ENERJİ BORU HATLARI GÜNEY GAZ KORİDORU PROJELERİ ÇELİK BORU İMALATÇILARI DERNEĞİ 2012 AVRUPA ENERJİ BORU HATLARI GÜNEY GAZ KORİDORU PROJELERİ 1. Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı Projesi (TANAP)

Detaylı

Azerbaycan Enerji Görünümü GÖRÜNÜMÜ. Hazar Strateji Enstitüsü Enerji ve Ekonomi Araştırmaları Merkezi. www.hazar.org

Azerbaycan Enerji Görünümü GÖRÜNÜMÜ. Hazar Strateji Enstitüsü Enerji ve Ekonomi Araştırmaları Merkezi. www.hazar.org Azerbaycan Enerji GÖRÜNÜMÜ Hazar Strateji Enstitüsü Enerji ve Ekonomi Araştırmaları Merkezi EKİM 214 www.hazar.org 1 HASEN Enerji ve Ekonomi Araştırmaları Merkezi, Geniş Hazar Bölgesi ne yönelik enerji,

Detaylı

European Gas Conference 2015 Viyana

European Gas Conference 2015 Viyana GAZMER - GAZBİR European Gas Conference 2015 Viyana Toplantı Notları Rapor No : 2015 / 001 Tarih : 29.01.2015 Bu rapor 27.01.2015-29.01.2015 tarihlerinde yapılan Avrupa Gaz Konferansına katılım gösteren;

Detaylı

Title of Presentation. Hazar Havzası nda Enerji Mücadelesi Dr. Azime TELLİ 2015 ISTANBUL

Title of Presentation. Hazar Havzası nda Enerji Mücadelesi Dr. Azime TELLİ 2015 ISTANBUL Title of Presentation Hazar Havzası nda Enerji Mücadelesi Dr. Azime TELLİ 2015 ISTANBUL İçindekiler 1- Yeni Büyük Oyun 2- Coğrafyanın Mahkumları 3- Hazar ın Statüsü Sorunu 4- Boru Hatları Rekabeti 5- Hazar

Detaylı

ÜNĠVERSiTESĠ ULAġTIRMA VE LOJĠSTĠK BÖLÜMÜ LOJĠSTĠK KULÜBÜ 7.LOJĠSTĠK ZĠRVESĠ. 10 Mayıs 2010. Bakü-Tiflis-Ceyhan ve Nabucco Boru Hattı Projeleri

ÜNĠVERSiTESĠ ULAġTIRMA VE LOJĠSTĠK BÖLÜMÜ LOJĠSTĠK KULÜBÜ 7.LOJĠSTĠK ZĠRVESĠ. 10 Mayıs 2010. Bakü-Tiflis-Ceyhan ve Nabucco Boru Hattı Projeleri ĠSTANBUL ÜNĠVERSiTESĠ ULAġTIRMA VE LOJĠSTĠK BÖLÜMÜ LOJĠSTĠK KULÜBÜ 7.LOJĠSTĠK ZĠRVESĠ 10 Mayıs 2010 Bakü-Tiflis-Ceyhan ve Nabucco Boru Hattı Projeleri Osman Z. Göksel BOTAġ BTC Proje Direktörü Nabucco

Detaylı

KIRŞEHİR ULAŞTIRMA RAPORU

KIRŞEHİR ULAŞTIRMA RAPORU 2013 KIRŞEHİR ULAŞTIRMA RAPORU Gökhan GÖMCÜ Kırşehir Yatırım Destek Ofisi 15.04.2013 KIRŞEHİR ULAŞTIRMA RAPORU 1. Karayolu Taşımacılığı Karayolu taşımacılığı, başlangıç ve varış noktaları arasında aktarmasız

Detaylı

NABUCCO PROJESİ, 28 MART 2009, ODTÜ MEZUNLARI DERNEĞİ NABUCCO PROJESİ

NABUCCO PROJESİ, 28 MART 2009, ODTÜ MEZUNLARI DERNEĞİ NABUCCO PROJESİ NABUCCO PROJESİ, 28 MART 2009, ODTÜ MEZUNLARI DERNEĞİ NABUCCO PROJESİ VE TÜRKİYE H. Saltuk DÜZYOL BOTAŞ Genel Müdürü TÜRKİYE VE AB NİN DOĞAL GAZDA BAĞIMLILIK SORUNU Source: Nabucco-Pipeline.com AB NİN

Detaylı

İKV DEĞERLENDİRME NOTU

İKV DEĞERLENDİRME NOTU 44 Aralık 2011 İKV DEĞERLENDİRME NOTU Dünden Bugüne Nabucco Projesi Çisel İLERİ İKTİSADİ KALKINMA VAKFI [Metni yazın] www.ikv.org.tr AB ve Türkiye nin Gözde Projesi Nabucco 2000 li yılların başında Baden-Wüttemberg

Detaylı

5.5. BORU HATLARI 5.5-1

5.5. BORU HATLARI 5.5-1 5.5. BORU HATLARI Türkiye coğrafi ve jeopolitik açıdan çok önemli bir konumda yer almaktadır. Ülkemiz, dünyanın en büyük ham petrol ve doğal gaz rezervlerinin bulunduğu Ortadoğu ve Orta Asya ülkeleri ile

Detaylı

YURTDIŞI MÜTEAHHİTLİK HİZMETLERİ

YURTDIŞI MÜTEAHHİTLİK HİZMETLERİ 2014 OCAK SEKTÖREL YURTDIŞI MÜTEAHHİTLİK HİZMETLERİ Nurel KILIÇ Yurtdışı müteahhitlik hizmetleri sektörü, ekonomiye döviz girdisi, yurt dışında istihdam imkanları, teknoloji transferi ve lojistikten ihracata

Detaylı

SIRA SAYISI: 643 TÜRKÝYE BÜYÜK MÝLLET MECLÝSÝ

SIRA SAYISI: 643 TÜRKÝYE BÜYÜK MÝLLET MECLÝSÝ TÜRKÝYE BÜYÜK MÝLLET MECLÝSÝ YASAMA DÖNEMİ YASAMA YILI 24 4 SIRA SAYISI: 643 Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Azerbaycan Cumhuriyeti Hükümeti Arasında Trans Anadolu Doğal Gaz Boru Hattı Sistemine İlişkin

Detaylı

ÜÇÜNCÜ TÜRK KENEŞİ İŞ FORUMU. (24 Ekim 2014, Nahçıvan) TÜRK KENEŞİ GENEL SEKRETERİ RAMİL HASANOV UN İŞ ADAMLARINA HİTABI

ÜÇÜNCÜ TÜRK KENEŞİ İŞ FORUMU. (24 Ekim 2014, Nahçıvan) TÜRK KENEŞİ GENEL SEKRETERİ RAMİL HASANOV UN İŞ ADAMLARINA HİTABI ÜÇÜNCÜ TÜRK KENEŞİ İŞ FORUMU (24 Ekim 2014, Nahçıvan) TÜRK KENEŞİ GENEL SEKRETERİ RAMİL HASANOV UN İŞ ADAMLARINA HİTABI Sayın Âli Meclis Başkanı, Sayın Bakan, Sayın Oda Başkanları, Değerli İş Adamları,

Detaylı

TÜRKİYE CUMHURİYETİ DIŞİŞLERİ BAKANLIĞI TÜRKİYE NİN ENERJİ STRATEJİSİ. Enerji, Su ve Çevre İşleri Genel Müdür Yardımcılığı

TÜRKİYE CUMHURİYETİ DIŞİŞLERİ BAKANLIĞI TÜRKİYE NİN ENERJİ STRATEJİSİ. Enerji, Su ve Çevre İşleri Genel Müdür Yardımcılığı TÜRKİYE CUMHURİYETİ DIŞİŞLERİ BAKANLIĞI TÜRKİYE NİN ENERJİ STRATEJİSİ Enerji, Su ve Çevre İşleri Genel Müdür Yardımcılığı Ocak 2008 TÜRKİYE NİN ENERJİ STRATEJİSİ Türkiye, başta Orta Doğu ve Hazar Havzası

Detaylı

Piyasaya Hazırlık Ortaklık Girişimi

Piyasaya Hazırlık Ortaklık Girişimi Piyasaya Hazırlık Ortaklık Girişimi Geleceğin Karbon Piyasaları Şekilleniyor Pazara Hazırlık Ortaklık Girişimi (PMR) Kyoto Protokolü nün ilk yükümlülük döneminin sona ereceği 2020 yılı sonrası yeni iklim

Detaylı

CEYHAN DA SANAYİ KURULUŞLARI BOTAŞ

CEYHAN DA SANAYİ KURULUŞLARI BOTAŞ CEYHAN DA SANAYİ KURULUŞLARI BOTAŞ AYLAR İTİBARIYLA TAŞINAN HAM PETROL MİKTARLARI (BİN VARİL) "Son 12 Ay" YIL AY IRAK- TÜRKİYE CEYHAN- KIRIKKALE BATMAN- DÖRTYOL 2011 Aralık 12.653 1.739 1.232 17.743 2011

Detaylı

Economıc and Strategıc Expectations from Trans Anatolıan Natural Gas Pipeline Project

Economıc and Strategıc Expectations from Trans Anatolıan Natural Gas Pipeline Project MPRA Munich Personal RePEc Archive Economıc and Strategıc Expectations from Trans Anatolıan Natural Gas Pipeline Project Elchin Suleymanov and Fakhri Hasanov and Osman Nuri Aras Qafqaz University, Qafqaz

Detaylı

INTERNATIONAL MONETARY FUND IMF (ULUSLARARASI PARA FONU) KÜRESEL EKONOMİK GÖRÜNÜM OCAK 2015

INTERNATIONAL MONETARY FUND IMF (ULUSLARARASI PARA FONU) KÜRESEL EKONOMİK GÖRÜNÜM OCAK 2015 INTERNATIONAL MONETARY FUND IMF (ULUSLARARASI PARA FONU) KÜRESEL EKONOMİK GÖRÜNÜM OCAK 2015 Hazırlayan: Ekin Sıla Özsümer AB ve Uluslararası Organizasyonlar Şefliği Uzman Yardımcısı IMF Küresel Ekonomik

Detaylı

TÜRKİYE CUMHURİYETİ DIŞİŞLERİ BAKANLIĞI TÜRKİYE NİN ENERJİ STRATEJİSİ. Enerji, Su ve Çevre İşleri Genel Müdür Yardımcılığı

TÜRKİYE CUMHURİYETİ DIŞİŞLERİ BAKANLIĞI TÜRKİYE NİN ENERJİ STRATEJİSİ. Enerji, Su ve Çevre İşleri Genel Müdür Yardımcılığı TÜRKİYE CUMHURİYETİ DIŞİŞLERİ BAKANLIĞI TÜRKİYE NİN ENERJİ STRATEJİSİ Enerji, Su ve Çevre İşleri Genel Müdür Yardımcılığı Ocak 2009 TÜRKİYE NİN ENERJİ STRATEJİSİ Türkiye, başta Orta Doğu ve Hazar Havzası

Detaylı

GÜMÜŞHANE TİCARET VE SANAYİ ODASI

GÜMÜŞHANE TİCARET VE SANAYİ ODASI (2015) GÜMÜŞHANE TİCARET VE SANAYİ ODASI İRAN ANLAŞMASININ TÜRKİYE ÜZERİNE POTANSİYEL ETKİLERİ İRAN ANLAŞMASININ TÜRKİYE ÜZERİNE POTANSİYEL ETKİLERİ İran ın nükleer programı üzerine dünya güçleri diye

Detaylı

TÜRKİYE - ARJANTİN YUVARLAK MASA TOPLANTISI - 1

TÜRKİYE - ARJANTİN YUVARLAK MASA TOPLANTISI - 1 STRATEJİK VİZYON BELGESİ ( TASLAK ) TÜRKİYE - ARJANTİN YUVARLAK MASA TOPLANTISI - 1 Yeni Dönem Türkiye - Arjantin İlişkileri: Fırsatlar ve Riskler ( 2014 Buenos Aires - İstanbul ) Türkiye; 75 milyonluk

Detaylı

TÜRK KONSEYİ EKONOMİK İLİŞKİLERİ YETERLİ Mİ?

TÜRK KONSEYİ EKONOMİK İLİŞKİLERİ YETERLİ Mİ? TÜRK KONSEYİ EKONOMİK İLİŞKİLERİ YETERLİ Mİ? Dr. Fatih Macit, Süleyman Şah Üniversitesi Öğretim Üyesi, HASEN Bilim ve Uzmanlar Kurulu Üyesi Giriş Türk Konseyi nin temelleri 3 Ekim 2009 da imzalanan Nahçivan

Detaylı

Türkiye-Kosova Serbest Ticaret Anlaşması IV. Tur Müzakereleri. Caner ERDEM AB Uzman Yardımcısı Avrupa Birliği ve Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü

Türkiye-Kosova Serbest Ticaret Anlaşması IV. Tur Müzakereleri. Caner ERDEM AB Uzman Yardımcısı Avrupa Birliği ve Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü Türkiye-Kosova Serbest Ticaret Anlaşması IV. Tur Müzakereleri Caner ERDEM AB Uzman Yardımcısı Avrupa Birliği ve Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü Eylül 2013 Sunum Planı STA ların Yasal Çerçevesi Türkiye nin

Detaylı

Dünya Enerji Görünümü 2012. Dr. Fatih BİROL Uluslararası Enerji Ajansı Baş Ekonomisti Ankara, 25 Aralık 2012

Dünya Enerji Görünümü 2012. Dr. Fatih BİROL Uluslararası Enerji Ajansı Baş Ekonomisti Ankara, 25 Aralık 2012 Dünya Enerji Görünümü 2012 Dr. Fatih BİROL Uluslararası Enerji Ajansı Baş Ekonomisti Ankara, 25 Aralık 2012 Genel Durum Küresel enerji sisteminin temelleri değişiyor Bazı ülkelerde petrol ve doğalgaz üretimi

Detaylı

TÜRKMENİSTAN: HIZLA YÜKSELEN ÜLKE Günümüzde ülkede başarılı bir şekilde yürütülen ekonomi stratejisi ve uygulanan iç ve dış siyaset neticesinde

TÜRKMENİSTAN: HIZLA YÜKSELEN ÜLKE Günümüzde ülkede başarılı bir şekilde yürütülen ekonomi stratejisi ve uygulanan iç ve dış siyaset neticesinde TÜRKMENİSTAN: HIZLA YÜKSELEN ÜLKE Günümüzde ülkede başarılı bir şekilde yürütülen ekonomi stratejisi ve uygulanan iç ve dış siyaset neticesinde Türkmenistan Asya nın parlayan yıldızı olarak anılmaktadır.

Detaylı

CAM SANAYİİ. Hazırlayan Birsen YILMAZ 2006. T.C. Başbakanlık Dış Ticaret Müsteşarlığı İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi

CAM SANAYİİ. Hazırlayan Birsen YILMAZ 2006. T.C. Başbakanlık Dış Ticaret Müsteşarlığı İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi CAM SANAYİİ Hazırlayan Birsen YILMAZ 2006 T.C. Başbakanlık Dış Ticaret Müsteşarlığı İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi TÜRKİYE'DE ÜRETİM Cam sanayii, inşaat, otomotiv, meşrubat, gıda, beyaz eşya, mobilya,

Detaylı

Türkiye ve Avrupa Birliği

Türkiye ve Avrupa Birliği Türkiye ve Avrupa Birliği Türkiye ve Avrupa Birliği İlişkisi Avrupa Birliği 25 Mart 1957 tarihinde imzalanan Roma Antlaşması'yla Avrupa Ekonomik Topluluğu adı altında doğdu. Türkiye 1959 yılında bu topluluğun

Detaylı

HAZİRAN AYINDA ÖNE ÇIKAN GELİŞMELER. AB Liderleri Jean-Claude Juncker in AB Komisyonu Başkanı Olması İçin Uzlaştı

HAZİRAN AYINDA ÖNE ÇIKAN GELİŞMELER. AB Liderleri Jean-Claude Juncker in AB Komisyonu Başkanı Olması İçin Uzlaştı SİYASİ GELİŞMELER HAZİRAN AYINDA ÖNE ÇIKAN GELİŞMELER AB Liderleri 27 Haziran da Jean- Claude Juncker i AB Komisyon Başkan adayı olarak belirledi. Schulz yeniden AP Başkanı oldu. AB Liderleri Jean-Claude

Detaylı

Basın Bülteni Release

Basın Bülteni Release Basın Bülteni Release BASF, ikinci çeyrekte satış hacmini artırdı 26 Temmuz 2014 BASF, 2014 yılı ikinci çeyreğinde satışlarını yüzde 1 artırarak 18,5 milyar avroya çıkardı. Şirketin faiz ve vergi öncesi

Detaylı

LOJİSTİK SEKTÖRÜ BÜYÜME ORANLARI

LOJİSTİK SEKTÖRÜ BÜYÜME ORANLARI RAPOR: TÜRKİYE NİN LOJİSTİK GÖRÜNÜMÜ Giriş: Malumları olduğu üzere, bir ülkenin kalkınması için üretimin olması ve bu üretimin hedefe ulaşması bir zorunluluktur. Lojistik, ilk olarak coğrafyanın bir ürünüdür,

Detaylı

TÜRKİYE - İTALYA YUVARLAK MASA TOPLANTISI - 1

TÜRKİYE - İTALYA YUVARLAK MASA TOPLANTISI - 1 ( TASLAK STRATEJİK VİZYON BELGESİ ) TÜRKİYE - İTALYA YUVARLAK MASA TOPLANTISI - 1 Yeni Dönem Türkiye - İtalya İlişkileri: Fırsatlar ve Güçlükler ( 2014 ) Türkiye; 75 milyonluk nüfusu, gelişerek büyüyen

Detaylı

Şişecam, Yenişehir de dünya genelinde tek lokasyonda kurulu en büyük Cam Kompleksi nin yeni yatırımlarını açtı.

Şişecam, Yenişehir de dünya genelinde tek lokasyonda kurulu en büyük Cam Kompleksi nin yeni yatırımlarını açtı. Basın Bülteni Şişecam, Yenişehir de dünya genelinde tek lokasyonda kurulu en büyük Cam Kompleksi nin yeni yatırımlarını açtı. Şişecam, Yenişehir Cam Kompleksi nde yer alan Anadolu Cam Fabrikası 4. Cam

Detaylı

T.C. BAKÜ BÜYÜKELÇİLİĞİ TİCARET MÜŞAVİRLİĞİ

T.C. BAKÜ BÜYÜKELÇİLİĞİ TİCARET MÜŞAVİRLİĞİ BİLGİLENDİRME TOPLANTISI (KARS, ARDAHAN, IĞDIR, AĞRI) T.C. BAKÜ BÜYÜKELÇİLİĞİ TİCARET MÜŞAVİRLİĞİ 14-15 MAYıS 2012 2 1. Azerbaycan Cumhuriyeti SUNUM PLANı Ekonomik ve Sosyal Göstergeler Enerji Kaynakları

Detaylı

Türkiye Ulusal Coğrafi Bilgi Altyapısı Kurulumu Projesi Fizibilite Etüdü Çalıştayı Açılış Konuşması (Dr.Özkan DALBAY, Türksat A.Ş.

Türkiye Ulusal Coğrafi Bilgi Altyapısı Kurulumu Projesi Fizibilite Etüdü Çalıştayı Açılış Konuşması (Dr.Özkan DALBAY, Türksat A.Ş. Türkiye Ulusal Coğrafi Bilgi Altyapısı Kurulumu Projesi Fizibilite Etüdü Çalıştayı Açılış Konuşması (Dr.Özkan DALBAY, Türksat A.Ş. Genel Müdürü) 1 Sayın Bakanım, Sayın Müsteşarım, Sayın Genel Müdürüm,Kamu

Detaylı

TÜRKĐYE NĐN ENERJĐ ARZ POLĐTĐKALARI

TÜRKĐYE NĐN ENERJĐ ARZ POLĐTĐKALARI TÜRKĐYE NĐN ENERJĐ ARZ POLĐTĐKALARI Selahattin HAKMAN TÜSĐAD Enerji Çalışma Grubu Üyesi Sabancı Holding Enerji Grup Başkanı Enerji Arz ve Talebi 6000 (Mtoe) 5000 4000 3000 2000 1000 0 1980 2000 2006 2015

Detaylı

SİYASET BİLİMİ VE ULUSLARARASI İLİŞKİLER DOKTORA PROGRAMI DERS İÇERİKLERİ ZORUNLU DERSLER. Modern Siyaset Teorisi

SİYASET BİLİMİ VE ULUSLARARASI İLİŞKİLER DOKTORA PROGRAMI DERS İÇERİKLERİ ZORUNLU DERSLER. Modern Siyaset Teorisi SİYASET BİLİMİ VE ULUSLARARASI İLİŞKİLER DOKTORA PROGRAMI DERS İÇERİKLERİ ZORUNLU DERSLER Modern Siyaset Teorisi Dersin Kodu SBU 601 Siyaset, iktidar, otorite, meşruiyet, siyaset sosyolojisi, modernizm,

Detaylı

Dünya ekonomisinde kartlar yeniden karılıyor!

Dünya ekonomisinde kartlar yeniden karılıyor! Dünya ekonomisinde kartlar yeniden karılıyor! Çin ABD savaşı kızışıyor. AB ile TTIP görüşmelerini sürdüren ABD`nin, TPP`yi olumlu sonuçlandırarak, Çin`in bölgede artan etkinliğini dengelemek açısından

Detaylı

TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi. Uluslar arası İlişkiler Bölümü

TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi. Uluslar arası İlişkiler Bölümü TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi Uluslar arası İlişkiler Bölümü Avrasya da Ekonomik İşbirliği İmkanları: Riskler ve Fırsatların Konsolidasyonu Mustafa Aydın Ankara, 30 Mayıs 2006 Avrasya Ekonomik

Detaylı

T.C. ZİRAAT BANKASI A.Ş. DÜNYA TÜRK GİRİŞİMCİLER KURULTAYI 10-11 NİSAN 2009 Boğazdan Körfeze Fırsatlar 1 SUNUM PLANI KÖRFEZ BÖLGE PROFİLİ KÖRFEZ ÜLKELERİ İLE İLİŞKİLER SONUÇ VE ÖNERİLER 2 Bölge Profili

Detaylı

değildir. Ufkun ötesini de görmek ve bilmek gerekir

değildir. Ufkun ötesini de görmek ve bilmek gerekir Yalnız z ufku görmek g kafi değildir. Ufkun ötesini de görmek ve bilmek gerekir 1 Günümüz bilgi çağıdır. Bilgisiz mücadele mümkün değildir. 2 Türkiye nin Jeopolitiği ; Yani Yerinin Önemi, Gücünü, Hedeflerini

Detaylı

Çin i Gösteriyor. Kasım ayında Pekin de gerçekleştirilen. Altay ATLI

Çin i Gösteriyor. Kasım ayında Pekin de gerçekleştirilen. Altay ATLI KAPAK DOSYASI Rusya nın Enerji İbresi Çin i Gösteriyor Altay ATLI Kasım ayında Pekin de gerçekleştirilen Asya Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Zirvesi üye ülkeler arasında imzalanan çok sayıda ikili anlaşmaya

Detaylı

GÜNEY GAZ KORİDORU ENERJİDE YENİ ÇÖZÜM

GÜNEY GAZ KORİDORU ENERJİDE YENİ ÇÖZÜM GÜNEY GAZ KORİDORU ENERJİDE YENİ ÇÖZÜM John Roberts, Enerji Güvenliği Uzmanı, Platts Kısa bir süre önce, AB Komisyonu nun enerjiden sorumlu üyesi Günther Oettinger Avrupa Birliği ne ulaştırılacak yıllık

Detaylı

Rusya nın DTÖ Üyeliğinin Türk-Rus Ticari İlişkilerine Olası Etkileri

Rusya nın DTÖ Üyeliğinin Türk-Rus Ticari İlişkilerine Olası Etkileri Rusya nın DTÖ Üyeliğinin Türk-Rus Ticari İlişkilerine Olası Etkileri Türkiye ve Rusya Rusya, Türkiye tarihinde önemli yer tutmuş bir coğrafya Geçmişte ve günümüzde Rusya ile olan ilişkilerimiz DTÖ üyeliği

Detaylı

AZERBAYCAN MİLLİ GÜVENLİK STRATEJİSİ BELGESİ

AZERBAYCAN MİLLİ GÜVENLİK STRATEJİSİ BELGESİ AZERBAYCAN MİLLİ GÜVENLİK STRATEJİSİ BELGESİ 1. "Azerbaycan Milli Güvenlik Stratejisi Belgesi", Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev tarafından 23 Mayıs 2007 tarihinde onaylanarak yürürlüğe girmiştir.

Detaylı

YAPI FUARI TURKEYBUILD İSTANBUL FUARI ZİYARET ORGANİZASYONU SONUÇLARI

YAPI FUARI TURKEYBUILD İSTANBUL FUARI ZİYARET ORGANİZASYONU SONUÇLARI YAPI FUARI TURKEYBUILD İSTANBUL FUARI ZİYARET ORGANİZASYONU SONUÇLARI Övgü PINAR-Nurel KILIÇ Yapı fuarları; mal ve hizmet üreten kuruluşlar ile yine bu sektörde çalışan yöneticiler, mimarlar, mühendisler,

Detaylı

4. TÜRKİYE - AVRUPA FORUMU

4. TÜRKİYE - AVRUPA FORUMU 4. TÜRKİYE - AVRUPA FORUMU Yeni Dönem Türkiye - AB Perspektifi Transatlantik Ticaret ve Yatırım Ortaklığı: Fırsatlar ve Riskler ( 21-22 Kasım 2013, İstanbul ) SONUÇ DEKLARASYONU ( GEÇİCİ ) 1-4. Türkiye

Detaylı

11-16 ŞUBAT DEMİR CEVHERİ PİYASA FİYATLARI

11-16 ŞUBAT DEMİR CEVHERİ PİYASA FİYATLARI 11-16 ŞUBAT DEMİR CEVHERİ PİYASA FİYATLARI MADEN DERECE MENŞEİ CFR(USD/MT) DEMİR %65 TÜRKİYE 152-154 DEMİR %60/59 TÜRKİYE 131-133 DEMİR %55/54 TÜRKİYE 112-114 11-16 ŞUBAT CEVHERİ PİYASA FİYATLARI MADEN

Detaylı

ÇİMENTO SEKTÖRÜ 10.04.2014

ÇİMENTO SEKTÖRÜ 10.04.2014 ÇİMENTO SEKTÖRÜ TABLO 1: EN ÇOK ÜRETİM YAPAN 15 ÜLKE (2012) TABLO 2: EN ÇOK TÜKETİM YAPAN 15 ÜLKE (2012) SEKTÖRÜN GENEL DURUMU Dünyada çimento üretim artışı hızlanarak devam ederken 2012 yılında dünya

Detaylı

İstanbul, Türkiye, 12 Nisan 2013 Turcas Petrol A.Ş. (IMKB: TRCAS ) ( Turcas )

İstanbul, Türkiye, 12 Nisan 2013 Turcas Petrol A.Ş. (IMKB: TRCAS ) ( Turcas ) İstanbul, Türkiye, 12 Nisan 2013 Turcas Petrol A.Ş. (IMKB: TRCAS ) ( Turcas ) Akaryakıt dağıtımı ve madeni yağlar, petrol rafinajı ve elektrik üretimi-ticareti alanlarında faaliyet gösteren Türkiye nin

Detaylı

DOĞRUDAN YABANCI YATIRIM

DOĞRUDAN YABANCI YATIRIM Invest in DOĞRUDAN YABANCI YATIRIM Türkiye de Doğrudan Yabancı Yatırımın Gelişimi Makroekonomik anlamda küresel ekonomiye uyumu sağlayan yapısal reformlar, bir yandan Türkiye yi doğrudan yabancı yatırım

Detaylı

Orta Karadeniz Bölgesel İnovasyon Stratejisi 2013-2023

Orta Karadeniz Bölgesel İnovasyon Stratejisi 2013-2023 Orta Karadeniz Bölgesel İnovasyon Stratejisi 2013-2023 İÇERİK Amaç, Vizyon Hazırlık Süreci İnovasyona Dayalı Mevcut Durum Stratejiler Kümelenme ile ilgili faaliyetler Sorular (Varsa) İNOVASYON & KÜMELENME

Detaylı

Technology. and. Machine

Technology. and. Machine Technology and Machine Cezayir Teknoloji İthal Etmek İSTİYOR Kuzey Afrika nın en geniş yüzölçümüne, 35 milyona yakın nüfusa ve büyük petrol ve doğal gaz rezervlerine sahip olan Cezayir, ekonomik veriler

Detaylı

ENERJİ GÜVENLİĞİ ÇALIŞTAYI Türkiye Nükleer Güç Programı 2030

ENERJİ GÜVENLİĞİ ÇALIŞTAYI Türkiye Nükleer Güç Programı 2030 VİZYON BELGESİ(TASLAK) ENERJİ GÜVENLİĞİ ÇALIŞTAYI Türkiye Nükleer Güç Programı 2030 (03-05 Aralık 2015, İstanbul) BÖLÜM 1 Nükleer Güç Programı (NGP) Geliştirilmesinde Önemli Ulusal Politika Adımları Temel

Detaylı

Özet Tanıtım Dokümanı

Özet Tanıtım Dokümanı Özet Tanıtım Dokümanı Istanbul, 2012 UME GLOBAL, kurumsal finansman / özel girişim sermayesi alanlarında danışmanlık hizmeti veren güvenilir bir ortaktır Geçmiş Deneyimler Toplamda 70 yılı aşkın endüstri,

Detaylı

Tarım & gıda alanlarında küreselleşme düzeyi. Hareket planları / çözüm önerileri. Uluslararası yatırımlar ve Türkiye

Tarım & gıda alanlarında küreselleşme düzeyi. Hareket planları / çözüm önerileri. Uluslararası yatırımlar ve Türkiye Fırsatlar Ülkesi Türkiye Yatırımcılar için Güvenli bir Liman Tarım ve Gıda Sektöründe Uluslararası Yatırımlar Dr Mehmet AKTAŞ Yaşar Holding A.Ş. 11-12 Şubat 2009, İstanbul sunuş planı... I. Küresel gerçekler,

Detaylı

1.- GÜMRÜK BİRLİĞİ: 1968 (Ticari engellerin kaldırılması + OGT) 2.- AET den AB ye GEÇİŞ :1992 (Kişilerin + Sermayenin + Hizmetlerin Serbest Dolaşımı.

1.- GÜMRÜK BİRLİĞİ: 1968 (Ticari engellerin kaldırılması + OGT) 2.- AET den AB ye GEÇİŞ :1992 (Kişilerin + Sermayenin + Hizmetlerin Serbest Dolaşımı. TÜRKİYE AB İLİŞKİLERİ HAFTA 2 Roma Antlaşması Avrupa Ekonomik Topluluğu AET nin kurulması I. AŞAMA AET de Gümrük Birliğine ulaşma İngiltere, Danimarka, İrlanda nın AET ye İspanya ve Portekiz in AET ye

Detaylı

TÜRKİYE NİN ENERJİ SATRANCI EKİM 2007

TÜRKİYE NİN ENERJİ SATRANCI EKİM 2007 EKONOMİ TÜRKİYE NİN ENERJİ SATRANCI EKİM 2007 SARIKONAKLAR İŞ MERKEZİ C. BLOK D.16 AKATLAR İSTANBUL-TÜRKİYE 02123528795-02123528796 www.turksae.com TÜRKİYE NİN ENERJİ SATRANCI Yirmi birinci yüzyılda ekonomik

Detaylı

Sayın Büyükelçi, Değerli Konuklar, Kıymetli Basın Mensupları,

Sayın Büyükelçi, Değerli Konuklar, Kıymetli Basın Mensupları, Sayın Büyükelçi, Değerli Konuklar, Kıymetli Basın Mensupları, Bugün, ulusal savunmamızın güvencesi ve bölge barışı için en önemli denge ve istikrâr unsuru olan Türk Silahlı Kuvvetleri nin etkinliğini ve

Detaylı

Şirketin kuruluşundan bugüne kadar geçirdiği evreler ve yurtdışı ve yurtiçinde gerçekleştirilen yatırımlar

Şirketin kuruluşundan bugüne kadar geçirdiği evreler ve yurtdışı ve yurtiçinde gerçekleştirilen yatırımlar Esen Bulca, Trakya Cam Pazarlama Müdürü Şirketin kuruluşundan bugüne kadar geçirdiği evreler ve yurtdışı ve yurtiçinde gerçekleştirilen yatırımlar Şişecam Grubu bünyesinde düzcam üretim ve pazarlama faaliyetleri,

Detaylı

Çimento, Cam, Seramik ve Toprak Ürünleri Sektör Raporu 2010

Çimento, Cam, Seramik ve Toprak Ürünleri Sektör Raporu 2010 Çimento, Cam, Seramik ve Toprak Ürünleri Sektör Raporu 2010 Avrupa kıtasından Amerika kıtasına, Orta Doğu Ülkelerinden Afrika ülkelerine kadar geniş yelpazeyi kapsayan 200 ülkeye ihracat gerçekleştiren

Detaylı

Yakın n Gelecekte Enerji

Yakın n Gelecekte Enerji Yakın n Gelecekte Enerji Doç.Dr.Mustafa TIRIS Enerji Enstitüsü Müdürü Akademik Forum 15 Ocak 2005 Kalyon Otel, İstanbul 1 Doç.Dr.Mustafa TIRIS 1965 Yılı nda İzmir de doğdu. 1987 Yılı nda İTÜ den Petrol

Detaylı

İstanbul, Türkiye, 17 Mayıs 2013 Turcas Petrol A.Ş. (IMKB: TRCAS ) ( Turcas )

İstanbul, Türkiye, 17 Mayıs 2013 Turcas Petrol A.Ş. (IMKB: TRCAS ) ( Turcas ) İstanbul, Türkiye, 17 Mayıs 213 Turcas Petrol A.Ş. (IMKB: TRCAS ) ( Turcas ) Akaryakıt dağıtımı ve madeni yağlar, petrol rafinajı ve elektrik üretimi-ticareti alanlarında faaliyet gösteren Türkiye nin

Detaylı

Seri:XI, No:29 sayılı Tebliğe istinaden hazırlanmış 30.6.2011 tarihli Faaliyet Raporudur.

Seri:XI, No:29 sayılı Tebliğe istinaden hazırlanmış 30.6.2011 tarihli Faaliyet Raporudur. ÖZBAL ÇELİK BORU Seri:XI, No:29 sayılı Tebliğe istinaden hazırlanmış 30.6.2011 tarihli Faaliyet Raporudur. a) Raporun Dönemi: 1.1.2011-30.6.2011 Ortaklığın Ünvanı: Özbal Çelik Boru San. Tic. Ve Taah. A.Ş.

Detaylı

ENERJİ SEKTÖRÜMÜZÜN POZİTİF GÖRÜNÜMÜ

ENERJİ SEKTÖRÜMÜZÜN POZİTİF GÖRÜNÜMÜ ENERJİ SEKTÖRÜMÜZÜN POZİTİF GÖRÜNÜMÜ Önce, bir haber aktaralım. Anadolu Ajansı nın Ocak 2015 tarihli haberi, Türkiye nin enerji ithalatı 2014 yılında bir önceki yıla göre yüzde 1,8 azalarak 54 milyar 906

Detaylı

YENİ DENGELER. Avrupa doğalgaz piyasasında ENERJİ

YENİ DENGELER. Avrupa doğalgaz piyasasında ENERJİ >> ENERJİ Hazırlayan: Ela ULUATAM (Uzman Yardımcısı) AB Proje Geliştirme ve İzleme Müdürlüğü Avrupa doğalgaz piyasasında YENİ DENGELER Mevcut boru hatlarının yanı sıra geliştirilen orta ve büyük ölçekli

Detaylı

DÜNYA BANKASI TÜRKİYE DÜZENLİ EKONOMİ NOTU TEMMUZ 2015. Hazırlayan: Ekin Sıla Özsümer. Uluslararası İlişkiler Müdürlüğü

DÜNYA BANKASI TÜRKİYE DÜZENLİ EKONOMİ NOTU TEMMUZ 2015. Hazırlayan: Ekin Sıla Özsümer. Uluslararası İlişkiler Müdürlüğü DÜNYA BANKASI TÜRKİYE DÜZENLİ EKONOMİ NOTU TEMMUZ 2015 Hazırlayan: Ekin Sıla Özsümer Uluslararası İlişkiler Müdürlüğü DÜNYA BANKASI TÜRKİYE DÜZENLİ EKONOMİ NOTU Temmuz ayı içerisinde Dünya Bankası Türkiye

Detaylı

GİRİŞ. Anahtar kavramlar: Lojistik merkez, Kars, demir ipek yolu, kombine taşımacılık, enerji kaynakları, Avrupa, Çin, Orta Asya ve Kafkasya dır.

GİRİŞ. Anahtar kavramlar: Lojistik merkez, Kars, demir ipek yolu, kombine taşımacılık, enerji kaynakları, Avrupa, Çin, Orta Asya ve Kafkasya dır. LOJİSTİK MERKEZİNİN KARS TA KURULABİLİRLİĞİNE İLİŞKİN RAPOR GİRİŞ İki kutuplu sistem üzerine inşa edilen uluslararası ilişkiler teorileri, Soğuk Savaş sonrası dönemle birlikte yeni dünya düzenini açıklamakta

Detaylı

Brezilya Plastik Ambalaj Sanayi Araştırması

Brezilya Plastik Ambalaj Sanayi Araştırması Brezilya Plastik Ambalaj Sanayi Araştırması Brezilya Nüfus açısından, 205 milyon kişi ile dünyanın 5 nci büyük ülkesi olan Brezilya, son dönemde sağlanan ekonomik büyüme ve refah düzeyinin artması ile

Detaylı

Mars Enerji Hakkında

Mars Enerji Hakkında Mars Enerji Hakkında Mars Enerji International Hollanda Üretim Planı ; RES Servis ve kurulumda, Hollanda lı partner Avrupalı yatırımcıları TR ye gelmesinde köprü Üreticiler ile hızlı işbirlikleri Mars

Detaylı

Yaşam Boyu Finansal Okur-Yazarlık

Yaşam Boyu Finansal Okur-Yazarlık Yaşam Boyu Finansal Okur-Yazarlık HAKKIMIZDA İFE İstanbul Finans Enstitüsü Kasım 2010 yılında tescil edilerek İFE İstanbul Finans Enstitüsü Eğitim ve Danışmanlık Hizmetleri Limited Şirketi ünvanı ile kurulmuştur.

Detaylı

Dünyada Enerji Görünümü

Dünyada Enerji Görünümü 09 Nisan 2014 Çarşamba Dünyada Enerji Görünümü Dünyada, artan gelir ve nüfus artışına paralel olarak birincil enerji talebindeki yükseliş hız kazanmaktadır. Nüfus artışının özellikle OECD Dışı ülkelerden

Detaylı

TÜBİSAD Bilişim Çözümleri Platformu

TÜBİSAD Bilişim Çözümleri Platformu TÜBİSAD Bilişim Çözümleri Platformu Bilgi ve iletişim teknolojilerinde yaşanan hızlı gelişmeler sektörde üretilen mal ve hizmetlerin hedef kitleye yeterli düzeyde ulaşmasını da zorlaştırıyor. Artık sadece

Detaylı

YENİ HÜKÜMET PROGRAMI EKONOMİ VE HAZIR GİYİM SEKTÖRÜ İÇİN DEĞERLENDİRME EKONOMİ VE STRATEJİ DANIŞMANLIK HİZMETLERİ 30 KASIM 2015

YENİ HÜKÜMET PROGRAMI EKONOMİ VE HAZIR GİYİM SEKTÖRÜ İÇİN DEĞERLENDİRME EKONOMİ VE STRATEJİ DANIŞMANLIK HİZMETLERİ 30 KASIM 2015 YENİ HÜKÜMET PROGRAMI EKONOMİ VE HAZIR GİYİM SEKTÖRÜ İÇİN DEĞERLENDİRME EKONOMİ VE STRATEJİ DANIŞMANLIK HİZMETLERİ 30 KASIM 2015 HÜKÜMETİN YAPISI VE BAKANLIKLAR EKONOMİ YÖNETİMİ; REFORMLAR İLE HIZLI EKONOMİK

Detaylı

İşletmelerin Büyüme Şekilleri

İşletmelerin Büyüme Şekilleri Yrd.Doç.Dr. Gaye Açıkdilli Yrd.Doç.Dr. Erdem Kırkbeşoğlu İŞLETMELERİN BÜYÜMESİ İşletmelerin Büyüme Nedenleri Optimum büyüklüğe ulaşma Piyasalarda etkinliği arttırarak kar elde etme olanaklarını arttırma

Detaylı

Doğudan Batıya...Batıdan Doğuya...İPEK YOLU 2 İPEK YOLU

Doğudan Batıya...Batıdan Doğuya...İPEK YOLU 2 İPEK YOLU Avrasya için Yeni Bir Fırsat: Tarihi İpek Yolu nun Yeniden Canlandırılması Hüseyin Erdem Avrasya Ticaret ve Sanayi Odaları 2. Zirve Toplantısı 28 Mayıs 2006 Doğudan Batıya...Batıdan Doğuya...İPEK YOLU

Detaylı

ZORLUKLAR, FIRSATLAR VE STRATEJĐLER

ZORLUKLAR, FIRSATLAR VE STRATEJĐLER Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası FĐNANSAL EĞĐTĐM VE FĐNANSAL FARKINDALIK: ZORLUKLAR, FIRSATLAR VE STRATEJĐLER Durmuş YILMAZ Başkan Mart 2011 Đstanbul Sayın Bakanım, Saygıdeğer Katılımcılar, Değerli Konuklar

Detaylı

KTTO PROJE, EĞİTİM VE ARAŞTIRMA MERKEZİ

KTTO PROJE, EĞİTİM VE ARAŞTIRMA MERKEZİ KTTO PROJE, EĞİTİM VE ARAŞTIRMA MERKEZİ Aile Şirketlerinde Kurumsallaşma ve Kurumsal Yönetim Eğitimi 22 Şubat 2014 Eğitmen:Dr. Güler Manisalı Darman Eğitimin Amacı Bütün dünyada, şirketlerin temeline bakıldığı

Detaylı

11 EYLÜL SALDIRISI VE YENİ DÜNYA: SOĞUK BARIŞ DÖNEMİ

11 EYLÜL SALDIRISI VE YENİ DÜNYA: SOĞUK BARIŞ DÖNEMİ INSTITUTE FOR STRATEGIC STUDIES S A E STRATEJİK ARAŞTIRMALAR ENSTİTÜSÜ KASIM, 2003 11 EYLÜL SALDIRISI VE YENİ DÜNYA: SOĞUK BARIŞ DÖNEMİ 11 EYLÜL SALDIRISI SONUÇ DEĞERLENDİRMESİ FİZİKİ SONUÇ % 100 YIKIM

Detaylı

T.C. EKONOMİ BAKANLIĞI İhracat Genel Müdürlüğü PAZARA GİRİŞ KOORDİNASYON YAPISI VE HEDEF ÜLKELER

T.C. EKONOMİ BAKANLIĞI İhracat Genel Müdürlüğü PAZARA GİRİŞ KOORDİNASYON YAPISI VE HEDEF ÜLKELER T.C. EKONOMİ BAKANLIĞI İhracat Genel Müdürlüğü PAZARA GİRİŞ KOORDİNASYON YAPISI VE HEDEF ÜLKELER 4 Haziran 2012 SUNUŞ GÜNDEMİ Pazara Giriş Koordinasyon Yapısı Yeni Yaklaşım Pazara Giriş Komitesi Ülke Masaları

Detaylı

21. YÜZYILDA TEMEL RİSKLER

21. YÜZYILDA TEMEL RİSKLER 21. YÜZYILDA TEMEL RİSKLER KÜRESEL EKONOMİYİ ROTASINDAN ÇIKARABİLECEK 10 BÜYÜK TEHLİKE DÜNYA EKONOMİSİ VE ABD EKONOMİSİNDE OLASI MAKRO DENGESİZLİKLER (BÜTÇE VE CARİ İ LEMLER AÇIĞI) (TWIN TOWERS) İSTİKRARSIZ

Detaylı

2011'de enerji güvenliği meselesine nasıl bakalım?

2011'de enerji güvenliği meselesine nasıl bakalım? tepav Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı 2011'de enerji güvenliği meselesine nasıl bakalım? 13. Enerji Arenası İstanbul, 8 Eylül 2011 Sayfa 2 Kısaca TEPAV Üç temel disiplinde araştırma kapasitesi

Detaylı

DÜNYA SERAMİK KAPLAMA MALZEMELERİ SEKTÖRÜNE GENEL BAKIŞ

DÜNYA SERAMİK KAPLAMA MALZEMELERİ SEKTÖRÜNE GENEL BAKIŞ DÜNYA SERAMİK KAPLAMA MALZEMELERİ SEKTÖRÜNE GENEL BAKIŞ Hazırlayan ve Derleyen: Zehra N.ÖZBİLGİN Ar-Ge Şube Müdürlüğü Kasım 2012 DÜNYA SERAMİK KAPLAMA MALZEMELERİNDE ÜRETİM VE TÜKETİM yılında 9.546 milyon

Detaylı

TÜRKİYE NİN İHTİYAÇ DUYDUĞU FUAR 3.ELECTRONIST FUARI

TÜRKİYE NİN İHTİYAÇ DUYDUĞU FUAR 3.ELECTRONIST FUARI TÜRKİYE NİN İHTİYAÇ DUYDUĞU FUAR 3.ELECTRONIST FUARI Sektörlerindeki ürünlerin, en son teknolojik gelişmelerin, dünyadaki trendlerin ve son uygulamaların sergilendiği, 25-28 Eylül 2014 tarihleri arasında

Detaylı

Medikal Turizmde Tanıtım, Pazarlama Stratejileri ve Hedef Ülkeler

Medikal Turizmde Tanıtım, Pazarlama Stratejileri ve Hedef Ülkeler Medikal Turizmde Tanıtım, Pazarlama Stratejileri ve Hedef Ülkeler Oğuzhan KAYA TKHK Kaynak Geliştirme Daire Başkanlığı khk.kaynakgelistirme@saglik.gov.tr www.tkhk.gov.tr Slayt1/28 Bakanlığımızın 2013-2017

Detaylı

Kasım - 2014 Ankara / TÜRKİYE

Kasım - 2014 Ankara / TÜRKİYE Kasım - 2014 Ankara / TÜRKİYE 6491 SAYILI TÜRK PETROL KANUNU Kasım - 2014 Ankara / TÜRKİYE RUHSAT İŞLEMLERİ Deniz Offshore-2 Kara Deniz Ruhsat haritası uluslararası pafta sistemine göre düzenlendi. Türkiye

Detaylı

TURQUALITY Projesine Nasıl Başvurulur?

TURQUALITY Projesine Nasıl Başvurulur? TURQUALITY Projesine Nasıl Başvurulur? BAŞVURU ÖNCESİ Ön Koşul: Müracaat eden markanın Türkiye de tescilinin yapılmış olması, yurtdışında da ibraz edeceği İş Planında belirtilecek hedef pazarlarının en

Detaylı

TÜRKİYE NİN ENERJİ POLİTİKALARI

TÜRKİYE NİN ENERJİ POLİTİKALARI TEMEL POLİTİKALAR Elektrik Enerjisi Piyasası ve Arz Güvenliği Strateji Belgesi ne göre, Türkiye nin enerji sektöründeki stratejisi; ülkenin ekonomik ve sosyal hayatında önemli role sahip enerji kaynakları

Detaylı

AB Bütçesi ve Ortak Tarım Politikası

AB Bütçesi ve Ortak Tarım Politikası AB Bütçesi ve Ortak Tarım Politikası OTP harcamalarının AB bütçesinin önemli bölümünü kapsaması, bu politikayı bütçe tartışmalarının da odak noktası yaparken, 2014-2020 Mali Çerçeve içinde tarım, kırsal

Detaylı

Avrupa Birliği 7.Çerçeve Programı Nedir?

Avrupa Birliği 7.Çerçeve Programı Nedir? Avrupa Birliği 7.Çerçeve Programı Nedir? AB Çerçeve Programları, Avrupa Birliği nde çok uluslu araştırma ve teknoloji geliştirme projelerinin desteklendiği başlıca Topluluk Programı dır. İlki 1984 yılında

Detaylı

IFC Finansman Desteği

IFC Finansman Desteği IFC Finansman Desteği Bu çalışmanın amacı IFC Türkiye nin faaliyetleri ve finansman koşulları hakkında bilgi vermektir. Burada yer alan bilgilerin tamamı IFC den (http://www.ifc.org) temin edilmiştir.

Detaylı

2013/101 (Y) BTYK nın 25. Toplantısı. Üstün Yetenekli Bireyler Stratejisi nin İzlenmesi [2013/101] KARAR

2013/101 (Y) BTYK nın 25. Toplantısı. Üstün Yetenekli Bireyler Stratejisi nin İzlenmesi [2013/101] KARAR 2013/101 (Y) Üstün Yetenekli Bireyler Stratejisi nin İzlenmesi [2013/101] BTYK nın 2009/102 no.lu kararı kapsamında hazırlanan ve 25. toplantısında onaylanan Üstün Yetenekli Bireyler Stratejisi nin koordinasyonunun

Detaylı

HAZAR COĞRAFYASI RAPORU (İRAN AZERBAYCAN KAZAKİSTAN TÜRKMENİSTAN ÖZBEKİSTAN)

HAZAR COĞRAFYASI RAPORU (İRAN AZERBAYCAN KAZAKİSTAN TÜRKMENİSTAN ÖZBEKİSTAN) TESPAM AYLIK ÜLKE / BÖLGE RAPORLARI MAYIS 2016 HAZAR COĞRAFYASI RAPORU (İRAN AZERBAYCAN KAZAKİSTAN TÜRKMENİSTAN ÖZBEKİSTAN) OĞUZHAN AKYENER GİRİŞ Hazar Coğrafyasında düşen petrol fiyatları sektörü ve yeni

Detaylı

PETFORM Üyesi 34 Enerji Şirketi

PETFORM Üyesi 34 Enerji Şirketi Nusret Cömert Yönetim Kurulu Başkanı PETFORM Üyesi 34 Enerji Şirketi AKSA ALADDIN MIDDLE EAST ARGM ATTİLA DOĞAN İNŞAAT AVRASYA GAZ BOSPHORUSGAZ BP ÇALIK ENERJİ EDISON EGEGAZ ENERCO ENERJİ ENERGY OPERATIONS

Detaylı

Yenilebilir Enerji Kaynağı Olarak Rüzgar Enerjisi

Yenilebilir Enerji Kaynağı Olarak Rüzgar Enerjisi Yenilebilir Enerji Kaynağı Olarak Rüzgar Enerjisi İbrahim M. Yağlı* Enerji üretiminde Rüzgar Enerjisinin Üstünlükleri Rüzgar enerjisinin, diğer enerji üretim alanlarına göre, önemli üstünlükleri bulunmaktadır:

Detaylı

YÖN339 Taşımacılık Yönetimine Giriş. Ders - III. Yrd. Doç. Dr. A. Özgür KARAGÜLLE Arş. Grv. Gültekin ALTUNTAŞ

YÖN339 Taşımacılık Yönetimine Giriş. Ders - III. Yrd. Doç. Dr. A. Özgür KARAGÜLLE Arş. Grv. Gültekin ALTUNTAŞ YÖN339 Taşımacılık Yönetimine Giriş Ders - III Yrd. Doç. Dr. A. Özgür KARAGÜLLE Arş. Grv. Gültekin ALTUNTAŞ Giriş Taşıma, taşınacak eşyanın bir başlangıç noktası ile bitiş noktası arasındaki fiziksel hareketi

Detaylı

Trakya Kalkınma Ajansı. www.trakyaka.org.tr. İhracat Planı Hazırlanması Süreci

Trakya Kalkınma Ajansı. www.trakyaka.org.tr. İhracat Planı Hazırlanması Süreci Trakya Kalkınma Ajansı www.trakyaka.org.tr İhracat Planı Hazırlanması Süreci 2013 İHRACAT PLANI HAZIRLANMASI SÜRECİ İhracat Planı Neden Hazırlanır? İhracattan ne beklendiğinin belirlenmesi, İhracat amaçlarına

Detaylı

Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi

Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Bu ders içeriğinin basım, yayım ve satış hakları Yakın Doğu Üniversitesi Uzaktan Eğitim Merkezi ne aittir. Bu ders içeriğinin bütün hakları saklıdır. İlgili kuruluştan

Detaylı