BİTİRME ÖDEVİ HAZIRLAYANLAR DANIŞMAN

Transkript

1 T.C. SAKARYA ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ENDÜSTRİ MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ BİTİRME ÖDEVİ TÜRK SİVİL HAVACILIK ENDÜSTRİSİ YERLİ TEDARİKÇİ GELİŞTİRMEK İÇİN MODEL ÖNERİSİ HAZIRLAYANLAR Elif DEVRİM Mehmet SEZER DANIŞMAN Yrd.Doç.Dr. Tülay KORKUSUZ POLAT Sakarya 2014

2 T.C. SAKARYA ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ENDÜSTRİ MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ TÜRK SİVİL HAVACILIK ENDÜSTRİSİ YERLİ TEDARİKÇİ GELİŞTİRMEK İÇİN MODEL ÖNERİSİ BİTİRME ÖDEVİ HAZIRLAYAN Elif DEVRİM B Mehmet SEZER B DANIŞMAN Yrd.Doç.Dr. Tülay KORKUSUZ POLAT Bu tez.. /.. /2014 tarihinde aşağıdaki jüri tarafından Oybirliği/Oyçokluğu ile kabul edilmiştir.... Jüri Başkanı Üye Üye 2

3 3

4 ÖNSÖZ Bu tez çalışmamızın başlangıcından itibaren her aşamasını titizlikle yöneten, her türlü fedakârlıkta bulunan, bilgi ve deneyimiyle, desteğini ve katkılarını esirgemeyen, bize yol gösteren, önerilerde bulunan değerli danışmanımız Sayın Yrd. Doç. Dr. Tülay Korkusuz Polat a teşekkür ederiz. Yine bu süreçte, Sivil Havacılık Endüstrisi konusundaki bilgi ve deneyimiyle bize rehberlik ederek, bu konuda vizyon kazandıran, kaynak konusunda her türlü desteği vererek yoğun programında bizlere zaman ayıran, Sayın Reyyan Demir e teşekkür ederiz. Son olarak hayatımız boyunca her daim yanımızda olan, sabır ve emekle maddi manevi desteklerini hiçbir zaman esirgemeyen değerli ailelerimize sonsuz teşekkür ederiz. ii

5 İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ... ii KISALTMALAR LİSTESİ... v ŞEKİLLER LİSTESİ... vi TABLOLAR LİSTESİ... vii ÖZET... viii BÖLÜM 1 GİRİŞ Türkiye de Sivil Havacılık Endüstrisinin Gelişimi... 2 BÖLÜM 2 2. Sivil Havacılık Endüstrisin Durumu (Sivil Havacılık Kümeleri) Gelişmiş Ülkelerdeki Sivil Havacılık Endüstrisinin Durumu Avrupa (Airbus) Amerika Birleşik Devletleri (Boeing) Kanada (Bombardier) Quebec Havacılık Kümesi Örneği Gelişmekte Olan Ülkelerdeki Durum Çin Halk Cumhuriyeti Malezya Malezya Havacılık Stratejisi ve Ulusal Programlar BÖLÜM 3 3. Sivil Havacılık Endüstrisi Yerli Tedarikçi Geliştirmeye Olan Gereksinim Türk Sivil Havacılık Endüstrisi SWOT Analizi Türk Sivil Havacılık İmalat Sektörü Ekosistemi iii

6 BÖLÜM 4 4. Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezi Neden Sivil Havacılık Müsteşarlığı? Mükemmelliyet Merkezine Olan Gereksinim BÖLÜM 5 5. Sivil Havacılık Endüstrisi Yerli Tedarikçi Geliştirmek için Stratejik Model Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezi Paydaşları Başbakanlık/İlgili Bakanlıklar/İlgili Kamu Kurumları Destekleyici İşletmeler Enstitüler Eğitim Kurumları Meslek ve Havacılıkla İlgili Odalar/Kümeler Uluslararası Sivil Havacılık Grupları Uluslararası Uçak Üreticileri Ulusal ve Uluslararası Tedarikçi Firmalar Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezi nin Görevleri BÖLÜM Sonuç ve öneriler KAYNAKLAR ÖZGEÇMİŞ ÖZGEÇMİŞ iv

7 KISALTMALAR LİSTESİ AIAC ASA AVIC AVIC- I AVIC- II BYU COMAC CRIAQ EACP FAI HDİİ IBAC İTO MÜSİAD OEM OSSA SHGM TAI TCI TEKMER THK THY TOBB TSI TTC TTM TUHESFO TÜSAŞ TÜSİAD UDHB USİMP : Aorespace Industries Association of Canada : Aviation Suppliers Association : China Aviation Industry Corporation : China Aviation Industry Corporation- I : China Aviation Industry Corporation- II : Bölgesel Yerli Uçak : China Ltd. Commercial Aircraft Corporation : Consortium for Research and Innovation in Aerospace in Quebec : The European Aerospace Cluster Partnership : Uluslararası Havacılık Federasyonu : Havayolları Devlet İşletme İdaresi : International Business Aviation Council : İstanbul Ticaret Odası : Müstakil Sanayici ve İşadamları Derneği : Orijinal Ekipman Üreticisi : OSTİM Savunma ve Havacılık Kümelenmesi : Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü : Türk Havacılık Sanayi : Türk Kabin İçi Sistemleri A.Ş. : Teknoloji geliştirme merkezleri : Türk Hava Kurumu : Türk Hava Yolları : Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği : Uçak Koltuk Üretimi Sanayi ve Ticaret A.Ş. : Türk Tayyare Cemiyeti : Teknoloji transfer merkezleri : Türk Havacılık Endüstri Sergisi Forumu ve Fuarı : Türk Uçak Sanayii A.Ş : Türk Sanayici İşadamları Derneği : Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığı : Üniversite Sanayi İşbirliği Merkezi Platformu v

8 ŞEKİLLER LİSTESİ Şekil 2.1. Airbus-tedarikçi ilişkisi (Williams, 2012)... 6 Şekil 2.2. Avrupa Havacılık ve Uzay Kümelenmesi Ortaklığı Üyeleri (EACP-2, 2013)... 7 Şekil 2.3. Boing 737 üretiminde kullanılan Geleneksel Tedarik Zinciri Modeli (Tang ve Zimmerman, 2009)... 8 Şekil 2.4. Boeing 787 Dreamliner üretiminde kullanılan Tedarik Zinciri Modeli (Tang ve Zimmerman, 2009) Şekil 2.5. Bombardier-Tedarikçi İlişkisi (Bouchard, 2014) Şekil 2.6. Kanada Havacılık Endüstrisi Tedarikçi Kademeleri Modeli (SCD-Working Group, 2012). 13 Şekil 2.7. Malezya Havacılık Stratejisi ve Ulusal Programlar Modeli (MIDA, 2013) Şekil 2.8. Malezya Havacılık Ekosistemi (MIDA, 2013) Şekil 3.1. Sivil Havacılık Endüstrisine Yerli Tedarikçi SWOT Analizi Şekil 3.2a. Sivil Havacılık Endüstrisi Yerli Tedarikçi için Kuvvetli Yönler Şekil 3.2b. Sivil Havacılık Endüstrisi Yerli Tedarikçi için Zayıf Yönler Şekil 3.2c. Sivil Havacılık Endüstrisi Yerli Tedarikçi için Fırsatlar Şekil 3.2d. Sivil Havacılık Endüstrisi Yerli Tedarikçi için Fırsatlar Şekil 3.2e. Sivil Havacılık Endüstrisi Yerli Tedarikçi için Fırsatlar Şekil 3.2f. Sivil Havacılık Endüstrisi Yerli Tedarikçi için Tehditler Şekil 3.3. Türk Sivil Havacılık İmalat Sektörü Ekosistemi Şekil 5.1. Türk Sivil Havacılık İmalat Sektörü Yerli Tedarikçi Geliştirme Stratejik Modeli Şekil 5.2. Başbakanlık/İlgili Bakanlıklar/İlgili Kamu Kurumları Şekil 5.3. Destekleyici İşletmeler Şekil 5.4. Enstitüler Şekil 5.5. Eğitim Kurumları Şekil 5.6. Meslek ve Havacılıkla İlgili Odalar/Kümeler Şekil 5.7. Uluslararası Sivil Havacılık Grupları Şekil 5.8.Uluslararası Uçak Üreticileri Şekil 5.9: Ulusal ve Uluslararası Tedarikçi Firmalar Şekil 6.1. Sivil Havacılık Endüstrisi yerli tedarikçi geliştirmek için oluşturulan 1.aşama tedarikçi hiyerarşisi Şekil 6.2. Sivil Havacılık Endüstrisi yerli tedarikçi geliştirmek için kurulan 2.aşama tedarikçi hiyerarşisi Şekil 6.3: Sivil Havacılık Endüstrisi yerli tedarikçi geliştirmek için oluşturulan 3.aşama tedarikçi hiyerarşisi vi

9 TABLOLAR LİSTESİ Tablo 1.1. Türkiye de Sivil Havacılık Endüstrisinin tarihsel gelişimi Tablo 4.1. Türk Savunma ve Havacılık Sanayiinin ihracat performansı (Türk Savunma ve Havacılık Sanayii Performans Raporu, 2013) Tablo 5.1. Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezinin görevleri Tablo 5.2. Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezi Zaman Çizelgesi vii

10 ÖZET Türk Sivil Havacılık Endüstrisi için yerli tedarikçi geliştirme kapsamında altı bölümden oluşan tez çalışmasının; ilk iki bölümünde Sivil Havacılık Endüstrisinin önemi vurgulanarak, Türk Sivil Havacılık Endüstrisindeki gelişmeler, küresel ölçekte rekabet edilebilirlik boyutu dünyadan örnekler sunularak açıklanmıştır. Sivil Havacılık Endüstrisi Yerli Tedarikçi Geliştirmeye Olan Gereksinim 3. bölümde ele alınarak Türk Sivil Havacılık Endüstrisinin kuvvetli yönleri, zayıf yönleri, tehditleri ve fırsatlarını gösteren SWOT analizi yapılmış ve aynı zamanda Sivil Havacılık Endüstrisi mevcut ekosistemi gösterilerek yerli tedarikçiye olan gereksinim gözler önüne serilmiştir. 4. bölümde ise yapılan bu tez çalışmasında, Türk Sivil Havacılık Endüstrisi için yerli tedarikçi geliştirmede, organize bir yapıya olan gereksinim açıklanmış ve 5.bölümde Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezi Modeli oluşturularak, merkezin görevleri ve bu görevlerin öngörülen zaman çizelgesi oluşturulmuştur. Çalışmanın son bölümü olan sonuç ve öneriler kısmında ise oluşturulması gereken tedarikçi hiyerarşisi yapıları aşamalarıyla açıklanmış ve Türkiye nin mevcut potansiyelini bu sektöre çekerek Sivil Havacılık Endüstrisi ekosistemini var olan potansiyeli kullanılarak geliştirmek amaçlanmıştır. viii

11 BÖLÜM 1: GİRİŞ Küreselleşme ve teknolojik gelişmelere paralel olarak bugün dünyada pek çok sektörde olduğu gibi havacılık sektöründe de büyük gelişmeler yaşanmaktadır. Yaşanan tüm bu gelişmeler, Türkiye de de sektörün hızla büyümesini beraberinde getirmiş, sivil havacılık politikaları dünyanın pek çok ülkesinde olduğu gibi, Türkiye nin de temel politikalarından biri haline gelmiştir. Sivil havacılık endüstrisi hem üreticileri hem de tedarikçileri açısından en çok kazandıran sektörlerden biridir. Sivil havacılık sektörüne yapılan yatırımlar aynı zamanda da ülkelerin ihracat paylarını arttırarak ekonomilerine ciddi oranda katkı sağlamaktadır. Türk Sivil Havacılık Endüstrisine yapılacak yatırımlar yerli tedarikçiye olduğu kadar Türkiye ekonomisine de katkıda bulunacaktır. Vizyon 2023 de Sivil Havacılık Endüstrisi için de strateji belirlemiş olan Türkiye yi geleceğe taşıyacak projelerden biri olan yerli uçak projesi nde dışa bağımlılığı azaltarak yerli tedarikçi potansiyelini açığa çıkarmak gerekmektedir. Türk Sivil Havacılık Sektörüne ne gibi yatırımların yapılacağının belirlenmesinden önce endüstrinin gelişimine bakmakta fayda vardır. 1

12 1. Türkiye de Sivil Havacılık Endüstrisinin Gelişimi Sivil havacılık endüstrisi ileri teknoloji gerektirmesi, hızlı ve sürekli gelişme göstermesi, ekonomik büyümeyi desteklemesi nedeni ile en hızlı gelişen iş alanlarından biri ve ülkeler için de hem stratejik açıdan önem taşıyan hem de en çok talep gören sektörlerden biri olmaktadır. Türkiye de Sivil Havacılık Endüstrisinin tarihsel gelişimine bakıldığında Vecihi Hürkuş, Nuri Demirağ gibi sektörün gelişiminde önemli katkıları bulunan kişiler öne çıkmaktadır. Gerek Vecihi Hürkuş gerekse Nuri Demirağ pek çok bürokratik engelle karşılaşmalarına rağmen yine de Türk Sivil Havacılık Endüstrisi için mihenk taşı olmuşlardır yıllarında sivil havacılık faaliyetlerine başlayan Türkiye, uzun yıllar uçak sayısı ve yolcu taşımacılığı ile uçak imalatında büyük gelişmeler içinde olmasına karşın (Korul ve Küçükönal, 2003) İkinci Dünya Savaşı sonrasında Türkiye nin NATO üyeliği ile askeri yardımlar başlamış ve bu gelişmeler henüz kuruluş aşamasında bulunan havacılık ve savunma sanayisinin gelişmesini durdurmuştur (Kisli, 2006). Kendi uçağını kendin yap görüşleri kapsamında, 1974 yılında Türk Uçak Sanayii AS (TUSAS) nin kurulması (Kisli, 2006) Türkiye nin Savunma Sanayisinde büyük yol almasını sağlamış ve böylelikle kurduğu ortaklıklar ile Sivil Havacılık Endüstrisi için de altyapı oluşturmuştur. Sivil Havacılık Endüstrisindeki gelişmeleri anlamak ve bu konudaki hedefleri belirlemek amacıyla Türkiye de Sivil Havacılık endüstrisi tarihsel gelişimine bakılması yararlı olacaktır. Türkiye Sivil Havacılık gelişimi hakkında kronolojik sıralama Tablo 1.1 de verilmiştir 2

13 Tablo 1.1. Türkiye de Sivil Havacılık Endüstrisinin tarihsel gelişimi. TARİH AÇIKLAMA 28 Ocak 1925 Vecihi Hürkuş 1923'te ganimet olarak Yunanlılardan ele geçen motorlardan yararlanarak yaptığı uçağa "VECİHİ K-VI" adını vererek ilk uçağını uçurdu. 16 Şubat 1925 Atatürk ün emriyle, daha sonra Türk Hava Kurumu adını alacak olan Türkiye de kurulan ilk sivil havacılık organizasyonu Türk Tayyare Cemiyeti (TTC) kuruldu. 7 Eylül 1925 Junkers ve Türk Hava Kurumu nun ortağı olduğu TOMTAŞ (Tayyare Otomobil Motor Türk Anonim Şirketi) kuruldu. 6 Ekim 1928 Kayseri de Türk-Alman işbirliği ile Junkers A-20 modeli uçak üretimine başladı Türk Hava Kurumu 1929 yılında Uluslararası Havacılık Federasyonu'na (FAI) üye oldu. 16 Eylül 1930 Vecihi Hürkuş tarafından yapılan İlk Türk Sivil Uçağı "VECİHİ XIV" inşa edildi 29 Nisan 1931 Vecihi HÜRKUŞ Çekoslovakyalı yetkililer tarafından uçuş müsaadesini (sertifika) aldı yılında motoru ve pervanesi hariç yerli yapım olan Selahattin Reşit Alan ın tasarımı M.M.V.1 uçağı, TTC tarafından ilk milli uçak olarak ilan edildi yılında kurulan Havayolları Devlet İşletme İdaresi (HDİİ), Türkiye de sivil havayolları kurmak ve bu yolda taşıma yapmak üzere görevlendirildi. HDİİ daha sonra Türk Hava Yolları (THY) adını aldı. 3 Mayıs 1935 Türk Tayyare Cemiyeti nin adı Türk Hava Kurumu (THK) olarak değiştirildi Selahattin Alan ın projesini çizdiği ND-36 adı verilen tek motorlu Türkiye nin ilk uçağı üretildi NuD38 adında çift motorlu altı kişilik bir yolcu uçağı yapımı başarıyla tamamlandı ve Avrupa A Klası yolcu uçakları kategorisinde birinci seçildi Uçak üretimi görevi Türk Hava Kuvvetlerine verildi yılında THK Etimesgut Uçak Fabrikası üretime başladı. THK Uçak Motoru Fabrikası ise 1944 yılında Gazi Orman Çiftliği nde kuruldu yılında başlayan Amerikan yardımları nedeni ile uçak üretimleri durduruldu Ekim 1948 tarihinde THK Gazi Uçak Motor Fabrikası motor üretimine başladı. Ankara Atatürk Orman Çiftliği nde uçak motoru fabrikası kuruldu. 11 Aralık 1951 Danimarka ya ilk uçak (THK-5A) ihracatı yapıldı Uçak fabrikası Makine Kimya Kurumu'na devredildi yılında o dönem ki adıyla Ulaştırma Bakanlığı bünyesinde Sivil Havacılık Dairesi Başkanlığı kurulmuştur. İlk sivil havayolu şirketi Hürkuş Havayolları kuruldu. Motor fabrikası sessizce kapatılması için Makine Kimya Kurumu'na devredildi Motor fabrikası 1955'de Türk Traktör fabrikasına dönüştürüldü yılları arası Türk Sivil Havacılık Endüstrisi 23 yıllık bir duraklama yaşamıştır. 28 Haziran Türk Uçak Sanayii Anonim Ortaklığı (TUSAŞ), Türkiye'nin savunma sanayiinde 1974 dışa bağımlılığını azaltmak amacıyla Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı bünyesinde kuruldu. 3

14 15 Mayıs 1984 Türk Havacılık Sanayi (TAI) kuruldu TUSAŞ Motor Sanayii A.Ş (TEI), Türk Hava Kuvvetleri envanterine girecek F- 16 uçağı ve bu uçağa güç veren F110 motorunun Türk Savunma Sanayiine kazandıracağı yüksek teknolojiler kapsamında stratejik bir iş modeli olarak kuruldu Sivil Havacılık Dairesi Başkanlığı, Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü olarak günün koşullarına göre yeniden teşkilâtlandırılmıştır TAI millileştirildi. (TUSAŞ-TAI birleşmesi) 22 Mayıs 2011 Uçak Koltuk Üretimi Sanayi ve Ticaret A.Ş.(TSI) kuruldu Türk Kabin İçi Sistemleri A.Ş.(TCI) kuruldu. Tablo 1.1. hazırlanırken yararlanılan kaynaklar şu şekildedir: Kuşhan (2001), Korul ve Küçükönal (2003), Kenaroğlu ve Yıldız (2011), İTO (2013), TVHMD (2010), Tayyareci (2014). 4

15 BÖLÜM 2 : 2. Sivil Havacılık Endüstrisin Durumu (Sivil Havacılık Kümeleri) Sivil Havacılık Endüstrisinin durumu; gelişmiş ülkelerdeki sivil havacılık faaliyetleri ve gelişmekte olan ülkelerdeki sivil havacılık faaliyetleri olmak üzere iki açıdan ele alınmış ve sektördeki en önemli havacılık kümelerinden ikisi detaylı olarak açıklanmıştır Gelişmiş Ülkelerdeki Sivil Havacılık Endüstrisinin Durumu Sivil Havacılık Endüstrisi özellikle gelişmiş ülkelerde oldukça önem arz eden, yatırım yapılan, işgücünün ve know-how (işi yapabilme bilgisi) ın fazla olduğu, AR-GE desteklerinin ve payının yüksek olduğu bir sektördür. Bu konuda öne çıkan üç örnek (Avrupa dan Airbus, Amerika Birleşik Devletleri nden Boeing, Kanada dan Bombardier) detaylı olarak açıklanmaktadır Avrupa (Airbus) Airbus S.A.S (Fransızca: (S)ociété par (a)ctions (s)implifiée) şirketi 1970 yılında bir Fransız-Alman ortaklığı olarak kurulmuştur. Şirket şu anda Almanya, Fransa, İspanya, İngiltere ve Hollanda ortaklığından oluşmaktadır. Merkezi Fransa'nın Toulouse şehrindedir (Wikipedia-1, 2014). 5

16 Kuruluşundan günümüze, her geçen gün gelişen ve yenilenen teknolojisiyle birlikte Airbus bugün sivil havacılık endüstrisinde dünya liderinden biri konumuna gelmiştir. Bu süreçte kuşkusuz geliştirdikleri tedarikçi stratejilerinin rolü büyüktür. Airbus bu stratejilerinde tedarikçilerine yenilikçi ve öncü teknolojiler, büyüyen pazarda uzun vadeli ortaklık, optimize girdi maliyeti, sürekli gelişim için destek gibi olanaklar sunarak, onlardan fiyat, kalite ve güvenilirlik konusunda rekabetçi ortaklar, endüstriyel mükemmellik, en iyi sınıf proje yönetimi, güçlü tedarik zinciri, satış sonrası ve mühendislik desteklerinde yüksek re-aktiflik beklemektedir (Rohde, 2012). Airbus ın tedarikçileriyle ilişkisi Şekil 2.1. de gösterilmiştir (Williams,2012) Şekil 2.1. Airbus-tedarikçi ilişkisi (Williams, 2012) Şekil 2.1. de Airbus ın Sivil Havacılık tedarikçileriyle olan ortaklıklarının geçmiş, bugün ve gelecek karşılaştırması yapılmış ve birinci kademe tedarikçilerle yapılan stratejik ortaklıkların geçmişte sınırlı sayıda olduğu ve bütün tedarikçilerle direkt olarak Airbus ın ortaklık kurduğu gösterilmiştir. 6

17 Bugün uygulanan stratejide direkt ortaklıkların azaldığını ve 1.kademe tedarikçilerin bütünleştirici olarak sınırlı bir rol oynamaya başladığı, gelecekte ise 1.kademe tedarikçilerinin zamanla diğer alt yükleniciler tarafından üretilen, farklı parça ve alt sistemlerin montajını yapan bütünleştiriciler olarak rol alacağı gösterilmektedir. Avrupa Havacılık ve Uzay Kümelenmesi Ortaklığı (The European Aerospace Cluster Partnership - EACP) 2009 yılında Avrupa Birliği CLUNET projesi kapsamında oluşturulan ortaklıktır. Avrupa Havacılık Endüstrisinin diğer havacılık kümeleri arasındaki durumunu güçlendirmek amacı ile 30 dan fazla Avrupa Havacılık Kümesinin bir araya gelmesi ile oluşturulmuştur. Kümelerin performansını desteklemek için milletler arası diyalog, değişim ve işbirliğini kolaylaştırıcı faaliyetler yapmaktadır (EACP-1, 2010). Avrupa Havacılık ve Uzay Kümelenmesi Ortaklığı üyeleri şekil 2.2 de gösterilmektedir (EACP-2, 2013) Şekil 2.2. Avrupa Havacılık ve Uzay Kümelenmesi Ortaklığı Üyeleri (EACP-2, 2013) 7

18 Şekil 2.2. de üyeleri gösterilen Avrupa Havacılık ve Uzay Kümelenmesi Ortaklığında 2013 yılı Ekim ayı itibari ile 4600 den fazla şirket, 460 araştırma enstitüsü ve 125 kamu kuruluşunun oluşturduğu 14 farklı ülkeden 41 üye yer almaktadır Amerika Birleşik Devletleri (Boeing) Boeing (The Boeing Company), dünyanın en büyük, askeri uçak, helikopter ve sivil havacılık üreticilerinden bir tanesidir. William Edward Boeing tarafından 1916 yılında ABD nin Washington eyaletinde kurulmuştur. Uluslararası Merkezi Chicago, Illinois'dedir. Ticari uçakların yanı sıra askeri uçaklar da üretmektedir. Havacılık ve savunma alanında ise 2011 yılındaki kazancı dikkate alındığında dünyadaki en büyük ikinci şirkettir (Wikipedia-2, 2014). Boeing 737 üretiminde kullandığı geleneksel tedarik zinciri modelinde (şekil 2.3 de verilmektedir); binlerce tedarikçi tarafından üretilen değişik parça ve alt sistemlerin montajı Boeing tarafından yapılmaktadır. Şekil 2.3. Boing 737 üretiminde kullanılan Geleneksel Tedarik Zinciri Modeli (Tang ve Zimmerman, 2009) 8

19 Şekil 2.4 de gösterilen ve Boeing 787 Dreamliner üretiminde kullanılan tedarik zinciri model ise farklı bir modeldir ve uygulanan bu model ile Boeing 787 nin geliştirme zamanını 6 yıldan 4 yıla ve maliyeti de 10 milyon $ dan 6 milyon $ a düşmüştür. Model ile Boeing in üstleneceği finansal riskin bir kısmı tedarikçilerine yayılmıştır. Boeing 787 için oluşturulan tedarik zinciri Boeing e yaklaşık 50 tane 1. Kademe stratejik ortaklık geliştirmesine izin veren kademeli bir tedarikçi yapısına dayanmaktadır. Bu stratejik ortaklar, 2.kademe tedarikçi tarafından üretilen farklı parça ve alt sistemlerin montajını yapan bütünleştiriciler olarak hizmet etmektedirler (Tang ve Zimmerman, 2009). Boeing 787 nin tedarik zinciri yapısında sadece 1.kademe stratejik ortaklar uçağın tüm bölümlerinin teslimi için direkt olarak Boeing e karşı sorumluyken 2.kademe tedarikçiler 1.kademe stratejik ortaklara karşı sorumlu, 3.kademe tedarikçiler de 2.kademe tedarikçilere karşı sorumludur. Boeing 737 nin tedarik zinciri yapısında ise tüm tedarikçiler direkt olarak Boeing e karşı sorumlu olmaktadır. Şekil 2.4. Boeing 787 Dreamliner üretiminde kullanılan Tedarik Zinciri Modeli (Tang ve Zimmerman, 2009). 9

20 Tablo 2.1 de Boeing tarafından üretilen 737 ve 787 Dreamliner modellerinin üretiminde kullanılan tedarik zinciri yapılarının karşılaştırması yer almaktadır. Tablo 2.1. Boeing 737 ve Boeing 787 Dreamliner üretiminde kullanılan Tedarik Zinciri Modellerinin Karşılaştırılması (Tang ve Zimmerman, 2009). Bileşen 737 Programı 787 Programı Satın Alma Stratejisi Taşeron 35-50% Taşeron 70% Tedarikçi İlişkisi Geleneksel tedarikçi ilişkisi (tümüyle sözleşmeye dayalı) Birinci kademe tedarikçilerle stratejik ortaklıklar Tedarikçi Sorumlulukları Boeing için gelişmiş ve üretilmiş parçalar Boeing için gelişmiş ve üretilmiş parça grupları Tedarikçi Sayıları Binlerce Yaklaşık 50 adet 1. Kademe stratejik ortaklar Tedarik Sözleşmeleri Geciktirme cezaları ile sabit Risk paylaşımlı sözleşmeler fiyat sözleşmeleri Montaj İşlemleri Boeing tarafından yapılan son montaj süresi 30 gün Bitmiş ürün gruplarının montajı 3 gün Tablo 2.1 de gösterilen karşılaştırmada Boeing 737 ve Boeing 787 Dreamliner üretiminde kullanılan Tedarik Zinciri Modelleri; satın alma stratejisi, tedarikçi ilişkisi, tedarikçi sorumlulukları, tedarikçi sayıları, tedarik sözleşmeleri, montaj işlemleri başlıklarında yapılmış ve Boeing 787 Dreamliner ın tedarikçi zinciri modelinin Boeing 737 üretiminde kullanılan geleneksel tedarik zinciri modelinden daha etkili ve verimli olduğu sonuçlar ile de gösterilmiştir Kanada (Bombardier) Bombardier Havacılık (İngilizce: Bombardier Aerospace, Fransızca: Bombardier Aéronautique), Bombardier'e bağlı bir kuruluştur. Yıllık uçak teslimatlarına göre dünyanın en büyük üçüncü uçak üreticisidir. Yönetim merkezi Dorval, Quebec, Kanada'da bulunmaktadır. (Wikipedia-3, 2014). Orijinal Ekipman Üreticileri uçağın montaj, tasarım ve entegrasyonunu yaparak son müşterilere pazarlayıp satan şirketlerdir (SCD-Working Group, 2012). 10

21 Kanada da bir Orijinal Ekipman Üreticisi (OEM) olan Bombardier Havacılık, Sivil Havacılık Endüstrisi konusunda belirlediği stratejilerde tedarikçileri odak noktası olarak görmüş ve ürettiği uçak modellerinde uyguladığı tedarik zinciri yönetiminde de bu tedarikçileri kademelere ayırarak Sivil Havacılık Endüstrisi altyüklenicilerini belirlemiştir. Şekil 2.5 de Bombardier-Tedarikçi ilişkisi gösterilmektedir (Bouchard, 2014) Şekil 2.5. Bombardier-Tedarikçi İlişkisi (Bouchard, 2014) Şekil 2.5 de gösterilen Bombardier-Tedarikçi İlişkisinde, tedarik zincirinin 4.kademe tedarikçiden müşterilere doğru olduğu görülmektedir. En alt yüklenici olarak gösterilen 4.kademe tedarikçiler bileşen ve hammadde üretiminde zincire katkıda bulunurken, 3.kademe tedarikçiler ise bazı bileşenlere ek olarak detaylı parçalar üretmektedirler. 2.kademe tedarikçiler, 3. ve 4. kademe tedarikçilerin ürettiği parçaların alt sistemlerini ve alt montaj işlemlerini yapmaktadırlar. 1.kademe tedarikçiler sistem tedarikçileri ve yapısal tedarikçiler olarak ikiye ayrılmaktadır. 11

22 Orijinal Ekipman Üreticisi olan Bombardier, 1.kademe tedarikçiler ve müşteri arasında bulunup 1.kademe tedarikçilerden aldığı ürünlerin son montajını yaparak müşteriye ulaştırılmasını sağlamaktadır. Kanadalı uzay ve havacılık şirketleri kalite, değer, performans ve güvenilirlik açısından haklı bir üne sahiptir. Dünya çapındaki müşterilerince modern, ileri teknoloji çözümlerini tam zamanında ve rekabetçi fiyatlarla teslim etmeleriyle bilinen Kanadalı şirketler, günümüzde çok çeşitli sivil havacılık, savunma ve uzay programlarının tercih edilen tedarikçileridir. Kanadalı uzay ve havacılık şirketleri, küresel orijinal ekipman üreticilerinin tedarik zincirleri ve onların birinci derece ortakları nezdinde sağlam bir konuma sahiptirler (TB, 2010). Kanada Uzay ve Havacılık Endüstrileri kuruluşu (AIAC-Aorespace Industries Association of Canada) 500 ün üzerinde Kanadalı uzay ve havacılık işletmesini doğrudan ve dolaylı olarak temsil etmektedir. Bu şirketlerin rekabet ve ihracat pazarlama güçlerini arttırmaya yönelik işbirliği girişimleriyle ve hükümetlerle doğrudan temasa geçmek suretiyle çalışmalar yapmaktadır (TB, 2010). Kanada Havacılık Endüstrisi Şekil 2.6 da gösterildiği gibi çeşitli tedarikçi kademeleri ile bölünmektedir (SCD-Working Group, 2012). 12

23 Şekil 2.6. Kanada Havacılık Endüstrisi Tedarikçi Kademeleri Modeli (SCD-Working Group, 2012). Şekil 2.6 da sunulan Kanada Havacılık Endüstrisi Tedarikçi Kademeleri modelindeki son müşteriler (havayolları veya başka organizasyonlar gibi uçak satın alan kurumlar) modelin en üstünde yer alır ve alt tedarikçilerde operasyon maliyetlerinin düşürülmesi, teknolojinin geliştirilmesi ve rekabet edilebilirlik zorunluluğunu arttırır (SCD- Working Group, 2012). Modelde yer alan 1.Kademe tedarikçileri orijinal parça üreticilerine sağlanacak ekipman ve sistemlerin tedariğinde sorumluluk sahibidirler ve uçak sistemlerinin (iniş takımı sistemleri, çevresel kontrol sistemleri, navigasyon sistemleri, haberleşme sistemleri, aviyonik sistemler vb) tasarım, geliştirme, üretim ve pazarlamasını yapan tedarikçilerdir. Ayrıca bu tedarikçiler uçak gövdesi, uçak kuyruğu ve kanatlar gibi büyük ve karmaşık yapılarında tasarım ve üretimini yaparlar. 2. Kademe tedarikçiler; dizayn, geliştirme ve çok yönlü (mühendislik, özel ekipman, alt sistemler vb) üretim ve pazarlama yapan şirketlerdir. Genel olarak 2.kademe tedarikçiler, kendilerinin ve çeşitli dış tedarikçilerin üretim operasyonlarını içeren ve pek çok bileşenden oluşan karışık ürünlerin teslimatını yapan taşeronlar olabilirler. 3.kademe tedarikçiler; üst kademe tedarikçilere sağlanacak olan bileşenlerin üretimini yapan alt yükleniciler 13

24 olarak rol oynarlar. 3.kademe şirketlerin müşterileri genellikle 1.kademe ve 2.kademe tedarikçiler, sıklıkla ise yine 3.kademe tedarikçilerdir. Bu tedarikçilerin OEM lere direkt tedariği çok yaygın değildir. 4.kademe tedarikçiler ise; alüminyum, çelik, titanyum, kompozit gibi hammadde sağlayan, donanım ve kablolama ya da koşum takımları gibi standart bileşenlerin tedariğini yapan, bileşenler için işleme hizmeti (kaplama, ısıl işlem vb) veren tedarikçilerdir ve bu tedarikçilerin müşterileri 2. ve 3. kademe tedarikçilerdir (SCD-Working Group, 2012) Quebec Havacılık Kümesi Örneği Montreal; Fransa da ki Toulouse ve Amerika Birleşik Devletlerindeki Seattle ile birlikte 3 uluslararası havacılık başkentinden birisidir. Şehir Kanada'nın havacılık endüstrisinin merkezi ve en büyük havacılık kümesinin yer aldığı bölgedir. Montreal kendi uçak montajı uzmanlığı, motor üretim, bakım, onarım ve revizyon, aviyonik, alt tasarım ve montaj gibi modelleme teknolojileri ile ünlüdür (SCD-Working Group, 2012). Quebec Havacılık Kümelenmesi; Montreal Invivo, Techno Montreal, Quebec Film and Television Council, Finance Montreal, Ecotech Quebec, Cargo-M, Quebec International ve Aero Montreal kümelenmelerinden oluşmaktadır (Olivier ve Gauthier, 2013) yılında yaptığı 11.7 Milyar $ satış ile Kanada Havacılık Sektörü cirosunun %55 ini oluşturmaktadır. Ayrıca Aero Montreal kümesi çalışanı ile Kanadalı Uzay Sanayi işgücünün % 50'sini temsil etmektedir ve Kanada Uzay Ajansı, Havacılık Üretim Teknoloji Merkezi (NRC Havacılık) ve CRIAQ da (Consortium for Research and Innovation in Aerospace in Quebec) dahil olmak üzere 10 dan fazla havacılık araştırma merkezini de kapsamaktadır (SCD-Working Group, 2012). 14

25 Aero Montreal Kümesi aynı zamanda 4 üniversite, 3 profesyonel okul, 234 şirket (4 orijinal parça üreticisi), 15 1.kademe stratejik ortaklık, 215 diğer altyükleniciye ev sahipliği yaparak AR-GE için yapılan bütün Kanada fonlarının %70 ini oluşturmaktadır (SCD-Working Group, 2012). Kümenin ana firmaları Bombardier Aerospace, Bell Helicopter Textron Canada, Pratt & Whitney Canada, CAE, Rolls-Royce, Heroux-Devtek, Messier-Dowty-Bugatti, Aerolia, Safran, Sonaca Montreal, L-3 Communications MAS, Thales, CMC Esterline vb dir (SCD-Working Group, 2012) Gelişmekte Olan Ülkelerdeki Durum Sivil Havacılık Endüstrisinin önemi gelişmekte olan ülkelerde de anlaşılmış ve ülke bazında belirlenen vizyonlarda ve stratejik planlarda sivil havacılığın gelişmesine yönelik hedefler, yol haritaları hazırlanmaktadır. Gelişmekte olan ülkelerdeki Sivil Havacılık Endüstrisinin faaliyetlerinin anlaşılması açısından Çin Halk Cumhuriyeti nin ve Malezya Devleti nin bu konuda yapmış olduğu çalışmalar ayrıntılı olarak verilmektedir Çin Halk Cumhuriyeti Çin Halk Cumhuriyeti nin havacılık ve uzay sanayii, 1950'lerin başında kurulmuştur yılından bu yana çeşitli Çin Havacılık Sanayii ürünleri, birbiri ardından uluslararası pazara girmektedir. Sivil amaçlı uçaklar, 18 ülkeye ve bölgeye toplu olarak ihraç edilmiştir. Amerika Birleşik Devletleri'nden Boeing ve McDonnel- Douglas, Air Canada, Almanya'dan Lufthansa, Avrupa Konsorsiyumu'nun AirBus ve Fransa'dan Space Navigation Company gibi birçok yabancı uçak şirketi, üretimlerinin bir kısmını Çin'de gerçekleştirmektedir (ÇKM, 2012). 15

26 Çin Havacılık Üretimi, AVIC- I (China Aviation Industry Corporation- I) ve AVIC- II (China Aviation Industry Corporation- II) büyük ticari uçak projeleri için tüm kaynaklara konsantre olmayı amaçlayarak, AVIC (China Aviation Industry Corporation) olarak 2008 yılının Ekim ayında birleşmiştir. Çin'in ilk jumbo yolcu uçağı şirketi olan Çin Ticari Hava Taşımacılık Şirketi (China Ltd Commercial Aircraft Corporation COMAC) büyük uçak montajları, pazarlama ve satış sonrası hizmetlerden sorumlu olması için 3 milyar $ yatırım ile 2008 yılının Mayıs ayında kurulmuştur. C919 model büyük ticari uçağın tasarımı 2012 yılında tamamlanarak, ilk deneme uçuşunu 2014 yılında yapması için üretimine başlanmış ve 2016 yılında da ilk satışının yapılması planlanmaktadır. Üretilecek bölgesel yolcu uçağı için sağlanacak tüm parçaların Çinli uçak üreticilerinden sağlanması uzun zaman alacağından, COMAC bu uçağın anahtar bileşenleri ve ekipman temini için (ARJ-21 bölgesel jet uçağında yaptığı gibi) ABD firmalarını seçmiştir (Yang ve Biggs, 2013). Çin Halk Cumhuriyeti nde bulunan ve havacılık endüstrisinde faaliyet gösteren kurumlardan bazıları aşağıda sıralanmaktadır (RAND, 2014): AVIC Aviation Industries of China, CAIGA China Aviation Industry General Aircraft Company, CASC China Aviation Supplies Import and Export Group Corporation, COMAC Commercial Aircraft Company of China, JCCT U.S.-China Joint Commission on Commerce and Trade, S&ED U.S.-China Strategic and Economic Dialogue, SAIC Shanghai Aviation Industrial Company, SAIC Motor Shanghai Automotive Industry Corporation Motor, SAMC Shanghai Aircraft Manufacturing Company (COMAC ın en önemli alt tedarikçilerinden), XAIC - Xi an Aircraft International Corporation 16

27 Malezya Malezya Devleti, Havacılık ve Uzay alanında dünya çapında bir seçim merkezi olmayı planlamaktadır. Devlet, havacılık endüstrisini desteklemek için bu alanda eğitim sistemini yenilemeyi ve geliştirmeyi planlayarak, lisanslı uçak mühendis ve teknisyenlerinin kalite ve sayısını dikkatle incelemektedir. Ülke, dünya çapında bir Havacılık Sektörü olmak için atılgan/rekabetçi bir şekilde yabancı yatırımlar, teşvikler ve sanayi işbirliği yoluyla Orta Doğu meslektaşlarıyla ortaklık etmektedir. Malezya Devleti, Havacılık İmalat alt sektöründe büyümek için aşağıdaki yaklaşımları benimsemektedir (AAIS,2011): Sözleşmeli Üretim: Düşük maliyetli bölgelere satılmış olan işleri yakalamak, Teknoloji Edinme: Havacılık ürünlerinin tedarik/üretimi işine girişmek, Tedarik Zinciri Geliştirme: Şirketleri yabancı şirketlerle işbirliği yapmaları için cesaretlendirmek, Uluslararası Programlara Katılmak: Havacılık gelişim programlarına risk paylaşım ortağı olarak katılmak. Malezya örneğinde, sivil havacılık konusunda ilerlemenin en önemli adımlarından birinin devletin sağlayacağı teşvikler olduğuna da dikkat çekilmektedir. Bu kapsamda Malezya Devleti tarafından aşağıdaki teşvikler sağlanmaktadır (THY-Teknik, 2013): Öncülük durumu (Pioneer Status ) Gelir vergisi muafiyeti (5veya 10 yıl için %70 veya %100) Yatırım vergi indirimi( 5veya 10 yıl için sermaye harcamalarında katlanılan tutarın %60 veya %100) Makine ve ekipman üzerinden alınan ithalat ve satış vergisinden, hammadde malzeme bileşenlerinden ise sadece ithalat vergisinden %60 oranında muaf tutulma 17

28 Malezya Devleti 2007 yılından beri International Civil Aviation Organization ICAO konseyinin üyesi durumundadır (Elvis, 2011) Malezya Havacılık Stratejisi ve Ulusal Programlar Malezya Havacılık Endüstrisi 2015 yılında Havacılık endüstrisinde ana oyunculardan biri olmak amacıyla kurulmuş ve küresel pazarda varlığını güçlendirmek için büyük çaba harcamaktadır. Malezya Havacılık Stratejisi ve Ulusal Programlar Modeli şekil 2.7 de gösterilmektedir (MIDA, 2013). Şekil 2.7. Malezya Havacılık Stratejisi ve Ulusal Programlar Modeli (MIDA, 2013) 18

29 Şekil 2.7 de gösterildiği üzere, Malezya, gelişim için 4 odak noktasına sahip (bakımonarım ve yenileme, parça ve bileşenleri üretimi, aviyonik ve sistem entegrasyonu ve havacılık eğitimi) Ulusal Havacılık Planını 1997 yılında başlatmıştır. Bu plan doğrultusunda Malezya, başkanlığını Başbakanın yaptığı ve Bakanlar Kurulu, Devlet Kurumları Başkanları ve Sanayi Liderleri üyelerinin yer aldığı Malezya Havacılık Konseyi (MAC) ni oluşturmuştur yılında kurulan konseyin amacı Ulusal Havacılık Endüstrisinin yönetimi için vizyonu belirlemek, politika ve yönergeleri sağlamak ve havacılık faaliyetlerini önceliklendirmektir (AeroStrategy, 2009). Malezya Devleti Sivil Havacılık Endüstrisinde istediği başarıyı elde edebilmek için Havacılık Stratejisi adıyla yılları arasını kapsayan bir yol haritası belirlemiştir. Şekil 2.7 de sunulduğu gibi 1997 yılında sektörde yerli ve küçük bir odaklanmaya sahipken, 2015 yılında küresel havacılık pazarında ana bir oyuncu olmayı hedeflemektedir. Yol haritasının 1.basamağı Malezya nın Bakım-Onarım ve Yenileme faaliyetlerinde küresel pazarın %5 ine sahip olmayı hedeflediğini göstermektedir. 2.aşama havacılık üretim faaliyetlerine ayrılırken Malezya nın bu konudaki hedefinin küresel tedarik zinciri içinde yer alan tedarikçilerinin kademelerini arttırmak olduğu söylenebilir. 3.aşama aviyonik ve sistem bütünleştirme adımıdır ve bu aşamadaki hedef ise stratejik ve teknolojik ilerlemenin sağlanmasıdır. Yol haritasının 4. aşaması ise; ilk 3 aşama sırasında da destek olacak ve sürekli kendini geliştirecek olan havacılık eğitim ve becerilerinin oluşturulmasıdır. Her aşama ulusal programlarla desteklenmekte ve Malezya Havacılık Ekosisteminde (şekil 2.8) yer alan her kurum üzerine düşen sorumlulukları yerine getirmektedir. 19

30 Şekil 2.8. Malezya Havacılık Ekosistemi (MIDA, 2013) Şekil 2.8, Malezya Devleti nin yerli uçak üretmek amacıyla öncelikle değer zinciri belirlemiş olduğunu göstermektedir. Değer zincirini oluşturan parçalar tasarım, üretim, montaj ve bakım onarım-yenileme faaliyetleridir. Sonrasında yerli tedarikçiler bu zincire göre gruplandırılmış ve Sivil Havacılık Ekosistemi oluşturulmuştur. Ekosistem içinde ayrıca yerli tedarikçiyi destekleyen firmalar ve ulusal politika ve kurallarda bulunmaktadır. Şekil 2.8 de kırmızı çerçeve içinde gösterilen firmalar Malezya nın yerli tedarikçileridir. Malezya Devleti nin Sivil Havacılık Endüstrisindeki amacı bu firmaların sayısını arttırmaktır. 20

31 BÖLÜM 3: 3. Sivil Havacılık Endüstrisi Yerli Tedarikçi Geliştirmeye Olan Gereksinim TÜBİTAK Vizyon 2023 Strateji Belgesinde yer alan 2023 vizyonu için üzerinde çalışılacak öğelerden birisi olan; Savunma, havacılık ve uzay sanayii alanlarında, küresel düzeyde ülke çıkarlarının korunmasını gözeten ve ulusal güvenlik gereksinimlerini karşılayan sistem ve teknolojileri özgün olarak araştırıp geliştirerek ve üreterek, bu sistem ve teknoloji alanlarında dünya ölçeğinde rekabet, işbirliği veya karşılıklı bağımlılık gücü yaratmak; ülkenin bilim ve teknoloji düzeyinin gelişmesinde öncü rol oynayan; toplumsal refaha katkısı tartışılmaz bir ulusal savunma, havacılık ve uzay sanayiine sahip olmak (TÜBİTAK, 2004) öğesi Sivil Havacılık Endüstrisi için yerli tedarikçi geliştirme gereksinimini oluşturan temel durumlardan birisidir. 5-7 Eylül 2013 tarihleri arasında yapılan 11. Ulaştırma Şurası nda Havacılık Ve Uzay Teknolojileri Sektörü altında alınan 10 karardan biri olan Yerli uçak yapımı için teşvik ve gerekli düzenlemelerin yapılması, ana alt sistemleri büyük oranda yerli olmak üzere değişik çapta ve değişik teknolojilere sahip yurt içi özgün tasarımlı uçakların geliştirilip, sertifikalı olarak seri üretime geçmesi kararı (Pektaş, 2013) da yine Sivil Havacılık Endüstrisi için yerli tedarikçi geliştirme gereksinimini oluşturan bir başka temel durumdur. Hem Vizyon 2023 hem de 11. Ulaştırma Şurası nın sonuçları dikkate alındığında havacılık sektörünün tüm dünyada gelişmekte olan bir sektör olduğu, Türkiye nin bu sektörde yer alabilmek ve yerli uçağını üretebilmesi için Sivil Havacılık Endüstrisine yatırım yapılması ve yerli tedarikçi geliştirilmesi kaçınılmazdır. 21

32 Bu nedenle öncelikle Sivil Havacılık Yerli Sektörünün mevcut durumunun değerlendirilmesini sağlamak amacı ile SWOT analizi yapılmıştır Türk Sivil Havacılık Endüstrisi SWOT Analizi SWOT Analizi bir stratejik plan ve planlama senaryosu kapsamında, senaryonun yaşayan bir kuruluşun mevcut operasyonları için işaret ettiği noktaları özetlemede kullanılabilecek yararlı bir tekniktir (Betz,2010). Strateji oluşturma sürecinde, şirketin güçlü yönleri, zayıf yönleri (kaynak kabiliyeti), dış fırsatları ve tehditleri (dış durum) arasındaki uyumun değerlendirmesi kritik bir aktivitedir. Bu uyuma ulaşılırken şirketin güçlü yönleri, zayıf yönleri, fırsatları ve tehditleri genellikle SWOT analizi olarak bilinen teknikle anlaşılmalıdır (Gupta ve diğerleri, 2008). SWOT teriminin açılımı güçlü yönler, zayıf yönler, fırsatlar ve tehditler (strenghts, weaknesses, opportunites and threats) biçimindedir. Bu teknik bir stratejik plan bağlamında yerinde kullanılabilirse, stratejik planlama açısından sınırlı bir yarar sağlayabilir. SWOT analizi, bir stratejik planın senaryolar ve bilgi bölümünde, süren bir operasyonun öne çıkan unsurlarını özetlemek için uygun bir kullanım olanağı sunabilir. SWOT Analizini oluşturan unsurların (güçlü yönler, zayıf yönler, fırsatlar, tehditler) açıklaması aşağıda verilmektedir (Betz, 2010). Güçlü yönler: Mevcut operasyonların sürdürülmesi gereken, stratejik açıdan güçlü yönlerin dökümü. Zayıf yönler: Mevcut operasyonların düzeltilmesi gereken, stratejik açıdan zayıf yönlerin dökümü. 22

33 Fırsatlar: Yeni operasyonlarda dikkate alınması gereken iş fırsatlarının dökümü. Tehditler: Mevcut operasyonlarına devam eden veya yeni operasyonlara girişen rakiplerin yarattığı tehditlerin dökümü. Sivil Havacılık Endüstrisi Yerli Tedarikçisine yönelik SWOT analizi hazırlanırken, İstanbul Ticaret Odası - İTO için özel bir danışmanlık şirketine yaptırılan Türkiye de Sivil Yerli Uçak Üretiminin Stratejik Analizi nden (İTO, 2013) ve Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği TOBB tarafından yaptırılan Türkiye Sivil Havacılık Meclisi Sektör Raporu ndan (TOBB, 2012) yararlanılmıştır. Yapılan SWOT analizi genel hatları ile şekil 3.1 de verilmektedir. Şekil 3.1. Sivil Havacılık Endüstrisine Yerli Tedarikçi SWOT Analizi 23

34 Şekil 3.1 de genel hatları ile gösterilen SWOT analizinin detayları şekil 3.2 de ayrıntılı olarak verilmektedir. Şekil 3.2a Sivil Havacılık Endüstrisi Yerli Tedarikçi için belirlenen kuvvetli yönleri, Şekil 3.2b Sivil Havacılık Endüstrisi Yerli Tedarikçi için belirlenen zayıf yönleri, Şekil 3.2c, şekil 3.2d ve şekil 3.2e Sivil Havacılık Endüstrisi Yerli Tedarikçi için belirlenen fırsatları, Şekil 3.2f Sivil Havacılık Endüstrisi Yerli Tedarikçi için belirlenen tehditleri göstermektedir. Şekil 3.2a. Sivil Havacılık Endüstrisi Yerli Tedarikçi için Kuvvetli Yönler Şekil 3.2a da mevcut savunma, otomotiv ve makine sanayilerinden dolayı sahip olduğumuz altyapının Sivil Havacılık Endüstrisinin Yerli Tedarikçisinin geliştirilmesinde kullanılabileceğini gösteren kuvvetli yönler sıralanmaktadır. 24

35 Şekil 3.2b. Sivil Havacılık Endüstrisi Yerli Tedarikçi için Zayıf Yönler Şekil 3.2b de, Sivil Havacılık İmalat Sektöründe başarıyı yakalayabilmek, küresel sivil havacılık endüstrisinde önde gelen aktörlerden olabilmek vb. için iyileştirmeye açık alanlar gösterilmektedir. 25

36 Şekil 3.2c. Sivil Havacılık Endüstrisi Yerli Tedarikçi için Fırsatlar 1 Şekil 3.2d. Sivil Havacılık Endüstrisi Yerli Tedarikçi için Fırsatlar 2 26

37 Şekil 3.2e. Sivil Havacılık Endüstrisi Yerli Tedarikçi için Fırsatlar 3 Şekil 3.2c, şekil 3.2d ve şekil 3.2e de sunulan fırsatlar ile Türk yerli tedarikçisinin ve dolayısıyla Türkiye nin sivil havacılık endüstrisinde uluslararası arenada aktif rol oynayabilmesi için kullanabileceği imkânlar gösterilmektedir. 27

38 Şekil 3.2f. Sivil Havacılık Endüstrisi Yerli Tedarikçi için Tehditler Şekil 3.2f de gösterilen tehditler, sivil havacılık endüstrisi yerli tedarikçinin bu sektöre girmesini, sektörün gelişmesini engelleyen unsurlardır Türk Sivil Havacılık İmalat Sektörü Ekosistemi Belirli bir kısımda bulunan canlılar ile bunları saran cansız çevrelerinin karşılıklı ilişkileri ile meydana gelen ve süreklilik arz eden ekolojik sistemlere Ekosistem denir (Wikipedia-4, 2014). Ekosistem; belirli bir alanda bulunan firmalar ve bunları etkileyen çevrelerinin/paydaşlarının karşılıklı ve sürekli etkileşim içerisinde olduğu sistemler şeklinde Sivil Havacılık Endüstrisine de uyarlanabilir. 28

39 Türk Sivil Havacılık İmalat Sektörünün gelişmesi için odak noktası olan yerli tedarikçilerin oluşturacağı ekosistem; uçak parçası üretmek için gerekli olan tasarım ve üretim sertifikasına sahip firmalardan ve Türk savunma-otomotiv-makine sektörlerindeki tedarikçilerin sahip olduğu bilgi birikimi, nitelikli işgücünden dolayı bu sektörlerin mevcut elemanlarından (kümelerden) sağlanabilir. Savunma sanayi KOBİ lerini ulusal ve uluslararası pazarda rekabet edebilir hale getirmek, Türk Silahlı Kuvvetlerinin ihtiyaçlarının karşılanmasında yerli üretimin payını arttırmak vb. için 2008 yılında kurulan ve şuanda 139 tedarikçiye sahip OSTİM Savunma ve Havacılık Kümelenmesi örnek olarak verilebilir (OSSA, 2014). Savunma Sanayisi Yerli Tedarikçisini oluşturan firmaların geldiği nokta ve başarıları, Sivil Havacılık İmalat Sektörü Yerli Tedarikçi geliştirme kapasitesini arttırmaktadır. Bu durum şekil 3.3. de verilen Türk Sivil Havacılık İmalat Sektörü Ekosistemi ile de gösterilmektedir. Şekil 3.3. Türk Sivil Havacılık İmalat Sektörü Ekosistemi Şekil 3.3 de gösterilen Türk Sivil Havacılık İmalat Sektörü Ekosistemi geliştirilmeye açık mevcut yapıyı göstermektedir. Savunma sanayinde bulunan mevcut tedarikçiler 29

40 bu sektördeki tedarikçilerin yalnızca bir kısmını göstermektedir. Ekosistemde gösterilen değer zinciri; ana gövde; kompozit malzemeler, kaplama ve kutular; kabin içi kısımları, gövde panelleri, iç kaplamalar, boru-hortum vb. hareketli parçalar, kuyruk kısımları, yüzey panelleri başlıklarında uçağı oluşturan 4 ana kısımdan oluşmaktadır. Ekosistem; Sivil havacılık Endüstrisinde mevcut sertifikalı tedarikçi ile doldurulamayan boşluğun Savunma sanayisindeki tedarikçilerden karşılanabileceğini göstermektedir. Sivil Havacılık Endüstrisi için şekil 3.3. de gösterilen ekosistemin işaret ettiği kapasiteyi/yapılabilirliği arttırmak, yeni işbirlikleri kurmak, uluslararası alana açılmak, vizyon 2023 de ve 11. Ulaştırma Şurası nda belirtilen ortak hedefe yönelebilmek vb. için tüm bu çalışmaların yapılabileceği koordinasyonu sağlayabilecek bir kurumun olması gerekmektedir. 30

41 BÖLÜM 4: 4. Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezi Mükemmelliyet Merkezleri; özel bir konuda ihtiyaç analizi yaparak mevcut durumu ortaya koyan, eksiklikleri gidermek için uygun altyapıyı hazırlayan, farklı disiplinleri bir araya getirerek bu disiplinler arasında işbirlikleri oluşturan, AR-GE / İnovasyon faaliyetlerini yürüten, paydaşlarında farkındalık yaratan, uygun sinerji oluşturarak paydaşlar arasında bilgi alışverişi yapılabilecek ortamlar hazırlayan, misyonu doğrultusunda paydaşlarına gerekli eğitimlerin verilmesini sağlayarak onların yetkinliklerini arttıran ve tüm bu çalışmaları sürdürülebilirlik çerçevesinde gerçekleştiren kurumlardır Neden Sivil Havacılık Müsteşarlığı? Savunma Sanayii Müsteşarlığı 3238 sayılı Savunma Sanayii Hakkında Kanun un modern bir savunma sanayiinin geliştirilmesi ve Türk Silahlı Kuvvetleri nin modernizasyonunun sağlanması amaçları ışığında 1985 yılında kuruluşundan sonra 1990 lı yıllara kadar doğrudan alım programlarıyla, 2000 li yıllara kadar ortak üretim programlarıyla, daha sonra ise özgün tasarım sistemleriyle, Türk Silahlı Kuvvetleri nin modernizasyonuna önemli katkılarda bulunmuştur (Bayar,2011). Savunma Sanayii Müsteşarlığı nın yılları stratejik planında Tedarik Sürecinin Etkinleştirilmesi; Özgün Çözüm Üreten Sanayi, Uluslararası İşbirliğinin Geliştirilmesi, Kurumsal Yapının Etkinleştirilmesi başlıklarında 4 adet stratejik amaç ortaya konmuştur. Bu amaçları gerçekleştirmek üzere yapılan faaliyetler 31

42 sonucunda stratejik planda belirlenen hedeflere büyük oranda erişildiği günümüzde yerli-yabancı kullanıcılara Altay Tankı, Anka İnsansız Hava Aracı, Simülatörler vb ile yapılan teslimatlarla somutlaştırılmıştır (SSM-2, 2011). Savunma Sanayii Müsteşarlığı nın göstermiş olduğu başarılar aynı zamanda da Türk Savunma ve Havacılık Sanayiinin yıllarına ait ihracat performansı ile gösterilebilir. Tablo 4.1 Türk Savunma ve Havacılık Sanayiinin yıllarına ait ihracat performansını vermektedir (Türk Savunma ve Havacılık Sanayii Performans Raporu, 2013). Tablo 4.1. Türk Savunma ve Havacılık Sanayiinin ihracat performansı (Türk Savunma ve Havacılık Sanayii Performans Raporu, 2013) SON 4 YIL İHRACAT TABLOSU (MİLYON $) YILLAR Toplam Ciro % Değişim (2010 a göre) % Değişim (Yıllık) $ $ % 28,96 % 28, $ % 47,95 % 14, $ % 84,02 % 24,38 Tablo 4.1. in ikinci sütunda yıllarındaki Türk Savunma ve Havacılık Sanayiinin ihracatı için toplam ciro, üçüncü sütunda toplam cironun 2010 yılına göre yüzdelik değişimi, dördüncü sütunda ise bir önceki yıla göre yüzdelik değişimi verilmektedir vizyonu çerçevesinde Savunma Sanayii nin hedefi Türkiye nin dünyada savunma sanayi alanında en gelişmiş ilk 10 ülke arasına girmesi dir (SSM3, 2013). Türkiye Savunma Sanayii Müsteşarlığı nın da katkılarıyla bu vizyonu gerçekleştirebilecek altyapıya (kabiliyet, bilgi birikimi, teknoloji, yasal çerçeve, vb.) sahiptir. Sivil Havacılık Endüstrisinde bir atılım yapmak, kazanımlar elde etmek, başarı yakalayabilmek için Savunma Sanayi Müsteşarlığı na benzer bir yapılanma Sivil Havacılık için de düşünülerek direkt olarak Cumhurbaşkanlığı na bağlı bir Sivil 32

43 Havacılık Müsteşarlığı kurulmalıdır. Sivil Havacılık Müsteşarlığının organizasyon yapısı yönetmelik/kanun vb. ile belirlenen tipik bir müsteşarlık yapısı olmakla birlikte müsteşarlığın altında sivil havacılık yerli tedarikçilerine yönelik organizasyonları/işbirliklerini/destekleri vb. sağlayacak olan bir Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezi de kurulmalıdır Mükemmelliyet Merkezine Olan Gereksinim Türk Sivil Havacılık Endüstrisi yerli tedarikçilerinin dünyada önde gelen uçak komponent ve sistemleri imalatçıları ile ortaklık esaslı yatırımlar yaptıkları, Türkiye nin know-how üretilen, bilgili insan kaynağı ve imkanlarına sahip bir cazibe merkezi olarak öne çıkarılması amacıyla sektörde faaliyet gösteren tüm kuruluşların ortak bir paydada buluşabilmelerini sağlamak için mevcut Sivil Havacılık Kurumlarından bağımsız ve tüm paydaşları bir araya toplayabilecek, yönetebilecek organize bir merkezin oluşturulması gerekmektedir. Sivil havacılık endüstrisinde mükemmelliğe giden yolda; mevcut Sivil Havacılık Endüstrisini analiz ederek eksiklikleri tespit eden, Sivil Havacılık Endüstrisinde tedarikçi farkındalığı oluşturarak Türkiye nin gerek sivil havacılık gerekse savunma sanayisinin hem üretim hem de bakım-onarım-yenileme faaliyetlerinde kullandığı araç-gereç, ekipman ve malzemelerde dışa bağımlılığı azaltan, yerli tedarikçinin uluslararası uçak üreticileri için gelecekte tedarikçi olabilmelerini sağlayarak Türkiye havacılık sektörü ihracat payını arttırıp ülke ekonomisine katkıda bulunan, sektöre yetişmiş/kaliteli işgücü sağlayabilmek için uygun platformlar hazırlayan, Türk Sivil Havacılık Endüstrisi Yerli Tedarikçisi için uluslararası kuruluşlar/kümeler/organizasyonlar ile işbirlikleri oluşturan, sivil havacılık endüstrisindeki gerekli sertifikaların alımı sürecinde tedarikçilere destek olan bir Mükemmelliyet Merkezi oluşturulmalıdır. 33

44 Mükemmelliyet Merkezi, Türk Sivil Havacılık Endüstrisinin geliştirilmesine katkıda bulunmak için aşağıda özet olarak verilen iş tanımlarını gerçekleştirmelidir. Altyapı Yatırımları: Destekçi firmalar (THY Teknik, MyTeknik, TAI, TEI, Havelsan, Aselsan gibi) ile işbirlikleri yapmak, tedarikçilerin teknolojik yeterliliklerini değerlendirmek, teknoloji öğrenme eğrilerini oluşturmak, havacılık yan sanayinin geliştirilmesi için organize sanayi bölgelerinde ihtisaslaşmış havacılık sanayi kümelerinin kurulmasına destek olmak, Bakım/Onarım/Yenileme kuruluşlarının kapasitesinin ve sayısının arttırılmasına destek olmak, sivil OFFSET kullanımının yaygınlaştırılmasını sağlamak. Sertifikasyon: Sivil havacılık endüstrisinin yerli tedarikçi adaylarına uluslararası tasarım ve üretim sertifikalarının alımı sürecinde destek olmak. Uluslararası İlişkiler: Sivil Havacılık Endüstrisi uluslararası pazar araştırmalarını yapmak, uluslararası organizasyonlar/kümeler ile işbirliği yapabilecek ortamları hazırlamak, sivil havacılık endüstrisinin geliştiği ve işbirliği yapılabilecek ülkelerdeki Türk dernekleri/birlikleri/ticaret odaları vb. ne sivil havacılık yerli tedarikçisini tanıtacak faaliyetler düzenlemek. Ulusal İlişkiler: Üniversiteler, araştırma kurumları, ticaret ve meslek odaları, ilgili bakanlık temsilcileri, finans kuruluşları, tedarikçi firmalar, destekçi firmalar gibi Türk Sivil Havacılığının yerli paydaşlarını oluşturan kurumların sivil havacılık endüstrisi farkındalığını sağlamak; kurumlar arasındaki işbirliklerini düzenlemek; paydaşların birbirlerini tanımaları, ihtiyaçlarını bilmeleri için organizasyonlar yapmak, ortak çalışma yapılabilecek platformlar hazırlamak. 34

45 AR-GE İnovasyon faaliyetlerine destek: Tedarikçilere ve işbirlikçi üniversitelere destek ve teşviklere ek olarak AR-GE desteği sağlanması için uygun platformlar hazırlamak, paydaşlarla yapılan görüşmeler sonucunda ihtiyaç duyulan yeni teşvik veya desteklerin verilmesini sağlamak. Bilişim Teknolojileri / Veritabanı: Sivil Havacılık Portalı nı hazırlamak ve güncellemek. 35

46 BÖLÜM 5 : 5. Sivil Havacılık Endüstrisi Yerli Tedarikçi Geliştirmek için Stratejik Model Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezi nin Sivil Havacılık Endüstrisi Yerli Tedarikçi Geliştirilmesi vizyonuna ulaşabilmek için hangi finansman/teknoloji/yasal çerçevede, hangi kurumlarla, nasıl bir işbirliği yapacağını gösteren genel bir model tanımlanmıştır. Bu model şekil 5.1 de gösterilmektedir. Şekil 5.1. Türk Sivil Havacılık İmalat Sektörü Yerli Tedarikçi Geliştirme Stratejik Modeli 36

47 Şekil 5.1. de verilen model, odağında Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezinin olduğu ve Sivil Havacılık İmalat Sektörü Yerli Tedarikçi Geliştirmek için öncelikli olarak oluşturulması gereken 4 ana yapının (Siyasal farkındalık, Sanayi farkındalığı, Kümelenme ve Finansal/Teknolojik/Yasal Çerçeve) Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezi tarafından ilgili paydaşlarla işbirliği ve sürekli gelişim ile birlikte sağlanacağı genel yapıyı göstermektedir. Sivil Havacılık İmalat Sektörü Yerli Tedarikçilerini sektöre çekebilmek için öncelikle sektöre yönelik teşvik ve desteklerin belirlenmesi gerekmektedir, bunun da ön koşulu siyasal farkındalığı oluşturmaktır. Siyasal farkındalık sağlanıp teşvik ve destekler belirlendikten sonra tedarikçilere sektörün fırsatlarını gösterecek sanayi farkındalığı sağlanmalıdır. Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezi; sanayi farkındalığının sağlanmasında, yerli tedarikçilerin Sivil Havacılık Yerli Tedarikçisi Olma kararı vermelerinde, sektörün Finansal/Teknolojik/Yasal Çerçeve altyapılarının oluşturulmasında koordinatör görevi üstlenmektedir. Yerli tedarikçinin uluslararası sivil havacılık endüstrisi pazarına girebilmesi ve sektörde başarılı olabilmesi ancak uygun finansal/teknolojik/yasal çerçeve altyapılarının kurulması ile mümkün olmaktadır (Siyasal Farkındalık, Sanayi Farkındalığı, Finansman/Teknoloji/Yasal Çerçevenin oluşturulması, Kümelenme ile ilgili detaylar; tablo 5.1 de verilen Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezinin görevlerinde ayrıntılı olarak anlatılmaktadır). Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezi aynı zamanda Sivil Havacılık İmalat Sektörü Ekosisteminde yer almak isteyen fakat bu sektör konusunda hiçbir deneyimi olmayan tedarikçilere, Sivil Havacılık İmalat Sektörünün rekabet şartlarının ve uluslararası pazarda tek başlarına mücadele etmelerinin zor olduğunu, başarının ancak organize bir yapıyla sağlanabileceğini, bunun da en güzel ve doğru yolunun Sivil Havacılık İmalat Kümelerinin oluşturulması ile yapılabileceğini anlatacak organizasyonlar düzenlemekle yükümlüdür. 37

48 Günümüz ekonomisinde, şirketlerin sadece kendi kaynakları ve yetkinlikleriyle rekabet edebilme ve hayatta kalabilme şansları her geçen gün azalmaktadır. Bilgi teknolojisi ve iletişimdeki ilerlemeler ve ekonomik faaliyetlerin ulusal sınır tanımadan gerçekleşmesi, şirketleri akla gelebilecek her konuda, dünyanın her yerinden, her türlü şirketin rekabetine açık bir hale getirmiştir. En büyük ve güçlü şirketler bile, birleşme ve stratejik işbirlikleri ile kaynaklarını daha verimli kullanma ve rekabet güçlerini artırma yoluna gitmektedir (AkşitAşık, 2008). Sivil Havacılık Endüstrisinde gerek vizyon 2023 gerekse de gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerdeki sivil havacılık Endüstrisine yönelik orta ve uzun vadedeki tahminlere veya stratejik planlara bakıldığında sektörde var olan rekabetin daha da güçleneceği ve sektörün tahmin edilenden daha hızlı büyüyeceği görülmektedir. Bu nedenle sektördeki işletmeler AR-GE/Üretim/Pazar/Laboratuvar ortaklığı yapabilmek, pazarlara daha hızlı girebilmek, maliyetlerini azaltıp verimliliklerini arttırmak, ihracat paylarını arttırarak ülke ekonomisini güçlendirebilmek, doğru bilgiye doğru zaman ve doğru şekilde ulaşabilmek, riski dağıtabilmek vb sebeplerle kümelenmeyi tercih etmelidir Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezi Paydaşları Şekil 5.1 de gösterilen modelde, Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezi ile birlikte çalışarak Sivil Havacılık Endüstrisi Yerli Tedarikçi geliştirmeyi sağlamada yardımcı olan paydaşlar ile ilgili detaylar aşağıda verilmektedir. 38

49 Başbakanlık/İlgili Bakanlıklar/İlgili Kamu Kurumları Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezine, Sivil Havacılık İmalat Sektörü yerli tedarikçi geliştirmeyi sağlamada yardımcı olan paydaşlardan biri Başbakanlık/İlgili Bakanlıklar/İlgili Kamu Kurumlarıdır. Bu kurumların yardımları arasında: Sivil Havacılık İmalat Sektörü yerli tedarikçisine verilecek olan destek ve teşviklerin belirlenmesi, sanayi/üniversite/araştırma kurumları farkındalığının sağlanması, üniversite-sanayi işbirliğinin oluşturulması, teknoloji ayrımının yapılması, uluslararası arenada işbirlikleri oluşturulması (hem sivil havacılık konusunda gelişmiş ülke ve kurumlarla hem de gelişmekte olan ülkelerle), mevcut Bölgesel Yerli Uçak (BYU) üretimi yapan firmalarla/ülkelerle konsorsiyum oluşturulması; Uluslararası yatırımcılarla görüşülmesi; Savunma Sanayi için olan offset lerin sivil havacılığa uygulanması; uluslararası Pazar araştırması yapılması vb. bulunmaktadır (detaylı olarak tablo 5.1 de gösterilmektedir). Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkeziyle ilişkili Başbakanlık/İlgili Bakanlıklar/İlgili Kamu Kurumları Şekil 5.2 de gösterilmektedir. 39

50 Şekil 5.2. Başbakanlık/İlgili Bakanlıklar/İlgili Kamu Kurumları Şekil 5.2 de gösterilen ve Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkeziyle ilişkili Başbakanlık/İlgili Bakanlıklar/İlgili Kamu Kurumları: Başbakanlık, Ulaştırma Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığı, Milli Savunma Bakanlığı, Bilim Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Savunma Sanayi Müsteşarlığı, Sivil Havacılık Müsteşarlığı, Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü ve diğer ilgili kamu kurumlarından oluşmaktadır Destekleyici İşletmeler Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezi, Sivil Havacılık İmalat Sektörü Yerli Tedarikçisini geliştirirken, gerek savunma sanayi endüstrisinde gerekse bakımonarım-yenileme faaliyetleri konusunda hizmet veren firmaların deneyim ve bilgi birikimlerinden yararlanacaktır. Özellikle Sivil Havacılık İmalat Sektörü Ekosistemi oluşturmak için öncelikli olarak düşünülen yerli tedarikçiler, bu destekçi firmalarla ortaklık yapan tedarikçilerden seçilecektir. Ayrıca Savunma Sanayisinde uygulanan offset lerin Sivil Havacılık İmalat Sektöründe de uygulanabilmesi açısından destekçi 40

51 işletmelerin tecrübelerinden yararlanılabilir. Savunma Sanayisine çalışan destekçi işletmelerin tedarikçileri ile yaptıkları offset anlaşmaları gereği savunma sanayisi tedarikçilerinin gelişmesi/pazar paylarının artması gibi pozitif etkiler sivil havacılık endüstrisine de uygulanabilir. Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezi paydaşlarından biri olan Destekçi İşletmeleri oluşturabilecek kurumlar detaylı olarak şekil 5.3 de gösterilmektedir. Şekil 5.3. Destekleyici İşletmeler Şekil 5.3 de gösterilen destekleyici işletmeler: THY Teknik, Havelsan, Aselsan, TAI, My Teknik ve diğer destekçi firmalardan oluşmaktadır. 41

52 Enstitüler Sivil Havacılık İmalat Sektörü yerli tedarikçisini geliştirmek için paydaşlardan biri olan Enstitüler; üniversitelerin mevcut bilgi birikimi ve yetişmiş insan gücüyle, sanayinin mevcut tecrübe ve finansal gücünün birleştirilmesi amacıyla üniversitesanayi işbirliğinin oluşturulması, Sivil Havacılık İmalat Sektörü yerli tedarikçisi için AR-GE desteklerinin sağlanması vb. konularda Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezine yardımcı olacaklardır. Şekil 5.4 de Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezi ile işbirliği yapacak enstitüler gösterilmektedir. Şekil 5.4. Enstitüler 42

53 Şekil 5.4 de gösterilen Enstitüleri oluşturabilecek kurumlar; Havacılık ve Uzay Teknolojileri Enstitüsü, TUBİTAK Uzay, TUBİTAK Sage, Teknoparklar vb diğer enstitüler olabilir Eğitim Kurumları Sivil Havacılık İmalat Sektörü yerli tedarikçi geliştirme konusunda eğitim kurumları büyük önem arz etmektedir. Uluslararası Sivil Havacılık İmalat Sektörünün büyüme hızına paralel olarak gelişen teknolojilere uygun olarak, sektörün ihtiyaç duyacağı ileri düzeyde bilgi ve beceriye sahip kalifiye eleman yetiştirilmesi konusunda eğitim kurumları büyük bir rol üstlenmektedir. Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezi, Sivil Havacılık İmalat Sektörü yerli tedarikçisini geliştirmek konusunda bu kalifiye elemanlardan yararlanacaktır. Şekil 5.5 de Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezinin ilişkili olduğu eğitim kurumları kademeli olarak gösterilmektedir. Şekil 5.5. Eğitim Kurumları 43

54 Şekil 5.5 de gösterilen eğitim kurumları: lise, ön lisans, lisans, yüksek lisans ve doktora olmak üzere beş kademe de gösterilmiştir. Her bir kademenin Sivil Havacılık İmalat Sektörüne kazandıracağı kalifiye elemanın yetkinlikleri farklıdır Meslek ve Havacılıkla İlgili Odalar/Kümeler Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezi; sanayi farkındalığının oluşturulması, üniversite/sanayi işbirliklerinin kurulması, havacılık kümelerinin kurulması, Uluslararası katılımlı sivil havacılık endüstrisine tedarikçilerine yönelik organizasyonlar düzenlenmesi, Ulusal ve/veya Uluslararası düzeyde işbirliklerinin oluşturulması vb konularında Meslek Odalarından, mevcut kümelerden (OSSA) yardım alabilir. Şekil 5.6 olası meslek odaları ve olası mevcut kümelerden oluşan paydaşları göstermektedir. Şekil 5.6. Meslek ve Havacılıkla İlgili Odalar/Kümeler 44

55 Şekil 5.6 daki Meslek ve Havacılıkla İlgili Odalar/Kümeler paydaşları; Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB), İstanbul Ticaret Odası (İTO), Ostim Savunma ve Havacılık Kümelenmesi (OSSA), Türk Sanayici İşadamları Derneği (TÜSİAD)- Müstakil Sanayici ve İşadamları Derneği (MÜSİAD) gibi dernekler ve diğer sanayi/meslek odalarından oluşmaktadır Uluslararası Sivil Havacılık Grupları Sivil Havacılık Endüstrisi yerli tedarikçisinin sertifikasyon sürecini ve sektörü daha iyi anlayabilmeleri adına ICAO (International Civil Aviation Organization) da Türkçe nin resmi dil olarak kabul edilmesinin sağlanması, tüm ICAO dokümantasyonunun Türkçeleştirilmesi ve Sivil Havacılık Portalı üzerinden bu dokümantasyonlara erişim imkanı sağlanması Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezinin görevlerindendir. Ayrıca Mükemmelliyet Merkezi, ulusal küme aktörlerine uluslararası havacılık organizasyonları/örgütleri/eğitimleri hakkında bilgi vermekle de yükümlüdür. Bu görevlerini yerine getirirken ICAO, ASA (Aviation Supplier Association), IBAC (International Business Aviation Council) vb paydaşlardan destek alacaktır. Şekil 5.6 Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezinin destek alabilmesi muhtemel dernek/konsey ve organizasyonları göstermektedir. 45

56 Şekil 5.7. Uluslararası Sivil Havacılık Grupları Şekil 5.7 de gösterilen Uluslararası Sivil Havacılık Grupları: ASA, ICAO, IBAC, Diğer dernekler/konseyler/organizasyonlardan oluşmaktadır Uluslararası Uçak Üreticileri Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezi; iş tanımlamasında yer alan uluslararası katılımlı sivil havacılık endüstrisine yönelik organizasyonlar düzenleme, ulusal ve/veya uluslararası düzeyde işbirliklerini oluşturma gibi faaliyetlerde bulunurken uluslararası uçak üreticilerinden yardım alabilir. Özellikle bu işletmelerle yapılan işbirlikleri, Sivil Havacılık Endüstrisi Yerli Tedarikçisinin 2. Bölümde anlatılan uçak üretim tedarik zinciri modellerindeki tedarikçi kademelerini anlamasında da anahtar rol oynayabilir. 46

57 Şekil 5.8 de Uluslararası Sivil Havacılık Endüstrisinde faaliyet gösteren ve Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezi ne destek olabilecek bazı işletmeler gösterilmektedir. Şekil 5.8.Uluslararası Uçak Üreticileri Şekil 5.8 de gösterilen Uluslararası Uçak Üreticileri: Boeing, Airbus, Bombardier ve diğer üreticilerden oluşmaktadır Ulusal ve Uluslararası Tedarikçi Firmalar Türk Sivil Havacılık Endüstrisi halihazırda 2 adet uluslararası sertifikalı tedarikçiye sahiptir (TCI Kabin İçi Sistemleri Sanayi ve Ticaret A.Ş ve TSI Uçak Koltuk Üretimi Sanayi ve Ticaret A.Ş.). Yerli tedarikçiye sivil havacılık endüstrisine giriş ve 47

58 sertifikasyon süreci anlatılırken hem mevcut ulusal sertifikalı tedarikçilerden hem de uluslararası tedarikçi firmalardan destek alınabilir. Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezi, Sivil Havacılık Endüstrisi yerli tedarikçisini sektöre çekebilmek adına mevcut sertifikalı tedarikçiler üzerinden sivil offset kullanımını sağlayarak, tedarikçilerinin kazanımlarını arttırıp sektörü daha cazip hale getirebilir. Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezinin destek alabileceği Ulusal ve Uluslararası Tedarikçi firmalar şekil 5.9 da gösterilmektedir. Şekil 5.9: Ulusal ve Uluslararası Tedarikçi Firmalar 48

59 Şekil 5.9 da gösterilen Ulusal ve Uluslararası Tedarikçi Firmalar: Sivil Havacılık İmalat Sektörü mevcut tedarikçileri olan TCI (Kabin İçi Sistemleri Sanayi ve Ticaret A.Ş) ve TSI (Uçak Koltuk Üretimi Sanayi ve Ticaret A.Ş.) ile bunların yanında diğer yerli tedarikçiler ve yabancı tedarikçilerinden oluşmaktadır Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezi nin Görevleri Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezinin ve paydaşlarının Türk Sivil Havacılık Endüstrisi yerli tedarikçisi geliştirmesi konusunda yapacakları görevler tablo 5.1 de tanımlanmaktadır. 49

60 Tablo 5.1. Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezinin görevleri YAPILACAK İŞ KAPSAM ZAMAN İLGİLİ KURUMLAR G.1 Siyasal farkındalığın sağlanması Neden sivil havacılık endüstrisi? Neden yerli üretici? Neden Sivil Havacılık Müsteşarlığı? Neden Mükemmelliyet Merkezi? Sorularının cevapları ve Vizyon 2023, Dünyadan örneklerin yer aldığı bir rapor hazırlanması ve sunulması Ekim 2014 Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığı (UDHB) Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü (SHGM) G.2 Devletin sivil havacılığa yönelik yerli tedarikçiye olan destek ve teşviklerinin belirlenmesi Teşvik el kitabı nın hazırlanması G.3 Sivil Havacılık Müsteşarlığı nın kurulması Mükemmelliyet Merkezi nin kurulması Yurtiçi-yurtdışı yatırım ve ihracat teşvikleri, Fuar katılım desteği, İhracat kredileri sağlanması ve ihracat kredi sigortası uygulanması, Gelir vergisi muafiyeti, Yatırım vergi indirimi, Uzman personel desteği, Gümrük vergisi muafiyeti, Vergi indirimi, Sigorta primi işveren hissesi desteği, Sigorta primi desteği, Yatırım yeri tahsisi, Katma değer vergisi iadesi, vb Uluslararası havacılık organizasyonları/örgütleri/eğitimlerine (IBAC International Business Aviation Council; ICAO International Civil Aviation Organization; ACI; FSF; CANSO; IATA, IFALPA) katılım desteği, vb G.3.1 Teşkilat yapısının, kuruluş, esas ve usullerinin, görevlerin ve bağlı kuruluşların belirlenmesi Kasım 2014 Aralık 2014 Ocak Şubat 2015 G.3.2 Teşkilat yapısı ve görevlerinin belirlenmesi, merkez yeri seçimi Şubat Mart 2015 Başbakanlık, İlgili Bakanlıklar, Savunma Sanayi Müsteşarlığı, Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü Başbakanlık, Ulaştırma Bakanlığı Sivil Havacılık Müsteşarlığı, İlgili birimler 50

61 G.4 Sanayi farkındalığının sağlanması G.5 Üniversite / Araştırma Kurumları farkındalığının sağlanması G.6 Üniversite-Sanayi işbirliğinin oluşturulması Sanayi odaları, meslek odaları, meslek ve havacılıkla ilgili sanayi kümeleri ile irtibata geçilip aşağıdaki konularda sunum yapılması, 1. Neden sivil havacılık? 2. Dünyadan örnekler; 3. Vizyon 2023; 4. Neden yerli tedarikçiye ihtiyaç var? 5. Tedarikçi olmanın avantajları ve kazanımları, 6. Uçak için parça üretmenin yolları, 7. Tedarikçi hiyerarşisi Üniversiteler ve araştırma kurumları (Devlet ve Özel - TÜBİTAK, TÜBA, vb.) İle İrtibata geçilip aşağıdaki konularda sunum yapılması, 1. Neden sivil havacılık? 2. Dünyadan örnekler; 3. Vizyon 2023; 4. Neden yerli tedarikçiye ihtiyaç var? 5. AR-GE fırsatları, 6. Kazanımlar, 7. Uçak için parça üretmenin yolları vb. Üniversite Sanayi İşbirliği Merkezi Platformu (ÜSİMP), Üniversite-Sanayi Ortak Araştırma Merkezleri Programı (ÜSAMP), TÜBİTAK TEYDEP, SANTEZ vb. desteği ile üniversite sanayi işbirliğini arttırmak G.6.1 Üniversite-Sanayi ortak araştırma merkezleri (örneğin Sanayi sahipli laboratuvar) kurulması G.6.2 Havacılık Teknoparkları, Teknoloji transfer merkezleri (TTM), Teknoloji geliştirme merkezleri (TEKMER), kuluçka ofisler vb. kurulması Havacılık teknoparkları için ortak tedarik ve pazarlama stratejilerinin geliştirilmesi Nisan 2015 Mayıs 2015 Nisan 2015 Mayıs 2015 Haziran 2015 Eylül 2015 Haziran 2015 Eylül 2015 Sivil Havacılık Müsteşarlığı, Mükemmelliyet merkezi Sivil Havacılık Müsteşarlığı, Mükemmelliyet Merkezi Sivil Havacılık Müsteşarlığı, Mükemmelliyet merkezi İlgili Bakanlıkların müsteşar(lar)ı, Üniversiteler/ Araştırma kurumları G.7 Teknoloji ayrımı yapılması G.7.1 Sivil Havacılık Yerli Tedarikçilerinin üretim yapabilecekleri alanların belirlenmesi G.7.2 Tedarikçilerin teknolojilerinin değerlendirilmesi; 1. Teknoloji yetkinlik analizi yapılması, 2. Teknoloji öğrenme eğrisi yapılması Haziran 2015 Temmuz 2015 Ekim 2015 Sivil Havacılık Müsteşarlığı, Mükemmelliyet Merkezi G.7.3 Tedarikçi hiyerarşisine yerleştirilecek tedarikçilerin belirlenmesi-ekosistem oluşturulması Ekim

62 G.8 Havacılık yan sanayinin geliştirilmesi için organize sanayi bölgelerinde ihtisaslaşmış havacılık sanayi kümelerinin kurulması G.7.4 Hedef ürünlere/teknolojilere uygun AR-GE politikalarının belirlenmesi Kasım 2015 Başbakanlık, İlgili Bakanlıklar, Sivil Havacılık Müsteşarlığı, Mükemmelliyet Merkezi G.7.5 Sivil Havacılık İmalat Sektörü Patent ve tescil alım desteği verilmesi Ocak 2016 İlgili Bakanlıklar, Sivil Havacılık Müsteşarlığı, Mükemmelliyet Merkezi G.7.6 Sivil Havacılık İmalat Sektörü Patent veri tabanının oluşturulması ve güncellenmesi Şubat 2016 sürekli G.8.1 Tedarikçilere yönelik kümelenme farkındalığının (avantajlar, teşvikler, vb.) sağlanması G.8.2 Kümeyi temsil edecek hukuki yapının kurulması, Kümelenme birlikteliğinin koordinasyonu (Ortak küme markasının geliştirilmesi ve tanıtımı, vb.) (31 Mart 2016 tarihine kadar en az 3 yeni kümenin kurulması) Ekim Kasım Aralık 2015 (2 şer adet farkındalık toplantısı) Mart 2016 G.8.3 Küme aktörlerinin birbirlerini tanımalarını sağlayacak organizasyonlar düzenlemek Nisan 2016 Sürekli (iki ayda bir) G.8.4 Farklı kümelerin birbirlerini tanımalarını sağlayacak organizasyonlar düzenlemek ayrıca küme aktörlerine uluslararası havacılık organizasyonları/örgütleri/eğitimleri (IBAC International Business Aviation Council; ICAO International Civil Aviation Organization; ACI; FSF; CANSO; IATA, IFALPA) hakkında bilgi vermek (üyelik şartları, organizasyonlara katılımın kazançlarının ve şartlarının anlatılması vb.) Nisan 2016 Sürekli (altı ayda bir) Sivil Havacılık Müsteşarlığı, Mükemmelliyet Merkezi Sivil Havacılık Müsteşarlığı, Mükemmelliyet Merkezi Sivil Havacılık Müsteşarlığı, Mükemmelliyet Merkezi, İlgili Bakanlıklar, Küme aktörleri, TOBB, Ticaret ve Sanayi Odaları Sivil Havacılık Müsteşarlığı, Mükemmelliyet merkezi Sivil Havacılık Müsteşarlığı, Mükemmelliyet merkezi 52

63 G.9 Araştırma ve Geliştirme faaliyet desteklerinin sağlanm ası G.10 Uluslararası katılımlı sivil havacılık tedarikçilerine yönelik organizasyonları düzenlemek ( Pasific Northwest Aerospace, ILA Berlin 2014, ASA 2014 vb.) G.11 Ulusal teknoloji ağ yapısının oluşturulması Tedarikçilere ve işbirlikçi üniversitelere 2. Maddede belirtilen destek ve teşviklere ek olarak AR-GE desteği sağlanması İki yılda bir uluslararası katılımlı fuar/sempozyum/kongre düzenlenmesi (Sivil havacılık alanında çalışan ve Mükemmelliyet Merkezinin bileşenlerini oluşturan tüm kurum ve kuruluşların (tedarikçilerin, üniversitelerin, vb.) uluslararası arenada tanınırlığını arttırmak, yeni işbirlikleri oluşturmak ve havacılık alanında güncel bilgiler sağlamak için) (Ekim 2013 de düzenlenen 4. TÜHESFO (Türk Havacılık Endüstri Sergisi Forumu ve Fuarı) nun devamı olabilir) G.11.1 Talep edilen ürün ve teknolojilere, arz edilecek ürün ve teknolojilere, işgücü ihtiyacına, işbirliği yapmak için uygun işyeri bulma ihtiyacına, vb cevap verebilmek için Mükemmelliyet Merkezine bağlı veritabanı, müşteri ilişkileri, organizasyon çalışmaları, sektörle ilgili yerli/yabancı haberler, güncel proje duyuruları, güncel AR-GE duyuruları vb nin yer aldığı bir Sivil Havacılık Endüstrisi Portalı nın oluşturulması (bu portala hem yurt içinden hem de yurtdışından üye olunabilmeli) G.11.2 Sivil Havacılık Endüstrisi Portal ı içinde sivil havacılık tedarikçilerine yönelik veri tabanı oluşturulması; 1. Teknik işgücü veri tabanı, 2. Teknoloji altyapısı veri tabanı, 3. İşyeri veri tabanı Aralık sürekli Eylül/Ekim 2015 Eylül/Ekim 2017 Eylül/Ekim 2019 Eylül/Ekim 2021 Eylül/Ekim 2023 Kasım 2015 (sürekli güncellenme li) Aralık 2015 Ocak 2016 G.11.3 ICAO (International Civil Aviation Organization) da Türkçe nin resmi dil olarak Kasım 2015 kabul edilmesinin sağlanması, Tüm ICAO dokümantasyonunun Türkçeleştirilmesi ve Sivil Havacılık Portalı üzerinden erişim imkanı sağlanması G.12 Sertifikasyon süreci G.12.1 Tedarikçilerin sertifika alım süreci ile ilgili bilgilendirilmesi Ekim Sürekli G.12.2 Mükemmelliyet merkezi için çalışan 10 adet teknik personelin üretim ve tasarım sertifikasyon sürecine destek verebilecek yetkinliğe sahip olabilmesi için yurtdışına gönderilerek ilgili eğitimleri alması Nisan 2015 Sivil Havacılık Müsteşarlığı, Mükemmelliyet merkezi, (TÜBİTAK, TTGV, vb.) Sivil Havacılık Müsteşarlığı, Mükemmelliyet merkezi, Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü, Dış Ticaret Müsteşarlığı (DTM) Sivil Havacılık Müsteşarlığı, Mükemmelliyet merkezi Sivil Havacılık Müsteşarı, Mükemmelliyet merkezi 53

64 G.13 Ulusal ve/veya uluslararası düzeyde işbirliği oluşturulması G.14 Mükemmelliyet merkezi çalışmaları hakkında bilgi verilmesi G.15 Ulusal Sivil Havacılık Endüstrisi Değerlendirme Çalıştayı düzenlenmesi G.12.3 Sertifikasyon sürecine destek verebilecek firmaların sayısının arttırılması (uluslararası danışmanlık firmalarının şubeleri şeklinde olabilir) (bu firmalara destek/teşvik verilmesi) (31 Ekim 2015 tarihine kadar en azından 3 uluslararası danışmanlık firmasının Türkiye de faaliyet göstermesinin sağlanması) G.13.1 Sivil havacılık endüstrisine ve tedarikçilerine yönelik işbirliği yapılabilecek uluslararası pazar araştırmasının yapılması G.13.2 Uluslararası büyük uçak üreticilerinin birinci ve ikinci kademe tedarikçileri (first tiers/second tiers) ve uluslararası havacılık kümeleri ile işbirliği ortamlarının oluşturulması (örneğin 10 tane uluslararası ana tedarikçi veya uluslararası sivil havacılık kümelerinin temsilcileri Türkiye ye davet edilerek yerli sivil havacılık kümeleri, küme aktörleriürettikleri ürünler vb hakkında bilgi verilmesi) 54 Ekim 2015 Nisan 2015 Ocak 2016 (10 adet tedarikçi/kü me) Mart 2016 (10 adet tedarikçi/kü me) Nisan 2015 AMAÇ: sivil havacılık endüstrisinde Türk firmalarının dünya çapında etkinliğinin ve bilinirliliğinin artırılması G.13.3 Uluslararası işbirliklerini arttırmak için sivil havacılık konusunda işbirliği yapmak istenilen (gelişmiş veya gelişmekte olan) ülkelerdeki Büyükelçiliklere Mükemmellik Merkezine bağlı Türk Sivil Havacılık Endüstrisi Temsilcileri nin atanması G.14.1 Aylık / 3 Aylık dergi basımı (hem yazılı hem de on-line) Nisan 2015 de ilk sayı çıkartılacak G.14.2 Sivil Havacılık konusunda neden Türkiye de yatırım yapmalısınız? ı anlatan bir broşür hazırlanması (uluslararası yatırımcılar için) (Hem Türkiye deki sivil havacılık endüstrisine yönelik devlet teşviklerinin, hem de Türkiye deki sivil havacılık yapılanmasının, organizasyonlarının, kümelerinin anlatıldığı bir broşür) G.14.3 Uluslararası işbirliklerinin kurulabilmesi için lobi faaliyeti yapabilecek dernekler/birlikler/ticaret odaları vb. (Türk-Amerikan İşadamları derneği gibi) ne Mükemmelliyet merkezi çalışmaları hakkında bilgi verilmesi (en az yılda 2 defa yurtdışında bu dernekler/birlikler/ticaret odaları ile birlikte uluslararası katılımlı etkinlik düzenlenmesi) Yılda bir defa sivil havacılık endüstrisinin geldiği noktanın, sorunlarının, yeni yıl hedeflerinin vb. değerlendirilmesi için tüm paydaşların veya temsilcilerinin katılımı ile bir çalıştay düzenlenmesi Nisan 2016 Eylül 2015 (her yıl Nisan ve Eylül aylarında farklı ülkelerde) Mayıs 2016 Sivil Havacılık Müsteşarlığı, Mükemmelliyet merkezi Mükemmelliyet Merkezi Mükemmelliyet Merkezi

65 G.16 Bakım/Onarım/Yenil eme kuruluşlarının kabiliyetlerinin yerli tedarikçilerle yapılan AR-GE faaliyetleriyle arttırılması G.17 Sivil OFFSET kullanımının yaygınlaştırılması G.18 Sivil Havacılık Yerli Tedarikçilerinin tanınırlığının arttırılması Hava aracı/motor/komponent bakım/onarım/yenileme kuruluşlarına AR-GE yatırım ve sertifikasyon teşviğinin sağlanması (bu kuruluşların artması sivil havacılık yerli tedarikçisinin yurt içinde daha fazla Pazar bulmasını sağlayacaktır). Türkiye de kullanılmak üzere satın alınacak uçakların üretiminde imalat ve tasarım seviyesinde yerli üretimden (TCI Türk Kabin İçi Sistemleri Sanayi A.Ş.; TSI Uçak Koltuk Üretimi Sanayi ve Tic. A.Ş.; vb.) yararlanılması şartının aranması (OFFSET kapsamında değerlendirilebilir) Sivil Havacılık endüstrisine dünyaca bilinen en az 10 adet yerli orijinal parça imalatçısı (Original Equipment Manufacturer OEM) kazandırılması. (TCI Türk Kabin İçi Sistemleri Sanayi A.Ş.; TSI Uçak Koltuk Üretimi Sanayi ve Tic. A.Ş. nin vb nin tanınırlığını arttırmak) Kasım 2014 Aralık 2014 Nisan 2015 Mart 2023 Sivil Havacılık Müsteşarlığı, Mükemmelliyet Merkezi İlgili Bakanlıklar, Dış Ticaret Müsteşarlığı, Sivil Havacılık Müsteşarlığı, Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü, Mükemmelliyet Merkezi, Ulusal Havayolu Şirketleri Sivil Havacılık Müsteşarlığı, Mükemmelliyet Merkezi 55

66 Tablo 5.1, Sivil Havacılık Endüstrisine yerli tedarikçi geliştirmek için yapılacak işleri, işlerin kapsamını, hangi tarihte yapılacağını ve bu faaliyetlerin yapılması esnasında Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezine yardımcı olacak ilgili kurumları göstermektedir. Tablo 5.1 deki görevler kodlanmıştır. Birinci seviye kod: ana görevi, ikinci seviye kod ise bu ana görevin altında yer alan detay görevi göstermektedir. Örneğin 7. Görev olan teknoloji ayrımı yapılması görevi G.7 olarak, Sivil Havacılık Yerli Tedarikçilerinin üretim yapabilecekleri alanların belirlenmesi detay görevi G.7.1 olarak, Tedarikçilerin teknolojilerinin değerlendirilmesi detay görevi ise G.7.2 olarak ifade edilmektedir. Sivil Havacılık Endüstrisi yerli tedarikçi geliştirmek amacıyla yapılacak faaliyetler Ekim 2014 de siyasal farkındalığın sağlanması çalışmaları ile başlamaktadır. Bazı faaliyetlerin belli bir zamanda tamamlanması gerekirken bazı faaliyetler ise periyodik olarak devamlılık arz etmektedir. Devletin Sivil Havacılığa yönelik destek ve teşviklerinin belirlenmesi faaliyetinin Kasım 2014 Aralık 2014 tarihleri arasında tamamlanması gerekirken, Mükemmelliyet Merkezi çalışmaları hakkında bilgi verecek bir derginin basılması sürekli bir faaliyettir (Nisan 2015 de ilk sayısı basılacak olan dergi 3 ayda bir sürekli olarak çıkarılacaktır). Tablo 5.1 de verilen Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezine ait görevlerin zaman çizelgesi tablo 5.2 de gösterilmektedir. 56

67 Tablo 5.2. Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezi Zaman Çizelgesi GÖREVLER Ekim Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Kasım Aralık Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Hazir an Temm uz Ağust os Eylül Ekim Kasım Aralık Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Hazir an Temm uz Ağust os Eylül Ekim Kasım Aralık Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Hazir an Temm uz Ağust os Eylül Ekim Kasım Aralık Ocak Şubat Mart S Ü R E K L İ G.1 G.2 G.3.1 G.3.2 G.4 G.5 G.6.1 G.6.2 G.7.1 G.7.2 G.7.3 G.7.4 G.7.5 G.7.6 G.8.1 G.8.2 G.8.3 G.8.4 G.9 G.10 G.11.1 G

68 G.11.3 G.12.1 G.12.2 G.12.3 G.13.1 G.13.2 G.13.3 G.14.1 G.14.2 G.14.3 G.15 G.16 G.17 G.18 Görev Göreve ait altbaşlıklar 58

69 Tablo 5.2 de gösterilen zaman çizelgesinde kodlarla ifade edilen görevler; tablo 5.1.deki kodlanmış görevlere karşılık gelmektedir. Kırmızı renkli ok ana görevi, yeşil renkli ok ise detay görevi vermektedir. Zaman çizelgesi 2014 yılı Ekim ayında başlamış ve 2023 yılı Mart ayına kadar devam etmektedir yılından sonra sadece periyodik olarak yapılacak organizasyonlar, yayınlar, bilgilendirme toplantıları, çalıştaylar vb. faaliyetler devam edecektir. 59

70 BÖLÜM 6: 6.1. Sonuç ve öneriler Türkiye coğrafi konumu, altyapısı, iş potansiyeli, gelişen ve güçlenen ekonomisi vb avantajlarını kullanarak Sivil Havacılık Sektöründe yerini her geçen gün kuvvetlendirmektedir. Sektörden aldığı bu kuvvet ile Sivil Havacılık Endüstrisinde de bir vizyon belirlemiş ve Türkiye yi 2023 e taşıyacak projelerden biri olan yerli uçak projesi için ilk adımlarını atmıştır. Uluslararası sertifikaya sahip TSI ve TCI Anonim Şirketleri nin üretime başlamaları bu adımlardan biridir. Ancak Sivil Havacılık Endüstrisinde atılan bu adımlar uluslararası uçak üretici firmalarına ve Sivil Havacılık Endüstrisinin dünyadaki büyüme oranına bakıldığında yeterli görülmemektedir. Sivil Havacılık Endüstrisine yerli tedarikçi geliştirebilmek için otomotiv ve savunma sanayinden gelen deneyim ve bilgi birikimini kullanmak, mevcut kapasiteyi sivil havacılık endüstrisi için değerlendirebilmek önemlidir. Ancak bu konuda tedarikçileri Sivil Havacılık Endüstrisinde yerli tedarikçi olmak kararında endişeye düşüren en büyük sorun uluslararası sertifikalara sahip olmaları gerektiği ve sertifikasyon sürecinin oldukça uzun olmasından dolayı yaşayacakları gelir kaybı düşüncesidir. Bu çalışma kapsamında sertifikasyon sürecinde yaşanılan gelir kaybının doğru oluşturulan bir tedarikçi hiyerarşisi ile ortadan kaldırılabileceği ve yerli tedarikçilere sivil havacılık endüstrisine girmeleri için uluslararası sertifikaya sahip olmalarının tek şart olmadığını açıklayabilecek bir Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezinin kurulması gerektiği belirtilmektedir. Bu kapsamda Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezinin en önemli görevlerinden biri tedarikçi hiyerarşini oluşturmaktır. 60

71 Tedarikçi Hiyerarşisi: Orijinal Ekipman Üreticilerinin hiyerarşinin başında bulunduğu, 1.kademe tedarikçilerin; uluslararası üretim ve tasarım sertifikalarına sahip olan onaylı parça tedarikçileri, 2.kademe tedarikçilerinin onaylı tedarikçilerin alt yüklenicileri, 3.kademe tedarikçilerinin ise genel olarak alt yüklenicilerin olduğu bir tedarikçi modelidir. 2. ve 3.kademe tedarikçilerinin sivil havacılık endüstrisi ekosisteminde yer alabilmeleri için 1 kademe tedarikçi olmaları yani uluslararası sertifikaya sahip olmaları ön şart değildir. 1.kademe tedarikçiler veya OEM ler ile yapacakları stratejik ortaklıklar ile onların sahip olduğu tasarım ve üretim sertifikalarıyla kendi ürünlerini tescil ettirerek OEM ler veya 1. kademe tedarikçiler aracılığıyla pazara girebilirler. Onların sertifikalarını kullandıkları için ürün satış gelirlerini paylaşacaklar fakat aynı zamanda da sektöre yönelik know-how, deneyim ve becerilerini de arttıracaklardır. Tedarikçi hiyerarşisinde her tedarikçinin yeri sabit olmayabilir ve uluslararası sertifikasını alan tedarikçiler bu hiyerarşide üst kademelere çıkabilir. Eşzamanlı olarak kendi sertifikalarını almaya çalışan 2. ve 3. kademe tedarikçiler ve diğer alt yükleniciler; sektörde zamanla sahip olacakları işbirlikleri/bağlantılar/deneyim ve know-how ın da etkisiyle sertifikasyon süreci sonunda 1.kademe tedarikçi olabilirler. Böylece satış gelirleri de artacaktır. Küresel Havacılık Endüstrisi tedarik zincirlerinde, 1.kademe stratejik ortaklıklar oluşturmaya giderek daha çok önem verilmeye başlanmıştır. Özellikle günümüzde Sivil Havacılık Endüstrisi nin önemli isimleri artan havacılık taleplerine cevap verebilmek ve sektörde daha büyük paya sahip olmak için bu stratejiyi benimsemiş ve tedarik zinciri modellerini çeşitli tedarikçi kademeleri ile bölmüşlerdir (2. bölümde, Sivil Havacılık Endüstrisinin Durumu başlığı altında bu tedarik zinciri modellerinin bir kısmına yer verilmiştir). Bu çalışmada; Sivil Havacılık Endüstrisinde tedarikçi olmak isteyen firmalara sektöre giriş için sadece uluslararası sertifikaya gerek olmadığını, doğru uygulanan bir tedarikçi hiyerarşisi ile sertifika alım sürecinde de üretim yapılabileceğini göstermek adına bir tedarikçi hiyerarşisi geliştirilmiştir. 61

72 Bu hiyerarşi birinci, ikinci ve üçüncü aşamadan (zaman sürecinden) oluşmakta ve her aşama (birinci aşama şekil 6.1, ikinci aşama şekil 6.2, üçüncü aşama şekil 6.3) detaylı bir şekilde anlatılmaktadır. Şekil 6.1. Sivil Havacılık Endüstrisi yerli tedarikçi geliştirmek için oluşturulan 1.aşama tedarikçi hiyerarşisi Şekil 6.1 de gösterilen tedarikçi hiyerarşisi; 1.tedarikçi, 2.tedarikçi ve 3.tedarikçiden oluşmaktadır. 1.tedarikçiler tasarım ve üretim sertifikasına sahip onaylı parça tedarikçileri, 2.tedarikçiler onaylı tedarikçilerin 1.kademe altyüklenicileri ve 3.tedarikçileri ise diğer altyüklenicilerden oluşmaktadır. Şu anda bu tedarikçi hiyerarşisinde 1.kademede sadece TSI ve TCI Anonim Şirketleri bulunmaktadır. 2. ve 3.kademe tedarikçileri ise savunma ve otomotiv vb. sektörlerde hizmet 62

73 veren deneyimli şirketlerden oluşabilir. Ancak Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezinin tablo 5.1 de gösterilen görevleri yerine getirmesi ile birlikte, şekil 6.1 de gösterilen tedarikçi hiyerarşisi yakın zamanda Türk Sivil Havacılık Endüstrisi için de olabilecektir. Tedarikçi Hiyerarşisi sabit kalmayabilir. Zamanla tedarikçilerin sektörde kazanacakları bilgi ve birikim ile, aynı zamanda da sertifikasyon sürecine devam etmeleri ile tedarikçi hiyerarşisi değişebilir. Oluşabilecek yeni durumu gösteren 2.aşama şekil 6.2 de gösterilmektedir. Şekil 6.2. Sivil Havacılık Endüstrisi yerli tedarikçi geliştirmek için kurulan 2.aşama tedarikçi hiyerarşisi Şekil 6.2 de gösterilen Sivil Havacılık Endüstrisi yerli tedarikçi geliştirmek için oluşturulan 2.aşama tedarikçi hiyerarşisinde; 2.kademe tedarikçilerin bir kısmının uluslararası sivil 63

74 havacılık sertifikalarını alarak 1.kademe tedarikçi konumuna geldiği ancak henüz sertifikasını alamamış 2.kademe tedarikçilerin ise 1.kademe tedarikçilerle ile hala stratejik ortaklık içinde olduğu görülmektedir. Bu arada 3.kademe tedarikçilerin bazıları da ya işbirliklerini/çevrelerini güçlendirerek yada ürünlerini geliştirerek direkt olarak 1. Kademe tedarikçilere satış yapar konuma gelebilir. Bu gelişmeler sonucunda zamanla tedarikçi hiyerarşisinin alabileceği son hal (3.aşama) şekil 6.3 de gösterilmektedir. Sürekli bir gelişme ve büyüme gösteren Sivil Havacılık Endüstrisinde sertifikalı tedarikçilerin sayısı gün geçtikçe artsa bile paralelinde sektörün cazibesinden dolayı sektöre girmek isteyen yeni 2. ve 3. kademe tedarikçiler de olacağından 3.aşama tedarikçi hiyerarşisi Türk Sivil Havacılık Endüstrisi için değişmeyip sadece hiyerarşide yer alan tedarikçi sayısı artacaktır. Şekil 6.3: Sivil Havacılık Endüstrisi yerli tedarikçi geliştirmek için oluşturulan 3.aşama tedarikçi hiyerarşisi 64

75 Şekil 6.3 de gösterilen Sivil Havacılık Endüstrisi yerli tedarikçi geliştirmek için oluşturulan 3.aşama tedarikçi hiyerarşisine göre uzun vadede 3.kademe tedarikçilerin bir kısmı da sertifika alarak 1. Kademe tedarikçi olabiliyorken sertifika sürecine girmeyen 3.kademe tedarikçiler ya aynı şekilde 2.kademe tedarikçilere üretim yapmaya devam ederler yada bilgi birikimlerini arttırıp işbirliklerini güçlendirerek 2.kademe tedarikçi olarak 1.kademeye üretim yapabilirler. Zamanla 2.kademe tedarikçilerin daha büyük kısmı sertifika sürecine girerek 1. kademe tedarikçi olabilirken sertifika sürecine girmeyip 2.kademe tedarikçi olarak kalanlar da olabilir. Sivil Havacılık Mükemmelliyet Merkezinin kurulmasının arkasındaki nihai amaç aslında; Türk Sivil Havacılık Endüstrisi yerli tedarikçi yapısını 3.aşama tedarikçi hiyerarşisi haline getirmek, sektörün cazibesini yerli tedarikçiye göstermek ve yerli uçak projesini %100 yerli üretebilecek sertifikalı yerli tedarikçi yi hazırlamaktır. 65

76 KAYNAKLAR 1) Korul, V., Küçükönal, H., 2003, Türk Havacılık Sisteminin Yapısal Analizi, Ege Akademik Bakış, Cilt 3, Sayı 1-2, Ocak-Temmuz 2003, s Nisan ) Kisli E., 2006, Sivil Havacılık ve Savunma Sanayi İlişkileri, HaSeM 06 Kayseri VI. Havacılık Sempozyumu, Mayıs 2006, Nevşehir, 3) Kuşhan M.C.,2001, Sivil Havacılığımızın Dünü Bugünü ve Geleceği, TMMOB Makine Mühendisleri Odası, I. Ulusal Uçak Havacılık ve Uzay Mühendisliği Kurultayı,12 Mayıs 2001,Eskişehir-Türkiye,Osmangazi Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü, 4) Kenaroğlu Y. ve Yıldız A.,2011, Havacılık Sanayimiz ve Unutulan Tarihi, Mühendis ve Makine Dergisi, Prof.Dr.Ahmet Şevket Üçer ile söyleşi,cilt:52,sayı:614,s.57-59, 5) TVHMD,2010, Türk Havacılık Tarihinde Vecihi Hürkuş un İlkleri, Tayyareci Vecihi Hürkuş Müzesi Derneği- TVHMD, elde edildiği tarih: 17 Mayıs ) Tayyareci, 2014, Havacılık Kronolojisi ( ), elde edildiği tarih: 17 Mayıs ) Wikipedia-1, 2014, Airbus, 8) Williams D.,2012, Ontario Aerospace Council-Precision Machining Productivity Program,EADS, _D._Williams_-_Nov_2012.pdf, elde edildiği tarih: 19 Mayıs ) Rohde H., 2012, Strategic Procurement in Airbus, Airbus, on_slides2.pdf, elde edildiği tarih: 19 Mayıs ) EACP-1, 2010, European Aerospace Cluster Partnership Brochure, elde edildiği tarih: 20 Mayıs

77 11) EACP-2, 2013, European Aerospace Cluster Partnership, Stronger Together, Connecting Aerospace Clusters in Europe, pdf elde edildiği tarih: 20 Mayıs ) Tang C.S., Zimmerman J.D., 2009, Managing New Product Development and Supply Chain Risks: The Boeing 787 Case, Supply Chain Forum, An International Journal, Vol 10, No 2, elde edildiği tarih: 16 Mayıs ) Wikipedia-2, 2014, Boeing, elde edildiği tarih: 16 Mayıs ) Wikipedia-3,2014, Bombardier Havacılık, elde edildiği tarih: 20 Mayıs ) Bouchard L., 2014, Bringing innovation to the market through a collaborative approach, Bombardier Aerospace 16) TB, 2010, Kanada Ticaret Heyetinin Türkiye Ziyareti: İş Forumu ve İkili Görüşmeler, Trabzon Ticaret Borsası, 7 Aralık 2010, Ceylan Intercontinental Hotel, İstanbul, elde edildiği tarih: 22 Mayıs ) SCD-Working Group, 2012, Working Group Report Supply Chain Development (SCD), Aerospace Review Advisory Council elde edildiği tarih: 10 Mayıs ) Olivier A., Gauthier C., 2013, Industrial Clusters: Key Drivers of Quebec s Economic Development, Clusters in One World: Perspectives from Many Nations, September 23, 2013, World Trade Centre Mumbai, elde edildiği tarih: 10 Mayıs ) ÇKM, 2012, Çin de Havacılık ve Uzay Sanayi, Çin Kültür Merkezi, 20) Yang L., Biggs J., 2013, China: Aerospace Industry Outlook 2013, The U.S. Commercial Service, 800-USA-TRADE %20Tab%204%20InformationArticles%20on%20Chinese%20Civil%20Aviation.pdf elde edildiği tarih: 20 Mayıs ) RAND, RR245.pdf, elde edildiği tarih: 12 Mayıs

78 22) AAIS,2011,Association of aerospace industries(singapore)-overview of malaysia aerospace landscape 23) MIDA, 2013, Investment Opportunities in the Aerospace Industry in Malaysia,Malaysian Investment Development Authority-MIDA, Invest in Malaysia, elde edildiği tarih: 17 Nisan ) Elvis P., 2011, Malaysia s Aviation History -The Events that have made Malaysian Aircrafts flying all around the world everyday without failed and with one of the best aviation safety records in the world, elde edildiği tarih: 20 Mayıs ) AeroStrategy, 2009, Aerospace Globalization 2.0: Implications for Canada s Aerospace Industry, A Discussion Paper prepared by AeroStrategy Management Consulting, /The%20Implications%20Of%20Globalization%202%200%20For%20Canadian%20 Aerospace(2).pdf 26) TÜBİTAK, 2004, Ulusal Bilim ve Teknoloji Politikaları, Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu, Strateji Belgesi, Versiyon19, 2 Kasım 2004, gesi.pdf elde edildiği tarih: 15 Nisan ) Pektaş İ., 2013, 11. Ulaştırma Şurası Sonuç Raporu Özet, Anadolu Raylı Sistemler Kümesi, elde edildiği tarih: 15 Nisan ) Betz F., 2010, Yönetim Stratejisi, Stratejik Yönetim ve Enformasyon Teknolojisi, Çeviri: Ümit Şensoy, TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları, Ankara 29) Gupta V., Gollakota K., Srinivasan R., 2008, Business Policy and Strategic Management: Concepts & Application, Prentice-Hall, Second Edition, New Delhi 30) İTO, 2013, Türkiye de Sivil Yerli Uçak Üretiminin Stratejik Analizi, mininstratejikanalizi.pdf, elde edildiği tarih: 10 Nisan ) TOBB, 2012, Türkiye Sivil Havacılık Meclisi Sektör Raporu, Türkiye Odalar Ve Borsalar Birliği TOBB, elde edildiği tarih: 10 Nisan ) Wikipedia-4, 2014, Ekosistem, elde edildiği tarih: 23 Mayıs

79 33) OSSA, 2014, elde edildiği tarih: 23 Mayıs ) Ghazinoory S., Ameri F., Farnoodi S., 2013, An application of the text mining approach to select technology centers of excellence, Technological Forecasting&Social Change, vol.80, page ) Frost T.S., Birkinshaw J.M., Ensign P.C., 2002, Centers of Excellence in Multinational Corporations, Strategic Management Journal 23: page: , multinationals.strategic_mangement_journal.2002.pdf elde edildiği tarih: 23 Mayıs ) AkşitAşık N., 2008, Şirket Birleşmeleri ve Sivil Havacılık Sektöründeki Uygulamaları, Mevzuat Dergisi, Yıl:11, Sayı: 126, ISSN , elde edildiği tarih: 26 Mayıs ) Bayar M.,2011, Teknoloji Yönetim Stratejisi ,Savunma Sanayii Müsteşarlığı-SSM-1, elde edildiği tarih:16 Mayıs ) SSM-2, 2011, Geri Dönüşü Olmayan Yol Savunma Sanayii Neden Önemlidir?, Savunma Sanayii Gündemi vol.2, sayı 15, 39) Türk Savunma ve Havacılık Sanayii Performans Raporu, 2013, Savunma Havacılık Sanayi İmalatçılar Derneği, elde edildiği tarih: 8 Mayıs ) SSM-3, 2013, Savunma Sanayii Müsteşarlığı, Performans Programı, ormansprogrami.pdf, elde edildiği tarih: 14 Mayıs

80 ÖZGEÇMİŞ 1 Mehmet Sezer, tarihinde İstanbul da doğdu. İlk ve ortaöğrenimini İstanbul da tamamladı yılında Gaziosmanpaşa Anadolu Lisesi nden mezun olduktan sonra Sakarya Üniversitesi Endüstri Mühendisliği bölümünü kazandı. Üniversite hayatının ilk senesine İngilizce hazırlık programını tamamlayarak başladı. Lisans döneminin 3. Sınıfını, Erasmus Öğrenim Hareketliği programına katılarak Almanya nın, University of Applied Science Bremerhaven da tamamladı. Şuan Lisans hayatının son döneminde Sakarya Üniversitesi Endüstri Mühendisliği Bölümü 4.Sınıf öğrencisidir. ÖZGEÇMİŞ 2 Elif Devrim, tarihinde İstanbul da doğdu. İlk ve ortaöğrenimini İstanbul da tamamladı yılında Hatice Bayraktar Lisesi nden mezun olduktan sonra Sakarya Üniversitesi Endüstri Mühendisliği bölümünü kazandı. Üniversite hayatının ilk senesine İngilizce hazırlık programını tamamlayarak başladı. Lisans döneminin 3. Sınıfını, Erasmus Öğrenim Hareketliği programına katılarak Avusturya Viyana Teknik Üniversite sinde tamamladı. Şuan Lisans hayatının son döneminde Sakarya Üniversitesi Endüstri Mühendisliği Bölümü 4.Sınıf öğrencisidir. 70