ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ

Transkript

1 ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ Zübeyde Burcu MERCAN YÜKSEK LİSANS TEZİ SEVESO II KAPSAMINDA KABUL EDİLEBİLİRLİK (ALARP) SEVİYESİ DEĞERLENDİRME METODOLOJİLERİ MADEN MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM DALI ADANA, 2013

2 ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ SEVESO II KAPSAMINDA KABUL EDİLEBİLİRLİK (ALARP) SEVİYESİ DEĞERLENDİRME METODOLOJİLERİ Zübeyde Burcu MERCAN YÜKSEK LİSANS TEZİ MADEN MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM DALI Bu Tez 23/09/2013 Tarihinde Aşağıdaki Jüri Üyeleri Tarafından Oybirliği / Oyçokluğu İle Kabul Edilmiştir.. Prof. Dr. Suphi URAL DANIŞMAN Prof. Dr. Oktay BAYAT ÜYE.. Prof. Dr. Mehmet Emin ÖCAL ÜYE... Doç. Dr. Özen KILIÇ ÜYE. Yrd. Doç Dr. Nil YAPICI ÜYE Bu tez enstitümüz Maden Mühendisliği Anabilim Dalında hazırlanmıştır. Kod No: Prof. Dr. Mustafa GÖK Enstitü Müdürü Not: Bu tezde kullanılan özgün ve başka kaynaktan yapılan bildirişlerin, çizelge ve fotoğrafların kaynak gösterilmeden kullanımı, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunundaki hükümlere tabidir.

3 ÖZ YÜKSEK LİSANS TEZİ SEVESO II KAPSAMINDA KABUL EDİLEBİLİRLİK (ALARP) SEVİYESİ DEĞERLENDİRME METODOLOJİLERİ Zübeyde Burcu MERCAN ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ MADEN MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM DALI Danışman Jüri : Prof. Dr. Suphi URAL Yıl: 2013, Sayfa: 102 : Prof. Dr. Oktay BAYAT : Prof. Dr. Mehmet Emin ÖCAL : Doç. Dr. Özen KILIÇ : Yrd. Doç Dr. Nil YAPICI yılları arasında meydana gelen büyük endüstriyel kazalar sonrasında, AB ülkelerinde uygulanması zorunlu olan ve kaza önleme üzerine sistematik bir çalışmayı hedefleyen SEVESO Direktifleri yayınlanmıştır. AB müktesebatına uyum çerçevesinde ülkemizde de ilgili direktif tarihli ve sayılı Resmi Gazete de Büyük Endüstriyel Kazaların Kontrolü Hakkında Yönetmelik adı altında yayınlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu çalışma, ilgili yönetmeliğin öngördüğü düzenlemeler kapsamında, ihtiyaç duyulan kabul edilebilirlik (ALARP) seviyesinin hesaplanması ve uygulanması ile ilgili kaynak doküman niteliğinde hazırlanmış olup kabul edilebilirlik seviyesinin AB ülkelerindeki kullanım amaçları ile arazi kullanım planlaması uygulamalarını da içermektedir. Ayrıca ülkemizde Büyük Endüstriyel Kazaların Kontrolü Hakkında Yönetmelik kapsamında belirlenmiş üst seviyeli kuruluşların hazırlamak zorunda olduğu güvenlik raporunda, proses riskleri ile ilgili kantitatif risk değerlendirme yapılması ve değerlendirme sonucunda elde edilen güvenlik seviyelerine dayalı olarak çizilecek izorisk haritaları için kabul edilebilir risk (ALARP) seviyesinin belirlenmesi gerekmektedir. Bu kapsamda, Türkiye İstatistik Kurumundan elde edilen veriler değerlendirilmiş olup uygulanabilecek ALARP seviyesi için uygun teorik bir değer önerilmiştir. Anahtar Kelimeler: SEVESO, COMAH, Risk, Risk değerlendirme, ALARP I

4 ABSTRACT MSc THESIS ACCEPTABILITY LEVEL (ALARP) ASSESSMENT METHODOLOGY WITHIN SEVESO II DIRECTIVES Zübeyde Burcu MERCAN CUKUROVA UNIVERSITY INSTITUTE OF NATURAL AND APPLIED SCIENCES DEPARTMENT OF MINING ENGINEERING Supervisor Jury : Prof. Dr. Suphi URAL Year: 2013, Pages: 102 : Prof. Dr. Oktay BAYAT : Prof. Dr. Mehmet Emin ÖCAL : Assoc. Prof. Dr. Özen KILIÇ : Asst. Prof. Dr. Nil YAPICI After major accidents occurred between , Seveso Directives, which aimed a systematic study, has been published and mandatory to implement in EU countries. Under the study of the adaptation of EU legislation to Turkey, Regulation on Control of Major Industrial Accidents has been published on August18, This study which is prepared as a guide document about acceptability level (ALARP) calculation and implementation within the scope of the regulation in Turkey. It also include intended purpose of acceptability level and land use planning. Furthermore, acceptability level has to determine according to Regulation on Control of Major Industrial Accidents and the upper tier sites have to prepare Safety Report which include quantitative risk assessment and risk mapping based upon safety and acceptability levels around the sites. In this context, using datas from Turkish Statistical Institute, it proposed a theoretic acceptable value for level of ALARP which can be apply for Turkey. Keywords: SEVESO, COMAH, Risk, Risk assessment, ALARP II

5 TEŞEKKÜR Bu çalışma sürecinde yoğun iş temposuna rağmen anlayışını ve hoşgörüsünü benden esirgemeyen tez danışmanım Prof. Dr. Suphi URAL a, bilgi ve tecrübesi ile her zaman destek olan değerli üstadım Özlem ÖZKILIÇ a, her an yanımda olup beni cesaretlendiren sevgili eşim Ümit MERCAN a, iş sağlığı ve güvenliğini bilincini çok küçük yaşlarda bana da aşılayan, meslektaşım, babam merhum Mehmet KURİL e, yetişmemde büyük emeği geçen annem Nuray KURİL ile kardeşim Çağrı KURİL e teşekkür eder, sevgi ve saygılarımı sunarım. III

6 İÇİNDEKİLER SAYFA ÖZ... I ABSTRACT... II TEŞEKKÜR... III İÇİNDEKİLER... IV ÇİZELGELER DİZİNİ... VI ŞEKİLLER DİZİNİ... VIII 1. GİRİŞ Seveso II Direktifleri Risk Analizi ve Risk Değerlendirme Sıfır Risk Kantitatif Risk Değerlendirme Risk Türleri Bireysel Risk Sosyal Risk Kabul Edilebilir Risk ALARP Metodolojisi ALARP Seviyesi Hesaplama Metodolojisi ALOHA Programı ile Risk Konturlerinin Hesaplanması FN Eğrilerinin Çizilmesi ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR İngiltere de Kabul Edilebilir Risk Seviyesi Hollanda da Kabul Edilebilir Risk Seviyesi Fransa da Kabul Edilebilir Risk Seviyesi Macaristan ve Çek Cumhuriyeti nde Kabul Edilebilir Risk Seviyesi Avusturya, Finlandiya, İspanya ve Yunanistan da Kabul Edilebilir Risk Seviyesi MATERYAL VE METOD Türkiye İstatistik Kurumu Verileri Ulusal ALARP seviyesinin belirlenmesi IV

7 4. BULGULAR VE TARTIŞMA SONUÇLAR VE ÖNERİLER KAYNAKLAR ÖZGEÇMİŞ EKLER Ek I Ek II Ek III V

8 ÇİZELGELER DİZİNİ SAYFA Çizelge 1.1. Kümülatif frekansın hesaplanması Çizelge 1.2. Kantitatif risk değerlendirmesi sonuçları Çizelge 1.3. Azalan N değerlerine göre verilerin sıralanması Çizelge 1.4. Kümülatif frekans değerleri Çizelge 2.1. PAHDI karar verme matrisi Çizelge 2.2. Olay sonuçlarının ciddiyetinin belirlenmesi Çizelge 2.3. Risk sınıflandırması Çizelge 2.4. Fransa karar verme matrisi Çizelge 2.5. Toplam tehlike seviyesinin belirlenmesi Çizelge 2.6. Fransa'da yeni kurulacak işletmeler için alan planlaması Çizelge 2.7. Fransa'da faaliyette olan işletmeler için alan planlaması VI

9 VII

10 ŞEKİLLER DİZİNİ SAYFA Şekil 1.1. Papyon (bow tie) analizi genel şeması... 4 Şekil 1.2. Örnek olay ağacı analizi... 6 Şekil 1.3. Örnek bireysel risk konturu... 8 Şekil 1.4. Modelleme adımları Şekil 1.5. Aloha - Cameo (EPA) programı ile toksik yayılımın modellenmesi Şekil 1.6. Phast programı ile jet yangını durumunun modellenmesi Şekil 1.7. Fluidyn programı ile yangın durumunun modellenmesi Şekil 1.8. Örnek FN eğrisi Şekil 1.9. Kabul edilebilir risk ve ALARP Şekil İki bölgeli tek sınır değerli ALARP kriteri Şekil Yerleşim yeri ekleme (ALOHA) Şekil Yerleşim yerinin seçilmesi (ALOHA) Şekil Kimyasal maddenin seçimi (ALOHA) Şekil Rüzgar ile ilgili verilerin girilmesi (ALOHA) Şekil Hava koşulları ile ilgili verilerin girilmesi (ALOHA) Şekil Tank ile ilgili verilerin girilmesi (ALOHA) Şekil Kimyasal maddenin hali ile ilgili verilerin girilmesi (ALOHA) Şekil Tankın içindeki kimyasal madde miktarı ile ilgili verinin girilmesi (ALOHA) Şekil Meydana gelen durum ile ilgili seçimin yapılması Şekil Sızıntının olduğu delik ile ilgili verilerin girilmesi (ALOHA) Şekil Sızıntının olduğu deliğin yeri ile ilgili verilerin girilmesi (ALOHA) Şekil Sızıntının yayılımı ile ilgili verilerin girilmesi (ALOHA) Şekil Yapılacak analizin seçimi (ALOHA) Şekil Risk eğrileri sınır değerlerinin seçilmesi (ALOHA) Şekil ALOHA programı ile modellemenin yapılması Şekil Modelleme sonucu elde edilen değerler Şekil Örnek kantitatif risk analizi değerlerine göre çizilmiş FN eğrisi Şekil Hesaplanan sosyal riskin değerlendirilmesi (İngiltere) VIII

11 Şekil Hesaplanan sosyal riskin değerlendirilmesi (Hollanda) Şekil 2.1. Farmer eğrisi Şekil 2.2. İngiltere için kabul edilebilir sosyal risk kriteri Şekil 2.3. İngiltere'de alan planlaması Şekil 2.4. Groningen bölgesi için sosyal risk kriterleri IX

12 1. GİRİŞ Zübeyde Burcu MERCAN 1. GİRİŞ Avrupa Birliğine uyum sürecinde uygulanması gereken direktiflere uyumlaştırma çalışmaları kapsamında kabul edilen direktiflerden biri de 96/82/EC sayılı Seveso II Direktifleridir. Bu amaçla tarihli ve sayılı Resmi Gazete de Büyük Endüstriyel Kazaların Kontrolü Hakkında Yönetmelik yayınlanmış olup işyerinde bulunan kimyasal maddelerle ilgili bildirim konularını içeren yedinci maddenin birinci, ikinci, üçüncü ve beşinci fıkraları yönetmeliğin yayını tarihiyle yürürlüğe girmiştir tarihli ve sayılı Resmi Gazete de yayınlanan Büyük Endüstriyel Kazaların Kontrolü Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik ile diğer maddelerin yürürlüğe girmesi tarihine kadar ertelenmiştir. Büyük Endüstriyel Kazaların Kontrolü Hakkında Yönetmelik kapsamında alışılmış iş sağlığı ve güvenliği önlemlerinin ötesinde proses güvenliği ile ilgili sistematik önlemler öngörülmektedir. Bu doğrultuda yapılacak çalışmaların geliştirilmesi için özellikle AB ülkelerindeki uygulama örneklerinin ve rehber kitapların incelenmesi ile kullanılan metodolojilerin öğrenilmesi oldukça önemlidir. Yapılan çalışmada, bazı AB ülkelerinde uygulanan kabul edilebilir risk seviyesinin (ALARP) hangi değerler olduğu incelenerek konuya ilişkin uygulama örnekleri doğrultusunda ülkemiz için ulusal bir seviyenin belirlenmesi için yol gösterici olması amaçlanmıştır Seveso II Direktifleri Özellikle Avrupa da, 1960 lı yılların sonunda ve 1970 li yılların başında yaşanan büyük endüstriyel kazalar sonrasında tehlikeli kimyasal maddelerle çalışılan işyerlerinde güvenli işletmeyle ilgili düşünceler yaygınlaşmış ve bu kazaların işyeri çevresinde yaşayan insanlar üzerinde yaratacağı etkilere dikkat çekilmiştir yılının Temmuz ayında İtalya nın Seveso kasabasında yaşanan ve çevreye yüksek miktarda dioksin yayılımı ile sonuçlanan kaza sonrasında, yapılan güvenlik çalışmalarının belirli bir sistematik içinde yürütülmesi görüşü öne çıkmıştır. 1

13 1. GİRİŞ Zübeyde Burcu MERCAN Bu kapsamda Avrupa Birliği başkanlığında bir çalışma yürütülmüş ve 1982 yılında Seveso Direktifleri (82/501/EEC) yayınlanmıştır. Bu direktif ile büyük kazaların meydana gelmeden önlenmesi ya da meydana gelmesi durumunda felaketin kontrol altında tutulabilmesi için güvenlik raporunun hazırlanması, büyük kazalar ile ilgili sonuç ve frekans analizinin yapılması, dahili ve harici acil durum planlarının hazırlanması öngörülmüştür yılında yaşanan Bhopal (Hindistan) felaketi ve 1986 yılında yaşanan Basel (İsviçre) felaketi sonrasında Seveso Direktiflerinde büyük değişikliklerin yapılmasına ihtiyaç duyulduğu ortaya çıkmış ve 1996 yılında Seveso Direktifleri güncellenerek Seveso II Direktifleri (96/82/EC) yayınlanmıştır. Seveso II Direktifleri 1999 yılında bütün AB üyesi ülkelerde uygulanmaya başlamış ve bu üç yıllık süre içerisinde her ülke, konu ile ilgili uygulanması gereken esasları belirten ulusal rehber kitaplar hazırlamıştır. Seveso II Direktifleri, güvenlik yönetim sistemleri ve bütün işletmeyi kapsayan büyük kaza önleme politikasına odaklanmakta ayrıca kamuoyu bilgilendirmesine önem vermektedir. Güvenlik raporları ve acil durum planlarının belirli zamanlarda revize edilmesi, arazi planlaması ve işletme içi denetimler yine Seveso II Direktifleri ile öngörülmüştür. Ülkemizde Büyük Endüstriyel Kazaların Kontrolü Hakkında Yönetmelik kapsamında değerlendirilen büyük kaza, herhangi bir kuruluşun işletilmesi esnasında, kontrolsüz gelişmelerden kaynaklanan ve kuruluş içinde veya dışında çevre ve insan sağlığı için anında veya daha sonra ciddi tehlikeye yol açabilen bir veya birden fazla tehlikeli maddenin sebep olduğu büyük bir emisyon, yangın veya patlama olayıdır. Büyük kazaların oluşabileceği işyerleri söz konusu yönetmelik kapsamında belirlenen eşik değerlerin işyerinde bulunan tehlikeli madde miktarı ile karşılaştırılmasına göre alt seviyeli kuruluşlar ve üst seviyeli kuruluşlar olarak adlandırılmaktadır. Üst seviyeli kuruluşlarda bulunan tehlikeli kimyasal madde miktarı alt seviyeli kuruluşlara daha fazla olup yönetmelik kapsamında yerine getirilmesi gereken yükümlülükler de değişmektedir. 2

14 1. GİRİŞ Zübeyde Burcu MERCAN 1.2. Risk Analizi ve Risk Değerlendirme Risk, en genel anlamda bir tehlikenin gerçekleşme olasılığı ile gerçekleşmesi durumunda yol açacağı sonucun birlikte değerlendirilmesiyle hesaplanır. Risk yönetimi ise yönetim politikaları, prosedürler, analizler gibi sistematik araçların kullanılarak çalışanlar, çevrede yaşayan insanlar ve diğer çevre elemanları için riskin azaltılması için yapılan çalışmalar bütünüdür. Risk analizi, riskin mühendislik bilgileri ve matematiksel teknikler kullanılarak tehlikenin gerçekleşmesi durumundaki sonuç ve risk frekansı hakkında bilgi sahibi olmak için kullanılır. Risk değerlendirme, İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin riske dönüşmesine yol açan faktörler ile tehlikelerden kaynaklanan risklerin analiz edilerek derecelendirilmesi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması amacıyla yapılması gerekli çalışmaları kapsar. Risk analizi çalışmaları tamamlandıktan ardından yapılan risk değerlendirme çalışması yardımı ile risk analizi sonucunda belirlenen risk ile ilgili tahminler yapılır. Bu tahminler doğrultusunda karar verme, risk önleme ya da riski kabul etme mekanizmaları uygulanır. Çalışma ortamındaki tehlikeler, özellikle Seveso II kapsamındaki işyerlerinde gerek çalışanlar gerekse halk için riskleri de beraberinde getirmektedir. Bu nedenle, risklerin her işyerinde her durum için ayrı ayrı analiz edilip değerlendirilmesi uygulanması gereken en önemli aşamadır Sıfır Risk Her zaman ve her yerde tehlikeler hayatımızı çevrelemiştir. Hiçbir şey yapmadan evde oturma durumunda bile, günlük işlerin yapılması ya da evde yangın çıkması gibi durumlarda bile karşılaşılan tehlike sonucu riskin doğması kaçınılmazdır. Ayrıca bu durumun yanı sıra günlük yaşamda yarar doğuran pek çok risk de söz konusudur. Örneğin tatile gitme durumunda aslında yolda kaza yapma riski ile açıkça karşı karşıya kalınmaktadır. 3

15 1. GİRİŞ Zübeyde Burcu MERCAN Günlük hayatımızda olduğu gibi pek çok proses olayının ardı ardına gerçekleştiği büyük tesislerde de risk kaçınılmaz bir gerçektir Kantitatif Risk Değerlendirme Seveso II Direktifleri kapsamında yapılan risk analizinin kantitatif olarak yapılması, gerek kabul edilebilir riskin belirlenmesi gerekse risk temelli sorulara (bakım, denetim vb.) cevap vermesi nedeniyle kaçınılmazdır. Kantitatif risk analizi yapılırken papyon (bowtie) analizi (Şekil 1.1) ile bir felaket senaryosu üzerinden gidilerek ortaya çıkacak olay sonuçlarının ve olay frekansının tahmin edilmesi ile olay sonucunun etkilerinin değerlendirilmesi ve gerekiyorsa risk azaltma çalışmaları kolaylıkla yürütülebilir. Şekil 1.1. Papyon (bow tie) analizi genel şeması (ÇSGB İş Teftiş Kurul Başkanlığı, 2012) Olay frekansının hesaplanması aşamasında, öncelikle HAZOP ya da what if? gibi risk analiz yöntemlerinin uygulanması sonucu belirlenen en riskli olay üzerinden olay ağacı analizi ile felaket senaryosu hazırlanır. Hata ağacı analizi ve konu ile ilgili kayıtlar incelenerek kök neden analizi yapılır. Bu durumda artık papyon modelinin her iki tarafı da tamamlanmıştır. HAZOP ya da what if? gibi kullanılan risk analizinden alınan frekans değerleri, olasılıksal hesaplama yapılarak olay ağacı 4

16 1. GİRİŞ Zübeyde Burcu MERCAN sonundaki felaket durumlarının da frekansları belirlenir. Şekil 1.2 de olasılık hesaplarına göre belirlenmiş olay frekansları görülmektedir. İşyerlerinde, kantitatif risk analizi çalışması yapacak ekibin, ekipmanların hata oranları, insan hata oranları, toksik doz-cevap ilişkisi, yangın, patlama, yüksek basınç durumlarının yaşanması halinde fiziksel tepkiler, yapıların patlama gibi durumlara dayanımı, yayılım modellemesi teknikleri, baskıcı (yangın için sprink sistemleri, sızıntıyı izole etme vb. ) bariyerlerin özellikleri gibi ayrıntılı bilgi ve eğitimlere ihtiyacı kaçınılmazdır. Kabul edilebilir risk seviyesinin belirlenmesinde, kantitatif risk analizinden elde edilen olasılıkların, felaket senaryosunun papyon (bowtie) analizi ile değerlendirilmesi sonucu hesaplanan olay frekansları kullanılır Risk Türleri Kantitatif risk değerlendirme çalışması yapılırken bireysel ve sosyal kaygılar dikkate alınarak bireysel risk ve sosyal risk olmak üzere iki çeşit risk değerlendirilmesi yapılmaktadır Bireysel Risk Bireysel risk, hem çalışanlar hem de işyeri çevresinde yaşayanlar için hesaplanabilir. Özellikle işyeri çevresinde yaşayan bireyler için hesaplama yapılırken, söz konusu bireylerin yaş, genel sağlık durumları ve bir tehlike ile karşı karşıya kalma durumunda kendilerini koruyabilme yetenekleri gibi veriler de değerlendirilmelidir. Ayrıca analizler yapılırken, işyeri çevresindeki bireyler için çalışanlardan farklı olarak, felaket senaryosu yaşanması durumunda koruyucu ekipmanlara sahip olmadıkları durumu da unutulmamalıdır. Bireysel risk esas alınarak risk konturları, maksimum bireysel risk değeri, ortalama bireysel risk değerleri, ölümle sonuçlanan kaza frekansı ve ölümcül kaza oranı (FAR) hesaplanabilir. 5

17 1. GİRİŞ Zübeyde Burcu MERCAN Şekil 1.2. Örnek olay ağacı analizi 6

18 1. GİRİŞ Zübeyde Burcu MERCAN 1) Maksimum bireysel risk: Maksimum bireysel risk, işletme çevresindeki popülasyonda riske en açık bireyin maruz kaldığı bireysel risktir. Maksimum bireysel riske maruz kalan birey, işletme faaliyetteyken genellikle en tehlikeli birimde çalışanlar, işletme hazırda bekleme durumundayken işyeri çevresinde popülasyondaki bireyler olabilir. 2) Ortalama bireysel risk: Bir alan için hesaplanan ortalama bireysel risk, tanımlanan bir alandaki (bina içindeki çalışanlar, en çok etkilenecek bölgedeki insanlar vb.) bireylerin riskleri toplamının birey sayısına oranı sonucunda hesaplanan risk değeridir. Bir alan için hesaplanan ortalama bireysel risk, ancak alandaki dağılımın homojen olduğu durumda doğru olarak hesaplanabilir. Eğer alanda diğer bireylere göre daha fazla riske maruz kalan bireyler varsa ortalama risk, gerçek durumdan daha yüksek çıkacaktır. İşyeri çevresindeki popülasyonların tamamı için hesaplanan ortalama bireysel risk, işyeri etrafındaki bütün bireyler için hesaplanmış ortalama bireysel risktir. Ancak risk seviyeleri, farklı seviyedeki bireyler için hesaplama yapıldığı durumda ortalama bireysel risk genellikle doğru değerler vermez. Belli bir saat için hesaplanan ortalama bireysel risk, tanımlanan bir zaman diliminde (işletme faaliyete yeni başlamışken, ortalama çalışma koşullarında vb.) bireyler için hesaplanmış ortalama bireysel risktir. Belli bir saat için hesaplanan ortalama bireysel riskten yola çıkılarak sekiz saatlik çalışma diliminde maruz kalınan ortalama bireysel risk de hesaplanabilir. Bu işlem için 8 saatlik zaman diliminde çalışanın hangi bölümlerde çalıştığı değerlendirilir ve her bölüm için hesaplanmış ortalama bireysel riskler üzerinden hesaplama yapılır. 3) Ölümle sonuçlanan kaza frekansı: Bireysel riskten yola çıkılarak bulunan bir başka değer de ölümle sonuçlanan kaza frekansıdır. Seveso II Direktiflerini uygulayan ülkeler, bireysel risk ile ilgili kabul edilebilir risk kriteri koymaları gerektiğinde bir yıl içerisinde ölümle sonuçlanabilecek kazanın frekansını kriter olarak benimsemişlerdir. 7

19 1. GİRİŞ Zübeyde Burcu MERCAN 4) Ölümcül kaza oranı (FAR): Ölümcül kaza oranı, 10 8 saat riske maruz kalma durumu için tahmin edilen ölümcül kaza sayısıdır. Genel anlamda 1000 çalışan için toplam çalışma saatlerinin kümülatif toplamı olarak düşünülmüştür. Ölümcül kaza oranı, ortalama bireysel riski gösteren tek bir değerdir. 5) Risk konturleri ve modelleri: Bazı kaynaklarda farklı bir risk türü coğrafi risk olarak tanımlanan bireysel risk konturları yardımıyla, bireysel riskin işletme planı üzerinde ayrıntılı olarak haritalandırılması ve bireysel riskin coğrafi yayılımı gösterilir. Bireysel risk konturlarından faydalanılarak frekans ve sonuç analizinin yapıldığı felaket senaryoları üzerinde belli bir yerleşim birimi için maruz kalınabilecek tehlike durumu analiz edilebilir. Şekil 1.3 de bir işletme için hesaplanmış örnek bireysel risk konturu belirtilmiştir (Institute for Systems Informatics and Safety, 1999). Şekil 1.3. Örnek bireysel risk konturu 8

20 1. GİRİŞ Zübeyde Burcu MERCAN Bölgedeki hakim rüzgar yönü ve hızı, coğrafi koşullar gibi pek çok farklı durum ve patlama, toksik yayılım, yangın gibi pek çok farklı olayın birlikte değerlendirilmesi risk konturlarının el ile hesaplanmasını olanaksız kılmıştır. Bu nedenle, işyerinde meydana gelmesi muhtemel felaket senaryolarının bir simülasyon programı aracılığıyla modellenmesi ve risk konturlarının elde edilmesi oldukça yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. Felaket senaryolarının modellemesinin yapılması için öncelikle sonuç olayı ile ilgili olay analizinden elde edilen veriler doğrultusunda tetikleyici olay belirlenir. Bu tetikleyici olay ara senaryolar (toksik yayılım, patlama, yangın vb.) ile felaket durumunu oluşturmuştur. Ara senaryolardaki oluşma şartları ve çevresel faktörlerin farklılığı yapılacak modellemenin seçimini belirler. Modellemenin yapılması ile risk konturlarının belirlenmesinin yanı sıra acil durum planlama ile ilgili düzenlemelerin yapılması, emniyet mesafelerin belirlenmesi gibi kaza olması durumunda karşı karşıya kalınacak durumlar ile ilgili fikir yürütülebilir (Hata! Başvuru kaynağı bulunamadı.) Toksik yayılım, yangın ve patlama modellemeleri yapılırken kullanılan modellemeler 3 temel yaklaşım ile yapılmaktadır. Modelleme programına karar verilmesi bu yaklaşımların kıstasları değerlendirilerek yapılır. Gauss yaklaşımına göre, salınımın modellenmesinde uzun süreli bir salınım, küçük parçalara bölünmüş gibi düşünülür. Meydana gelen etkiler, farklı konumlar için toplanır ve dağılım Gauss yasası kullanılarak hesaplanır. Genel olarak reaksiyona girmeyen nötral ve kararlı gazların modellenmesinde kullanır. Moleküler düfüzyon, türbülanslı difüzyon ve konsantrasyon arasındaki bağlantıları en basit şekliyle hesaplar. Doğru sonuçları verdiği mesafe aralığı 100 m ile 10 km arasındadır. Ayrıca zaman ve konuma göre hız ve yön açısından doğrusal rüzgar alanını esas alır, konuma göre engeller ve yeryüzü şekillerini yok saymıştır. Bu nedenle en basit modelleme şeklidir. Acil durumların modellemesinde kullanılan Aloha - Cameo (EPA - ABD) ve INPUFF (EPA) modelleme programları gauss yaklaşımını kullanır (Şekil 1.5). 9

21 1. GİRİŞ Zübeyde Burcu MERCAN Şekil 1.4. Modelleme adımları 10

22 1. GİRİŞ Zübeyde Burcu MERCAN Şekil 1.5. Aloha - Cameo (EPA) programı ile toksik yayılımın modellenmesi İntegral tipi yaklaşım, akışkanlar dinamiği denklemlerinin basitleştirilmiş şekilde çözülmesi ile oluşturulmuştur. Hafif, ağır, nötral gibi bütün gaz yayılımlarının modellenmesinde kullanılır. Ancak sabit hava şartlarının kullanılması, yeryüzü şekilleri ve engellerin bulunmaması modellemenin gerçekliğini zayıflatır. Ayrıca moleküler difüzyonu ihmal etmesi nedeniyle düşük hızlı salınımların ve zayıf rüzgarların modellenmesi için uygun değildir. Doğru sonuçları verdiği mesafe aralığı 20 m ile 10 km arasındadır. EFFECTS (TNO - Hollanda), Phast (DNV Software - İngiltere), SAFER (SAFER System - ABD) modelleme programları integral tipi yaklaşımı kullanır (Şekil 1.6). 11

23 1. GİRİŞ Zübeyde Burcu MERCAN Şekil 1.6. Phast (DNV Software) programı ile jet yangını durumunun modellenmesi CFD (bilişimsel akışkanlar dinamiği) yaklaşımı, akışkanlar dinamiği denklemlerinin çözülmesi ve türbülans modellerinin kullanılması ile oluşturulmuştur. Türbülanslı dalgalanmalar, engeller ve yeryüzü şekillerini dikkate alan karmaşık bir çevre simülasyonunu içerir. Doğru sonuçları verdiği mesafe aralığı 1 cm ile 2 km arasındadır. Tercih edilen yöntem ve kullanılan döngülere göre oldukça doğru sonuçları vermesine rağmen çok sayıda veri ve parametre girişi, uzun hesaplama süresi modellemenin olumsuz yanlarıdır. Atmosferik yayılım modellemede kullanılan Mercure (EdF), dağılım ve patlama durumlarının modellenmesinde 12

24 1. GİRİŞ Zübeyde Burcu MERCAN kullanılan FLACS (GexCon), Fluent, Phoenics, Star-CD, Fluidyn modelleme programları CFD yaklaşımını kullanır (Şekil 1.7) Şekil 1.7 Fluidyn programı ile yangın durumunun modellenmesi Sosyal Risk Sosyal kaygılar söz konusu olduğunda, tek bir olay ya da olaylar bütününün büyük ölçekli sonuçlara yol açması değerlendirilir. Bu durumda hesaplanan risk sosyal risk tir. Nükleer bir kazanın olması, tren ya da uçak kazasının yaşanması durumları bu kapsamda değerlendirilebilir. Sosyal riskin değerlendirilmesi özellikle etkilenen kitledeki tolere edilebilirlik sınırının tam olarak belirlenememesi nedeniyle (örneğin çocuklar gibi riske daha açık bireyler varlığı vb.) bireysel riske göre üzerinde çalışılması oldukça zordur. Bu nedenle genellikle katı mevzuat düzenlemeleri ile kontrol altında tutulur. 13

25 1. GİRİŞ Zübeyde Burcu MERCAN Sosyal risk esas alınarak kümelenmiş risk, FN eğrileri, ortalama ölüm oranı ve risk integrali hesaplanabilir. 1) Kümelenmiş risk: Sosyal riskin, işletme içinde çalışanlar için hesaplanması kümelenmiş risk adını alır. İşyeri içerisindeki riskin değerlendirilmesine ilişkin hesaplar esas alınmaktadır. 2) Ortalama ölüm oranı: Birim zamanda olası bütün kazalar sonucunda meydana gelebilecek ölüm sayısının kaza sayısına oranı sonucunda ortaya çıkan değer ortalama ölüm oranı olarak tanımlanır. Ortalama ölüm oranı, kaza ölüm oranı olarak da bilinir ve sosyal riski ölçen tek bir rakamdan ibarettir. 3) Risk integrali: Risk integrali, felaket senaryosu verileri esas alınarak çizilen FN eğrisi üzerindeki veriler ile hesaplanan ve risk indeksi verisini gösteren tek bir değerden ibarettir. 4) FN eğrileri: Sosyal risk, tablolar ve grafikler yardımıyla gösterilse de en yaygın gösterilme şekli FN eğrileri şeklindedir (Health and Safety Executive (HSE), 2004). FN eğrileri, çok ölümlü kaza frekanslarının yayılımını gösterir. Logaritmik skalada ölüm sayısının (N), kümülatif olay frekansına (F) göre çizilmesiyle elde edilir. Şekil 1.8 de modelleme programlarından biri Phast (DNV Software) aracılığıyla çizilmiş örnek FN eğrisi gösterilmiştir Kabul Edilebilir Risk Çalışma hayatındaki bütün risklerin yok edilmesi yani sıfır riskin sağlanması mümkün değildir. Bu nedenle, bazı riskler kabul edilerek işletmenin devamlılığı sağlanır. 14

26 1. GİRİŞ Zübeyde Burcu MERCAN Şekil 1.8. Örnek FN eğrisi Özellikle 1970 li yıllarda yeni bir kavram olarak ortaya çıkan kabul edilebilir risk kavramı iş sağlığı ve güvenliği alanında sorumluluk almayı da beraberinde getirir. Bu nedenle yapılması gereken en önemli adım, riski ya önlemek ya da devamlı kontrol altında tutmaktır. Bu aşamada hangi risklerin kabul edilebilir olabileceği ile ilgili çeşitli metodolojiler (SFAIRP, ALARP, ALARA) geliştirilmiş. Bu metodolojiler kesinlikle kalite ile ilgili olmayıp koruyucu ve önleyici iş sağlığı ve güvenliği faaliyetlerini hedeflemektedir (Center for Chemical Process Safety, 2010). SFAIRP (So Far As Is Reasonably Practicable) metodolojisi genel olarak basit iş sağlığı ve güvenliği faaliyetlerinde uygulanır. ALARP (As Low As Reasonably Practicable) metodolojisine göre bazı kıstaslara (zaman, efor, maliyet vb.) bağlı olarak yarar maliyet analizi yapılarak (cost benefit analysis - CBA) büyük orantısızlık durumu oluşana kadar risk indirgemesi yapılmalıdır. Büyük orantısızlık analizi yapılırken alınan güvenlik önlemlerinin sağlanacak fayda (meydana gelecek kaza sonuçlarının analizi vb.) ve maliyet (güvenlik önlemlerinin alınması için harcanan zaman, efor, para vb.) karşılaştırması yapılır. Yapılan karşılaştırmada ALARP seviyesindeki bir risk için 15

27 1. GİRİŞ Zübeyde Burcu MERCAN kazanılacak faydanın harcanacak maliyete göre fazla olması durumunda güvenlik önlemlerinin alınması şarttır. Ancak kazanılacak faydanın çok az, harcanacak maliyetin çok fazla olması durumunun (büyük orantısızlık durumu) kanıtlanması halinde daha fazla güvenlik önlemi alınmayabilir. Bu durumda dikkat edilmesi gereken yapılan analizin teknolojik gelişmeler, maliyet analizinin değişmesi vb. nedenlerle yapılan kısa zaman dilimlerinde bile değişebileceğidir. ALARA (As Low As Reasonably Achievable) metodolojisine göre büyük orantısızlık analizi gibi herhangi bir değerlendirmeye bakılmaksızın, bütün risklerin geniş ölçüde kabul edilebilir bölgede olması şarttır. Maliyet - yarar ilişkisi olmadan analiz yapılması nedeniyle oldukça uygulanması zor ve maliyetli bir çalışmadır. Genellikle bazı askeri havacılık çalışmaları ve radyoloji alanlarında uygulanmaktadır. Seveso II kapsamında kabul edilebilir risk (ALARP) seviyesi belirlenirken çalışanların yanı sıra çevrede yaşayan canlılara ve çevreye verilebilecek zararlar da düşünülmelidir. Etkilenen bölgenin belirlenmesinin ardından riskin ayrıntılı olarak tanımlanması, kantitatif bir risk analizi yöntemi ile karakterize edilmesi ve en kötü felaket senaryosu üzerinden kabul edilebilir risk seviyesine göre değerlendirmenin yapılması gerekir. Yapılan değerlendirmeler ile arazi kullanım planlaması ve acil durum eylem planı ile ilgili müdahale planlarının hazırlanması için kullanılır ALARP Metodolojisi ALARP metodolojisinin uygulanmasında bilinmesi gereken en önemli nokta tolere edilebilir risk ve kabul edilebilir risk kavramlarının farklı durumları gösterdiğidir. Riskin belirgin bir şekilde yararı sağladığı ve kontrol altında tutulduğu durum tolere edilebilir riski gösterirken, aynı risk herkes için kabul edilebilir riski temsil etmeyebilir. Örneğin bir yerden bir yere uçak ile seyahat etmek elde edilen zaman yararına göre tolere edilebilir bir riske sahiptir. Ayrıca uçuş konusunda uygulanan standartlar, bakımlar ve güvenlik koşulları göz önüne alındığında risk olabildiğince azaltılmış ve kabul edilebilir seviyeye düşürülmüştür. 16

28 1. GİRİŞ Zübeyde Burcu MERCAN ALARP (As Low As Reasonably Practicable) metodolojisinde kabul edilebilirlik seviyesinin belirlenmesinde öncelikle hesaplanan riskin olduğu bölge belirlenir (Yasseri ve Mahani, 2009). Bu aşamada karar verilmesi gereken riskin geniş ölçüde kabul edilebilir, tolere edilebilir veya kabul edilemez bölgede olmasıdır. Şekil 1.9 da (geniş ölçüde kabul edilebilir, tolere edilebilir yada kabul edilemez) üçgenin tabanına doğru artan risk seviyesi gösterilmiştir. Kırmızı bölgedeki risk kabul edilemez riski gösterirken, sarı renkle gösterilen bölüm geniş ölçüde kabul edilebilir riski göstermektedir. Kabul edilemez bölgede belirlenen riskler kesinlikle kabul edilemez olup güvenlik önlemleri artırılarak risk mutlaka azaltılmalıdır. Kabul edilemez bölge ile geniş ölçüde kabul edilebilir bölge arasındaki bölgeye tolere edilebilir bölge denir. Bu bölgedeki riskler ALARP metolodojisine göre değerlendirilerek karar verilmedir. Yani ancak risk azaltımının gerçekleştirilemediği ya da büyük orantısızlık analizi sonucuna göre büyük orantısızlık durumu oluşması halinde risk tolere edilebilir. ALARP metodolojisi, kabul edilebilir risk kriteri için kabul edilemez bölgeyi belirleyen üst seviye risk kriterini ve geniş ölçüde kabul edilemez bölgeyi belirleyen alt seviye risk kriterini öngörür (Şekil 1.9). Bazı ALARP uygulamalarında, iki bölgeyi ve tek risk kriterini esas alan uygulamalara da rastlamak mümkündür. Bu durumda sadece kabul edilemez bölge, ALARP bölgesi ve üst seviye risk kriteri belirlenmiş olup geniş ölçüde kabul edilebilir bölge ve alt seviye risk kriteri olmaksızın risklerin değerlendirilmesi esas alınmaktadır (Şekil 1.10) 17

29 1. GİRİŞ Zübeyde Burcu MERCAN Kabul edilemez bölge Tolere edilebilir bölge Geniş ölçüde kabul edilebilir bölge Bireysel risk ve toplumsal kaygıların artması İhmal edilebilir risk Şekil 1.9. Kabul edilebilir risk ve ALARP (British Standarts, 2010) Kabul edilebilir riskin belirlenmesi, birçok değişken girdinin birlikte değerlendirildiği oldukça karmaşık bir karar verme mekanizmasıdır. Maliyet yarar analizi yapılırken büyük orantısızlık durumu oluşana kadar güvenlik önlemlerinin artırılması hedeflenir. Sosyal risk ile ilgili kabul edilebilir riskin belirlenmesi için FN eğrileri kullanılır. Ulusal olarak belirlenen ALARP seviyesi ile FN eğrilerinin aynı grafik üzerinde çizilmesi ile gerekli değerlendirme yapılabilir ALARP Seviyesi Hesaplama Metodolojisi ALARP seviyesinin hesaplanması bir bilgisayar programı yardımı ile risk konturlerinin hesaplanması ve FN eğrilerinin çizilerek analiz edilmesi ile gerçekleştirilir. 18

30 1. GİRİŞ Zübeyde Burcu MERCAN Kabul edilemez bölge Bireysel risk ve toplumsal kaygıların artması İhmal edilebilir risk Şekil İki bölgeli tek sınır değerli ALARP kriteri (British Standarts, 2010) ALOHA Programı ile Risk Konturlerinin Hesaplanması Bireysel risk için kabul edilebilir risk seviyesi ile ilgili değerlendirme yapmak için risk konturları çizilir ve çizilen izorisk eğrileri mevzuatta bulunan değerler ile karşılaştırılarak gerek alan planlaması, gerekse acil durum eylem planlamaları için değerlendirmeler yapılır. Bu çalışmada lisans kullanım ücreti olmaması nedeniyle ALOHA programı üzerinden modelleme çalışması yapılmıştır. Benzer modellemeler diğer programlar (Phast, Effects, Fluidyn vb.) için de yapılabilir. Modelleme çalışması yapmak için her durumun kendi içerisinde değerlendirilmesi ve meydana gelme şekli ile ilgili bilgilerin toplanması gerekmektedir. Bu nedenle örnek çalışmada belli bir senaryo üzerinden gidilecektir. Kaza senaryosunda, İstanbul da bulunan bir işyerinde açık bir alanda, sıvı halde benzen içeren 500 galonluk, 4 feet çaplı 5,32 feet yüksekliğindeki silindirik bir tank söz konusudur tarihinde çalışan aynı gün içerisinde dolum yapılmış olan tankın tabanından 25 cm yükseklikte, 15 cmlik bir delikten sızıntı olduğu tespit 19

31 1. GİRİŞ Zübeyde Burcu MERCAN eder. Sızıntının tespit edildiği tarihte hava sıcaklığı 30 0 C ve rüzgâr hızı 7 mil/h hızında güneybatı yönündedir. Rüzgâr hızı bölgede bulunan 10 m yükseklikteki meteoroloji kulesinden ölçülmüştür. Hava durumu bulutlu ve bağıl nem oranı %75 tir. Havada herhangi bir ters akış tespit edilmemiştir. Verilen senaryo üzerinden meydana gelen sızıntı nedeniyle oluşacak toksik bulut ile ilgili modelleme yapılacaktır. Modelleme yapmak için ALOHA programının bilgisayara kurulmasından sonra verilen kaza senaryosundaki veriler üzerinden, yer ve kimyasal madde ile ilgili seçimler yapılmalıdır. Program, ABD Çevre Koruma Agency (EPA Enviromental Protection Agency) tarafından yazıldığı için ABD içindeki yerleşim birimleri otomatik olarak gelmektedir. Türkiye içindeki bir yerleşim birimi, denizden yükseklik, enlem ve boylam değerleri eklenerek programa kolaylıkla eklenebilir (Şekil 1.11). Ok butonuna basılarak girilen veriler onaylanır. Şekil Yerleşim yeri ekleme (ALOHA) 20

32 1. GİRİŞ Zübeyde Burcu MERCAN Değerler girildiğinde İstanbul da yerleşim yerleri içinde görülecektir (Şekil 1.12). Select butonuna basılarak seçim yapılır. Şekil Yerleşim yerinin seçilmesi (ALOHA) Kimyasal madde ile ilgili seçim yapmak için SetUp>Chemicals menüsüne tıklanarak açılan listeden senaryodaki kimyasal olan benzen bulunur (Şekil 1.13.). Select butonuna basılarak seçim yapılır. Şekil Kimyasal maddenin seçimi (ALOHA) 21

33 1. GİRİŞ Zübeyde Burcu MERCAN Konum ve yer seçiminin ardından, hava koşulları ile ilgili veriler programa girilmelidir. SetUp>Atmospheric>User Input menüsüne tıklanır ve verilen senaryodaki rüzgar hızı, rüzgar yönü, rüzgarın ölçüm koşulları, işyerinin bulunduğu yerin koşulları ve hava koşulları verileri girilir (Şekil 1.14) Ok butonuna basılarak girilen veriler ve yapılan seçimler onaylanır. Şekil Rüzgar ile ilgili verilerin girilmesi (ALOHA) Açılan bölümdeki hava sıcaklığı ve nemlilik değerleri ilgili senaryodakine uygun olarak girilir (Şekil 1.15). Ok butonuna basılarak girilen veriler ve yapılan seçimler onaylanır. 22

34 1. GİRİŞ Zübeyde Burcu MERCAN Şekil Hava koşulları ile ilgili verilerin girilmesi (ALOHA) Genel olarak çevre koşulları ve kimyasal madde ile ilgili bilgiler programa girildikten sonra, sızıntı ile ilgili verilerin programa girilmesi gerekmektedir. Senaryoda verilen tanktan sızıntının modellenmesi için SetUp>Source>Tank menüsü seçilir ve tankın şekli, tankın boyutları ile ilgili veriler programa girilir (Şekil 1.16). Ok butonuna basılarak girilen veriler ve yapılan seçim onaylanır. Şekil Tank ile ilgili verilerin girilmesi (ALOHA) 23

35 1. GİRİŞ Zübeyde Burcu MERCAN Açılan menüde kimyasal maddenin hangi halde bulunduğu ve maddenin hangi sıcaklıkta saklandığı ile ilgili veriler girilmelidir (Şekil 1.17). Ok butonuna basılarak yapılan seçimler onaylanır. Şekil Kimyasal maddenin hali ile ilgili verilerin girilmesi (ALOHA) Açılan menüde tankta ne kadar kimyasal madde bulunduğu ile ilgili veriler girilir. Tankın sabah saatlerinde doldurulduğu bilindiği için yaklaşık olarak %100 dolu olduğu düşünülmüştür (Şekil 1.18). Ok butonuna basılarak girilen veri onaylanır. 24

36 1. GİRİŞ Zübeyde Burcu MERCAN Şekil Tankın içindeki kimyasal madde miktarı ile ilgili verinin girilmesi (ALOHA) Açılan menüde senaryoda meydana gelen durum ile ilgili veriyi girmek için tanktan sızıntı olması ve herhangi bir yangın ya da buharlaşma durumunun söz konusu olmadığı durum seçilir (Şekil 1.19). Ok butonuna basılarak yapılan seçim onaylanır. 25

37 1. GİRİŞ Zübeyde Burcu MERCAN Şekil Meydana gelen durum ile ilgili seçimin yapılması Açılan menüde senaryoda verilmiş olan sızıntının özellikleri ile ilgili veriler girilir (Şekil 1.20). Ok butonuna basılarak girilen veri ve yapılan seçimler onaylanır. 26

38 1. GİRİŞ Zübeyde Burcu MERCAN Şekil Sızıntının olduğu delik ile ilgili verilerin girilmesi (ALOHA) Açılan menüde sızıntının olduğu deliğin tanktaki yeri ile ilgili veri girilir (Şekil 1.21). Ok butonuna basılarak girilen veri ve yapılan seçimler onaylanır. Şekil Sızıntının olduğu deliğin yeri ile ilgili verilerin girilmesi (ALOHA) 27

39 1. GİRİŞ Zübeyde Burcu MERCAN Açılan menüde meydana gelen sızıntı ile ilgili veriler girilir (Şekil 1.22). Ok butonuna basılarak yapılan seçimler onaylanır. Şekil Sızıntının yayılımı ile ilgili verilerin girilmesi (ALOHA) Senaryo sonucu meydana gelebilecek toksik bulut oluşumu ile ilgili modellemeyi görebilmeyi görebilmek için Display>Threat Zone menüsü seçilir. Açılan menüde toksik bulut seçimi ile ilgili analiz seçilir (Şekil 1.23). Ok butonuna basılarak yapılan seçim onaylanır. 28

40 1. GİRİŞ Zübeyde Burcu MERCAN Şekil Yapılacak analizin seçimi (ALOHA) Açılan menüde izorisk eğrileri çizilirken görülmek istenen risk eğrileri seçilmelidir. Örnek olarak programın önerdiği veri tabanından alınmış değerler için çizim yapılmıştır (Şekil 1.24). Ok butonuna basılarak yapılan seçimler onaylanır. Şekil Risk eğrileri sınır değerlerinin seçilmesi (ALOHA) 29

41 1. GİRİŞ Zübeyde Burcu MERCAN Verilen senaryoya göre belirlenen izorisk eğrileri ekranda görülmektedir (Şekil 1.25). ALOHA programında yapılan modellemelerin tümünde rüzgar yönü daima sağ tarafa doğru görülmektedir. Ancak verilen senaryoda gerçek rüzgar yönü güneybatı verilmiştir. Bu durumda çizilen modellemenin sağ tarafının güneybatı olduğuna dikkat edilerek analiz yapılmalıdır. Şekil ALOHA programı ile modellemenin yapılması Verilen senaryoya göre yapılan modelleme ile ilgili değerler ekrandaki text dosyası üzerinden de görülebilmektedir (Şekil 1.26). 30

42 1. GİRİŞ Zübeyde Burcu MERCAN Şekil Modelleme sonucu elde edilen değerler FN Eğrilerinin Çizilmesi Sosyal risk için kabul edilebilir risk seviyesinin belirlenmesinde FN eğrileri kullanılır. FN eğrileri kümülatif olay frekansının (F), olay sonucunda tahmin edilen ölüm sayısına (N) göre çizilmesiyle elde edilir. FN eğrileri, eski kaza kayıtları, kantitatif risk analizi sonuçları ve kabul edilebilir risk kriterinin değerlendirilmesi ile oluşturulur. Sosyal riskin tahmin edilmesi ile ilgili pek çok görüş vardır. Sonuç olarak tahmini bir olay frekansı (f) ve olaydan etkilenecek kişi sayısı (N) belirlenir. Eğer çizilen grafikte olay frekansının (f), kişi sayısı ile değişimi gösterilirse, grafik fn eğrisi adını alır. Ancak olay frekansı kümülatif toplam yapılarak (F), kişi sayısı ile değişimi gösterilirse, grafik FN eğrisi adını alır. FN eğrileri, küçük olay frekanslarının da hesaplara katılması açısından daha kullanışlıdır. Ayrıca sosyal risk ile ilgili tahminler logaritmik skalada küçük değerlerin etkisi daha fazla görülebildiği için çok daha doğru sonuçları göstermektedir. FN eğrisi çizmek için, bütün olaylara (E x ) ait frekanslar (f x ) ve sonuçlar (N x ), azalan N değerlerine göre listelenir. Kümülatif toplam yapmak için azalan N değerlerine göre sıralanan f değerleri toplanır (Çizelge 1.1). 31

43 1. GİRİŞ Zübeyde Burcu MERCAN Çizelge 1.1. Kümülatif frekansın hesaplanması Olay frekansı Olayların Olaylar (yıllık) sonuçları Kümülatif frekans (yıllık) E 1 f 1 N 1 F 1 =f 1 E 2 f 2 N 2 F 2 =f 1 +f 2 E 3 f 3 N 3 F 3 =f 1 +f 2 +f 3 E 4 f 4 N 4 F 4 =f 1 +f 2 +f 3 +f E n fn N n F n =f 1 +f 2 +f 3 +f 4 + +f n Örnek bir kantitatif risk değerlendirmesinde 10 olay frekans değerleri ve hesaplanan ölüm sayıları verilmiştir (Çizelge 1.2) Çizelge 1.2. Kantitatif risk değerlendirmesi sonuçları Olaylar Ölüm sayısı Olayların frekansı (N) (f, yıllık) ,8x ,2x ,8x ,1x ,3x ,0x ,0x ,0x ,2x ,4x10-4 Verilen kantitatif risk analizi sonuçları, olaylar sonucunda meydana gelen ölüm sayısına göre azalan bir şekilde sıralanmıştır (Çizelge 1.3). 32

44 1. GİRİŞ Zübeyde Burcu MERCAN Çizelge 1.3. Azalan N değerlerine göre verilerin sıralanması Olaylar Ölüm sayısı Olayların frekansı (N) (f, yıllık) ,2x ,0x ,2x ,8x ,1x ,3x ,0x ,8x ,0x ,4x10-4 Azalan N değerlerine göre listelenen olay frekanslarından kümülatif frekans değerleri hesaplanmıştır (Çizelge 1.4) Çizelge 1.4. Kümülatif frekans değerleri Olaylar Ölüm sayısı Olayların frekansı Kümülatif frekans (N) (f, yıllık) (F, yıllık) ,2x10-6 6,2x ,0x10-5 8,6x ,2x10-6 8,7x ,8x10-3 7,9x ,1x10-4 8,8x ,3x10-3 1,5x ,0x10-4 1,6x ,8x10-3 2,1x ,0x10-3 2,5x ,4x10-4 2,5x

45 1. GİRİŞ Zübeyde Burcu MERCAN Hesaplanmış kümülatif frekans (F) ve ölüm sayısı (N) değerlerine göre FN eğrisi çizilmiştir (Şekil 1.27) Şekil Örnek kantitatif risk analizi değerlerine göre çizilmiş FN eğrisi Kabul edilebilir risk kriteri ile birlikte FN eğrisinin değerlendirilmesi için İngiltere nin ulusal ALARP seviyeleri FN eğrisi ile aynı grafik üzerinde çizilmiştir (Şekil 1.28) 34

46 1. GİRİŞ Zübeyde Burcu MERCAN Şekil Hesaplanan sosyal riskin değerlendirilmesi (İngiltere) Hesaplanan FN eğrisi değerlendirildiğinde, İngiltere nin ulusal ALARP seviyesi değerlerine göre sosyal risk kabul edilemez bölgede belirlenmiştir. Bu durumda ilave güvenlik önlemleri alınması zorunludur. Kabul edilebilir risk kriteri ile birlikte FN eğrisinin değerlendirilmesi için Hollanda nın ulusal ALARP seviyesi FN eğrisi ile aynı grafik üzerinde çizilmiştir (Şekil 1.29) 35

47 1. GİRİŞ Zübeyde Burcu MERCAN Şekil Hesaplanan sosyal riskin değerlendirilmesi (Hollanda) Hesaplanan FN eğrisi değerlendirildiğinde, Hollanda nın ulusal ALARP seviyesi değerlerine göre sosyal risk kabul edilemez bölgede belirlenmiştir. Bu durumda ilave güvenlik önlemleri alınması zorunludur. 36

48 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Zübeyde Burcu MERCAN 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR AB ülkelerinde, kabul edilebilir risk kriteri için belli bir değerin belirlenmesi aşamasında genel olarak iki temel yöntem kullanılmıştır. Bazı ülkelerde (örneğin İngiltere) daha çok deneyime dayanan bir yöntemle büyük kaza analizlerini ve geçmiş yılların verileri kullanılarak kabul edilebilir risk kriterinin değeri belirlenmiştir. Bazı ülkelerde (örneğin Hollanda) ise daha çok teknolojiye dayanan belli hedeflere göre gelişimi amaçlayan risk kriteri değeri belirlenmiştir (Trbojevic, 2009). Ayrıca bazı AB ülkelerinde sosyal risk seviyelerinin yanı sıra bireysel risk seviyeleri ile ilgili kriterler de konulmuştur. Felaket senaryosundan yola çıkılarak hesaplanan bireysel risk seviyelerine göre işyeri etrafında risk konturları (isorisk eğrileri) belirlenir. Risk konturları, işyeri çevresindeki ayrı risk seviyesine sahip noktaların birleştirilmesiyle oluşturulur. Risk konturlarının belirlenmesiyle oluşturulan haritalar işyeri etrafındaki yerleşimin planlamasında (land use planning) kullanılır (Health and Safety Authority, 2010). Özellikle Seveso III Direktifleri kapsamında bu konuda çok daha detaylı çalışmalar yapılması öngörülmektedir İngiltere de Kabul Edilebilir Risk Seviyesi İngiltere de kabul edilebilir risk kriteri ile ilgili ilk çalışma 1967 yılında F.R. Farmer tarafından yapılan nükleer enerji reaktörleri için hazırlanan olay-frekans grafiği (Şekil 2.1) olarak kabul edilmektedir. Bu grafik frekans değerini kümülatif olarak göstermemesi nedeniyle tam anlamıyla FN eğrisi olarak değerlendirilememektedir yılında Flixborough da yaşanan büyük endüstriyel kazadan sonra yapılan çalışmalarda ilk defa sosyal risk ile ilgili kriter önerilmiş ve nükleer olmayan işyerleri için tolere edilebilir maksimum büyük kaza frekansının yılda 10-4 olması düşünülmüştür. Bu kriter, FN eğrisinin üst seviye risk kriteri olarak halen Hong Kong, Brezilya (Sao Paulo Eyaleti) ve Avustralya da (Victoria ve Yeni Güney Giller Eyaletleri) kullanılmaktadır. 37

49 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Zübeyde Burcu MERCAN Şekil 2.1. Farmer eğrisi (Center for Chemical Process Safety, 2009) Bireysel risk ile ilgili 1983 yılında yapılan kabul edilebilir risk seviyesi belirleme çalışmaları sonucunda üst seviye risk kriteri için 10-3 kaza/yıl, alt seviye risk kriteri için 10-6 kaza/yıl düşünülmüştür. Sosyal risk için alt seviye risk kriteri 1988 yılına kadar gündeme gelmezken, ALARP metodolojisinin öne sürülmesi ile bu kriter için de bazı değerlerin sunulması ihtiyacı doğmuştur. Buna göre meydana gelmiş büyük endüstriyel kazaların değerlendirilmesi ile geniş ölçüde kabul edilebilir risk kriterinin, üst seviye risk kriterinden 10 kat düşük olması, yani 10-5 kaza/yıl olarak belirlenmesi öngörülmüştür. Özellikle kantitatif risk analiz tekniklerinin güçlenmesi ile kabul edilebilir risk seviyesinin de işyerinde yapılan işe göre (özellikle nükleer ve nükleer olmayan işletmeler için) ayrı ayrı belirlenmesi görüşü öne çıkmıştır yılında HSE (Health and Safety Executive) yaptığı çalışmalar ile nükleer olmayan işletmeler ve faaliyette olan nükleer işletmeler için bireysel risk için üst seviye risk kriterinin 10-3 kaza/yıl, sosyal risk için üst seviye risk kriterinin 10-4 kaza/yıl olmasının, alt seviye risk kriterinin ise hem bireysel risk hem de sosyal risk için 10-6 kaza/yıl olmasının uygun 38

50 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Zübeyde Burcu MERCAN olacağını belirtilmiştir. Yeni kurulacak olan nükleer tesisler için ise sosyal risk için 10-5 kaza/yıl, bireysel risk için 10-4 kaza/yıl değerleri üst seviye risk kriteri olarak önerilmiştir. Günümüzde İngiltere Seveso II Direktifleri kapsamında tek bir kaza için önerilen kabul edilen risk seviyesi, sosyal risk için FN eğrileri üzerinden (50,2x10-4 ), -1 eğrileri (Şekil 2.2) yani 10-4 kaza/yıl, işletmede çalışanlar için de 10-3 kaza/yıldır. Ayrıca ALARP bölgesi olarak belirlenen kaza/yıl risk eğrileri arasındaki riskler için yapılacak büyük orantısızlık analizi kapsamında maliyet-yarar oranının yapılması öngörülmüştür. Ancak maliyet-yarar analizinin sadece tek bir olay için uygun olduğu görülmektedir. Yani birden fazla olay için risklerin ALARP bölgesinde çıkması durumunda risk azaltımının uygulanması zorunludur. Şekil 2.2. İngiltere için kabul edilebilir sosyal risk kriteri (Center for Chemical Process Safety, 2009) 39

51 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Zübeyde Burcu MERCAN Ayrıca İngiltere de alan planlaması kişilerin dayanımı, o bölgede geçirilecek zaman, alanda bulunan kişi sayısı, acil duruma müdahale durumları ve alanda bulunan yapıların özelliklerine göre 4 kategori belirlenmiştir. Kategori A, evler, oteller ve tatil alanları gibi bir kişinin 24 saat alanda bulunduğu, genç, yaşlı gibi bir nüfus içinde ayrımın yapılamadığı ve acil bir durumda tahliyenin çok zor olduğu alanları göstermektedir. Kategori B, 100 çalışandan daha az fabrikalar, depolar gibi çalışma alanları ile 200 araçtan daha az kapasiteli park alanlarını göstermektedir. Bu kategoride çalışmaya daha uygun olan genç ve sağlıklı nüfus bulunmakta ayrıca acil durumlarda tahliye çok daha kolay yapılabilmektedir. Kategori C, halka açık 250 m 2 den daha büyük olan işletmeler ile restoran, gösteri alanı gibi sosyal faaliyet bölgelerini gösterir. Bu kategorideki alanlarda yerleşim yoktur ancak bulunan insanlar belli dönemlerde oradadır ve nüfus yoğunluğu nedeniyle acil bir durumda koordinenin sağlanması oldukça zordur. Kategori D, bir tehlikeden kolaylıkla etkilenebilecek fazla nüfusları gösterir. Hastahaneler, okullar bu kategoride değerlendirilebilir ve acil bir durumda tahliye neredeyse imkansızdır. İşyeri çevresindeki alanlar ise iç alan (IZ), orta alan (MZ) ve dış alan (OZ) bölgelerine ayrılır. Bu alanlarda risk konturları, iç alanda 10x10-6, orta alanda 1x10-6, dış alanda 0,3x10-6 değerleridir (Şekil 2.3). 40

52 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Zübeyde Burcu MERCAN Şekil 2.3. İngiltere'de alan planlaması (Center for Chemical Process Safety, 2009) İşyeri çevresindeki alanların, kategorisi belirlenmiş bölgelere göre karar verilmesinde PAHDI karar verme matrisi (Çizelge 2.1) kullanılır (Health and Safety Executive (HSE), 2009). Çizelge 2.1. PAHDI karar verme matrisi (Health and Safety Executive (HSE), 2009) Duyarlılık İç Alan (IZ) Orta Alan (MZ) Dış Alan (OZ) 1 - Kategori A evet evet evet 2 - Kategori B - evet evet 3 - Kategori C - - evet 4 - Kategori D PAHDI karar verme matrisine göre evet yazılan alanlarda, duyarlılık gösterilen değerler olan yerleşim birimlerinin olması uygun olarak değerlendirilmekte, - yazılan alanlarda, duyarlığı gösterilen değerler olan yerleşim birimlerinin olması tavsiye edilmemektedir Hollanda da Kabul Edilebilir Risk Seviyesi Kabul edilebilir risk seviyesiyle ilgili en eski çalışmayı yapan ülke olarak bilinen Hollanda da, bu çalışmalar 1953 yılına kadar dayanır. Limanda yapılan 41

53 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Zübeyde Burcu MERCAN çalışmalar sırasında kabul edilebilir risk faktörünün, bireysel risk için 10-6 olması uygun görülmüştür li yıllarda Avrupa Birliğinde özellikle proses güvenliğinden kaynaklı kazaların ardı ardına meydana gelmesi ile Hollanda nın Groningen bölgesi için bireysel ve sosyal risk için kriteri belirleme çalışmaları hız kazanmıştır. Bu kapsamda Groningen nüfusunun kazadan kaynaklanan bireysel ortalama ölüm riski toplamının %1 i olan 10-5 kaza/yıl değeri bireysel risk için üst seviye kriteri olarak belirlenmiştir. Sosyal risk için ise Şekil 2.4 de gösterilen FN eğrisi esas alınmıştır. Tehlikeli ürünler için kullanılması öngörülen eğri için hesaplanacak N değerleri için eşdeğer veriler kullanılması uygun görülmüştür. Bu durumda N için ifade edilen 1 değeri büyük endüstriyel kazaya, 10 değeri kazaya, 100 değeri hafif kazaya ve 1000 değeri çok hafif kazaya karşılık gelecek şekilde değerlendirilmelidir (Casal, 2008) Şekil 2.4. Groningen bölgesi için sosyal risk kriterleri (Casal, 2008) 1980 li yıllarda özellikle sosyal risk için planlamalar önem kazanmıştır yılında Rijnmond bölgesinde bulunan işyerlerinde kantitatif risk değerlendirmenin yapılması, hem bireysel hem de sosyal risk için belirli standartlara uyulması ve her iki risk için kabul edilebilir risk seviyesine uyulması zorunluluk haline gelmiştir. 42

54 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Zübeyde Burcu MERCAN 1989 yılında yapılan çalışmalarla, 1953 yılında belirlenen bireysel risk oranı revize edilmiş ve limanda yapılan çalışmalar için bireysel risk kriteri Hollanda da yaş arasındaki bireylerin doğal nedenli ölüm riskinin %1 i olan 10-6 kaza/yıl seviyesinde olması onaylanmıştır. Ayrıca faaliyette olan işyerleri ve yeni kurulan işyerleri için farklı değerler olması görüşü öne çıkmıştır. Çünkü faaliyette olan işyerlerinin, belirlenen daha güvenli düzeye uyması oldukça zordur. Bu nedenle faaliyette olan işyerleri için kabul edilebilir bireysel risk kriteri 10-6 kaza/yıl iken yeni kurulan işyerleri için 10-5 kaza/yıl değeri benimsenmiştir yılında yapılan mevzuat çalışmaları ile tehlikeli madde taşınması ile ilgili bireysel risk kriteri 10-6 kaza/yıl olarak belirlenmiştir. Buna bağlı olarak sosyal risk kriteri de FN eğrisi üzerinden taşıma yapılan kilometre başına (10,10-4 ),-2 eğrileri olarak belirlenmiştir yılında yapılan çalışmalarda bireysel risk kriteri belirlenirken hassas ve hassas olmayan bölgelerinin belirlenmesi görüşü öne çıkmıştır. Hassas bölge olarak, evler, apartmanlar gibi yerleşim birimleri, hastahaneler ve okullar gibi sağlık ve eğitim hizmetlerinin verildiği yerler ve stratejik değeri olan binaların bulunduğu yerler tanımlanmaktadır. Hassas olmayan bölge olarak, mağaza, otel, restoran, kafe gibi dinlenme ve eğlence alanları ile diğer işyerlerinin bulunduğu bölgeler tanımlanmıştır. Buna göre bireysel risk için faaliyette olan ve yeni kurulan işyerleri için hassas olmayan bölgelerde uygulanacak risk kriteri 10-5 kaza/yıl iken hassas olan bölgelerde uygulanacak risk kriteri 10-6 olarak belirlenmiştir. Hollanda da işyeri dışındaki güvenlik ile ilgili özellikle Enchede ve Toulouse de yaşanan büyük endüstriyel kazalar büyük adımlar atılmasına neden olmuştur. Bu kapsamda bireysel risk ile ilgili kriter aynı zamanda bir yerin riskinin de belirlenmesinde önem kazanmıştır. Coğrafi risk diye de adlandırılan bu yöntem faaliyette olan ve yeni kurulan işyerleri için uygulanmaya başlamıştır. Bu uygulama için yeni kurulan işyerleri için 10-6 risk kontoru esas alınırken, faaliyette olan işyerleri için bireysel riskin kriterine zamana göre kademeli geçiş öngörülmüştür. Buna göre faaliyette olan işyerleri için Ekim 2007 ye kadar 10-5 risk kontoru esas alınırken, Ocak 2010 tarihinden itibaren 10-6 risk kontoru esas alınmıştır. 43

55 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Zübeyde Burcu MERCAN 2.3. Fransa da Kabul Edilebilir Risk Seviyesi Fransa da özellikle Toulouse felaketi sonrasında yapılan çalışmalar doğrultusuna 2003 yılında kabul edilebilir risk seviyesi ile ilgili daha katı kurallar uygulanmaya başlanmıştır. Yapılan mevzuat değişiğiyle alan planlama konusunda teknolojik riskleri önleme planı (PPRT) adı verilen bir uygulama ile işletmenin etrafındaki bölgeler üç risk bölgesine ayrılmıştır. Kamulaştırılmış bölgede, maruz kalınan riskin çok yüksek olması nedeniyle, herhangi bir yerleşimin olmadığı işyeri tarafından garanti altına alınmaktadır. Vazgeçilmiş bölge olarak belirlenen yerlerde maruz kalınan risk yüksektir ve bölgede yaşayanların gönüllü olarak taşınmaları durumunda tazminat alma hakları vardır. Önalım bölgesinde, riskin diğer bölgelere göre daha az olduğu görülmekte ancak söz konusu bölge halen ciddi oranda riske maruzdur. Bu bölgede yaşayanların mümkünse başka yerlere taşınması istenmektedir (Center for Chemical Process Safety, 2009) yılında yapılan mevzuat değişikliği ile, yapılan risk analizinin yarı kantitatif olması gerektiği belirtilmiş ve yeni kurulan işyerleri için sosyal risk faktörünün yanı sıra bireysel risk faktörü için de değerler belirlenmiştir. Olay sonuçlarının ciddiyeti ile bireysel riskin değerlendirilmesi (Çizelge 2.2) yapılmaktadır. Çizelge 2.2. Olay sonuçlarının ciddiyetinin belirlenmesi (Kirchsteriger, 1998) Olayın ciddiyeti Ciddi Birincil ölümcül etki ölümcül etki Kalıcı etki Aşırı IR>10 IR>100 IR>1000 Felaket 1<IR 10 10<IR <IR 1000 Kayda değer IR 1 1<IR 10 1<IR 100 Orta 0 IR 1 1<IR 10 Az İşyeri dışında ölümcül etki yoktur. IR 1 Belirlenen senaryo üzerinden yapılan frekans tahmini A dan E ye kadar sınıflandırılır (Çizelge 2.3). 44

56 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Zübeyde Burcu MERCAN Çizelge 2.3. Risk sınıflandırması (Kirchsteriger, 1998) Risk sınıflandırması A B C D E Frekans (yılda) > <10-5 Tahmin edilen frekans ve olayın ciddiyetinin birlikte analiz edilmesi (Çizelge 2.4) ile yeni kurulan ve eski işyerleri için izin verilmiş alanlar belirlenir. Çizelge 2.4. Fransa karar verme matrisi (Kirchsteriger, 1998) Olayın Frekans sınıflandırması ciddiyeti E D C B A Aşırı hayır 2 hayır hayır hayır hayır Felaket 1 2 hayır hayır hayır Kayda değer hayır hayır Orta 1 2 hayır Az 1 Belirlenen senaryolardan yola çıkarak yapılan analizler sonucunda Çizelge 2.4 de hayır yazılan bölgelerde belirlenen yeni ve eski işyerleri kabul edilemez bölgededir ve işletilmesi engellenir. 1 ve 2 yazan bölgelerde belirlenen yeni ve eski işyerleri için risk azaltımı uygulanmalıdır. 2 yazan bölgelerde 1 yazan bölgelere göre daha katı risk azaltım yöntemleri uygulanır. Karar verme matrisinde belirlenen sonuçlar arazi kullanımına karar verme sürecinde de kullanılır. Arazi kullanımı uygulamalarında belirlenen bütün senaryolar için frekanslara göre yapılan risk sınıflandırmaları toplanarak değerlendirme yapılır (Çizelge 2.5). 45

57 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Zübeyde Burcu MERCAN Çizelge 2.5. Toplam tehlike seviyesinin belirlenmesi (Kirchsteriger, 1998) Maksimum etki yoğunluk seviyesi Ciddi ölümcül etki Birincil ölümcül etki Kalıcı etki Geçici etki Risk sınıflandırması toplamları >D 5E-D <5E >D 5E-D <5E >D 5E-D <5E >D >D Toplam tehlike seviyesi çok yüksek + çok yüksek yüksek + yüksek + yüksek orta + orta + orta düşük düşük düşük Toplam tehlike seviyesinin belirlenmesi ile yeni kurulacak (Çizelge 2.6.) ve faaliyette olan işletmeler (Çizelge 2.7.) için alan planlaması yapılır. 46

58 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Zübeyde Burcu MERCAN Çizelge 2.6. Fransa'da yeni kurulacak işletmeler için alan planlaması (Kirchsteriger, 1998) Çok Çok Yüksek yüksek Yüksek Orta + Orta Düşük yüksek + + Termal yada toksik etki Yüksek basınç etkisi Yeni işletme kurulması yasaktır Şartlara göre yetki verilebilir Şartlara göre yetki verilebilir Yeni işletme kurulabilir Yeni işletme kurulabilir Çizelge 2.7. Fransa'da faaliyette olan işletmeler için alan planlaması (Kirchsteriger, 1998) Çok yüksek + Çok yüksek Yüksek + Yüksek Kamulaştırılmış alan Vazgeçilmiş alan Evler için zorunluluk alanı, diğer yerler için risk azaltımı uygulanabilir Yerel olarak belirlenmiş kriterler uygulanır Evler için zorunluluk alanı, diğer yerler için risk azaltımı uygulanabilir Uygulanmaz Yerel olarak belirlenmiş kriterler uygulanır 47

59 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Zübeyde Burcu MERCAN 2.4. Macaristan ve Çek Cumhuriyeti nde Kabul Edilebilir Risk Seviyesi Macaristan ve Çek Cumhuriyeti nde işletmelerin çevresindeki yerleşim alanları için kabul edilebilir risk kriterinde, üç bölgenin belirlendiği ALARP metodolojisi esas alınmış olup eski ve yeni işletmeler için üst seviye risk kriteri 10-5 kaza/yıl, alt seviye risk kriteri 10-6 kaza/yıl olarak belirlenmiştir Avusturya, Finlandiya, İspanya ve Yunanistan da Kabul Edilebilir Risk Seviyesi Avusturya, Finlandiya, İspanya ve Yunanistan da uyulması zorunlu ulusal bir kabul edilebilir risk sınırı belirlenmemiş olup işyerlerinin kendi sınırlarını belirlemesi öngörülmüştür. 48

60 3. MATERYAL VE METOD Zübeyde Burcu MERCAN 3. MATERYAL VE METOD Yapılan çalışmada Türkiye İstatistik Kurumu aracılığıyla ulaşılan birey ve ölüm sayıları materyal olarak kullanılmış olup ulusal ALARP seviyesinin belirlenmesi Hollanda nın sosyal risk ile ilgili kabul edilebilir risk kriterini belirlemede kullandığı metot esas alınmıştır Türkiye İstatistik Kurumu Verileri Yapılacak analize esas olmak üzere Türkiye İstatistik Kurumu verilerinden yararlanılmıştır. Nüfus bilgilerinin belirlenmesi amacıyla kullanılan istatistik verileri, 2007 yılında nüfus bilgilerinin güncel tutulması ve nüfus hareketlerinin düzenli olarak izlenilmesi kapsamında kurulan adrese dayalı nüfus kayıt sisteminden (ADNKS) yararlanılmıştır. Ölüm sayılarının belirlenmesi amacıyla kullanılan istatistik verileri, 2008 yılında 5428 sayılı Türkiye İstatistik Kanunu kapsamında derlenmiş olup seçilmiş 150 neden, cinsiyet ve yaş grubuna göre ölümler başlığı altında yayınlanmıştır Ulusal ALARP seviyesinin belirlenmesi Ülkemiz için ALARP seviyesinin belirlenmesi aşamasında, diğer Avrupa Birliği ülkelerinin konu ile ilgili yaptığı çalışmalar değerlendirilmiştir. Bu kapsamda elde edilen en önemli veri, Hollanda nın sosyal risk ile ilgili kabul edilebilir risk kriterini belirlemede kullandığı yaş arasındaki bireylerin doğal nedenli ölüm riskinin %1 i olan değerin, sosyal risk ile ilgili kabul edilebilir risk seviyesi olarak belirlenmesidir. Kullanılan metotta esas alınan yaş arasındaki bireyler, insan yaşam döngüsü içinde doğal nedenli ölüm oranı üzerinde analiz yapmanın en doğru sonuçları vereceği zaman dilimidir. Daha küçük yaşlarda insanın hayatın doğal akışına uyum sağlama sürecinde olması nedeniyle, daha büyük yaşlarda ise çevre ile 49

61 3. MATERYAL VE METOD Zübeyde Burcu MERCAN etkileşimin oldukça yüksek olması ve bu durumun ölüm sayılarını etkilemesi nedeniyle doğal nedenli ölüm oranı üzerinden yapılan analizler doğru sonuçları vermeyecektir (Ale, 1991). Kullanılan metotta bahsi geçen doğal nedenli ölüm riski kavramı doğal nedenlerle yaşanan ölümü ifade etmektedir. Doğal nedenler, hastalık, kaza ile kayıp düşme gibi günlük yaşantıda karşılaşılan riskler sonucu gerçekleşen ölümlerdir. Doğal olmayan nedenler ise insanların bilerek ya da isteyerek kabul ettiği nedenler olup örnek olarak intihar etme durumu verilebilir (Ale, 1991). Doğal ölüm oranı, formülü ile hesaplanır (Center for Chemical Process Safety, 2009) 50

62 4. BULGULAR VE TARTIŞMA Zübeyde Burcu MERCAN 4. BULGULAR VE TARTIŞMA Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sisteminden alınan tarihli verilere göre il ve ilçe merkezlerinde yaşayan yaşları arasındaki bireylerin sayısı dir (Türkiye İstatistik Kurumu, 2013). Doğal nedenlerle gerçekleşen ölüm sayıları ile ilgili kullanılmış olan istatistiksel veriler Ek I Çizelge 4.1 de gösterilmiştir. Uygulanan metoda göre önemli olan doğal nedenli ölüm sayılarının belirlenmesidir. Bu kapsamda elde edilen seçilmiş 150 nedene göre ölüm nedenler arasından doğal nedenli ölümler olarak hastalık kaynaklı olan kolera, tifo, paratifo veya diğer salmonella enfeksiyonları, basilla dizanteri ve amoebiasis, enterit ve diyareli diğer hastalıklar, solunum sistemi tüberkülozu, menejnlerin ve merkezi sinir sisteminin tüberkülozu, bağısaklar, periton ve mezanter gangliyonları tüberkülozu, kemik ve eklem tüberkülozu, geç etkileri dahil diğer tüberküloz şekilleri, veba, şarbon, bruselloz, lebra, difteri, boğmaca, streptokoksin anjin ve kızıl, yılancık, meningokok enfeksiyonları, tetanoz, diğer bakteri hastalıkları, akut poliyomiyelit, akut poliyomiyelitin geç etkileri, çiçek, kızamık, sarı humma, virutik ansefalit, veba, enfeksiyoz hepatit, diğer virüs hastalıkları, tifüs ve diğer rickettsia hastalıkları, sıtma, trypanosomiasis, hummayı racia, doğuştan gelme frengi, erken frengi semptomatik, merkezi sinir sistemi frengisi, frenginin diğer şekilleri, gonokok enfeksiyonları, schistosomiasis, hydatidosis, filaria enfeksiyonu, anchylostomiasis, diğer bağırsak hastalıkları, bütün diğer enfeksiyon ve parazit hastalıkları, ağız boşluğu ve farenksin habis, oesophagusun habis uru, midenin habis uru, rektum hariç bağırsağın habis uru, rektum ve rekto sigmoid birleşme yeri habis urları, larenksin habis uru, trachea, bronş ve akciğerin habis uru, kemiğin habis uru, derinin habis uru, memenin habis uru, cerviks uterinin (uterus boyunun) habis uru, uterusun diğer habis urları, prostatın habis uru, bütün diğer yerlerdeki ve tasrih edilemeyan yerlerdeki habis urlar, lösemi, lenfatik ve hematopoiyetik dokunun diğer habis urları, selim urlar ve tabiatı belirtilmeyen urlar, toksik olmayan guatr, guatrlı ya da guatrsız tirotoksikoz, şekerli diyabet, vitaminsizlik ve diğer beslenme yetersizliği, iç salgı bezlerinin ve metabolizmanın diğer hastalıkları, anemiler, kan ve kan yapıcı organların diğer 51

63 4. BULGULAR VE TARTIŞMA Zübeyde Burcu MERCAN hastalıkları, psikozlar, nevrozlar, şahsiyet bozuklukları ve psikoloza bağlı olmayan diğer akıl bozuklukları, akıl geriliği, menenjit, skleroz an plak, sara, iltihaplı göz hastalıkları, katarakt, glokom, orta kulak iltihabı ve mastoiditis, sinir sistemi ve duyu organlarının diğer hastalıkları, akut romatizma, kronik romatizmal kalp hastalığı, hipertansiyon, kan yetersizliğine bağlı (isemik) kalp hastalığı, kalbin diğer hastalıkları, serebrovasküler hastalık, arter, arteryol ve kapillerin hastalıkları, vena trambozu ve emboli, dolaşım sisteminin diğer hastalıkları, solunum sisteminin akut enfeksiyonları, grip, virüs pnömonisi, diğer pnömoni şekilleri, bronşit, anfizem ve astma, bademciklerin ve adenoid vejetasyonların hipertrofisi, ampiyem ve akciğer absesi, solunum sisteminin diğer hastalıkları, diş ve dişleri destekleyen dokuların hastalıkları, mide ülseri, gastrit ve duodenit, apandisit, bağırsak tıkanması ve fıtık, karaciğer sirozu, safra taşı ve kolesistit, sindirim sisteminin diğer hastalıkları, akut nefrit, diğer nefrit ve nefrozlar, böbrek enfeksiyonları, idrar sistemi taşları, prostat hiperplazisi, meme hastalıkları, üro genital sistemin diğer hastalıkları, gebelik lohusalık hali toksemileri, gebelik ve doğum kanamaları, adli endikasyonlarla yaptırılan düşük, diğer ve tasrih edilmeyen düşük, doğurma ve lohusalık hali enfeksiyonları, gebelik, doğurma ve lohusalık halinin diğer komplikasyonları, komplikasyondan bahsedilmeksizin doğurma, deri ve deri altı dokusu enfeksiyonları, deri ve deri altı dokusunun diğer hastalıkları, artrit ve spondilit, kas romatizması ve belirtilmeyen romatizma, osteomyelit ve periyostit, ankiloz ve sonradan olma kemik kas biçimsizlikleri, kemik kas sistemi ve bağ dokusunun diğer hastalıkları, spina bifida, kalbin doğuştan gelme anomalileri, dolaşım sisteminin doğuştan gelme diğer anomalileri, yarık damak ve yarık dudak, doğuştan gelme bütün diğer anormaliler, doğum travmatizması ve güç doğum, plasenta ve kordon hastalıkları, yeni doğanın hermolitik hastalığı, başka yere girmeyen anoksi ve hipoksi halleri, perinatal morbidite ve mortalitenin diğer sebepleri, psikozdan söz etmeksizin ihtiyarlık, semptomlar ve iyi tanımlanmayan diğer hastalıklar ile motorlu taşıt kazaları, diğer taşıt kazaları, kaza sonucu zehirlenmeler, kaza sonucu düşmeler, yangınların sebep olduğu kazalar, kaza sonucu suda boğulma ve suda batma, ateşli silah mermilerinin sebep olduğu kazalar, başlıca sinai cinsten olan kazalar, bütün diğer kazalar ve harp harekatının sebep olduğu travmatizma belirlenmiştir. Diğer nedenler olan kendini 52

64 4. BULGULAR VE TARTIŞMA Zübeyde Burcu MERCAN öldürme (intihar) ve kendini travmatizae etme (yaralama), bile bile yapılan adam öldürme ve adli müdahale ile bireylerin bilerek ya da isteyerek kabul ettiği nedenler olması nedeniyle doğal nedenli ölümler olarak belirlenmemiştir. Ayrıca uygulanan metoda göre sadece yaş arasındaki bireyler için doğal nedenli ölüm sonucu gerçekleşen ölümler sayıları üzerinden analiz yapılacaktır yaş aralığında bireylerin doğal nedenler sonucu gerçekleşen ölüm sayıları Ek II Çizelge 4.2 de gösterilmiştir. Ek II Çizelge 4.2 de görüldüğü gibi bazı doğal ölüm nedenleri yaş aralığındaki bireylerde görülmemektedir. Yaşanan ölüm sayıları doğrultusunda belirlenecek kabul edilebilir risk seviyesine etki eden 56 doğal ölüm nedenleri enterit ve diyareli diğer hastalıklar, bruselloz, meningokok enfeksiyonları, kızamık, virutik ansefalit, enfeksiyoz hepatit, diğer virüs hastalıkları, merkezi sinir sistemi frengisi, diğer bağırsak hastalıkları, bütün diğer enfeksiyon ve parazit hastalıkları, midenin habis uru, trachea, bronş ve akciğerin habis uru, kemiğin habis uru, memenin habis uru, bütün diğer yerlerdeki ve tasrih edilmeyen yerlerdeki habis urlar, lösemi, lenfatik ve hematopoiyetik dokunun diğer habis urları, şekerli diyabet, vitaminsizlik ve diğer beslenme yetersizliği, iç salgı bezlerinin ve metabolizmanın diğer hastalıkları, anemiler, nevrozlar, şahsiyet bozuklukları ve psikoza bağlı olmayan diğer akıl bozuklukları, menenjit, skleroz an plak, sara, sinir sistemi ve duyu organlarının diğer hastalıkları, hipertansiyon, kan yetersizliğine bağlı (isemik) kalp hastalığı, kalbin diğer hastalıkları, serebro vasküler hastalık, arter, arteryol ve kapillerin hastalıkları, vena trambozu ve emboli, dolaşım sisteminin diğer hastalıkları, virüs pnömonisi, diğer pnömoni, solunum sisteminin diğer hastalıkları, diş ve dişleri destekleyen dokuların hastalıkları, milde ülseri, bağırsak tıkanması ve fıtık, karaciğer sirozu, sindirim sisteminin diğer hastalıkları, üro genital sistemin diğer hastalıkları, doğurma ve lohusalık hali enfeksiyonları, kemik kas sistemi ve bağ dokusunun diğer hastalıkları, semptomları ve iyi tanımlanmayan diğer hastalıklar, motorlu taşıt kazaları, diğer taşıt kazaları, kaza sonucu zehirlenmeler, kaza sonucu düşmeler, yangınların sebep olduğu kazalar, kaza sonucu suda boğulma ve suya batma, ateşli silah mermilerinin sebep olduğu kazalar, başlıca sinai cinsten olan kazalar, bütün diğer kazalardır.(ek III Çizelge 4.3) 53

65 4. BULGULAR VE TARTIŞMA Zübeyde Burcu MERCAN Ek III Çizelge 4.3 de listelenmiş olan yaş aralığındaki bireylerin doğal nedenler sonucu meydana gelen ölüm sayıları topladığında 770 bulunur. Bu durumda yaş aralığındaki bireyler için; olarak bulunur. Bulunan değerin % 1 i olan 1,62x10-6 değeri ülkemizde kabul edilebilir risk seviyesi için tavsiye edilen değer olarak bulunmuştur. Bulunan bu değer, Hollanda nın sosyal risk ile ilgili kabul edilebilir risk seviyesini belirlemede kullandığı analize dayalı teorik bir değer olup işyerlerinin güvenlik seviyesi ile ilgili herhangi bir analizi içermemektedir. Ayrıca hesaplama yapılırken kullanılan istatistik verilerindeki, Türkiye İstatistik Kurumunun derlediği ölüm nedenleri ile ilgili verilerde, yaş kriteri belli olmayan bazı ölüm kayıtlarının olması, Kayıt dışı ölümlerin ya da nedenleri doğru olarak belirlenememiş ölümleri istatistiksel analizde küçük de olsa bir fark yaratacağı, Yapılan analizin sadece il ve ilçe merkezlerindeki istatistiksel verilere dayanması, Yapılan analizin 2008 yılındaki verilerek dayanması, belirlenen kabul edilebilir risk seviyesinin uygulamaya geçirilmesi aşamasında dikkat edilmesi gereken hususlardır. 54

66 4. BULGULAR VE TARTIŞMA Zübeyde Burcu MERCAN Bazı ülkelerde uygulanan kriterler aşağıda karşılaştırılmıştır: İngiltere de sosyal risk için kabul edilebilir risk seviyesi uygulaması duyarlılığa dayalı olup ilgili bölgede yaşayan kişi sayısına göre belirlenen değerler içinde kalmalıdır. Bireysel risk için ise sınır değerleri tanımlanmış olup iki sınır değerli ALARP kriteri uygulanmaktadır. Bu iki sınır değeri arasında çıkan değerlerde ise oldukça zor bir analiz olan büyük orantısızlık analizini uygulamak gerekmektedir. Ayrıca bu bölgede çıkan bir risk için bu analizin sürekli olarak yenilenmesi ve teknolojik gelişmelerin de takip edilerek ALARP bölgesinde kalınıp kalınmadığına karar verilmesi gerekir. Hollanda da kabul edilebilir risk seviyeleri ile ilgili İngiltere ye göre nispeten daha kolay bir uygulama olan tek sınır değerli ALARP kriteri uygulanmaktadır. Ayrıca eski ve yeni işyerleri için ayrı sınır değerlerinin belirlenmesi uygulamayı oldukça kolaylaştırmaktadır. Fransa da kabul edilebilir risk seviyesi uygulaması İngiltere deki uygulamaya benzer olarak duyarlılığa dayanmaktadır. Ancak özellikle frekans ve etki seviyelerin analiz edilmesi ile alan planlaması uygulamaları daha keskin çizgilerle belirlenmiştir. Macaristan ve Çek Cumhuriyeti nde kabul edilebilir risk seviyesi uygulaması İngiltere deki uygulamaya benzer ancak olarak iki sınır değerli üç bölgeli ALARP olarak uygulanmaktadır. Ancak bu uygulamada büyük orantısızlık analizinin yarattığı sorunlar yaşanmaktadır. Avusturya, Finlandiya, İspanya, Yunanistan da kabul edilebilir risk seviyesi ile ilgili herhangi bir değer belirlenmemiş olması işyerlerine oldukça büyük bir sorumluluk yüklemekte ve her işyerinin güvenlik kültürü dahilinde önlem alması beklenmektedir. Yapılan bu karşılaştırma doğrultusunda, çalışma kapsamında belirlenen 10-6 değerinin güvenlik seviyesi olarak kabul edildiği iki bölgeli tek sınır değerli ALARP uygulaması ülkemizdeki ilk seviye uygulaması için daha uygun olduğu açıkça görülmektedir. Ayrıca eski ve yeni işyerleri için farklı güvenlik seviyelerinin 55

67 4. BULGULAR VE TARTIŞMA Zübeyde Burcu MERCAN belirlenmesi uygulamayı kolaylaştıracaktır. Güvenlik kültürünün işyerlerinde yerleşmesi ile zamanla uyulması gereken minimum güvenlik seviyesi artırılarak büyük endüstriyel kaza olma riskinin azalması sağlanmalıdır. 56

68 5. SONUÇLAR VE ÖNERİLER Zübeyde Burcu MERCAN 5. SONUÇLAR VE ÖNERİLER Yapılan çalışmada bazı Avrupa Birliği ülkelerindeki kabul edilebilir risk (ALARP) seviyesi ile ilgili belirlenmiş ulusal değerler üzerinde durulmuş, izorisk eğrileri ve FN eğrilerinin nasıl hesaplanacağına ilişkin uygulama örnekleri üzerinden analiz yapılmıştır. Ülkemiz için ALARP seviyesinin belirlenmesi aşamasında, diğer ülkelerin bu değerleri nasıl belirlediğine dair detaylı bir araştırma yapılmıştır. Bu kapsamda Hollanda nın sosyal risk ile ilgili kabul edilebilir risk kriterini belirlemede kullandığı yaş arasındaki bireylerin doğal nedenli ölüm riskinin %1 i olan değerin, sosyal risk ile ilgili kabul edilebilir risk seviyesi olarak belirlenmesi metodu seçilmiş ve analizin ülkemiz verilerine göre yapılması sonucunda sosyal risk için kabul edilebilir risk seviyesi 10-6 olarak bulunmuştur. Ancak bu değerin kabul edilebilir risk seviyesi olarak kullanılması aşamasında coğrafik, sosyo ekonomik, kültürel ve teknolojik koşullar da mutlaka göz önünde bulundurulmalı ve hesaplanan değerin değişen zaman dilimlerinde farklılık göstereceği unutulmamalıdır. Kabul edilebilir risk seviyesinin (ALARP) ülkemiz için belirlenmesi, standart ve kriterlerin ortaya konulması ile meydana gelmesi muhtemel felaket senaryoları sonucunda izorisk eğrilerinin sınırlarına göre maruz kalınabilecek etkiler ve alınması gerekli tedbirler daha net bir şekilde belirlenebilecektir. Ayrıca ülkemizin Seveso II Direktiflerine uyumu aşamasında, bazı AB ülkelerinde uygulanan alan planlamasının yanı sıra acil durum planlama ile ilgili emniyet mesafeleri belirlenmesi, felaket anında bilgilendirme ve alan boşaltma planlarının uygulanması gerekmektedir. Bu aşamada belirlenmiş olan kabul edilebilir risk seviyesi doğrultusunda çizilmiş izorisk eğrileri esas alınarak uygulanma yapılmadır. 57

69 5. SONUÇLAR VE ÖNERİLER Zübeyde Burcu MERCAN 58

70 KAYNAKLAR ALE B. J. M., Risk Analysis and Risk Policy in Netherlands and the EEC. J. Pss Prev. Process Ind. Vol. 4. AVEN T., Quantitative risk assessment: the scientific platform. Cambridge University Press, New York, USA. 211 s. BALL D. J., FLOYD P. J., Societal risks. London, UK. 96 s. BOWLES D. S., ANDERSON L. R., GLOVER T. F., Comparison of hazard criteria with acceptable risk criteria. Utah State University, Utah, USA. 10 s. BRITISH STANDARDS, BS EN :2010. BSI Standards Publication, UK. 50 s. CAMERON I. T., RAMAN R., Process systems risk management. Elsevier Inc. USA. 614 s. CASAL J., Evaluation of the effects and consequences of major accidents in industrial plants. Elsevier Inc. Amsterdam, The Netherlands. 379 s. CENTER FOR CHEMICAL PROCESS SAFETY, Guidelines for developing quantitative safety risk criteria, USA. 211 s. CENTER FOR CHEMICAL PROCESS SAFETY, Guidelines for quantitive risk analysis. American Institute of Chemical Engineers, USA. 755 s. ÇSGB İŞ TEFTİŞ KURULU BAŞKANLIĞI, Seveso II Direktifi kapsamındaki endüstrilerde kaza riski değerlendirme metodolojisi: ARAMIS kullanıcı rehberi. Ankara. 124 s. DAVID R., WILKINSON G., Back to basics: risk matrices and ALARP. Safety Assurance Services Ltd., Atkins Defence. Farnham, UK. 15 s. DAVID R. S., Safety risk aggregation: the bigger Picture. Surrey, UK. 25 s. ELLIS G., The ongoing challenge of demonstrationg ALARP in COMAH safety report. Warrington, UK. 11 s. GOOSE M., All measures necessary under the EC Seveso II Directive, demonstration of safety, step by step. 7 s. HEALTH AND SAFETY AUTHORITY, Policy and approach of the health and safety authority to COMAH: Risk based land use planning. 62 s. 59

71 HEALTH AND SAFETY EXECUTIVE (HSE), A guide to the control of major accident hazards regulations. 145 s. HEALTH AND SAFETY EXECUTIVE (HSE), Preparing safety reports. 109 s. HEALTH AND SAFETY EXECUTIVE (HSE), A simplified approach to estimating individual risk. 120 s. HEALTH AND SAFETY EXECUTIVE (HSE), Reducing risks, protection people, HSE s decision-making process. 88 s. HEALTH AND SAFETY EXECUTIVE (HSE), Transport fatal accidents and FN curves: s. HEALTH AND SAFETY EXECUTIVE (HSE), Development of an intermediate societal risk methodology. 152 s. HEALTH AND SAFETY EXECUTIVE (HSE), Proposals for revised policies to address societal risk around onshore non-nuclear major hazard installations. 42 s. HEALTH AND SAFETY EXECUTIVE (HSE), 2009a. Evidence or otherwise of scale aversion: public reactions to major disasters. 45 s. HEALTH AND SAFETY EXECUTIVE (HSE), 2009b. PADHI HSE s land use planning methodology. 27 s. HEALTH AND SAFETY EXECUTIVE (HSE), 2009c. Societal risk: initial briefing to societal risk technical advisory group. 74 s. HEINRICHS P., FELL R., Acceptable risks for major infrastructure. A. A. Balkema., Brookfield, USA. 86 s. HENDERSHOT D. C., A simple problem to explain and clarify the principles of risk calculation. Bristol. 20 s. INSTITUTE FOR SYSTEMS INFORMATICS AND SAFETY, Guidance on land use planning as required by council directive 96/82/EC (Seveso II). Italy. 35 s. KIRCHSTEIGER C., Risk assessment and management in the context 60

72 MAGUIRE R, So how do you make a full ALARP justification? Introducing the accident tetrahedron as a guide for appreoaching completeness. Burlington, USA. 8 s. MAGUIRE R., Safety cases and safety reports: meaning, motivation and management. Ashgate Publishing Company. Burlington, USA. 179 s. MANNAN S., Lees loss prevention in the process industries. Elsevier Inc. Texas, USA s. MAZUREK J. V., The role of health risk assessment and cost benefit analysis in environmental decision making in selected countries: an initial survey. Washington DC, USA. 43 s. MELCHERS R. E., On the ALARP approach to risk management. Australia. 15 s. MINISTERIA VAN VERKEER EN WATERSTAAT, 2005a. Guidelines for quantitative risk assessment. Publication Series on Dangerous Substances (PGS 3).237 s. MINISTERIA VAN VERKEER EN WATERSTAAT, 2005b. Methods for the calculation of physical effects. Publicatiereeks Gevaarlijke Stoffen s. MINISTRY OF DEFENCE, Safety Management Requirements for Defence Systems. Defence Standard s. of the Seveso II directives. Elsevier Inc. Amsterdam, The Netherlands. 536 s. OKSTAD E., HOKSTAD P., Risk acceptance criteria for the regulation of dangerous substances. SINTEF Industrial Management, Department of Safety and Reliability, Trondheim, Norway. 8 s. OLSSON F., An engineering approach to determine acceptable risk. Lund University, Sweden. 12 s. REDMILL F., ALARP explored. University of Newcastle upon Tyne, Computer Science, Claremont Tower, England, 45 s. TRBOJEVIC V. M., Risk criteria in EU, London, UK. 6 s. YASSERİ S., MAHANİ R. B., Examining the ALARP principle. UK. 18 s. (Erişim tarihi: ) (Erişim tarihi: ) 61

73 62

74 ÖZGEÇMİŞ Zübeyde Burcu Mercan, 1985 yılında Isparta da doğdu. İzmir Atatürk Lisesi nden 2003 yılında, İstanbul Üniversitesi Elektrik-Elektronik Mühendisliği bölümünden 2007 yılında mezun oldu yılları arasında PLC sistemlerinin tasarım ve programlanması konularında, yılları arasında İncirlik Hava Üssünde bakım ve kontrol mühendisi olarak çalıştı. Ağustos 2010 tarihinde Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Müfettişi Yardımcılığı kadrosuna atandı. Halen İş Teftiş Adana Grup Başkanlığında İş Müfettişi Yardımcılığı görevini yürütmektedir. 63

75 EKLER 64

76 65

77 Ek I Çizelge 4.1. Seçilmiş 150 nedene göre, cinsiyet ve yaş grubuna göre ölümler, 2008 (A-toplam, B-erkek, C- kadın) (Türkiye İstatistik Kurumu) Ölüm nedeni Toplam Bilinmeyen Toplam Kolera Tifo Paratifo veya diğer salmonella enfeksiyonları Basilla dizanteri ve amoebiasis A B C A B C A B C A B C A B C

78 Çizelge 4.1. Seçilmiş 150 nedene göre, cinsiyet ve yaş grubuna göre ölümler, 2008 (A-toplam, B-erkek, C- kadın) (Türkiye İstatistik Kurumu) (devamı) Ölüm nedeni Toplam Bilinmeyen Enterit ve diyareli diğer hastalıklar Solunum sistemi türberkülozu Menejnlerin ve merkezi sinir sisteminin tüberkülozu Bağırsaklar, periton ve mezanter gangliyonları tüberkülozu Kemik ve eklem tüberkülozu Geç etkileri dahil diğer tüberküloz şekilleri A B C A B C A B C A B C A B C A B C

79 Çizelge 4.1. Seçilmiş 150 nedene göre, cinsiyet ve yaş grubuna göre ölümler, 2008 (A-toplam, B-erkek, C- kadın) (Türkiye İstatistik Kurumu) (devamı) Ölüm nedeni Toplam Bilinmeyen Veba Şarbon Bruselloz Lepra Difteri Boğmaca A B C A B C A B C A B C A B C A B C

80 Çizelge 4.1. Seçilmiş 150 nedene göre, cinsiyet ve yaş grubuna göre ölümler, 2008 (A-toplam, B-erkek, C- kadın) (Türkiye İstatistik Kurumu) (devamı) Ölüm nedeni Toplam Bilinmeyen Streptokoksin anjin ve kızıl Yılancık Meningokok enfeksiyonları Tetanoz Diğer bakteri hastalıkları Akut poliyomiyelit A B C A B C A B C A B C A B C A B C

81 Çizelge 4.1. Seçilmiş 150 nedene göre, cinsiyet ve yaş grubuna göre ölümler, 2008 (A-toplam, B-erkek, C- kadın) (Türkiye İstatistik Kurumu) (devamı) Ölüm nedeni Toplam Bilinmeyen Akut poliyomiyelitin geç etkileri Çiçek Kızamık Sarı humma Virutik ansefalit Veba A B C A B C A B C A B C A B C A B C

82 Çizelge 4.1. Seçilmiş 150 nedene göre, cinsiyet ve yaş grubuna göre ölümler, 2008 (A-toplam, B-erkek, C- kadın) (Türkiye İstatistik Kurumu) (devamı) Ölüm nedeni Toplam Bilinmeyen Enfeksiyoz hepatit Diğer virüs hastalıkları Tifüs ve diğer rickettsia hastalıkları Sıtma Trypanosomiasis Hummayı racia A B C A B C A B C A B C A B C A B C

83 Çizelge 4.1. Seçilmiş 150 nedene göre, cinsiyet ve yaş grubuna göre ölümler, 2008 (A-toplam, B-erkek, C- kadın) (Türkiye İstatistik Kurumu) (devamı) Ölüm nedeni Toplam Bilinmeyen Doğuştan gelme frengi Erken frengi, semptomatik Merkezi sinir sistemi frengisi Frenginin diğer şekilleri Gonokok enfeksiyonları A B C A B C A B C A B C A B C

84 Çizelge 4.1. Seçilmiş 150 nedene göre, cinsiyet ve yaş grubuna göre ölümler, 2008 (A-toplam, B-erkek, C- kadın) (Türkiye İstatistik Kurumu) (devamı) Ölüm nedeni Toplam Bilinmeyen Schistosomiasis Hydatidosis Filaria enfeksiyonu Anchylostomiasis Diğer bağırsak hastalıkları Bütün diğer enfeksiyon ve parazit hastalıkları A B C A B C A B C A B C A B C A B C

85 Çizelge 4.1. Seçilmiş 150 nedene göre, cinsiyet ve yaş grubuna göre ölümler, 2008 (A-toplam, B-erkek, C- kadın) (Türkiye İstatistik Kurumu) (devamı) Ölüm nedeni Toplam Bilinmeyen Ağız boşluğu ve farenksin habis Oesophagusun habis uru Midenin habis uru Rektum hariç bağırsağın habis uru Rektum ve rekto sigmoid birleşme yeri habis urları Larenksin habis uru A B C A B C A B C A B C A B C A B C

86 Çizelge 4.1. Seçilmiş 150 nedene göre, cinsiyet ve yaş grubuna göre ölümler, 2008 (A-toplam, B-erkek, C- kadın) (Türkiye İstatistik Kurumu) (devamı) Ölüm nedeni Toplam Bilinmeyen Trachea, bronş ve akciğerin habis uru Kemiğin habis uru Derinin habis uru Memenin hebis uru Cerviks uterinin (uterus boyunun) habis uru Uterusun diğer habis urları A B C A B C A B C A B C A B C A B C

87 Çizelge 4.1. Seçilmiş 150 nedene göre, cinsiyet ve yaş grubuna göre ölümler, 2008 (A-toplam, B-erkek, C- kadın) (Türkiye İstatistik Kurumu) (devamı) Ölüm nedeni Toplam Bilinmeyen Prostatın habis uru Bütün diğer yerlerdeki ve tasrih edilmeyen yerlerdeki habis urlar Lösemi Lenfatik ve hematopoiyetik dokunun diğer habis urları Selim urlar ve tabiatı belirtilmeyen urlar Toksik olmayan guatr A B C A B C A B C A B C A B C A B C

88 Çizelge 4.1. Seçilmiş 150 nedene göre, cinsiyet ve yaş grubuna göre ölümler, 2008 (A-toplam, B-erkek, C- kadın) (Türkiye İstatistik Kurumu) (devamı) Ölüm nedeni Toplam Bilinmeyen Guatrlı ya guatrsız tirotoksi-koz Şekerli diyabet Vitaminsizlik ve diğer beslenme yetersizliği İç salgı bezlerinin ve metabolizmanın diğer hastalıkları Anemiler Kan ve kan yapıcı organların diğer hastalıkları A B C A B C A B C A B C A B C A B C

89 Çizelge 4.1. Seçilmiş 150 nedene göre, cinsiyet ve yaş grubuna göre ölümler, 2008 (A-toplam, B-erkek, C- kadın) (Türkiye İstatistik Kurumu) (devamı) Ölüm nedeni Toplam Bilinmeyen Psikozlar Nevrozlar, şahsiyet bozuklukları ve psikoloza bağlı olmayan diğer akıl bozuklukları Akıl geriliği Menenjit Skleroz an plak A B C A B C A B C A B C A B C

90 Çizelge 4.1. Seçilmiş 150 nedene göre, cinsiyet ve yaş grubuna göre ölümler, 2008 (A-toplam, B-erkek, C- kadın) (Türkiye İstatistik Kurumu) (devamı) Ölüm nedeni Toplam Bilinmeyen Sara İltihaplı göz hastalıkları Katarakt Glokom Orta kulak iltihabı ve mastoiditis Sinir sistemi ve duyu organlarının diğer hastalıkları A B C A B C A B C A B C A B C A B C

91 Çizelge 4.2. Seçilmiş 150 nedene göre, cinsiyet ve yaş grubuna göre ölümler, 2008 (A-toplam, B-erkek, C- kadın) (Türkiye İstatistik Kurumu) (devamı) Ölüm nedeni Toplam Bilinmeyen Akut romatizma Kronik romatizmal kalp hastalığı Hipertansiyon Kan yetersizliğine bağlı (isemik) kalp hastalığı Kalbin diğer hastalıkları Serebro vasküler hastalık A B C A B C A B C A B C A B C A B C

92 Çizelge 4.1. Seçilmiş 150 nedene göre, cinsiyet ve yaş grubuna göre ölümler, 2008 (A-toplam, B-erkek, C- kadın) (Türkiye İstatistik Kurumu) (devamı) Ölüm nedeni Toplam Bilinmeyen Arter, arteryol ve kapillerin hastalıkları Vena trambozu ve emboli Dolaşım sisteminin diğer hastalıkları Solunum sisteminin akut enfeksiyonları Grip Virüs pnömonisi A B C A B C A B C A B C A B C A B C

93 Çizelge 4.1. Seçilmiş 150 nedene göre, cinsiyet ve yaş grubuna göre ölümler, 2008 (A-toplam, B-erkek, C- kadın) (Türkiye İstatistik Kurumu) (devamı) Ölüm nedeni Toplam Bilinmeyen Diğer pnömoni şekilleri Bronşit, anfizem ve astma Bademciklerin ve adenoid vejetasyonların hipertrofisi Ampiyem ve akciğer absesi Solunum sisteminin diğer hastalıkları A B C A B C A B C A B C A B C

94 Çizelge 4.1 Seçilmiş 150 nedene göre, cinsiyet ve yaş grubuna göre ölümler, 2008 (A-toplam, B-erkek, C- kadın) (Türkiye İstatistik Kurumu) (devamı) Ölüm nedeni Toplam Bilinmeyen Diş ve dişleri destekleyen dokuların hastalıkları Mide ülseri Gastrit ve duodenit Apandisit Bağırsak tıkanması ve fıtık Karaciğer sirozu A B C A B C A B C A B C A B C A B C

95 Çizelge 4.1. Seçilmiş 150 nedene göre, cinsiyet ve yaş grubuna göre ölümler, 2008 (A-toplam, B-erkek, C- kadın) (Türkiye İstatistik Kurumu) (devamı) Ölüm nedeni Toplam Bilinmeyen Safra taşı ve kolesistit Sindirim sisteminin diğer hastalıkları Akut nefrit Diğer nefrit ve nefrozlar Böbrek enfeksiyonları İdrar sistemi taşları A B C A B C A B C A B C A B C A B C

96 Çizelge 4.1. Seçilmiş 150 nedene göre, cinsiyet ve yaş grubuna göre ölümler, 2008 (A-toplam, B-erkek, C- kadın) (Türkiye İstatistik Kurumu) (devamı) Ölüm nedeni Toplam Bilinmeyen Prostat hiperpla-zisi Meme hastalık-ları Üro genital sistemin diğer hastalıkları Gebelik lohusalık hali toksemileri Gebelik ve doğum kanamaları Adli endikasyonlarla yaptırılan düşük A B C A B C A B C A B C A B C A B C

97 Çizelge 4.1. Seçilmiş 150 nedene göre, cinsiyet ve yaş grubuna göre ölümler, 2008 (A-toplam, B-erkek, C- kadın) (Türkiye İstatistik Kurumu) (devamı) Ölüm nedeni Toplam Bilinmeyen Diğer ve tasrih edilmeyen düşük Doğurma ve lohusalık hali enfeksiyon-ları Gebelik, doğurma ve lohusalık halinin diğer komplikasyonları Komplikasyondan bahsedilmeksizin doğurma Deri ve deri altı dokusu enfeksiyon-ları A B C A B C A B C A B C A B C

98 Çizelge 4.1. Seçilmiş 150 nedene göre, cinsiyet ve yaş grubuna göre ölümler, 2008 (A-toplam, B-erkek, C- kadın) (Türkiye İstatistik Kurumu) (devamı) Ölüm nedeni Toplam Bilinmeyen Deri ve deri altı dokusunun diğer hastalıkları Artrit ve spondilit Kas romatizması ve belirtilmeyen romatizma Osteomyelit ve periyostit Ankiloz ve sonradan olma kemik kas biçimsizlikleri A B C A B C A B C A B C A B C

99 Çizelge 4.1. Seçilmiş 150 nedene göre, cinsiyet ve yaş grubuna göre ölümler, 2008 (A-toplam, B-erkek, C- kadın) (Türkiye İstatistik Kurumu) (devamı) Ölüm nedeni Toplam Bilinmeyen Kemik kas sistemi ve bağ dokusunun diğer hastalıkları Spina bifida Kalbin doğuştan gelme anomalileri Dolaşım sisteminin doğuştan gelme diğer anomalileri Yarık damak ve yarık dudak A B C A B C A B C A B C A B C

100 Çizelge 4.1. Seçilmiş 150 nedene göre, cinsiyet ve yaş grubuna göre ölümler, 2008 (A-toplam, B-erkek, C- kadın) (Türkiye İstatistik Kurumu) (devamı) Ölüm nedeni Toplam Bilinmeyen Doğuştan gelme bütün diğer anomaliler Doğum travmatizması ve güç doğum Plasenta ve kordon hastalıkları Yeni doğanın hemolitik hastalığı Başka yere girmeyen anoksi ve hipoksi halleri A B C A B C A B C A B C A B C

101 Çizelge 4.1. Seçilmiş 150 nedene göre, cinsiyet ve yaş grubuna göre ölümler, 2008 (A-toplam, B-erkek, C- kadın) (Türkiye İstatistik Kurumu) (devamı) Ölüm nedeni Toplam Bilinmeyen Perinatal morbidite ve mortalitenin diğer sebepleri Psikozdan söz edilmeksiz-in ihtiyarlık Semptomlar ve iyi tanımlanmayan diğer hastalıklar Motorlu taşıt kazaları Diğer taşıt kazları A B C A B C A B C A B C A B C

102 Çizelge 4.1. Seçilmiş 150 nedene göre, cinsiyet ve yaş grubuna göre ölümler, 2008 (A-toplam, B-erkek, C- kadın) (Türkiye İstatistik Kurumu) (devamı) Ölüm nedeni Toplam Bilinmeyen Kaza sonucu zehirlenmeler Kaza sonucu düşmeler Yangın-ların sebep olduğu kazalar Kaza sonucu suda boğulma ve suya batma Ateşli silah mermilerinin sebep olduğu kazalar Başlıca sinai cinsten olan kazalar A B C A B C A B C A B C A B C A B C

103 Çizelge 4.1. Seçilmiş 150 nedene göre, cinsiyet ve yaş grubuna göre ölümler, 2008 (A-toplam, B-erkek, C- kadın) (Türkiye İstatistik Kurumu) (devamı) Ölüm nedeni Toplam Bilinmeyen Bütün diğer kazalar Kendini öldürme (intihar) ve kendini travmatize etme (yaralama) Bile bile yapılan adam öldürme ve travmatizma, adli müdahale Kaza sonucu veya bile bile yapıldığı tespit edilemeyen travmatizma Harp harekatının sebep olduğu travmatizma A B C A B C A B C A B C A B C

104 Ek II Çizelge yaş grubundaki doğal neden sonucu gerçekleşen ölüm sayıları, 2008 Ölüm nedeni yaş grubu doğal nedenli ölüm sayısı Kolera - Tifo - Paratifo veya diğer salmonella enfeksiyonları - Basilla dizanteri ve amoebiasis - Enterit ve diyareli diğer hastalıklar 3 Solunum sistemi türberkülozu - Menejnlerin ve merkezi sinir sisteminin tüberkülozu - Bağırsaklar, periton ve mezanter gangliyonları tüberkülozu - Kemik ve eklem tüberkülozu - Geç etkileri dahil diğer tüberküloz şekilleri - Veba - Şarbon - Bruselloz 1 Lepra - Difteri - Boğmaca - Streptokoksin anjin ve kızıl - Yılancık - Meningokok enfeksiyonları 28 Tetanoz - Diğer bakteri hastalıkları - Akut poliyomiyelit - 93

105 Çizelge yaş grubundaki doğal neden sonucu gerçekleşen ölüm sayıları, 2008 (devamı) Ölüm nedeni yaş grubu doğal nedenli ölüm sayısı Akut poliyomiyelitin geç etkileri - Çiçek - Kızamık 1 Sarı humma - Virutik ansefalit 2 Veba - Enfeksiyoz hepatit 1 Diğer virüs hastalıkları 1 Tifüs ve diğer rickettsia hastalıkları - Sıtma - Trypanosomiasis - Hummayı racia - Doğuştan gelme frengi - Erken frengi, semptomatik - Merkezi sinir sistemi frengisi 1 Frenginin diğer şekilleri - Gonokok enfeksiyonları - Schisto-somiasis - Hydatidosis - Filaria enfeksi-yonu - Anchylostomiasis - Diğer bağırsak hastalıkları 1 Bütün diğer enfeksiyon ve parazit hastalıkları 3 Ağız boşluğu ve farenksin habis - Oesopha-gusun habis uru - 94

106 Çizelge yaş grubundaki doğal neden sonucu gerçekleşen ölüm sayıları, 2008 (devamı) Ölüm nedeni yaş grubu doğal nedenli ölüm sayısı Midenin habis uru 2 Rektum hariç bağırsağın habis uru - Rektum ve rekto sigmoid birleşme yeri habis urları - Larenksin habis uru - Trachea, bronş ve akciğerin habis uru 7 Kemiğin habis uru 6 Derinin habis uru - Memenin hebis uru 1 Cerviks uterinin (uterus boyunun) habis uru - Uterusun diğer habis urları - Prostatın habis uru - Bütün diğer yerlerdeki ve tasrih edilmeyen yerlerdeki habis urlar 23 Lösemi 37 Lenfatik ve hematopoiyetik dokunun diğer habis urları 8 Selim urlar ve tabiatı belirtilme-yen urlar - Toksik olmayan guatr - Guatrlı ya guatrsız tirotoksi-koz - Şekerli diyabet 1 Vitaminsizlik ve diğer beslenme yetersizliği 3 İç salgı bezlerinin ve metabolizmanın diğer hastalıkları 1 Anemiler 7 Kan ve kan yapıcı organların diğer hastalıkları - 95

107 Çizelge yaş grubundaki doğal neden sonucu gerçekleşen ölüm sayıları, 2008 (devamı) Ölüm nedeni yaş grubu doğal nedenli ölüm sayısı Psikozlar - Nevrozlar, şahsiyet bozuklukları ve psikoloza bağlı olmayan diğer akıl bozuklukları 2 Akıl geriliği - Menenjit 6 Skleroz an plak 1 Sara 15 İltihaplı göz hastalıkları - Katarakt - Glokom - Orta kulak iltihabı ve mastoiditis - Sinir sistemi ve duyu organlarının diğer hastalıkları 19 Akut romatizma - Kronik romatizmal kalp hastalığı - Hipertansiyon 3 Kan yetersizli-ğine bağlı (isemik) kalp hastalığı 6 Kalbin diğer hastalıkları 192 Serebro vasküler hastalık 32 Arter, arteryol ve kapillerin hastalıkları 2 Vena trambozu ve emboli 5 Dolaşım sisteminin diğer hastalıkları 3 Solunum sisteminin akut enfeksiyonları - Grip - Virüs pnömonisi 1 Diğer pnömoni şekilleri 26 96

108 Çizelge yaş grubundaki doğal neden sonucu gerçekleşen ölüm sayıları, 2008 (devamı) Ölüm nedeni yaş grubu doğal nedenli ölüm sayısı Bronşit, anfizem ve astma - Bademciklerin ve adenoid vejetasyonların hipertrofisi - Ampiyem ve akciğer absesi - Solunum sisteminin diğer hastalıkları 53 Diş ve dişleri destekleyen dokuların hastalıkları 1 Mide ülseri 6 Gastrit ve duodenit - Apandisit - Bağırsak tıkanması ve fıtık 1 Karaciğer sirozu 1 Safra taşı ve kolesistit - Sindirim sisteminin diğer hastalıkları 6 Akut nefrit - Diğer nefrit ve nefrozlar - Böbrek enfeksiyonları - İdrar sistemi taşları - Prostat hiperplazisi - Meme hastalıkları - Üro genital sistemin diğer hastalıkları 23 Gebelik lohusalık hali toksemileri - Gebelik ve doğum kanamaları - Adli endikasyonlarla yaptırılan düşük - Diğer ve tasrih edilmeyen düşük - 97

109 Çizelge yaş grubundaki doğal neden sonucu gerçekleşen ölüm sayıları, 2008 (devamı) Ölüm nedeni yaş grubu doğal nedenli ölüm sayısı Doğurma ve lohusalık hali enfeksiyonları 1 Gebelik, doğurma ve lohusalık halinin diğer komplikasyonları - Komplikasyondan bahsedilmeksizin doğurma - Deri ve deri altı dokusu enfeksiyonları - Deri ve deri altı dokusunun diğer hastalıkları - Artrit ve spondilit - Kas romatizması ve belirtilmeyen romatizma - Osteomyelit ve periyostit - Ankiloz ve sonradan olma kemik kas biçimsizlikleri - Kemik kas sistemi ve bağ dokusunun diğer hastalıkları 3 Spina bifida - Kalbin doğuştan gelme anomalileri - Dolaşım sisteminin doğuştan gelme diğer anomalileri - Yarık damak ve yarık dudak - Doğuştan gelme bütün diğer anomaliler - Doğum travmatizması ve güç doğum - Plasenta ve kordon hastalıkları - Yeni doğanın hemolitik hastalığı - Başka yere girmeyen anoksi ve hipoksi halleri - Perinatal morbidite ve mortalitenin diğer sebepleri - 98

110 Çizelge yaş grubundaki doğal neden sonucu gerçekleşen ölüm sayıları, 2008 (devamı) yaş grubu doğal nedenli ölüm Ölüm nedeni sayısı Psikozdan söz edilmeksizin ihtiyarlık - Semptomlar ve iyi tanımlanmayan diğer hastalıklar 142 Motorlu taşıt kazaları 30 Diğer taşıt kazaları 2 Kaza sonucu zehirlenmeler 3 Kaza sonucu düşmeler 2 Yangınların sebep olduğu kazalar 2 Kaza sonucu suda boğulma ve suya batma 7 Ateşli silah mermilerinin sebep olduğu kazalar 10 Başlıca sinai cinsten olan kazalar 7 Bütün diğer kazalar 19 Harp harekatının sebep olduğu travmatizma - 99

111 Ek III Çizelge 4.3. Belirlenecek kabul edilebilir risk seviyesine etki eden doğal nedenli ölümler ve meydana gelen ölüm sayıları, 2008 Ölüm nedeni yaş grubu doğal nedenli ölüm sayısı Enterit ve diyareli diğer hastalıklar 3 Bruselloz 1 Meningokok enfeksiyonları 28 Kızamık 1 Virutik ansefalit 2 Enfeksiyoz hepatit 1 Diğer virüs hastalıkları 1 Merkezi sinir sistemi frengisi 1 Diğer bağırsak hastalıkları 1 Bütün diğer enfeksiyon ve parazit hastalıkları 3 Midenin habis uru 2 Trachea, bronş ve akciğerin habis uru 7 Kemiğin habis uru 6 Memenin hebis uru 1 Bütün diğer yerlerdeki ve tasrih edilmeyen yerlerdeki habis urlar 23 Lösemi 37 Lenfatik ve hematopoiyetik dokunun diğer habis urları 8 Şekerli diyabet 1 Vitaminsizlik ve diğer beslenme yetersizliği 3 İç salgı bezlerinin ve metabolizmanın diğer hastalıkları 1 100

112 Çizelge 4.3. Belirlenecek kabul edilebilir risk seviyesine etki eden doğal nedenli ölümler ve meydana gelen ölüm sayıları, 2008 (devamı) Ölüm nedeni yaş grubu doğal nedenli ölüm sayısı Anemiler 7 Nevrozlar, şahsiyet bozuklukları ve psikoloza bağlı olmayan diğer akıl bozuklukları 2 Menenjit 6 Skleroz an plak 1 Sara 15 Sinir sistemi ve duyu organlarının diğer hastalıkları 19 Hipertansiyon 3 Kan yetersizli-ğine bağlı (isemik) kalp hastalığı 6 Kalbin diğer hastalıkları 192 Serebro vasküler hastalık 32 Arter, arteryol ve kapillerin hastalıkları 2 Vena trambozu ve emboli 5 Dolaşım sisteminin diğer hastalıkları 3 Virüs pnömonisi 1 Diğer pnömoni şekilleri 26 Solunum sisteminin diğer hastalıkları 53 Diş ve dişleri destekleyen dokuların hastalıkları 1 Mide ülseri 6 Bağırsak tıkanması ve fıtık 1 Karaciğer sirozu 1 Sindirim sisteminin diğer hastalıkları 6 Üro genital sistemin diğer hastalıkları 23 Doğurma ve lohusalık hali enfeksiyonları 1 Kemik kas sistemi ve bağ dokusunun diğer hastalıkları 3 101

113 Çizelge 4.3. Belirlenecek kabul edilebilir risk seviyesine etki eden doğal nedenli ölümler ve meydana gelen ölüm sayıları, 2008 (devamı) Ölüm nedeni yaş grubu doğal nedenli ölüm sayısı Semptomlar ve iyi tanımlanmayan diğer hastalıklar 142 Motorlu taşıt kazaları 30 Diğer taşıt kazaları 2 Kaza sonucu zehirlenmeler 3 Kaza sonucu düşmeler 2 Yangınların sebep olduğu kazalar 2 Kaza sonucu suda boğulma ve suya batma 7 Ateşli silah mermilerinin sebep olduğu kazalar 10 Başlıca sinai cinsten olan kazalar 7 Bütün diğer kazalar