Laboratuvar Hayvanları Bilimi Ve Araştırmaların Planlaması

Transkript

1 Laboratuvar Hayvanları Bilimi Ve Araştırmaların Planlaması Vet. Hekim Cerrahi Uzm. Tayfun İDE Laboratuvar Hayvanları Bilimi Derneği Denetim Kurulu Üyesi

2 Laboratuvar Hayvanları Bilimi Laboratuvar hayvanlarına ait biyolojik, fizyolojik parametrelerinin çalışılmasının yanında; Biyomedikal çalışmalarda varyasyonu düşük, güvenilir verilerin elde edilmesi için sağlıklı hayvanları yetiştirmek, Hayvan deneylerini planlamak, deney sırasında gereksiz acı ve ağrının önlenmek, verilerin sağlıklı yorumlanmasını sağlamak, gereksiz hayvan kullanımı önlemek vb. konuları amaçlamaktadır

3 Kapsanan konular: genel Lab. hayvanlarının biyolojisi ve yetiştirilmesi, beslenmesi Hayvan refahı Laboratuvar hayvanlarının hastalıkları Genetik ve mikrobiyolojik standard Hayvan kullanım etiği Hayvan modelleri Hayvan deneylerinin planlanması ve idaresi Acı, ağrının önlenmesi, analjezi, anestezi, ötenazi

4 Kapsanan konular: genel Rutin ve kapsamlı cerrahi uygulamalar Cerrahi ve mikrocerrahi Hayvan deneylerine alternatifler Laboratuvar hayvanı barındırma ve kullanma teknolojisi Laboratuvar hayvanları için bilgisayar yazılımları, veri toplama ve görüntüleme teknikleri Eğitim ve uygulama Laboratuvar hayvanları birimlerinde çalışanların sağlıklarının korunması

5 Komparatif Tıp Karsılaştırmalı Tıp (Comprative Medicine) Bunlara ilaveten İnsan hastalıklarının mekanizmasını açığa çıkarmak ve tedavisi amacıyla hayvanların model olarak kullanılmasını kapsamaktadır.

6

7

8

9 Bilimsel dergiler İmpakt faktörleri oldukça yüksek Ciddi yerleşik organizasyonlar tarafından yayınlanmakta Bilinen dergiler genellikle Amerika Avrupa Japonya kökenlidir

10 Nobel ödülü sahiplerine sorulduğunda: İlerleme ve gelişme için hayvan deneyleri ön koşul olmuştur % 97 Çalışmasında hayvan kullanmış olan % 74 Hayvan deneyleri hala gereklidir % 74 Henüz tam bir alternatif olmadığından hayvan deneylerini kısıtlamak tıpta gelişmeyi kısıtlayacaktır % 97

11 Tıpta Tı pta kilometre ta taş şlar larıı kornea transplantasyonu transplantasyonu,, lokal anestetikler ins nsü ülin lin,,distem distemper per aşı aşısı sı modern anestetikler anestetikler,, difteri aşı şıssı antibiyotikler (penisilin penisilin), ), bo boğ ğmaca aşı şısı sı,,açık kalp cerrahisi için kalp kalp--akci akciğ ğer makinas makinasıı böbrek transplantasyonu 1950 transplantasyonu,, hipertansiyon tedavisi tedavisi,, kalp kapakçıklar kapakçıkları, ı, kardiyak pacemaker lar pacemaker lar,, polyo aşı şısı sı kalça replasman replasmanıı cerrahisi

12 Tıpta Tı pta kilometre ta taş şlar larıı kalp transplantasyonu 1960 transplantasyonu,, koroner bypass bypass,, kızam zamıık aşı şıssı sütür 1970 sütür//cerrahi teknik geli gelişm şmeler eleri, i, ülser ülser,, astma,, lösemi astma CAT scanning, 1980 scanning,antivi antiviral ral tedavi, tedavi,rejeksiyona rejeksiyona kar karşı şı ilaçlar,, prematür yaşam destek sistemleri ilaçlar insan menenjit 1990 menenjit,, kedi lösemi aşı şılar larıı anti--hiv ilaçlar anti ilaçlar,, yeni kemoterapötik kemoterapötikler ler,, kistik kistik fibrozisin genetik tedavisi tedavisi,, antidepresanlar antidepresanlar,, sağı sa ğırl rlıık ve paralizi için elektronik implantlar

13 Araştırma nedir? Aydınlatmak, Çözüm getirmek, Kavramlara, kuramlara, ulaşabilmek için yapılan, planlı ve bilimsel bir çalışmadır

14 Deney nedir? Etkisi ölçülebilecek işlemlerin deneklere uygulanması, Deneklerin verdikleri yanıtların ölçümü, Sonuçların karşılaştırılarak karar verme safhalarını içeren bir araştırmadır

15 Deneysel araştırma hangi amaçla yapılır? Yeni bir biyolojik ürün elde etmek Hastalıkların nedenini araştırmak Cerrahi yöntemlerin etkinliği araştırmak Hayvan biyolojisi, fizyolojisini aydınlatmak

16 Deneysel çalışmanın temel kuralları Zarar vermemek Saygı duymak Olanları ayrıntısı ile kaydetmek Dürüst olmak Gizlilik Ölçülebilirlik

17 Deneysel Araştırmanın Safhaları 1. Deneyin planlanma planlanması sı 2. Deneyin yürütülmesi uygulama 3. Sonuçların değerlendirilmesi tamamlama 4. Yayınlanma Yayınlanması sı

18 Deneyin planlanması Konunun belirlenmesi Gözlem Orijinal fikir veya problemin ortaya konulması Bilgi toplama Değişkenlerin belirlenmesi Hipotez kurulması Hipotezi gerçekleştirme yönteminin belirlenmesi Araştırma protokolünün hazırlanması

19 Deney planlanırken dikkat edilmesi gereken konular Alternatif yöntemler Canlı hayvan kullanma nedeni, En düşük sayıda hayvan, Uygun türtür-soy Ağrılı yöntem, anestetik, analjezik ve sedatifler Orijinalliği belirtilmeli Hayvanların daha önce kullanılmaması, Barınma koşulları, Beslenme durumu Anestezi yöntemi, Cerrahi ve teknik, Cevabın değerlendirilme yöntemi

20 Deney planlanırken dikkat edilmesi gereken konular Cerrahi sonrası analjezik kullanımı, Enfeksiyon ajanı Fiziksel işlem, Davranış değişikliği Bakım şekli ve kimin yapacağı, ötenazi yöntemi Çalışma kontrol grupları, Toplam hayvan miktarı Proje bütçesi, başlangıç zamanı ve süresi Araştırma ekibinin görev tanımları yapılmalıdır

21 Hayvan Deneylerinin Planlanması Hayvan deneyleri, maksimum düzeyde bilgi sağlayacak şekilde planlanmalıdır. Çok az sayıda hayvanın kullanılması, deneydeki gerçek muamele etkisini ortaya çıkarmak için yeterli olmayacağından doğru değildir Deneylerde gereğinden fazla ya da az sayıda hayvan kullanılmasının önüne geçmek için deneye başlamadan önce deney düzeninin planlanması Gerekli hayvan sayısının istatiski yöntemlerle belirlenmesi gerekir

22 Deneysel Birimin Tanımı Hipotezlerin Test Edilmesi Hipotezin test edilmesi; En basit şekliyle; bir deneysel çalışma ve kontrol olmak üzere, iki grup hayvan üzerinde yapılır. Deneysel Birimin Tanımı Hayvan deneylerinde kullanılan hayvanlar; bağımsız olarak herhangi bir deney grubuna atanabilen deneysel birim olarak tanımlanmıştır. Dolayısıyla, bu birim istatistik analizlere konu olan birimdir. Ancak, bu deneysel birim hayvanın bir bölümü ya da sistemi olabileceği gibi bir hayvan grubu da olabilir

23 Deneyin Büyüklüğünün (Deneysel Birim Sayısının) Belirlenmesi Bir deneyin kaç denekten oluşması gerektiği bir çok yolla tespit edilebilir.. (a) Örnek sayısının matematiksel eşitliklere dayalı olarak belirlenmesi (b) Kaynak eşitliği yöntemi ile belirlenmesi (c) Tecrübeye dayalı yöntem ile belirlenmesi:

24 Deney düzeninin seçimi Deney düzeninin seçimi bir çok faktöre bağlıdır. Bunlar arasında: bir hayvan üzerinde birden fazla muamelenin test edilebilirliği, birden fazla ölçümünün yapılabilirliği, deney için sağlanabilecek hayvan sayısı, incelenecek muamele sayısı, zaman ve maddi olanaklar sayılabilir. Dikkate alınacak en önemli faktör ise, deneyi etkileyebilecek olan faktörlerin sayısı ve tipinin tahmin edilmesi veya belirlenmesi ve muamelenin yapısıdır (basit ya da faktöryel olması).

25 Deney düzeninin seçimi Daha iyi deney düzenleri ile bulguların kesinliği artırılabilir ve aynı deneyin daha az sayıda hayvan kullanılarak yapılması mümkün olabilir. Dolayısıyla, çalışmaya başlamadan önce uygun deney düzeninin ve buna uygun istatistik analiz yöntemlerinin dikkatli olarak seçilmesi araştırmanın başarısını arttıracağı gibi daha az sayıda hayvan kullanımını da sağlayarak sorumlu hayvan kullanılmasına katkıda bulunacaktır.

26 Bazı Deney Düzenleri Tamamen Rasgele (Randomize) ya da Paralel Düzenler Randomize Blok Düzenleri Çapraz (Ardışık) Düzen Latin-kare Düzenleri

27 Etik kurul başvurusu Amacı anlatan bir başlık Uzun olmasından çekinmemeli Araştırmacılar Deneyin kurgu aşamasından makalenin (mutlaka yazılacakmış gibi) sonuna kadar emek harcayacak tüm bireyler yazılmalı

28 Proje desteği başvurusu Esas açısından etik kurul müracaatına benzer Olabildiğince ayrıntılı olmalı Etik kurul onayı alındığı belirtilmeli (TUBITAK projelerinde şart) Kullanılacak malzemelerin güncel olarak tedarik edilebilirliği ve tahmini alım zamanına kadar da tedarik edilebilir olacağı tespit edilmeli Güvenli firmalar, bilinen markalar

29 Deneyin uygulanması 2. Uygulama Zaman/Maliyet boyutu ve kaynağı Etik kurul onayı Uygulanabilirliğin teyidi/deney planlama Uygun veri analiz yöntemlerinin belirlenmesi Sorumlulukların dağıtılması Personel eğitimi /Esas araştırmaya geçiş/veri toplama/işlenmesi.

30 ETİK AÇI AÇIDAN UYGUN OLMAYAN HAYVAN DENEYLERİ Kozmetikleri test etmek amac amacııyla yapıılan yap lanlar lar Askeri araştırmalar (silah silah)) Bilimsel ilimselliği liği tartışmalı olanlar Önlene nlenemez mez ızd zdııraba neden olan olanlar lar Alternatif yöntemler ara araşştırılmadan yapıılan yap lanllar

31 Deneyin tamamalanması 3. Tamamlama Verilerin anlamlandırılması, Çıktıların tamamlanması ve teslim edilmesi, İdari işlerin tamamlanması Deneyimlerin değerlendirilmesi ve bunlardan ders çıkarılması. Sonuçların bilim dünyası ile paylaşılması.

32 Hayvan bakımıyla ilgili faktörler Kafesleme şekli Kafesteki hayvan sayısı Araştırma metoduyla ilgili faktörler Oda ısısı Diyet ve su Yaş, cinsiyet, üreme Hayvana ait faktörler Hastalık Günlük işlemler İşlem sayısı Fiziksel ve çevresel faktörler Çoklu Genetik kafesleme faktörler Ventilasyon İşlem süresi Metabolik durum Metabolik durum Stres Işık Biyolojik siklusu ve Deneysel stres süresi ritim Gürültü Hassas bakım Ağrı ve sıkıntı

33 İdeal Model Klinik etyolojiye yakın olmalı Klinik morfolojik özellikler bulunmalı Değişiklikler kademeli şekilde oluşmalı Klasik patofizyolojik süreç oluşmalı Üretilebilirlik yüksek, mortalite düşük olmalı

34 Rat yaşı (ay) Rat yaşı (yıl) İnsandaki karşılığı 1.5 ay (puberte) yıl 12.5 yıl (puberte) 6 ay (sosyal maturite) 0.5 yıl 18 yıl (sosyal maturite) 12 ay 1 yıl 30 yıl 18 ay 1.5 yıl 45 yıl 24 ay 2 yıl 60 yıl 30 ay 2.5 yıl 75 yıl 36 ay 3 yıl 90 yıl 42 ay 3.5 yıl 105 yıl 45 ay 3.75 yıl 113 yıl 48 ay 4 yıl 120 yıl

35 Rat Modeli Erişkin bir rat için her 1 ay 2,5 insan yılına eşittir Menopoz ay (insan yaş) Yaşam süresi 2-3,5 yıl (ort 21,6 ay) (insan ort 66,7 yıl) doğal ortamda <1 yıl

36 Nabız sayısı Solunum sayısı Rat (350) (92) Fare (470) (130) Köpek (110) (24) Tavşan (260) (25) Maymun (115) (40)

37 Deney hayvanlarında dolaşımdaki kan volümleri Kan volümü (ml/kg) Köpek Gineapig Fare Domuz 65 Tavşan Rat = ml Koyun 60

38 Sonuç olarak Hipotez oluşturma Etik kurul Hazırlama Başvuru Proje (kaynak bulma) Hazırlama Müracaat Ön çalışma yapma Deneyin yapılması Örnek toplama & ulaştırma Sonuçların toplanması Veri yorumlama & istatistik Özet yazma Bildiri sunma Makale yazma

39 Makale hazırlama ve Kavramlar

40 Yazarlık Kavramı "yazar" genel olarak yayınlanmış bir araştırmaya entelektüel katkıda bulunan bir kişi olarak düşünülür Bir yazar, eserin en azından bir bileşeninin sorumluluğunu üstlenmeli, her bir bileşen için kimlerden sorumlu olduğunu saptamalı ve ideal olarak kendi yazarlarının yetenek ve dürüstlüğünden emin olmalıdır

41 Yazarlık Kavramı Yazarlık 1) kavrama ve tasarıma önemli katkılar sağlıyan, verilerin edinilmesi veya verilerin analizi ve yorumlanması işlerini yapan 2) Makaleyi hazırlamak ya da önemli entelektüel içerik için onu eleştirel bir yaklaşımla gözden geçirmek 3) yayınlanacak olan makalenin nihai onayı

42 Yazarlık Kavramı Araştırma grubunun finansmanının, veri toplanmasının veya genel denetiminin tek başına yapılması, yazarlığı oluşturmaz. Yazar olarak atanan tüm kişiler yazarlık hakkına sahip olmalı ve katkılarına göre olanlar listelenmelidir. Her yazar, içeriğin uygun bölümleri için sorumluluğunu üstlenmek için çalışmaya yeterince katılmış olmalıdır.

43

44 2. Deney Hayvanları Kursu, 3-11 Kasım 2008, Ankara

45 2. Deney Hayvanları Kursu, 3-11 Kasım 2008, Ankara

46

47

48

49

50

51

52 İLGİNİZE TEŞEKKÜR EDERİM Tayfun İDE Uzm. Vet. Hekim Laboratuvar Hayvanları Bilimi Derneği Yönetim Kurulu Üyesi