Türkiye de Kentleşme

Transkript

1 Türkiye de Kentleşme

2

3 Türkiye de kentleşme, genel nitelikleri itibariyle az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin kentleşme süreçlerine benzer. Kırsaldan kentlere yönelen nüfus hareketleri, kentleşmenin temel dinamiğini oluşturmakta ve ülkenin toplumsal ve ekonomik yapısını biçimlendirmektedir li yıllardan bu yana ülkemizdeki kentleşme, demografik nedenler, tarımsal yapıdaki değişimler, iletici, çekici, siyasal-hukuksal ve sosyo-psikolojik nedenlerden oluşan iç etmenler ile 2. Dünya Savaşı sonrası uluslar arası ekonomik, toplumsal ve siyasal olayların ve küreselleşmenin Türkiye üzerindeki etkilerinden oluşan dış etmenler in etkisiyle ortaya çıkmıştır.

4 Türkiye deki kentleşmeyi etkileyen iç etmenler içindeki itici nedenler, genel olarak kırsaldaki ekonomik ve sosyal yaşam şartlarının kente göçü zorunlu kılmasıyla ilgilidir.

5 1950 li yıllarda tarımda makineleşmenin başlaması ve önemli bir işgücü fazlası ile daha sonra tarımda yapısal değişmelerin yaşanması, tarımsal üretimde aile ekonomisi yerine pazar ekonomisine geçiş, küçük ve orta boy işletmelerin zararına gelişen ilişkiler, tarımsal arazilerin parçalanması, verimsizleşmesi, işsizlik, kişi başına düşen gelirin azlığı, eğitim, sağlık ve diğer altyapı olanaklarının yetersizliği, kan davaları ve terör.

6 İç etmenlerin bir diğer unsuru olan çekici nedenler ise kentsel yaşamın sunduğu ekonomik, sosyal, kültürel, eğitim ve sağlık olanaklarıyla ilgilidir. Özellikle İstanbul, Kocaeli, İzmir, Bursa gibi kentler daha çok ticaret ve endüstri merkezleri olmaları, Ankara gibi kentler de hizmet üreten kentler olmaları ve Antalya, Mersin gibi kentler ise her iki özelliği birleştirmeleri nedeniyle çekim merkezi durumundadırlar

7 Özellikle karayollarının artması ve geliştirilmesi ile ulaşım araçlarındaki çeşitlenme ve gelişme, nüfusun yer değiştirme olanağını yükselten en önemli iletici etmenlerdir. Ülkemizde kentliliğin bir statü değişimi olarak görülmesi gibi sosyo-psikolojik faktörler de kentleşmede önemli bir role sahiptir. Öte yandan, Ankara, Karabük, Batman, Kırıkkale, Şırnak gibi illerin kuruluşunda etkili olduğu üzere, siyasi ya da idari kararlar da ülkemizdeki kentleşmeye yol açan etmenlerdir

8 Dış etmeler konusunda geçmişte Marshall Yardımı ndan, günümüzde de küreselleşmeden söz edilebilir. Küreselleşme süreci bugün ülkemizde büyük metropolleri, yoğun bir dış kaynaklı sermaye yatırımının merkezine dönüştürmektedir. Bunun istihdam başta olmak üzere çeşitli ekonomik ve sosyal çıktıları, kırsal göçü çekmektedir.

9 Türkiye de Kentleşme Süreci Cumhuriyet in ilk yıllarındaki şartlar, nüfusun ve özel olarak da kent nüfusunun artışını engellemiştir. Ankara nın modern ve model kent olarak tasarımı lerden sonra kentleşme ivme kazanmış, kentlerde yaşayan nüfus oranı artmıştır. Kentleşmenin 1980 lerde yeni boyutlar kazanmasıyla kentsel nüfus giderek artmış, 2008 yılından sonra kent nüfusunun toplam nüfus içindeki oranı (% 75), 1927 de kır nüfusunun toplam nüfus içindeki oranını (% 75) yakalamıştır.

10

11 Kentleşme Dönemleri yılları arasını kapsayan I. Dönem, durgun yıllar yılları arasını kapsayan II. Dönem hareketli dönem yıllarını kapsayan III. Dönem ise büyük göç dalgalarının yaşandığı dramatik ve anomik kentleşme dönemi.

12 Çeşitli Yıllara Göre Türkiye de Kırsal ve Kentsel Nüfus Değişimi Sayım Yılı Ülke Nüfusu Kır Nüfusu Kent Nüfusu Kır/Ülke Nüfus Oranı (%) Kent/Ülke Nüfus Oranı (%)

13 Yerleşim Büyüklüğüne Göre Kentsel Yerleşim Sayısı ve Oransal Değişim Kent Sayısı Nüfus (%) Kent Sayısı Nüfus (%) Kent Sayısı Nüfus (%) , , , , , , , , , , , , ,2

14 Yıllara Göre Ülke ve Kentsel Nüfus Artış Hızları Sayım Yılı Ülke Nüfusu Yıllık Nüfus Artış Hızı (Binde) Kentsel Nüfus Kentsel Nüfus Artış Hızı (Binde)

15 Dokuzuncu Kalkınma Planı nda şöyle tespit edilmiştir Kentsel alanlarda yoğun nüfus artışı ve büyükşehirlerde yığılmalar vardır. Sırasıyla Marmara, Akdeniz ve Ege Bölgeleri nde kentsel alanlarda yoğun nüfus artışı söz konusudur. Büyükşehir sayısı 16 ya ulaşmıştır ve bu yerlerde yaşayan nüfus, toplam nüfusun yaklaşık % 12 sini oluşturmaktadır. Kırsal nüfus Doğu Anadolu ve Karadeniz Bölgesi nde hızla azalmaktadır.

16 Türkiye de kentleşme oranı, Batılı endüstrileşmiş ülkelere göre düşük olmasına rağmen kentleşme hızı son derece yüksektir ten sonraki sayımlara göre tespit edilen yıllık ortalama kentleşme hızını sırasıyla % 7.2, % 6.3, % 5.1, %4.3, % 4 ve %3.6 dır. Kentleşme hızında son yıllarda göreceli bir yavaşlama gözlenmektedir

17 Türkiye de Kentleşmenin Nitelikleri Göçler, kırdan kente doğru tek yönlüdür.

18 Türkiye de Kentleşmenin Nitelikleri Metropolitan kentleşme söz konusudur: Nüfusu 1 milyonu geçmiş kentler=büyükşehir=anakent=metropoliten kent metropoliten bölge: yörekent ve merkez kent arası gelişme kentleşme ilişkileri=metropolitenleşme(anakentleşme) Sanayi öncesi kent/sanayi kenti/metropoliten kent Metropolitenleşme, kentleşme sürecinde merkezleşme ve merkezden uzaklaşmayı birleştiren dev nüfus birikimleridir.

19 Türkiye de Kentleşmenin Nitelikleri Kentleşme hızı yüksektir. Sahte, sağlıksız ya da aşırı kentleşme Bölgeler arasındaki farklılıklar: Samsun-Adana hattı.

20 KENTLEŞME SEBEPLERİ

21 1.1. Klasik Sebepler Kentleşmeye yol açan klasik sebepler, zamana ve coğrafyaya göre değişiklik gösterebilir. Örn. günümüz kentleşmesi geçen yüzyılın kentleşmesine göre farklılıklar taşıdığı gibi azgelişmiş ülkelerin kentleşmesi de gelişmiş ülkelerin kentleşmesinden farklılıklar gösterir. Bununla birlikte ekonomik, teknolojik, politik ve psikososyal etmenler, kentleşmenin temel nedenlerini oluşturur. Bu faktörler, yaygın olarak itici faktörler, çekici faktörler ve iletici faktörler başlıklarıyla ifade edilmektedir. Bu başlıklar kapsamına girmeyen başka faktörler de söz konusudur.

22 İtici Faktörler Esas olarak kırdaki yaşamın olumsuz koşullarından kurtulmak üzere kentte yaşama eğilimini yansıtır. Gerekçeleri: Artan nüfus baskısı, Miras sistemi ve yetersiz toprak, Gizli işsizlik, Eksik istihdam, Düşük verimlilik ve düşük kazanç, Tarımda makineleşme ve atıl işgücü, İşlerin mevsimlik oluşu, Doğal afetler, Eğitim ile artan hareketlilik, Tarımsal politikalar, Tarım arazisinin özellikleri, iklim ve erozyon, Kırdaki gençlerin, kent yerine kırda yaşıyor olmasını olumsuzlayan sosyo-kültürel unsurlar.

23 İtici Faktörler Kırdan kente yönelmeyi sağlayan itici faktörler içinde tarımda yeni teknik ve teknolojilerin uygulanması temel faktör niteliği taşır. Batı da da sanayileşme sürecinde tarım tekniklerinin gelişmesiyle, tarım alanlarındaki insanlar sanayi kentlerine akın etmiş ve böylece kentleşme eğilimi artmıştır. Benzer eğilim GOÜ lerde de olmakla birlikte, sonuçlar farklılaşmıştır. GOÜ lerde bu sürecin farklılığı, gelişmiş ülkelerdekinin tersine, kitlelerin yöneldiği kentlerde sanayi sektörünün olmamasıdır.

24 Çekici faktörler Çekici faktörler, kırda asgari bir yaşam standardı olsa bile kentte olan yaşam standardına öykünmeyi, kentin cazip taraflarından etkilenerek göç etmeye yol açan nedenleri içerir. Gerekçeleri: Kır ile kent arasındaki gelir farklılığı, Daha iyi eğitim olanakları, Kentin cazibesi, Kentte yaşayan birey olma arzusu, İş bulabilme ümidi, Daha ileri hayat standardı, Çağdaş sağlık hizmetleri, Ulaşım olanakları, Siyasal ve sosyal yaşamın daha dinamik olması.

25 Çekici faktörler Çekici faktörler içinde en önemli ve öncelikli olanlar, kentte çalışma olanaklarıyla ilgili olanlardır. Kentlerdeki çalışma olanakları, kentten kente farklı olabilir ( özel ve kamusal iş fırsatlarını çokluğu). Örneğin; Ankara, "memur şehri" olarak kamu kesiminde çalışma açısından kentleşmeye etki ederken; İstanbul, İzmit, Karabük, Zonguldak, Kırıkkal de sanayii kuruluşları kentleşmeye etki eder.

26 İletici Faktörler İletici faktörler, kırda yaşayanların kent hakkında doğrudan bilgi sahibi olmalarını ve kente daha kolay ulaşabilmelerini sağlayarak, göç etme kararlarını etkiler. İletici faktörler, itici ve çekici faktörlerin etkinliğini artıran bir işleve sahiptir. Bu çerçevede, öncelikle kır ve kent arasındaki iletişimi kolaylaştıran ulaşım ve iletişim olanakları dikkati çeker. Örnekler: 1950 sonrası karayolu taşımacılığının ve araçlarının gelişmesi Karayollarının gelişmesi, karayolu ulaşım araçlarının ve seyahatının ucuzlaması, ulaşım alternatiflerinin çoğalması ve ucuzlaması; telefon, uydu haberleşmesi, cep telefonu, bilgisayar ve internet teknolojilerinin gelişmesi.

27 İletici Faktörler Ulaşım ve iletişim tekniklerindeki gelişmeler kentleşmeyi pozitif yönde etkilemiştir. Ulaşım olanaklarının kentleşme üzerindeki etkisi öncelikle ekonomik niteliklidir. Ulaşım olanaklarının gelişmiş olduğu bir bölge, sanayi kuruluşlarının, ticarethanelerin öncelikle tercih edeceği yerler olacaktır. Öte yandan, kolay ve hızlı ulaşım olanakları, insanların hareketliliğini arttıracağından, daha fazla nüfusu kendisine çekebilecektir.

28 İletici Faktörler Ulaşım tekniklerinin ilerlemesi, sanayi kuruluşlarının yerleşme yerlerini de etkilemiştir. Bu tür kuruluşlar, ulaşım bölgelerinin kenarlarına ya da hemen yakınlarına kurulurlar. Ayrıca ulaşım ve iletişim tekniklerinin gelişmesi fikirlerin, bilgilerin ve tecrübelerin insanlar arasında yayılması ve paylaşılmasını kolaylaştırıcı bir işlev görmektedir.

29 Diğer Faktörler Kentleşmeyi etkileyen sebeplerden bir tanesi de kentlerin, coğrafi açıdan kurulduğu yerdir. Örneğin, Rotterdam, Londra, Liverpool, New York, New Orleans ve San Francisco- deniz taşımacılığının önemi nedeniyle kıyı yerleşim alanlarıdır. Diğer taraftan, sanayinin ihtiyaç duyduğu temel hammaddelerin çıkarıldığı çevrelerde kentler kurulmuş ya da gelişmiştir. Kömür ve cevher yatakları çevresinde yerleşme alanlarının gelişmesi bu sebebe dayanmaktadır. Örn. Zonguldak ve Ereğli gibi. Büyük nehirler boyunca kent yerleşim alanlarının kurulması, ulaşım kolaylığı yanında, nehirlerden enerji sağlamak amacına dayanır.

30 Diğer Faktörler Kentleşme, ülkelerin hukuki ve siyasi kararlarından da etkilenir. Özellikle toprak mülkiyetini düzenleyen kanunlar, hukuki açıdan kentleşmeye yön verirler. İngiltere 1946, 1965 ve 1968 senelerinde yayınladığı "Yeni Kentler Kanunu" ile kentleşmeyi denetim altında tutmak istemiştir. Ülkemizde de Ankara, Karabük, Batman, Şırnak gibi kentler siyasi kararlar sonucu oluşmuşlardır.

31 1.3. Türkiye de Kentleşmenin Sebepleri Türkiye de kırsal alanlardan kentlere yönelen nüfus hareketleri, kentleşme sürecinin temel dinamiğini oluşturmakta ve ülkenin toplumsal ve ekonomik yapısını biçimlendirmektedir sonrası kentleşme, demografik nedenler, tarımsal yapıdaki değişimler, iç etmenler (iletici, çekici, siyasalhukuksal ve sosyo-psikolojik nedenler) ile dış etmenler in (2. Dünya Savaşı sonrası uluslararası ekonomik, toplumsal ve siyasal olayların ve günümüzde küreselleşme) etkisiyle ortaya çıkmıştır. Hızlı gerçekleşen kentleşme konusundaki temel yakınma, hızlı yapılaşma nın yanı sıra kentlerdeki «sorunlu sosyokültürel yapılar»dır. Buna göre ülkemizdeki kentleşme ve kentlileşme süreci ile kentli kimliği oluşumunda çeşitli sorunlar mevcuttur.

32 1.3. Türkiye de Kentleşmenin Sebepleri Türkiye deki kentleşmeyi etkileyen itici nedenler, kırsaldaki zorlayıcı ekonomik ve sosyal yaşam şartlarıdır li yıllarda tarımda makineleşmenin başlaması, önemli oranda bir işgücü fazlasının ortaya çıkmasına ve tarımda yapısal değişmelere yol açmıştır. Buğlı olarak, tarımsal üretimde aile ekonomisi yerine pazar ekonomisine geçiş, küçük ve orta boy işletmelerin zararına gelişen ilişkiler, miras sistemine bağlı olarak tarımsal arazilerin parçalanması, işsizlik, kişi başına düşen gelirin azlığı öte taraftan eğitim, sağlık ve diğer altyapı olanaklarının yetersizliği, kan davaları ve terör gibi nedenler.

33 1.3. Türkiye de Kentleşmenin Sebepleri Çekici nedenler ise kentin sunduğu ekonomik, sosyal, kültürel, eğitsel ve sağlık olanaklarıyla ilgilidir. Ülkemizde genel olarak kentler, istihdam olanakları nedeniyle cazibe merkezleri olarak görülmüştür. Özellikle İstanbul, Kocaeli, İzmir, Bursa, Ankara, Antalya, Mersin gibi kentler istihdam olanakları nedeniyle çekim merkezi olmuştur. Öte yandan söz konusu kentler başta olmak üzere, pek çok kent eğitim, sağlık hizmetleri, eğlenme ve dinlenme olanakları, bilimsel ve entelektüel faaliyetler ile üniversiteler nedeniyle kırsal nüfusu çekmektedir.

34 1.3. Türkiye de Kentleşmenin Sebepleri Özellikle karayollarının artması/geliştirilmesi ile ulaşım araçlarındaki çeşitlenme/gelişme, kentler arası bağlantıyı artırmış ve nüfusun yer değiştirme olanağını yükseltmiştir. Yanısıra, radyo, televizyon ve telefonla başlayan iletişim teknolojisinde zamanla cep telefonu, uydu teknolojileri, bilgisayar ve internet teknolojilerinin gelişmesi, kır ve diğer yerleşimler için kentlerin daha yakından izlenmesini sağlayarak, buralara ulaşılabilirlik duygusunu beslemiştir.

35 1.3. Türkiye de Kentleşmenin Sebepleri Ülkemizde kentliliğin bir statü değişimi olarak görülmesi gibi sosyo-psikolojik faktörler de kentleşmede önemli bir role sahiptir. Öte yandan, Ankara, Karabük, Batman, Kırıkkale, Şırnak gibi illerin kuruluşunda etkili olduğu üzere, siyasi ya da idari kararlar da ülkemizdeki kentleşmeye yol açan etmenlerdir. Kentleşmeyi etkileyen dış etmeler konusunda geçmiş dönem için Marshall Yardımı, günümüz için de küreselleşme süreci örnek verilebilir. Marshall Yardımı ile tarımda makineleşme artmış, karayolları gelişmiş ve kentsel alanlara yönelim çoğalmıştır. Küreselleşme ise özellikle gelişme potansiyeli yüksek olan kentlere çokuluslu sermayenin ilgisini çekmiş ve buralardaki yatırımlar kentleşme sürecini hızlandırmıştır.

36 Ders bitti. Teşekkür ederim. Doç.Dr. Ahmet MUTLU