ÜRÜN AĞACI VE OPERASYONEL ÜRETİM

Transkript

1 ÜRÜN AĞACI VE OPERASYONEL ÜRETİM Doküman Kodu : ROP-01 Açıklama : Violet Operasyonel Üretim Kapsam : Ürün Ağacı ve Operasyonel Üretim Revizyon No : 1 Yayın Tarihi : Ocak 2013 BAŞLARKEN SKOR Yazılım tarafından geliştirilen Violet Profesyonel, operasyonel üretim iş süreçleri baz alınarak tasarlanmış; kapsadığı diğer ticari fonksiyonlarla birbirinden farklı pek çok sektörün yazılım gereksinimlerine yanıt verebilen; ilave edilebilir birçok ek modül ile genişletilebilen, esnek bir yazılım çözümüdür. İleri düzey üretim yapan işletmelerin çeşitli elektronik tablolarda yüzlerce formül kullanarak takip etmeye çalıştığı üretim süreçlerini, etkin ve anlaşılır bir yöntem kullanarak çözümleyen, işleten en ve raporlayabilen Violet Profesyonel'i daha yakından tanımak ve temel çalışma prensiplerini kavramak üzere hazırlanan bu doküman bir başvuru kılavuzu olarak kullanılır. GENEL KURALLAR - Klasik üretim işlemleri için diğer ticari setler kullanılabilirken operasyonel üretim işlemleri için yalnızca Violet Profesyonel seti kullanılabilir. - Violet Profesyonel hem operasyonel üretim hem de klasik üretim fonksiyonlarını içerir. - Klasik üretim işlemlerinde üretim formülleri kullanılırken operasyonel üretim için in ürün ağaçları vardır. - Ürün ağacı, üretilecek ürünü oluşturan hammadde ve malzemelerle birlikte bunlar üzerinde yapılacak operasyon bilgilerini de içerir. - Operasyonlar, iş merkezlerinde gerçekleştirilir. - Operasyonel üretime girecek olan stok, bulunduğu yerden (yer kodu, ambar) üretim hattına alınır. - Tamamlanan yarı mamul ya da mamul, üretim hattında bırakılabileceği gibi tavsiye edilen yer'e de alınabilir. - Üretim hatlarının ve iş merkezlerinin departmanlarla bağlantısı vardır. Her bir üretim hattı ve iş merkezinin hangi departmana ait olduğu belirtilir. Bu departman, üretime esas tipte bir departman olmalıdır. - Operasyonel üretim yapabilmek için iş emirlerine ihtiyaç duyulur. İş emri elle açılabileceği gibi siparişlerden ya da üretim planlama a adımlarından oluşturulabilir. 1

2 - İş emirleri hangi üründen ne kadar üretilmesi gerektiğini ifade eden bir tür görev listesi gibi çalışır. - İş emri başlatıldığında operasyona girecek stoklar otomatik olarak üretim hattına çekilebilir ya da bu işlem kullanıcı tarafından elle yürütülüyor olabilir. - Varsayılan olarak iş emri açılıp başlatılmadan operasyon gerçekleme yapılamaz. Fakat bu kural parametrelerden değiştirilse iş emri olmadan da operasyon gerçeklemesi yapılabilir. - Başlamış olan bir iş emri, emir başlangıcına döndürülürse bu emirde belirtilen operasyonel üretim hareketleri geri alınır. Eğer otomatik olarak üretim hattına çekilmiş hammadde ve malzemeler olmuşsa bunlar eski yerlerine geri döner. - Operasyona giren malzemeler ideal şartlarda ürün ağacında belirtilen miktarda yarı mamule ya da mamule dönüşür. Fakat bazı hallerde, öngörülenden daha az ya da daha fazla mamul elde edilebilir. Bu durum izleme/gerçekleme adımında kayıt altına alınır. - Operasyon sonrası, ekonomik değeri olan çeşitli yan ürünler de çıkabiliyor ise ürün ağacı tanımında bu yan ürünlerin neler olduğu ve miktarları belirtilir. Ayrıca maliyetlerin istenilen doğrultuda hesaplanabilmesi amacıyla yan ürünlere aktarılacak maliyet katsayıları belirtilir. - İş emri, içerdiği tüm operasyonlar sona erdiğinde kapatılabilir ve bir sonraki aşamaya geçilebilir. Kapatılan bir iş emri tekrar açılabilir. Gerek görülmesi halinde tamamlanmamış iş emirleri de kapatılabilecektir. - Ürün ağacına herhangi bir operasyon eklenirken eğer sıralamaya göre bu ilk operasyon ise mutlaka bir hammadde veya yarı mamul üzerinde işlem yapılması gerekir. Sonraki operasyonlar için zaten üretim hattında en az bir hammadde veya yarı mamul bulunduğundan yeni bir stok girişi zorunluluğu yoktur. - Varsayılan olarak bir operasyon biterse diğeri başlayabilir (End-to-Start). Fakat bir operasyon bitmeden diğerinin de başlaması gerekiyor ise (Start-to-Start) sonradan eklenen operasyon için "öncekiyle paralel" tanımlaması yapılır. Bu şekilde paralel yürüyen operasyonların tümü tamamlanmadan bir sonraki operasyona geçilemez. - Bir operasyonda parti adedi belirtilir ise operasyona giren hammadde veya yarı mamulün tamamının operasyondan geçmesini beklemeye gerek yoktur. Biten her parti bir sonraki operasyon için hazırdır. - Kalıp kullanımına ihtiyaç duyulan operasyonlar için ürün ağacı tanımında Kalıp Programı ve Kalıp seçimi ayrıca yapılır. - Operasyonun bir tezgahta ilişkilendirilmesi gerekiyorsa ürün ağacı tanımında "Operasyon Tezgahları" seçimi yapılabilir. - Operasyon İzleme/Gerçekleme adımı kullanılırken ilgili operasyonun hangi personel tarafından uygulandığı seçilebilmektedir. - İzleme/Gerçekleme yapılırken planlı veya plandışı bir duraksama olmuş ise bu durumun belirtilebileceği ve duraksama nedeninin seçilebileceği ekran bölümleri sağlanmıştır. - Bir operasyonun diğerlerine göre önem derecesi yüksek ise ürün ağacında bu operasyon için "kritik" belirteci işaretlenir. - Açılan ve devam etmekte olan iş emirlerinin durumuna ve % kaçının tamamlandığına dair raporlar alınabilmektedir. 2

3 KLASİK ÜRETİM & OPERASYONEL ÜRETİM Üretim denildiğinde basit olarak bir ya da birkaç hammaddenin ve ihtiyaca göre yardımcı malzeme ve ambalajın belirli oranlarda bir araya getirilmesi, işlem görmesi ve sonucunda ara seviye bir yarı mamul ya da satışa hazır bir mamule dönüşmesi süreci akla gelir. Klasik üretim, yalnızca üretime giren ve üretimden çıkan stok miktarlarıyla ilgilenir. Başka bir deyişle üretim safhasındaki ayrıntıları önemsemez ve kısa yoldan sonuç elde etmeyi hedefler. Operasyonel üretimde ise ayrıntılar daima ön plandadır. Stokun hangi zamanda nerede ne işlem göreceği, neye dönüşeceği, nasıl dönüştürüleceği, kim tarafından hangi tezgah ya da makine ile işleneceği, her bir işlemin başlangıç ve bitiş saatleri, duraksamalar varsa nedenleri ve süresi vb. birçok kapsamlı soruyu irdeler, kayıt altına alır ve istendiğinde rapor olarak döküm verir. Klasik üretim ile operasyonel üretim farkını en iyi anlatabilen örneklerden biri yemek pişirme sürecidir. Klasik üretim, tüm malzemelerin bir kaba doldurulduğunu ve oradan bir yemek çıktığını varsayar. Operasyonel üretim ise yemeğin nasıl pişirildiğini ve servise hazır duruma getirildiğini ayrıntılı olarak anlatır. Klasik üretimde yemeği oluşturacak malzemelerin listesi, ne kadar oranlarda karıştırıldığı, fireler ve sonuç olarak çıkan yemeğin miktarına odaklanılır. Operasyonel üretimde ise hazırlık, pişirme aşaması ve servis süreçleri ayrıntılı olarak modellenir. Miktarlara ek olarak her bir malzemenin göreceği ek işlemler, hangi sırada pişirmeye alınacağı, nerede ve nasıl pişirileceği, pişirilirken kullanılacak yardımcı malzemeler ve her aşamada dikkat edilmesi istenen önemli noktalar ayrıntılı olarak modellenir. ÜRETİM FORMÜLÜ & ÜRÜN AĞACI Üretim Formülleri --> Klasik Üretim Ürün Ağaçları --> Operasyonel Üretim Üretim formüllerinde giren/çıkan stoklar ve bunların miktarları, hangi ambardan çıkıp nereye giriş yapılacağı, fire ve hurda miktarları, varsa yan ürünler gibi bilgilere yer verilir. Ürün Ağacında ise formüldeki bilgilere ek olarak operasyon bilgilerine de yer verilir. Sıralama ön plandadır. Hangi malzemenin hangi operasyon sırasında üretime gireceği belirtilir. Hiyerarşik yapıda tasarlanan ürün ağaçlarında alt seviyedeki operasyonlar tamamlanmadan sonraki aşamaya geçilemez. 3

4 Üretim Formülleri --> Üretim Fişleri Ürün Ağaçları --> İş Emirleri --> Operasyon İzleme Gerçekleme Fişleri Bir üretim fişi oluşturulurken nihai olarak elde edilecek yarı mamul ya da mamulün üretim formülünden yararlanılır. Genellikle üretim işlemi tamamlandıktan sonra fiş girişi yapılır. Formülde tanımlanan karışım oranlarına göre sapmalar varsa fiş girişi sırasında değerler revize edilebilir. Operasyon İzleme Gerçekleme işleminde ise ürün ağacından yola çıkılarak önce iş emirleri oluşturulur. Bu iş emirlerinde geçen aşamaların her biri için gerçekleme bilgisi girilir. Gerçekleme yapıldıkça hammaddeler işlem görür ve bir sonraki aşamaya hazır duruma gelir. Üretim tamamen bittiğinde değil üretim devam ederken fiş girişi yapılır. Ürün ağacı olmaksızın iş emri ve operasyonel üretim yapılması söz konusu olamaz. Operasyon İzleme ve Gerçekleme süreci tamamlandığında iş emri kapanır ve aynı zamanda bir üretim fişi oluşur. Oluşan üretim fişi klasik üretimdeki fiş gibidir. Klasik üretim raporlarında giren/çıkan/fire/hurda/yan ürün miktarları ön plandadır. Operasyonel üretim'de ise hem miktarlar hem de operasyon bilgileri ayrıntılı olarak raporlanabilir. ÜRETİME BAŞLAMADAN ÖNCE YAPILACAK HAZIRLIKLAR Operasyonel üretim yapabilmek için ön hazırlık aşamasında tanımlanması gereken unsurlar aşağıda verilmiştir. Bu bölümde aşağıdaki kavramlar incelenecek ve bu kavramlar arasındaki ilişkilerden söz edilecektir. Departman Üretim Hattı İş Merkezi Operasyon FABRİKANIN DEPARTMANLARA AYRILMASI Bir fabrika, üretim yapılan bölümler olarak birçok kısımdan oluşabilir. Günlük hayatta bu kısımların her birine çeşitli isimler verilerek adresleme sorunu çözülür. Programsal olarak da durum farklı değildir. Ancak, başlangıçta kavramların daha rahat algılanması ve kurulacak modelin basite indirgenmesi açısından bütün fabrikanın tek bir departman gibi düşünülmesi önerilir. İleride maliyet muhasebesi yapılırken ön plana çıkacak olan departman kavramı masrafların ayrı ayrı çıkarılabildiği ve üretilen ürünlere hangi oranlarda yansıtılacağının tespit edilebildiği bölümler gibi düşünülebilir. Eğer fabrikanın tek bir elektrik sayacı varsa, genel üretim giderleri kısım kısım ayrılamıyorsa, personellerin hangi ünitede ne kadar çalıştığı belirlenemeyecek kadar karmaşık bir vardiya planı uygulanıyorsa tüm fabrika tek bir departman olarak görülmelidir. 4

5 Bunun yanısıra işçilik ve genel üretim giderleri açısından bahsi geçen ayrımların net olarak yapılabildiği her bir kısım birer departman olarak açılabilir. İlk maliyet hesaplamaları yapılıp veriler elde edilmeye başlandığında bazı ürünlerin beklenenden az bazılarının ise haketmediği kadar yüksek maliyet aldığı görülürse bu kez fabrikayı, üretilen ürünlere ve masraf dağıtım şekline göre departmanlara ayırma planı yapılır. Departmanlar kendi içlerinde ÜRETİME ESAS, ÜRETİME YARDIMCI ve DİĞER olmak üzere üçe ayrılırlar. Bu da maliyet muhasebesi için gerekli bir ayrımdır. Bir stokun işlem gördüğü, başka bir stoka dönüştüğü ya da nitelik kazandığı her bir departman program açısından bir ÜRETİME ESAS DEPARTMAN'dır. Üretim biriminin içinde yer aldığı halde stoklar üzerinde üretim faaliyeti sayılabilecek herhangi bir işlem yapılmıyor, fakat orada önemli sayılabilecek çeşitli giderler oluşuyor ise ilgili departman için ÜRETİME YARDIMCI tip daha uygun bir seçim olacaktır. Örneğin kalite kontrol departmanı, laboratuar, araştırma geliştirme gibi departmanlar üretime yardımcı tipte departmanlardandır. Buralarda oluşan giderler, asıl üretilen ürünlere çeşitli yöntemlerle (örneğin hammadde maliyeti yöntemi) yansıtılacaktır. Yine masrafların yoğun olduğu fakat üretimle doğrudan ilgisi olmayan departmanların tipi ise DİĞER olarak belirtilmelidir. Program, DİĞER tipteki departmanlarda oluşan masrafları maliyet hesaplama ve dağıtım işlemi sırasında dikkate almayacaktır. Reklam ve pazarlama, halkla ilişkiler, ihracat & ithalat, satış, satınalma ve sevkiyat gibi departmanlar DİĞER tipteki departmanlara örnek verilebilir. ÜRETİM HATLARINI BELİRLEME Üretim hattı adından da anlaşıldığı gibi üretime girecek stokların taşınarak getirildiği, üretim işleminin yapıldığı ve işi bitenlerin bir sonraki aşamaya gönderilmek üzere hazır olarak tutulduğu bölümlerdir. Üretim hattı, üretime esas departmanların alt bölümlerinden biridir. Üretim hattı aslında bir tür ambar gibi davranır. Hammaddeler, yarı mamuller ve malzemeler bulundukları ambardan alınarak üretim hattına getirilirler ve burada işlem gördükten sonra başka üretim hatlarına veya yarımamul/mamul ambarlarına geçiş yaparlar. Vardiya değişim zamanında fabrikayı dolaşmaya çıkan biri çeşitli yerlerde işlenmeyi bekleyen ve işi biten stok istifleri görüyor olacaktır. Bu yığınlar genellikle bir tezgahın veya makinenin önü ve arkası olacaktır. Bu ikili yığınlar gözlemciye buranın bir üretim hattı olduğu sinyalini verir. Üretim hatları aynı zamanda giren/çıkan stoklar açısından sıkça sayım yapılması gereken yerlerdir. Eğer sayılması olanaksız veya gereksiz bir stok yığını gözlemcinin dikkatine takılmış ise burası bir üretim hattı değildir, elenebilir. MALZEMELER HANGİ OPERASYONLARDAN GEÇECEK? Bir stok üzerinde üretim faaliyetlerinin bir parçası olarak uygulanan işlemlerin her birine operasyon denir. Operasyon, belli bir iş merkezinde yürütülen (kırma, puntalama, kaynak, pişirme, boyama, kumlama, etiketleme, delme, soğutma, vakumlama...) herhangi bir eylem olabilir. 5

6 Stok olmaksızın bir operasyonun yürütülmesi olası değildir. Dolayısıyla operasyonun gerçekleştirilebilmesi için en az bir hammadde, malzeme, yarı mamul vb. tipte stokun hazır durumda olması gerekir. Aynı stok üzerinde peş peşe operasyonlar gerçekleştiriliyor olabilir. Varsayılan olarak bekleyen bir operasyon bitmeden diğer operasyona geçilemez. Fakat bazı durumlarda birden çok operasyonun eş zamanlı olarak yürütülmesi söz konusu olabilir. Buna göre bir operasyon başlamış ve devam ederken bir diğerinin de başlatılabilmesine izin verilecekse eklenen bu ikinci operasyonun "önceki operasyonla paralel" olduğu ürün ağacında belirtilmelidir. Bu durumda ilk operasyon kapatılmasa dahi ikincisinin başlatılmasına izin verilecektir. Operasyon tanımı yapılırken bu operasyonun hangi iş merkezinde gerçekleşeceği ve üretim departmanı olarak hangi departmana ait olduğu sorulacaktır. Aşağıda iş merkezleriyle ilgili bilgi verilmiştir. İŞ MERKEZLERİ OLUŞTURMA Operasyonlar, İŞ MERKEZİ adı verilen yerlerde gerçekleştirilir. Programsal olarak bir operasyon tanımı yapılırken bu operasyonun hangi iş merkezinde uygulanacağı da belirtilmelidir. Farklı iş merkezlerinde benzer isimli operasyonlar yürütülüyor olabilir. Açıklamaları aynı olsa da ilgili operasyonların her biri birbirinden farklı kodlar kullanılarak tanımlanır ve bağlı olacakları iş merkezleri de birbirinden farklıdır. İsim benzerliği nedeniyle herhangi bir karışıklığa izin verilmez. Herhangi bir yerin iş merkezi olup olmadığını yorumlamak üzere gözlem yapılırsa, bir personelin iş gücü ya da çeşitli aletler kullanarak stoku işlediği, ona nitelik kazandırdığı yer/birim/mekan bir iş merkezi olarak değerlendirilir. İşi yapanın tek bir kişi olması gerekmez. Bir cihaz, bir makine ya da çok sayıda personelin ve makinenin bulunduğu daha geniş çalışma alanları da birer iş merkezi olarak tanımlanabilir. Operasyonlar açısından gözlem yapılırsa, birbiriyle ilişkili operasyonların peş peşe uygulandığı yerler iyi birer iş merkezi adayıdır. Örneğin bir stok, belli bir alana getiriliyor ve burada bir dizi operasyondan geçip bu birimdeki işlemler sona erdiğinde farklı bir birime taşınarak işlem görmeye devam ediyor ise söz konusu ardışık operasyonların yapılmakta olduğu yer bir iş merkezidir. Sonraki uğrak noktasında da bu stoku çeşitli operasyonlar bekliyor ise orası da yine bir iş merkezidir. Bu süreç söz konusu stokun nihai mamule dönüşmesiyle sona erer. İş merkezleri ile üretim hatları arasında doğrusal bir ilişki vardır. Bilindiği gibi bir operasyona girecek olan malzeme önce o operasyonun gerçekleştirileceği iş merkeziyle bağlantılı olan üretim hattına çekilir. Operasyonun başlatılabilmesi için ilgili malzemenin ilgili üretim hattında hazır bulunması zorunluluğu vardır. Bu iş merkezindeki operasyonlar tamamlandığında ilgili malzemeler tercihe göre üretim hattında kalır veya tavsiye yer kodunda belirtilen ambara atılır. Kurulan modelin kolay takip edilebilir olması açısından üretim hatları ile iş merkezlerinin birbirine paralel olarak açılması ve ilişkilendirilmesi önerilir. Üretim kontrol sorumlusu, oluşturulan sistemi denetlemek istediğinde öncelikle ilgili üretim hattında söz konusu hammadde ve malzemelerin hazır durumda olup olmadığını gözlemler. Hemen ardından iş merkezleri bazında ilgili hammadde ve malzemeler üzerinde önceden tanımlanan operasyonların doğru sıra ile ve istendiği gibi uygulanıp uygulanmadığını inceler. Son olarak da bu birimde işi biten stokun bir sonraki birime doğru şekilde transferinin yapılıp yapılmadığını kontrol eder. Eğer bu üç aşamalı kontrolde herhangi bir sorunla karşılaşılmaz ise oluşturulan modelin doğru işleyeceği kanaatine varılır. 6

7 Çok katmanlı üretim modellerinde aynı stokun birkaç aşama sonra tekrar aynı iş merkezine yine aynı operasyonlardan geçmek üzere giriş yaptığı kısır döngülerin varlığı araştırılmalı, böylesine bir durum var ise önlem alınmalıdır. YARI MAMUL VE MAMULLER İÇİN ÜRÜN AĞACI TANIMLAMA ÜRÜN AĞACI, bir yarı mamul ya da mamulün yapılışını ayrıntılı olarak anlatan bir tür reçete gibidir. İşlenmeyi bekleyen malzemeler, bu malzemeler üzerinde sırasıyla gerçekleştirilecek işlemler ve işlemler tamamlandığında elde edilecek yarı mamul ya da mamul bilgileri ürün ağacının tanımında yer alır. Bir ürün ağacı başka bir ürün ağacının girdisi olarak belirlenebilir. Böyle durumlarda derinlik kontrolü (iç içe ürün ağacı seviyesi) kontrol altında tutulur ve sonsuz döngü oluşturabilecek tanımlamalardan kaçınılır. Ürün ağacı tanımında aşağıdaki sorular yanıtlanmış olur. - Üretime girecek malzemelerin hangi ambarlardan alınarak üretim hattına getirileceği, - Malzeme miktarları - Geldiği iş merkezinde hangi işlemlerden geçeceği (operasyonlar) - Her bir operasyona hangi malzemelerin girip hangi yarı mamul veya mamulün elde edileceği ve miktarı - Eğer üretim hattında kalmayacak ise operasyondan çıkan yarı mamul veya mamulün hangi ambara konulacağı NOT: Ürün ağacı tanımlanmamış herhangi bir yarı mamul veya mamul için operasyonel üretim yapılamaz. ÜRETİM AŞAMASI NİÇİN ÜRETİM YAPILACAK? Bu bir satış siparişinin karşılanması amacıyla ya da STOĞA ÜRETİM olabilir. Bu aşamada planlama süreçleri akla gelmektedir fakat bu yazıda planlama konusundan söz edilmeyecektir. İŞ EMRİ Hangi yarı mamul veya mamulden ne kadar üretim istendiğini belirten bir listedir. 7

8 İş emirleri: - Başlatılır (Hammadde ve malzemeler üretim hattına çekilir) - Sonlandırılır(Emirde bekleyen operasyonlar varsa artık dikkate alınmaz. Üretilmiş olanlar aynen kalır.) - Emir Başlangıcına Döndürülür (Emirde geçen operasyonlar ve üretim hareketleri geri alınır ve - Kapanmış ise tekrar açık iş emri durumuna çevrilir. Bu eylemler nedeniyle stok miktarlarının bozulmaması gerekir. İş emirleri rastgele nedenlerle bu tür işlemlere tabi tutulamaz. OPERASYON İZLEME & GERÇEKLEME İş emri başlatıldığında üretime girecek hammadde ve malzemeler ambarlardan çekilerek üretim hattına alınır. Devam eden iş emirleri için operasyon izleme&gerçekleme yapılabilir. Bir iş emrinde geçen tüm operasyonlar tamamlandığında o iş emri kapatılır. 8