DOĞU KARADENİZ BÖLGESEL GELİŞME PLANI (DOKAP)

Transkript

1 No. Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlõk Devlet Planlama Teşkilatõ Müsteşarlõğõ Japonya Uluslararasõ İşbirliği Ajansõ JICA DOĞU KARADENİZ BÖLGESEL GELİŞME PLANI (DOKAP) Nihai Rapor CİLT III: EKONOMİK SEKTÖRLER Ağustos 2000 NIPPON KOEI CO., LTD. S S F RECS INTERNATIONAL INC. J R

2 No. Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlõk Devlet Planlama Teşkilatõ Müsteşarlõğõ Japonya Uluslararasõ İşbirliği Ajansõ JICA DOĞU KARADENİZ BÖLGESEL GELİŞME PLANI (DOKAP) Nihai Rapor CİLT III: EKONOMİK SEKTÖRLER Ağustos 2000 NIPPON KOEI CO., RECS INTERNATIONAL

3

4 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) i

5

6 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) TÜRKİYE CUMHURİYETİ DOĞU KARADENİZ BÖLGESEL KALKINMA PLANI NİHAİ RAPOR CİLT III EKONOMİK SEKTÖRLER İçindekiler Sayfa 1. TARIM VE ORMANCILIK BÖLÜM 1 GİRİŞ BÖLÜM 2 MEVCUT DURUM Demografi Doğal Yapõ İklim Toprak Özellikleri Arazi kabiliyetine göre sõnõflandõrma Tarõm Tarõmsal Arazi Kullanõmõ Tarõm İşletmeleri Sektör Performansõ Tarõm Üretimi Hayvancõlõk Ormancõlõk Ormanlarõn Durumu Orman Yetiştirme Faaliyetleri Ağaçlandõrma ve Erozyon Kontrolü Faaliyetleri Orman Köyleri Tarõm ve Ormancõlõğõ Desteklemeye Yönelik Hizmetler Sulama i

7 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Araştõrma ve Geliştirme Tarõmsal Yayõm Kredi BÖLÜM 3 TARIM VE ORMANCILIK SEKTÖRÜNÜN KALKINMASI Tarõmsal Kalkõnmayla İlgili Kurumlar Merkezi Yönetim Kurumlarõ Diğer Kurumlar Plan ve Programlar Merkezi yönetim projeleri İl Özel İdarelerine ait Projeler BÖLÜM 4 TARIM VE ORMANCILIK SEKTÖRÜNÜN GELİŞİM STRATEJİSİ Tarõm Ormancõlõk Aşamalara Göre Kalkõnma Senaryosu BÖLÜM 5 PROJE VE PROGRAMLAR Önerilen Proje ve Programlar Tablolar Tablo 1 Türkiye ve DOKAP Bölgesi Nüfusu, 1990 ve Tablo 2 Türkiye de ve DOKAP Bölgesinde Sektörler Bazõnda GSBH nin Payõ, Tablo 3 DOKAP Bölgesinde Aylõk Ortalama Sõcaklõk Değerleri Tablo 4 DOKAP Bölgesinde Aylõk Ortalama Nem Miktarõ Tablo 5 DOKAP Bölgesinde Aylõk Ortalama Yağõş Miktarõ Tablo 6 DOKAP Bölgesinde Toprak Gruplarõna Göre Arazi Büyüklüğü Tablo 7 DOKAP Bölgesindeki Toprak Sõnõflarõnõn İllere Göre Dağõlõmõ Tablo 8 DOKAP Bölgesinde Kabiliyet Sõnõflarõnõn ve Sõnõrlayõcõ Etkenlerin Dağõlõmõ Tablo 9 Türkiye ve DOKAP Bölgesinde Tarõmsal Arazi Kullanõmõ, Tablo 10 DOKAP Bölgesinde Büyüklüklerine Göre Tarõmsal İşletmelerin Sayõsõ Tablo 11 DOKAP Bölgesinde Büyüklüklerine Göre Tarõm İşletmelerinin Dağõlõmõ Tablo 12 DOKAP Bölgesinde İşletmelerin Büyüklüklerine Göre Tarõmsal Alan Tablo 13 DOKAP Bölgesinde Ortalama Tarõm İşletmesi Büyüklüğü Tablo 14 Türkiye ve DOKAP Bölgesinde Tarõm Sektörünün GSBH İçindeki Payõ Tablo 15 DOKAP Bölgesi Tarõm GSBH sinin İllere Göre Dağõlõmõ, ii

8 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Tablo 16 DOKAP Bölgesinde Önemli Bitkisel ve Hayvancõlõk Ürünleri İçin Tahmin Edilen Brüt Katma değer (BKD), Tablo 17 Türkiye ve DOKAP Bölgesinde Tarla Ürünleri, Sebze ve Çay Alanlarõ, Tablo 18 Türkiye de ve DOKAP Bölgesinde Meyve Ağaçlarõnõn Sayõsõ, Tablo 19 Türkiye ve DOKAP da Başlõca Tarla Ürünlerinin Verimi, Table 20 Türkiye ve DOKAP da Başlõca Meyvelerin Verimi, Tablo 21 Türkiye ve DOKAP da Başlõca Tarla Ürünleri ve Çay Üretimi, Tablo 22 Türkiye ve DOKAP da Başlõca Meyvelerin Üretimi, Tablo 23 Türkiye ve DOKAP da Başlõca Sebzelerin Üretimi, Tablo 24 Türkiye ve DOKAP da Etken Madde Bazõnda Kullanõlan Gübre Miktarõ, Tablo 25 Türkiye ve DOKAP da Birim Alan Başõna Uygulanan Etken Madde Oranõ, Tablo 26 Türkiye ve DOKAP da Traktör Sayõsõ, Tablo 27 Türkiye ve DOKAP da Yetiştirilen Başlõca Hayvanlarõn Sayõsõ, Tablo 28 Türkiye ve DOKAP da Hayvancõlõk Ürünleri, Table 29 DOKAP Bölgesinde Türlere Göre Ormanlõk alanlar, Tablo 30 DOKAP Bölgesinde Zarar Görmüş Ormanlõk Alanlarõn Payõ (%), Tablo 31 DOKAP Bölgesindeki Ormanlarõn Kategorilere Göre Dağõlõmõ, Tablo 32 DOKAP Bölgesindeki Ormanlarõn Kategorilere Göre Mevcut Hacmi, Tablo 33 DOKAP Bölgesinde Hacim Artõşõ ve Üretim Ormanlarõnda İzin Verilen Yõllõk Kesim Miktarõ, Tablo 34 DOKAP Bölgesinde Orman Yetiştirme Faaliyetleri, Tablo 35 DOKAP Bölgesinde Ağaçlandõrma ve Erozyon Kontrolü Faaliyetleri, Tablo 36 DOKAP Bölgesinde Kategorilere Göre Köy Sayõlarõ Tablo 37 DOKAP Bölgesinde Kategorilere Göre Köy Nüfuslarõ, Tablo 38 DOKAP Bölgesinde Sulama için Uygun Alanlar ve Proje Alanlarõ Tablo 39 DOKAP da Büyük Ölçekli Sulama Projeleri Tablo 40 DOKAP da Köy İşleri Genel Müdürlüğü nün Yürüttüğü Küçük Ölçekli Sulama Projelerinin Özeti Tablo 41 Öz Sermaye Katkõ Oranõ Tablo 42 Kredi Türlerine Göre Faiz Oranlarõ ve Vade Dönemleri Tablo 43 DOKAP Bölgesinde Ziraat Bankasõ Tarafõndan Dağõtõlan Tarõm Kredileri, Tablo 44 Tarõm Sektöründe Alt Sektör Stratejileri iii

9 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Tablo 45 DOKAP Bölgesi Tarõm Sektöründe Katma Değer Projeksiyonlarõ Table 46 Önerilen Proje ve Programlar BALIKÇILIK BÖLÜM 1 GİRİŞ Çalõşmanõn Kapsamõ Çalõşmanõn Yaklaşõmõ ve Verilerin Kaynağõ BÖLÜM 2 TÜRKİYE DE MEVCUT BALIK ÜRETİMİ Balõkçõlõğõn Yapõsõ Balõkçõlõk Ürünlerinin Yurt İçi Pazarlamasõ Balõk Ürünlerinin İhracatõ ve İthalatõ BÖLÜM 3 KARADENİZ BÖLGESİNDE BALIKÇILIK Bölgenin Balõkçõlõkla İlgili Fiziksel Özellikleri Deniz Balõkçõlõğõ İç Sularda Avlanan Balõklar ve Kültür Balõkçõlõğõ Balõkçõlar, Balõkçõ Tekneleri ve Balõkçõ İskeleleri Kültür Balõkçõlõğõnõn Durumu ve Tesisler Balõğõn Pazarlanmasõ DOKAP Balõkçõlõk Sektörünün Sorunlarõ BÖLÜM 4 GELİŞME OLASILIKLARI VE HEDEFLERİ Deniz Balõkçõlõğõ Kültür Balõkçõlõğõ BÖLÜM 5 GELİŞME STRATEJİSİ VE ÖNLEMLER Deniz Balõkçõlõğõ Stratejisi Kültür Balõkçõlõğõ Stratejisi Önerilen Projeler Tablolar Tablo 1 Türkiye de Balõkçõlõk Ürünlerinin Arzõ ve Kişi Başõna Düşen Tüketim Miktarõ Tablo 2 Türkiye de Balõk Üretimi ( ) Tablo 3 Türkiye de Denizde Avlanan Balõk Miktarõ ( ) Tablo 4 Türkiye de Türlerine Göre Tatlõ Suda Avlanan Balõk Miktarõ ( ) Tablo 5 Türkiye de Türlerine Göre Kültür Balõklarõ ( ) iv

10 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Tablo 6 Türkiye de Balõk Çiftliklerinin Sayõsõ, Kapasitesi ve Üretimi (1997) Tablo 7 Bölgelere Göre Deniz Ürünlerinin Satõş Şekli (1997) Tablo 8 İhraç Edilen Balõk Ürünlerinin Miktarõ ve Değeri, Tablo 9 İthal Edilen Balõk Ürünlerinin Miktarõ ve Değeri, Tablo 10 Karadeniz Bölgesi nin Deniz Balõkçõlõğõ Ürünleri Tablo 11 DOKAP Bölgesinde İç Sularda Avlanan Balõk ve Kültür Balõkçõlõğõ (1997) Tablo 12 Doğu ve Orta Karadeniz de Kooperatiflerin ve Üyelerinin Sayõsõ Tablo 13 Karadeniz de ve Türkiye de Balõkçõ Teknelerinin ve Balõkçõlarõn Sayõsõ Tablo 14 DOKAP Bölgesinde Balõkçõ Teknelerinin Türü ve Sayõsõ Tablo 15 DOKAP Bölgesinde Balõkçõ Teknelerinin Uzunluğu ve Türü Tablo 16 DOKAP Bölgesinde Balõkçõ İskelelerinin Türü ve Sayõsõ Tablo 17 Karadeniz deki Balõk Unu Tesislerinin Sayõsõ ve Kapasitesi (1995) Tablo 18 Tatlõ Su Alabalõk Çiftçiliği İçin Tahmin Edilen Karlar/Zararlar Şekiller Şekil 1 Yurtiçi Pazarlama ve Dağõtõm Kanallarõnõn Şematik Gösterimi Şekil 2 DOKAP Bölgesinde Balõk Pazarlama ve Dağõtõm Kanallarõ SANAYİ BÖLÜM 1 GİRİŞ BÖLÜM 2 SANAYİNİN MEVCUT DURUMU Sanayi Üretimi ve İstihdamõ GSMH göstergeleri İstihdam Sanayi yapõsõ İşgücü verimliliği İllere Göre Dağõlõm ve Konum DOKAP İllerinde sanayileşme Alt sektörler itibariyle sanayi yerseçimi Sanayi arsalarõ arz ve talebi Sanayi Destek Önlemleri Teşvikler Teşviklerin etkinliği v

11 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Diğer destekleyici önlemler Kalkõnmanõn Önündeki Engeller İşlenecek tarõm ürünleri arzõnõn sõnõrlõ olmasõ Sõnõrlõ maden ve cevher kaynaklarõ Bölgesel pazarõn küçüklüğü Sanayi tabanõnõn zayõf olmasõ Sosyo-kültürel engeller BÖLÜM 3 KALKINMA POTANSİYELİ VE EĞİLİMLERİ Pazarõn Gelişme Olanaklarõ Kalifiye İş Gücünün Varlõğõ DOKAP Ana Planõ nõn Sağlayacağõ Olanaklar Alt sektörler Bazõnda Kalkõnma Potansiyeli Yakõn Dönem Kalkõnma Eğilimleri İllere göre elektrik tüketimi DOKAP bölgesinde kullanõlan yatõrõm teşvikleri BÖLÜM 4 KALKINMA HEDEFLERİ VE STRATEJİSİ Hedefler Strateji Kamu sektörü ve özel sektörün kalkõnmadaki rolü Kalkõnma stratejisi Kalkõnma Modeli Motivasyon Amaç Katõlõmcõlar ve rolleri Süreç ve görevler Kalkõnma Süreci Destek Programlarõ ve Projeleri Pazar Geliştirme Stratejisi BÖLÜM 5 DESTEKLENECEK SANAYİLER Seçim Kriterleri Pazar-Ürün-Sanayi ilişkisi Dinamik pazarõn etkileri Üretim yetkinlikleri ve teknoloji Sanayilerin Seçimi Seçim yöntemi Uzun liste: Genel olarak sanayilerin nitelikleri vi

12 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Kõsa liste: Desteklenmesi olasõ alt sektörler Desteklenecek sanayilerin nihai seçimi Seçilen Sanayilerde Faktör Yoğunluklarõ İşgücü yoğun sanayiler Küçük ölçekli üretim birimleri Tablolar Tablo 1.1: DOKAP Bölgesinde 1997 Yõlõndaki GSMH (1987 cari üretici fiyatlarõyla - milyon TL.) Tablo 1.2: DOKAP Bölgesinde 1997 Yõlõndaki GSMH Paylarõ Tablo 2: Yõllarõ Arasõnda DOKAP Bölgesi Sanayi Üretimindeki Değişiklikler (1987 üretici fiyatlarõyla GSMH milyon TL.) Tablo 3: DOKAP Bölgesi ve Türkiye de İstihdamõn Sektörel Dağõlõmõ (1990) Tablo 4: DOKAP Bölgesinde Alt Sektörlere Göre İmalat İstihdamõ (1992) Tablo 5: 10 dan Fazla İşçi Çalõştõran İşyerlerinde İmalat İstihdamõ (1996) Tablo 6: DOKAP Bölgesinde İmalat İstihdamõ ve İmalat Tesisleri (1999) Tablo 7: Alt Sektörlere Göre İmalat Yoğunlaşmasõ Tablo 8: DOKAP Bölgesindeki Potansiyel Yatõrõm Alanlarõ Tablo 9: DOKAP İllerinin Nüfus Payõ ve Elektrik Tüketiminde Oluşan Değişiklikler Tablo 10: Yõllarõ Arasõnda Verilen Yatõrõm Teşviklerinin Sektörlere Göre Dağõlõmõ Tablo 11: DOKAP Bölgesinde Yõllarõ Arasõnda Verilen Yatõrõm Teşviklerinin İllere Göre Dağõlõmõ (Enerji hariç) Tablo 12: Seçilen Sanayilerin Ürün-Pazarlama-İmalat Özellikleri (1/7) Tablo 12: Seçilen Sanayilerin Ürün-Pazarlama-İmalat Özellikleri (2/7) Tablo 12: Seçilen Sanayilerin Ürün-Pazarlama-İmalat Özellikleri (3/7) Tablo 12: Seçilen Sanayilerin Ürün-Pazarlama-İmalat Özellikleri (4/7) Tablo 12: Seçilen Sanayilerin Ürün-Pazarlama-İmalat Özellikleri (5/7) Tablo 12: Seçilen Sanayilerin Ürün-Pazarlama-İmalat Özellikleri (6/7) Tablo 12: Seçilen Sanayilerin Ürün-Pazarlama-İmalat Özellikleri (7/7) Tablo 13: DOKAP Bölgesinde Kurulmasõ ve/ya da Desteklenmesi Düşünülen İmalat Alt Sektörleri (kõsa liste) (1/3) Tablo 13: DOKAP Bölgesinde Kurulmasõ ve/ya da Desteklenmesi Düşünülen İmalat Alt Sektörleri (kõsa liste) (2/3) Tablo 13: DOKAP Bölgesinde Kurulmasõ ve/ya da Desteklenmesi Düşünülen İmalat Alt Sektörleri (Kõsa Liste) (3/3) Tablo 14: DOKAP Bölgesinde Faaliyet Gösteren Başlõca İmalat Alt Sektör Sanayileri vii

13 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Tablo 15: Desteklenencek Alt Sektörlerin Nihai Seçimi, Seçim Kriteri ve Desteğin Sağlanmasõ İçin Önerilen Kalkõnma Aşamasõ (1/2) Tablo 15: Desteklenencek Alt Sektörlerin Nihai Seçimi, Seçim Kriteri ve Desteğin Sağlanmasõ İçin Önerilen Kalkõnma Aşamasõ (2/2) Şekiller Şekil 1: Sõnai Gelişimi Engelleyen Faktörlerin Birbirine Bağlõ Olmasõ TURİZM BÖLÜM 1 TÜRK TURİZMİNE GENEL BAKIŞ Türk Turizminin Son Beş Yõlõ Doğu Akdeniz Turizminde Türkiye BÖLÜM 2 DOKAP BÖLGESİNDE TURİZM Son Beş Yõllõk Dönemde DOKAP Bölgesinde Turizm DOKAP Bölgesindeki Turizm Kaynaklarõ Turistik Tesisler ve Turizm Hizmetleri Turizm Destek Altyapõsõ BÖLÜM 3 DOKAP BÖLGESİNİN TÜRK TURİZMİNDEKİ YERİ Türkiye nin Diğer Gelişmiş Turizm Bölgelerine Göre DOKAP Bölgesi DOKAP Bölgesi Turizminin Önemli Bir Ögesi Olan Turlarõn Tipik Yapõsõ BÖLÜM 4 DOKAP TURİZM SEKTÖRÜ GELİŞMESİ Önemli Konular Kalkõnma Stratejisi ve Öneri Proje ve Programlar DOKAP Bölgesinin Coğrafi Turizm Yapõsõnõn Değişimi BÖLÜM 5 ALT PROJE VE PROGRAMLARIN AYRINTILARI Uzungöl Turizm Alanõ (Trabzon) Ayder-Kackar Turizm Alanõ (Rize) Sümela-Altõndere Turizm Alanõ (Trabzon) Zigana-Hamsiköy Turizm Alanõ (Gümüşhane ve Trabzon) Büyük Trabzon Turizm Alanõ (Trabzon) Kafkasor Turizm Alanõ (Artvin) Kelifalan Turizm Alanõ (Ordu) DOKAP Turizm Ortaklõğõ Programõ viii

14 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Tablolar Tablo 2.1 Turizm Bakanlõğõ ve Belediyelerden Ruhsat Alan Konaklama Yerlerindeki Ziyaretçi ve Geceleme Sayõsõ Tablo 2.2 DOKAP Bölgesindeki Turizm Kaynaklarõnõn Envanteri Tablo 2.3 Turizm Bakanlõğõndan/Belediyelerden Ruhsat Almõş Konaklama Yerleri Tablo 3.1 Türk Turizmi İçinde DOKAP Bölgesinin Yeri Tablo 4.1 DOKAP Bölgesinde Coğrafi Turizm Yapõsõnõn Değişimi Şekiller Şekil Başlõca Yabancõ Pazarlarõn Tipik Tur Rotalarõ (Kültür Gezileri) Şekil Başlõca Yabancõ Pazarlarõn Tipik Tur Rotalarõ (Kültür Gezileri) Şekil Yurtiçi Pazarõn Tipik Tur Rotalarõ Şekil 4.1 Sümela Manastõrõ Şekil 4.2 Uzungöl Şekil 4.3 Turizm Levhalarõ - DOKAP Şekil 4.4 Turizm Levhalarõ - DOKAP Şekil 4.5 Panaroma Terasõ - DOKAP Şekil 4.6 Turizm Levhalarõ - Bergama Şekil 4.7 Müze - Antalya Şekil 4.8 Pamukkale Şekil 4.9 Coğrafi Turizm Yapõsõ, Mevcut Durum Şekil 4.10 Coğrafi Turizm Yapõsõ, Şekil 4.11 Coğrafi Turizm Yapõsõ, Şekil 4.12 Coğrafi Turizm Yapõsõ, 2011 ve sonrasõ Şekil 5.1 Uzungöl ve Ayder-Kaçkar Tepeleri Turizm Alanlarõnõn Kalkõnma Çerçeveleri Şekil 5.2 Milli Parklarda Doğa Yürüyüş Alanlarõnõn Seçimi ve Düzenlenmesi Şekil 5.3 Doğa Yürüyüşleri ile ilgili Yönlendirici Bilgi Broşürleri Şekil 5.4 Haritalõ Yönlendirici Bilgi Broşürleri Şekil 5.5 Önemli Alanlarla İlgili Açõklamalõ Bilgi Broşürü Şekil 5.6 Yönlendirici Harita ve Rehberler Şekil 5.7 Yön gösterici / Bilgilendirici Levhalara Üç Örnek ix

15 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) 5. TİCARET BÖLÜM 1 MEVCUT DURUM Kamu Hizmetleri Kamu sektörü istihdamõ Kamu hizmetleri Dõş Ticaret Dõş ticaret rejimine göre yürütülen ticaret Sõnõr ticareti Bavul ticareti Serbest bölgeler Ticaret kanallarõnõn hacmi ve büyüme potansiyeli Toptan ve Perakende Ticaret Uzmanlaşmõş Ticari Hizmetler BÖLÜM 2 KISITLAYICI ETMENLER Dõş Ticaretin Gelişmesini kõsõtlayan etmenler Ticaret Sektörünün Verimsizliği BÖLÜM 3 KALKINMA OLANAKLARI Uluslararasõ Ticaret Kent merkezlerinin kendi etki alanlarõna sunacağõ hizmetler BÖLÜM 4 KALKINMA STRATEJİSİ Uluslararasõ Ticaretin Teşvik Edilmesi Kamu Hizmetleri İhracat Tabanõnõn Geliştirilmesi BÖLÜM 5 ÖNERİLEN PROGRAM VE PROJELER Tablolar Tablo 1 Türkiye nin KEİ Ülkeleri ile Yaptõğõ Dõş Ticaret (bin dolar) Tablo Yõlõnda KEİ Ülkelerine Yapõlan İhracat (ABD dolarõ) Tablo Yõlõnda KEİ Ülkelerine Yapõlan İhracat (ABD dolarõ) Tablo 4 Türkiye nin KEİ Ülkeleri İle Yaptõğõ İhracattaki Değişiklikler (000 dolar) x

16 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) KISALTMALAR 2. AGM: Ağaçlandõrma ve Erozyon Kontrol Genel Müdürlüğü 3. BDT: Birleşik Devletler Topluluğu 4. BOD: Biyolojik Oksijen Talebi BOTAŞ:Boru Hatlarõ ile Petrol Taşõma A.Ş. BT: Bilgi Teknolojisi CBS: Coğrafi Bilgi Sistemleri ÇED: Çevresel Etki Değerlendirmesi DAP: Doğu Aanadolu Projesi DHKD: Doğal Hayatõ Koruma derneği DİE: Devlet İstatistik Enstitüsü DOKAP: Doğu Karadeniz Bölgesel Gelişme Plan DPT: Devlet Planlama Teşkilatõ DSİ: Devlet Su İşleri EİEİ: Elektrik İşleri Etüd İdaresi ETKB: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlõğõ FAO: Dünya Gõda ve Tarõm Örgütü GAP: Güneydoğu Anadolu Projesi GATT: Birleşmiş Milletler Denetiminde Ticaret Görüşmeleri TAGM: Tarõmsal Araştõrmalar Genel Müdürlüğü GSBH: Gayrisafi Bölgesel Hasõla GSM: Mobil İletişim Sisitemi GSMH: Gayrisafi Milli Hasõla İB: İller Bankasõ İGEME: İhracatõ Geliştirme Etüd Merkezi IRR: İç Karlõlõk Oranõ JICA: Japonya Uluslararasõ İşbirliği Ajansõ KÇP: Karadeniz Çevre Programõ KEİ: Karadeniz Ekonomik İşbirliği KGM: Karayollarõ Genel Müdürlüğü KHGM: Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü

17 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) KOBİ : Küçük ve Orta Boy İşletmeler KÖK: Karadeniz in Özelliklerini Koruma Derneği KOSGEB: Küçük ve Orta Ölçekli Sanayileri Geliştirme ve Destekleme İdaresi Başkanlõğõ KSS: Küçük Sanayi Siteleri KTÜ: Karadeniz Teknik Üniversitesi MIS: Yönetim Bilgi Sistemi MPAYGM: Milli Parklar ve Av-Yaban Hayatõ Genel Müdürlüğü MTA: Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü OECD: Ekonomik Kalkõnma ve İşbirliği Teşkilatõ OGM: Orman Genel Müdürlüğü ÖKA: Önemli Kuş Alanõ ORKÖY: Orman ve Köy İlişkileri Genel Müdürlüğü OSB: Organize Sanayi Bölgeleri PYB: Proje Yönetim Birimi SPEC: (Status of Protection I EC) Avrupa Birliği Koruma Statüsü SSK: Sosyal Siğortalar Kurumu STK: Sivil Toplum Kuruluşlarõ TB: Turizm Bakanlõğõ TCDD: Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryollarõ İşletmesi TEDAŞ: Türkiye Elektrik Dağõtõm Anonim Şirketi TKİB: Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ TODAIE: Türkiye-Ortadoğu Amme İdaresi Enstitüsü TPE: Ton Petrol Eşdeğeri TÜBİTAK: Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştõrma Kurumu TÜSİAD: Türkiye Sanayiciler ve İşadamlarõ Derneği UÇEP: Ulusal Çevre Eylem Planõ WTO: Dünya Çevre Örgütü YİD: Yap İşlet Devret.

18 1. Tarım ve Ormancılık

19

20 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) 1. BÖLÜM GİRİŞ Türkiye nin yüzölçümü km 2 ve nüfusu 1997 rakamlarõna göre 62,8 milyondur ve 1997 nüfus sayõmlarõ arasõnda, nüfus artõşõ yõllõk yüzde 1,5 olmuştur yõlõ itibariyle ortalama nüfus yoğunluğu km 2 başõna 81,1 kişidir. Büyük ölçüde kõrdan kente doğru gerçekleşen iç göçün sonucunda ülkedeki kentleşme eğilimi oldukça hõzlõdõr. Türkiye nin 1996 yõlõndaki Gayri Safi Yurt İçi Hasõla sõ (GSYİH) milyardõr, ve bunun yüzde 52,2 lik bölümü hizmet sektöründe üretilmektedir. Hizmet sektörünü, milyar lira ve yüzde 31 lik bir payla sanayi ve madencilik, milyar lira ve yüzde 16,9 luk bir oranla da, tarõm, ormancõlõk ve balõkçõlõk sektörleri takip etmektedir. Aynõ yõl içinde kişi başõna düşen GSYİH ise liradõr. Türkiye idari açõdan 7 bölge ve 80 ile bölünmüştür. Batõ illeri genellikle gelişmiş, ekonomik açõdan zengin illerdir yõlõ itibariyle, Ankara, İstanbul, İzmir, gibi batõ illerinde kişi başõna düşen GSYİH ABD dolarõnõn üzerindeyken, bu rakamõn ABD dolarõnõn altõnda olduğu iller genellikle ülkenin doğusunda yer almaktadõr. Şu anda uygulanmakta olan 7. Beş Yõllõk Kalkõnma Planõnõn en önemli hedeflerinden biri, iller ve bölgeler arasõnda bulunan bu büyük farklõlõklarõn ortadan kaldõrõlmasõdõr. Bu hedefin gerçekleştirilmesinde, tarõm kalkõnmasõ da önemli bir rol oynayacaktõr. 1-1

21 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) 2. BÖLÜM MEVCUT DURUM 2.1 Demografi Doğu Karadeniz (DOKAP) Bölgesi olarak adlandõrõlan çalõşma alanõ yedi ili kapsamaktadõr. Bunlardan Ordu, Giresun, Trabzon, Rize ve Artvin Karadeniz in kõyõsõnda yer alõrken, Gümüşhane ve Bayburt illeri bölgenin iç kesimindedir. Bölgenin km2 lik toplam alanõ, 1997 sayõmõna göre 2,91 milyon kişiyi barõndõrõr. Ortalama nüfus yoğunluğuysa km2 başõna 74,3 kişidir (Tablo 1). DOKAP bölgesinin ülke topraklarõndan ve nüfusundan aldõğõ pay, sõrasõyla yüzde 5,1 ve yüzde 4,6 dõr. Buna göre, DOKAP bölgesindeki nüfus yoğunluğu ülke ortalamasõnõn (81,1 kişi/km 2 ) altõnda kalõr. Artvin ili km 2 lik alanõyla DOKAP bölgesindeki en geniş yüzölçümüne sahip ildir ve toplam alanõn yüzde 19 luk kõsmõnõ oluşturur. İkinci büyük il, km 2 (yüzde 18) ile Giresun dur. Bunu Gümüşhane (6.575 km 2 ve yüzde 17), Ordu (6.001 km 2 ve yüzde 15), Trabzon (4.685 km 2 ve yüzde 12), Rize (3.920 km 2 ve yüzde 10) ve Bayburt (3.652 km 2 ve yüzde 9) izler. Bölgedeki nüfus dağõlõmõ, il ve ilçeler arasõnda büyük farklõlõklar gösterir. Nüfusun büyük bölümü, kõyõ şeridini izleyen anayol boyunca toplanmõştõr. Trabzon ve Ordu illerinin nüfusu in üstündedir ve sõrasõyla 181 kişi/km 2 ve 140 kişi/km 2 ile nüfus yoğunluklarõ oldukça yüksektir. Bayburt, Artvin ve Gümüşhane illerinde ise nüfus den az, nüfus yoğunluğu da km 2 de 30 kişiden azdõr. Bölgede yõllõk ortalama nüfus artõşõ son iki sayõm arasõnda kalan dönem içinde (1990 ve 1997) yüzde 0,3 oranõnda düşmüştür. Bu rakam, yüzde 1,5 lik ülke ortalamasõyla karşõlaştõrõldõğõnda, bölgede yoğun bir dõş göçün yaşandõğõnõ gösterir. Bölge içinde de kõrdan kente doğru yüksek bir göç oranõ vardõr yõllarõ arasõnda DOKAP kõrsal alanõndaki yõllõk ortalama nüfus artõş oranõ eksi yüzde 2,6 iken, bu oran aynõ dönemde kentsel alanlar için yüzde 2,9 dur. Bunun sonucunda 1990 da bölgedeki kentleşme yüzde 39,1 oranõndayken, 1997 yõlõnda yüzde 48,6 ya yükselmiştir. Ancak bu değer bile, 1997 yõlõnda yüzde 65,0 olan ülke ortalamasõnõn altõnda kalõr. 1-2

22 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Tablo 1 Türkiye ve DOKAP Bölgesi Nüfusu, 1990 ve 1997 No. İl Alan Toplam nüfus Kentleşme Oranõ (%) Yõl. Ort. Nüf. Ar. Or (%) Yoğunluk 1997 (km 2 ) Toplam Kent Kõr (kişi/km 2 ) 8 Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Rize Trabzon Bayburt DOKAP Toplam Türkiye Toplam Kaynak: Türkiye İstatistik Yõllõğõ 1997, Nüfus Sayõmõ 1990 ve 1997 Nüfus Sayõmõnõn Kesin Sonuçlarõ Ekonomik açõdan bölgedeki en önemli sektör, ormancõlõk ve balõkçõlõğõ da içeren tarõm sektörüdür. Bu sektör, 1996 yõlõndaki toplam GSBH nin yüzde 25 ini üretmiştir. Bu sektörün ardõndan sanayi ve madencilik, ulaşõm ve iletişim, toptan ve perakende ticaret sektörleri gelmektedir. Türkiye geneliyle karşõlaştõrõldõğõnda, DOKAP bölgesinin ekonomik yapõsõ büyük ölçüde tarõma dayanmaktadõr. Ancak, bölgedeki ekonomik yapõ ilden ile büyük farklõlõklar göstermektedir. Örneğin Artvin ilinde bulunan zengin bakõr kaynaklarõ nedeniyle, ilin en önemli sektörü madenciliktir. Oysa stratejik konumlarõndan dolayõ, Gümüşhane ve Bayburt un en gelişmiş sektörü ulaşõmdõr. Ordu, Giresun ve Rize illerinin iklim koşullarõ çay ve fõndõk üretimine son derece uygun olduğundan, bu iller tarõma dayalõ üretimin ağõrlõkta olduğu yerlerdir. Şu anda bölgesel ticaret merkezi konumunda olan Trabzon da ise toptan ve perakende ticaret sektörü başõ çekmektedir. Toplam GSBH de düşük bir paya sahip olmasõna rağmen, varolan kentleşme eğilimi sonucunda inşaat ve konut sektörü, Artvin hariç tüm illerde önemlidir. 1-3

23 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Tablo 2 Türkiye de ve DOKAP Bölgesinde Sektörler Bazõnda GSBH nin Payõ, 1996 Birim: yüzde Sektör Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Rize Trabzon Bayburt DOKAP Türkiye 1 Tarõm/ormancõlõk/ balõkçõlõk 2 Sanayi/ madencilik İnşaat Toptan/perakende ticaret Ulaşõm/iletişim Mali kurumlar Konut Ticari/kişisel hizmetler 9 Bankacõlõk hizmetleri Sektörel toplam Kamu hizmetleri Kar amacõ gütmeyen özel kuruluşlar Toplam İthalat gümrük vergileri GSYİH/GSBH (alõcõ fiyatlarõ) Kaynak: Devlet İstatistik Enstitüsü (JICA Hazõrlõk Çalõşma Grubu tarafõndan, DOKAP Çalõşmasõ için hazõrlanan bir rapordan alõnmõştõr. 1-4

24 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) 2.2 Doğal Yapõ İklim şartlarõ açõsõndan DOKAP bölgesi, doğu-batõ istikametinde uzanan Canik, Giresun ve Doğu Karadeniz gibi alpin tipi sõra dağlardan dolayõ, iki kuşağa ayrõlmaktadõr. Bu kuşaklardan ilki, dağ sõralarõnõn kuzey yamaçlarõnda, kõyõ boyunca uzanõr. Genellikle yüksek yağmur miktarõ ve õlõman hava sõcaklõğõ bu bölgenin iklim özelliklerindendir. İkinci kuşak ise, dağ sõralarõnõn güneyinde yer alõr ve burada, Orta Anadolu nun iklim yapõsõna çok benzeyen kurak kara iklimi hakimdir. Kõyõ bölgesindeki yõllõk yağõş miktarõ, dağ sõralarõnõn yüksekliğine bağlõ olarak, doğu bölgesinde batõya göre daha fazladõr. Bölgenin bir başka özelliği de kötü coğrafi koşullarõdõr. Kõyõ bölgesinin hemen gerisinde uzanan dik ve yüksek dağ sõralarõ, ovalõk alanlarõ kõsõtlayarak, hem günlük yaşantõyõ hem de kalkõnma faaliyetlerini zor ve maliyeti yüksek hale getirmektedir. Dõş göçün nedenlerinden biri de bu olabilir. Diğer yandan, yukarõda anlatõlan iklim ve coğrafya özellikleri, bölgede çeşitli doğal zenginliklerin ortaya çõkmasõnõ da sağlamõştõr. Tarõm faaliyetleri ve biyolojik çeşitlilik açõsõndan zengin ve değerli orman kaynaklarõ, bu doğal yapõnõn bir sonucudur. İleride gerçekleşmesi beklenen turizm kalkõnmasõ da yine bu kaynaklar sayesinde olacaktõr İklim (1) Sõcaklõk Aylõk ortalama sõcaklõk kõyõ bölgesindeki kentlerde benzer bir seyir göstermekle birlikte, yõllõk ortalama sõcaklõk, 13,7 o C ile 14,2 o C arasõnda değişmektedir (Tablo 3). İç kesimlerde yer alan Gümüşhane ve Bayburt ta, yüksek rakõm nedeniyle aylõk ortalama sõcaklõk oldukça düşüktür. Bu illerde kõşõn sõcaklõk sõfõrõn altõna düşerken, yõllõk ortalama sõcaklõk değerleri Gümüşhane de 9,6 o C, Bayburt ta ise 6,5 o C dir. Sõcaklõğõn düşük olmasõ bu illerde yetiştirilebilecek ürün çeşidini de kõsõtlamaktadõr. Bir tepenin üstünde yer alan ve Çoruh Nehri yatağõ boyunca uzanan Artvin İli nin sõcaklõk değerleri, kõyõ ve iç kesimlerde görülen değerlerin arasõnda yeralõr. Kõyõ ve iç kesimlerde yer alan kentler arasõndaki sõcaklõk farkõ, kõş mevsiminde daha da artmaktadõr. Kõş ve yaz mevsimleri boyunca aylõk ortalama sõcaklõk değerleri arasõnda görülen fark, iç kesimlerde yaklaşõk 20 o C iken, kõyõ bölgesinde o C arasõndadõr. Gündüz ve gece sõcaklõklarõ arasõndaki fark ise ilkbahardan sonbahara kadar iç kesimlerde daha fazladõr. Nisan dan Eylül e kadar olan dönemde, aylõk ortalama maksimum sõcaklõk, kõyõ bölgesine oranla iç kesimlerde daha yüksektir. Aylõk ortalama minimum sõcaklõk değerleriyse tüm yõl boyunca daha düşüktür. Sonuç olarak sõcaklõk değerleri karşõlaştõrõldõğõnda, kõyõ bölgeleri iç kesimlere göre daha õlõman bir yapõya sahiptir. 1-5

25 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Tablo 3 DOKAP Bölgesinde Aylõk Ortalama Sõcaklõk Değerleri Birim: o C Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Rize Trabzon Bayburt Ocak Şubat Mart Nisan Mayõs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasõm Aralõk Yõllõk ortalama Meteoroloji istasyonlarõnõn rakõmlarõ: Artvin: 628 m; Giresun: 37 m; Gümüşhane: m; Ordu: 4 m; Rize: 4 m; Trabzon: 30 m ve Bayburt: m. Kaynak: Devlet Meteoroloji İşleri (2) Nem Kõyõ bölgesindeki nem oranõ, iç kesimlere göre daha yüksektir. Tablo 4 de de görüldüğü üzere yõllõk ortalama nem, Trabzon daki yüzde 73 lük değer ile Rize deki yüzde 78 lik değer arasõnda değişmektedir. İç kesimlerdeyse yüzde 62 lere kadar geriler. Kõyõ bölgesindeki nem oranõ yazõn yüksek, kõşõn düşüktür. İç kesimde ise bunun tam tersi söz konusudur. (3) Yağõş DOKAP bölgesindeki yõllõk yağõş miktarõ, bölge içinde farklõlõklar göstermektedir. Kõyõ bölgesinin batõsõnda, yõllõk yağõş yaklaşõk mm iken, doğusunda mm nin üzerindedir (Tablo 5). Öte yandan, iç bölgelerdeki yõllõk yağõş miktarõ, mm ile düşüktür. Artvin, 640 mm lik yõllõk yağõş miktarõ ile ortalama bir değere sahiptir. Mevsime bağlõ yağõş miktarõ ise kõşõn çok, yazõn az olmak üzere, tüm bölge genelinde benzer bir yapõ sergiler. 1-6

26 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Tablo 4 DOKAP Bölgesinde Aylõk Ortalama Nem Miktarõ Birim: yüzde Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Rize Trabzon Bayburt Ocak Şubat Mart Nisan Mayõs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasõm Aralõk Yõllõk ortalama Kaynak: Devlet Meteoroloji İşleri Yağõş özelliğinde görülen farklõlõklar, bölgede farklõ toprak türlerinin oluşmasõna neden olmuştur. Yüksekliğe bağlõ olarak sõcaklõk değerlerinde görülen değişimler ise yetiştirilen ürünlerin çeşitliliğini etkilemiştir. Kõyõ bölgesinin, rakõmõ görece daha düşük olan ve yağõşõn nisbeten az olduğu batõ kesimlerinde en çok yetiştirilen ürün fõndõktõr. Yağõş miktarõnõn yüksek olduğu doğu kesimlerinde çay üretimi hakimdir. İç kesimlerin kurak topraklarõndaysa tarla ürünleri yetiştirilmektedir Toprak Özellikleri DOKAP bölgesindeki toprak özellikleri, ana maddelerin farklõlõğõ, yağõş ve buharlaşma arasõndaki ilişki, doğal kaya parçalanmasõnõn boyutu, insan faaliyetleri gibi etkenlere bağlõ olarak farklõlõklar göstermektedir. DOKAP bölgesi, toprak özellikleri bakõmõndan, Tablo 6 da görüldüğü üzere 14 kategoriye ayrõlmaktadõr. 1-7

27 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Tablo 5 DOKAP Bölgesinde Aylõk Ortalama Yağõş Miktarõ Birim: mm Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Rize Trabzon Bayburt Ocak Şubat Mart Nisan Mayõs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasõm Aralõk Yõllõk toplam Kaynak: Devlet Meteoroloji İşleri Bu 14 ayrõ toprak grubundan altõsõ bölgede yaygõn bir şekilde yer almaktadõr. Bunlar, kõrmõzõ-sarõ podzolik toprak, gri-kahverengi podzolik toprak, kahverengi orman toprağõ, kireçsiz kahverengi orman toprağõ, kahverengi toprak ve yüksek dağ toprağõdõr. Baskõn toprak gruplarõnõn bazõ özellikleri ve bölge içindeki dağõlõmlarõ aşağõda kõsaca açõklanmõştõr: Kõrmõzõ-sarõ podzolik toprak: Gelişimi ve drenajõ iyi olan bir toprak cinsidir ve genellikle nemli iklimin hakim olduğu bölgelerdeki ormanlõk alanlarda bulunur. Bol yağmur ve organik asitler nedeniyle kalsiyum gibi bazlarõn süzülmesi sonucu toprak genellikle asidiktir. Bu nedenle kimyasal özellikleri güçsüzdür. Bu toprak, dağlarõn, çok yağõş alan kuzey eteklerinin alt kõsõmlarõnda bulunur. Bölgede kapladõğõ alan km² olup toplam DOKAP yüzölçümünün yüzde 19 unu oluşturur. Rize, km² ile bu toprak grubunun en çok bulunduğu ildir. Bunu Giresun (1.855 km²), Trabzon (1.379 km²) ve Artvin (1.303 km²) izler. İç kesimlerde yer alan Gümüşhane ve Bayburt ta bu toprak grubuna rastlanmaz. 1-8

28 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Tablo 6 DOKAP Bölgesinde Toprak Gruplarõna Göre Arazi Büyüklüğü Birim: km 2 Toprak Grubu Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Rize Trabzon Bayburt DOKAP Alüvyal toprak Kolüvyal toprak Kõrmõzõ-sarõ podzolik toprak Gri-kahverengi podzolik toprak Kahverengi orman toprağõ Kireçsiz kahverengi orman toprağõ Koyu kahverengi toprak Kahverengi toprak Kireçsiz kahverengi toprak Vertizoller 1 1 Siyerozemler Yüksek dağ toprağõ Kõyõ bölgelerindeki kumullar Diğer topraklar Toplam Not: Diğer topraklar kategorisine, dere yataklarõ, çõplak kayalar ve yerleşim alanlarõ gibi tanõmlanamayan alanlar dahildir. Kaynak: Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü nün toprak raporlarõ temel alõnarak, JICA Çalõşma Ekibi. Gri-kahverengi podzolik toprak: Kõrmõzõ-sarõ podzolik toprağõn bulunduğundan daha serin iklimlerde ve çamlõk orman arazisinde rastlanõr. Serin iklim koşullarõ, toprak yüzeyinde biriken organik maddenin ayrõşmasõnõ yavaşlatõr ve böylece bir humus tabakasõ oluşur. Bu tabaka daha sonra, daha fazla organik madde taşõyan grimsi kahverengi A1 horizenine dönüşür. Bu gruptaki toprak genellikle sõğ ya da çok sõğdõr. Bunun yanõ sõra verimsizliğiyle de tarõmõ kõsõtlamaktadõr. Bu toprak grubunun bölgede kapladõğõ toplam alan yüzde 19 lõk bir payla km² dir ve en çok bulunduğu il, km² ile Ordu dur. Ardõndan Trabzon (1.948 km²) ve Giresun (1.453 km²) gelir. 1-9

29 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Kahverengi orman toprağõ: Genellikle geniş yapraklõ ağaçlarõn bulunduğu, fundalõk ve çayõrlarla kaplõ alanlarda bulunur. Bu toprağõ nötrden alkaliye dönüştüren ana madde kireçtir. Tanecikli yapõsõ nedeniyle drenajõ iyidir, kimyasal özellikler bakõmõndan da zengindir. Dik alanlarda bulunmasõyla ortaya çõkan erozyon tehlikesi, bu tip toprağõn geniş alanlara yayõlmasõnõ önleyen bir etkendir. DOKAP bölgesinde bu grubun kapladõğõ alan km² dir ve toplam arazinin yüzde 13 üne karşõlõk gelir. Bu toprağõn en çok bulunduğu il km² ile Gümüşhane ve ardõndan km² ile Artvin dir. Kireçsiz kahverengi orman toprağõ: Genellikle geniş yapraklõ ağaçlarla kaplõ dik yamaçlarda bulunur. Toprak örtüsü çoğunlukla sõğ, yer yer çok sõğdõr. Bu grup, DOKAP bölgesinin yüzde 15 ine karşõlõk gelen km² lik bir alanõ kaplar ve bunun km² si Artvin ilinde yer almaktadõr. Kahverengi toprak: Kuraktan yarõ-kurağa, õlõmandan soğuğa kadar çeşitli iklimlerde görülebilir. Nötrden alkaliye dönük olan ve özellikle çalõ ve fundalõk bitki örtüsüyle beraber görülen bu toprak bol miktarda kireç içerir ve drenajõ iyidir. Genellikle dik yamaçlarda, bazen taşlaşmõş bir şekilde bulunur. Toplam DOKAP bölgesinin yüzde 9 unu, yani km² lik bir alanõ kaplar. Toprağõn bölgedeki toplam miktarõnõn yüzde 59 una karşõlõk gelen km² lik bölümüne Bayburt ilinde rastlanmaktadõr. Yüksek dağ, çayõr toprağõ: Soğuk iklimlerde ve buz ikliminde, yüksek rakõmlõ bölgelerde bulunur. Genellikle orman sõnõrõnõn altõnda bu toprak grubuna rastlanmaz. Drenajõ pek iyi değildir. Bitki örtüsüyse ağõrlõklõ olarak çalõlõk ve çayõrlardan oluşur. Soğuk iklime uygunluğu nedeniyle verimliliği düşüktür. Bu toprak grubu toplam km² lik bir yüzölçümüyle DOKAP bölgesinin yüzde 15 ini kaplar. En çok bulunduğu il km² ile Gümüşhane dir. Bunu km² ile Giresun ve 925 km² ile Trabzon izler Arazi kabiliyetine göre sõnõflandõrma DOKAP bölgesindeki araziler, tarõmsal verimlilik açõsõndan sekiz kabiliyet sõnõfõna ayrõlmõştõr. Bu sõnõflar üç ayrõ etkene bağlõ olarak belirlenmiştir. Bunlar, erozyon tehlikesi, toprağõn nemliliği ve fizyolojik kimyasal özellikleridir. Birinci sõnõfta yer alan topraklar, yapõlan tarõm faaliyetine hiç bir sõnõrlama getirmez, getirse de bunun verimliliğe etkisi çok azdõr. Sekizinci sõnõfta yer alan toprakta ise herhangi bir ürün yetiştirmek mümkün değildir. I-IV. verimlilik sõnõfõ arasõndaki topraklar, iyi işlenmesi şartõyla, tarla ürünleri, meyve bahçeleri ve mera olarak kullanmaya uygundur. V VII. sõnõfa dahil olanlar, toprağõn kõsõtlayõcõ özelliklerinden dolayõ, genel olarak ürün yetiştirmeye uygun değildir. Ancak, çok titiz bir işleme ve koruma çalõşmasõyla meyve ağacõ yetiştiriciliği ve mera olarak kullanõma uygun hale getirilebilirler. DOKAP bölgesindeki arazinin iller bazõnda verimlilik sõnõflarõna göre dağõlõmõ Tablo 7 de verilmiştir. 1-10

30 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Tablo 7 DOKAP Bölgesindeki Toprak Sõnõflarõnõn İllere Göre Dağõlõmõ Birim: km 2 Verimlilik sõnõfõ Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Rize Trabzon Bayburt DOKAP I II III IV V VI VII VIII Bilinmeyen Toplam Not: Bilinmeyen sõnõfõndaki topraklara yerleşim alanlarõ da dahildir Kaynak: Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü nün toprak raporlarõ temel alõnarak, JICA Çalõşma Ekibi. Toprağõn büyük kõsmõ tarõma elverişli olmayan VI. ve VII. sõnõfa girer. Bu araziler km² lik bir alanõ, diğer bir deyişle bölgenin yüzde 85 ini kaplar. Bunun km² lik kõsmõ VII. sõnõfta, km² lik kõsmõ VI. sõnõfta yer almaktadõr. Bölgede V. sõnõfa ait özellikleri taşõyan arazi bulunmaz. Hiçbir tarõm faaliyeti için uygun olmayan VIII. sõnõf topraklarõn büyüklüğü km² dir ve bu topraklar, Artvin de 689 km² ile il yüzölçümünün yüzde 36 sõnõ kaplar. I-IV. sõnõfa giren topraklar toplam km² ile DOKAP bölgesinin yüzde 5,6 sõnõ oluşturur. Tarõma elverişli en büyük araziye sahip il 996 km² ve toplam il yüzölçümünün yüzde 17 si ile Ordu dur. Ordu nun ardõndan Bayburt (816 km², il yüzölçümünün yüzde 22 si) ve Gümüşhane (724 km², il yüzölçümünün yüzde 11 i) gelmektedir. Öte yandan Rize deki tarõma elverişli 119 km² lik alan, toplam il yüzölçümünün yüzde 3 ünü oluşturur. Tablo 8 de görüldüğü üzere, toprak verimliliğini sõnõrlayan etkenler VII. sõnõf topraklar için erozyon tehlikesi ve zemin özellikleriyken, VI. sõnõf topraklar içinse zemin özellikleri ve nemdir. Erozyon tehlikesi toprağõn eğimiyle yakõndan bağlantõlõdõr. Bu çerçevede, DOKAP bölgesinin coğrafi koşullarõnõn uygun olmayõşõ, toprağõn verimlilik sõnõfõna da yansõmaktadõr. 1-11

31 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Tablo 8 DOKAP Bölgesinde Kabiliyet Sõnõflarõnõn ve Sõnõrlayõcõ Etkenlerin Dağõlõmõ Birim: km 2 Verimlilik Tarõm faaliyetlerini sõnõrlayan etkenler Toplam sõnõfõ e et t te tn n nt - I II III IV V VI , VII VIII , Bilinmeyen Toplam , , Kõsõtlayõcõ etkenler: e: erozyon, t: toprak özellikleri, n: nemlilik Kaynak: Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü nün toprak raporlarõ temel alõnarak, JICA Çalõşma Ekibi. 2.3 Tarõm Tarõmsal Arazi Kullanõmõ DOKAP bölgesindeki toplam tarõm alanõ, 1996 verilerine göre hektardõr (Tablo 9). Bölgede en fazla tarõm alanõna sahip il hektarlõk bir alan ve yüzde 34 lük bir payla Ordudur. Bu ili hektar ve yüzde 21 lik bir payla Giresun izler. Daha sonra, Trabzon ( ve yüzde 15), Gümüşhane ( hektar ve yüzde 11), Bayburt ( hektar ve yüzde 7,5), Rize ( hektar ve yüzde 7,1) ve Artvin ( hektar ve yüzde 4,9) gelmektedir. DOKAP bölgesinin toplam alanõ içerisinde tarõm alanõnõn payõ, 1996 verilerine göre yüzde 19 dur. Bölge geneli bu değerle yüzde 35 lik ülke ortalamasõnõn altõnda kalõrken sadece Ordu, yüzde 43,7 lik payla ülke ortalamasõnõn üstünde bulunmaktadõr. Bu ili, Trabzon (yüzde 23,6), Giresun (yüzde 22,6), Bayburt (yüzde 15,6), Rize (yüzde 13,8) ve Gümüşhane (yüzde 128) takip eder. Artvin ili ise yüzde 5 ile en düşük paya sahiptir. 1-12

32 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Toplam alan (km 2 ) Tablo 9 Türkiye ve DOKAP Bölgesinde Tarõmsal Arazi Kullanõmõ, 1996 Tarõmsal alan (hektar) Tarõmsal Alan payõ (yüzde ) İşlenmiş tarõm alanõ (hektar) Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Rize Trabzon Bayburt DOKAP Türkiye Ekilmiş alan Nadasa Bõrakõlmõş alan Toplam Sebze bahçeleri (hektar) Meyve bahçeleri (hektar) Kaynak: Tarõmsal Yapõ Çalõşmasõ, 1996, DİE temel alõnarak JICA Çalõşma Ekibi Bölgede tarõm arazisi payõnõn düşük olmasõnõn nedeni, coğrafi koşullarõn uygun olmayõşõdõr. Dik arazide yetişen meyve ağaçlarõ (çay da bu gruba dahildir), bölgenin toplam tarõm alanõnõn yüzde 52,5 ine yayõlmõştõr ve bu oranla yüzde 9,2 lik ülke ortalamasõnõn epey üstündedir. Tarlada yetişen ürünler de yüzde 41 lik önemli bir paya sahiptir. Özellikle Gümüşhane ve Bayburt ta, tarõm alanõnõn yüzde 90 õndan fazlasõnda çeşitli tarla ürünleri yetiştirilmektedir; hayvancõlõğa yönelik yem bitkileri de bu ürünlerin arasõnda yer almaktadõr. Bunun dõşõnda nadasa da geniş alanlar bõrakõlmõştõr Tarõm İşletmeleri (1) Tarõm işletmelerinin sayõsõ ve büyüklüğü Tarõm arazilerinin mülkiyeti konusundaki en güncel veriler, 1991 Tarõm Sayõmõ ndan elde edilmiştir. Buna göre DOKAP bölgesinde adet tarõm işletmesi bulunmaktadõr. Bu sayõ Türkiye deki toplam tarõmsal işletmelerin yüzde 9 unu oluşturur (Tablo 10). 1-13

33 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Trabzon işletmeyle tarõm işletmelerinin en fazla olduğu ildir. Bu rakam, DOKAP bölgesi toplamõnõn yüzde 27 sine karşõlõk gelir. Daha sonra, Ordu ( ve yüzde 25) ve Giresun ( ve yüzde 17) gelmektedir. Bayburt ise sadece işletme ve yüzde 2,4 payla en son sõrada yer almaktadõr. Tablo 10 DOKAP Bölgesinde Büyüklüklerine Göre Tarõmsal İşletmelerin Sayõsõ Birim: adet Arazi Büyüklüğü (hektar) Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Rize Trabzon Bayburt DOKAP Türkiye 0.5 den küçük ve üstü Toplam Kaynak: Tarõm Sayõmõ, 1991, DİE Türkiye ortalamasõyla karşõlaştõrõldõğõnda, bölge içindeki tarõm işletmelerinin önemli bölümünün küçük ölçekli arazilerden oluştuğu görülür (Tablo 11). Bölgedeki işletmelerin yüzde 25 inden fazlasõ 1 hektardan küçük alana sahiptir (Türkiye genelinde yüzde 16). Alanõ 5 hektardan küçük olanlarõn oranõ ise yaklaşõk yüzde 90 dõr (Türkiye genelinde yüzde 67). Özellikle, Trabzon ve Artvin deki işletmelerin yüzde 35 i, 1 hektardan, yüzde 90 õndan fazlasõ da 9 hektardan küçük alana sahiptir. Rize deki işletmelerinse yüzde 95 den fazlasõ 5 hektardan, tamamõ da 20 hektardan küçüktür. Diğer yandan, Bayburt daki işletmelerin hemen hemen yüzde 50 si 5 hektardan büyük alana sahiptir ve bu değer, yüzde 11 lik bölge ve yüzde 33 lük ülke ortalamalarõnõn üzerindedir. 1-14

34 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Tablo 11 DOKAP Bölgesinde Büyüklüklerine Göre Tarõm İşletmelerinin Dağõlõmõ Arazi Büyüklüğü (hektar) Birim: yüzde Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Rize Trabzon Bayburt DOKAP Türkiye 0.5 den küçük ve üstü Toplam Kaynak: Tarõm Sayõmõ, 1991, DİE temel alõnarak JICA Çalõşma Ekibi tarafõndan hesaplanmõştõr. (2) İşletmelerin alanõ DOKAP bölgesindeki tarõm işletmelerinin toplam alanõ hektardõr. Bu oran Türkiye genelinin yüzde 4 üne karşõlõk gelir (Tablo 12). Ordu tüm bölgedeki tarõm işletmeleri alanõnõn yüzde 32 sine karşõlõk gelen hektar ile birinci sõrada yer almaktadõr. Onu hektar ve yüzde 22 lik payla Trabzon ve hektar (yüzde 16) ile Giresun takip eder. Artvin ise tüm bölgedeki alanõn sadece yüzde 6 sõnõ oluşturan hektar ile en küçük tarõm işletmesi alanõna sahip ildir. İşletme büyüklüğü sõralamasõnda birinci sõrayõ, hektar ve yüzde 38 lik payla 2-5 hektar büyüklüğündeki işletmeler alõr. Öte yandan, Türkiye genelinde en büyük paya sahip işletme büyüklüğü sõnõfõ, hektar arasõndaki işletmeleri kapsar. Bölgedeki tarõm alanlarõnõn yüzde 50 sinden fazlasõ, 5 hektardan küçük işletmelerden oluşmaktadõr. Ancak, 5 hektardan büyük işletmelerin kapladõğõ alanõn sõrasõyla yüzde 63 ve yüzde 85 olduğu Gümüşhane ve Bayburt illeri bu konuda birer istisnadõr. 1-15

35 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Tablo 12 DOKAP Bölgesinde İşletmelerin Büyüklüklerine Göre Tarõmsal Alan Birim: hektar Arazi Büyüklüğü (hektar) Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Rize Trabzon Bayburt DOKAP Türkiye 0.5 den küçük ve üstü Toplam Kaynak: Tarõm Sayõmõ, 1991, DİE DOKAP bölgesindeki ortalama tarõm işletmesi büyüklüğü, 2,49 hektar ile ülke genelindeki 5,91 hektarlõk ortalamanõn yarõsõndan bile daha azdõr (Tablo 13). Tablo 13 DOKAP Bölgesinde Ortalama Tarõm İşletmesi Büyüklüğü Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Rize Trabzon Bayburt DOKAP Türkiye Büyüklük (hektar) Kaynak: Tarõm Sayõmõ, 1991, DİE temel alõnarak JICA Çalõşma Ekibi tarafõndan hesaplanmõştõr. Ortalama büyüklüğün en küçük olduğu il, 1,69 hektar ile Artvin dir. Daha sonra 1,80 hektar ile Rize ve 2,05 hektar ile Trabzon gelir. Sadece Bayburt 7,39 hektar büyüklüğüyle Türkiye ortalamasõnõn üstündedir. Ortalama tarõm işletmesi büyüklüğü açõsõndan iller arasõnda görülen büyük farklõlõk, coğrafi şartlarla açõklanabilir. İşletme büyüklüklerinin küçük olduğu iller, genelde eğimli arazilerin fazla olduğu bölgelerde bulunur. 1-16

36 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Sektör Performansõ (1) GSBH döneminde, DOKAP bölgesi tarõm sektörünün, GSBH içindeki payõ Tablo 14 de gösterilmiştir. Tablo 14 Türkiye ve DOKAP Bölgesinde Tarõm Sektörünün GSBH İçindeki Payõ Tarõm ve hayvancõlõk Ormancõlõk Balõkçõlõk Toplam Birim: 1987 sabit fiyatlarõyla milyon lira Türkiye Kaynak: İllere Göre Gayri Safi Yurt İçi Hasõla, Türkiye, DİE Toplam tarõm GSBH si içinde, tarõm ve hayvancõlõk alt sektörü yüzde lõk bir payla ilk sõrada yer almaktadõr. Geri kalan bölüm ormancõlõk ve balõkçõlõk alt sektörleri tarafõndan hemen hemen eşit şekilde paylaşõlmaktadõr. DOKAP bölgesinde tarõmõn GSBH içindeki oranõ son 11 yõlda durgun bir seyir izlemiş ve ülke genelindeki payõ 1987 de yüzde 5,7 iken, 1997 de yüzde 4,7 ye gerilemiştir. Burada önemli olan bir nokta, DOKAP bölgesinde balõkçõlõk alt sektörünün tüm ülke balõkçõlõğõ içinde yüzde 14 gibi yüksek bir paya sahip olmasõdõr. Bu da bölgedeki yoğun hamsi üretiminden kaynaklanmaktadõr yõlõnda, DOKAP tarõm GSBH sinin illere göre dağõlõmõ Tablo 15 de gösterilmiştir. Tarõm sektöründe en büyük üretimi yapan il, bölge genelindeki milyon liralõk gelir ve yüzde 33 lük payõyla Ordu dur. Bu ili milyon lira ile Trabzon, milyon lirayla Giresun ve milyon lirayla Rize izlemektedir. İç kesimlerde yer alan Gümüşhane ve Bayburt illerinin tarõm üretimi sõrasõyla

37 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) milyon lira ve milyon lirayla oldukça düşüktür. Bu iki ilin toplam üretimi, tüm bölge üretiminin sadece yüzde 5,5 lik bölümünü oluşturur. Tarõm ve hayvancõlõk Tablo 15 DOKAP Bölgesi Tarõm GSBH sinin İllere Göre Dağõlõmõ, 1996 Birim: 1987 sabit fiyatlarõyla milyon lira Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Rize Trabzon Bayburt DOKAP Ormancõlõk Balõkçõlõk Toplam Kaynak: İllere Göre Gayri Safi Yurt İçi Hasõla, Türkiye, DİE Alt sektör paylarõ iller bazõnda farklõlõklar göstermekle birlikte, tarõm ve hayvancõlõk alt sektörü her ilde ilk sõrada yer alõr. Bu alt sektör özellikle Ordu ve Bayburt ta ön plana çõkarken, Artvin ve Gümüşhane de ormancõlõk alt sektörünün ekonomiye katkõsõ daha fazladõr. Balõkçõlõk alt sektörü ise Trabzon ve Rize de önemli bir paya sahiptir. (2) Gayri Safi Katma Değer DOKAP bölgesinde, 1996 yõlõ itibariyle, önemli bitkisel ürünler ve hayvancõlõk ürünlerinin Gayri Safi Katma Değeri (GSKD) hesaplanõrken DİE den alõnan üretim değeri verileriyle İl Tarõm Müdürlükleri nden alõnan ürün bütçeleri verileri kullanõlmõştõr. Sonuçlar Tablo 16 da yer almaktadõr. BKD açõsõndan en önemli tarõm ürünü, 1987 sabit fiyatlarõyla, milyon liralõk getirisiyle fõndõktõr. Bu değer, tarõm alt sektörü üretimin yüzde 37 sini oluşturur. Ardõndan, çay ( milyon lira ve yüzde 19), saman ( milyon lira ve yüzde 17) ve patates ( milyon lira ve yüzde 9) gelmektedir. Hayvancõlõk alt sektöründe ise BKD ye en büyük katkõyõ yapan ürün, milyon lira ve toplam getirinin yüzde 40 lõk bölümüyle sõğõr eti üretimidir. Bu ürünü milyon lira ve yüzde 29 payla inek sütü takip eder. Bunun ardõndan da koyun ve bal üretimi gelmektedir Tarõm Üretimi (1) Bitkisel ürünler Bölüm de belirtildiği üzere, değişen toprak ve iklim koşullarõna bağlõ olarak bölgede çeşitli ürünler yetiştirilmektedir. Tarlada yetişen ürünler arasõnda en önemli payõ tahõllar almaktadõr (Tablo 17). 1-18

38 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Bölgede, tarla ürünlerine ayrõlan alanõn yüzde 70 inde ( hektar) tahõl yetiştirilmektedir. Farklõ iklim ve toprak koşullarõna bağlõ olarak, kõyõ bölgelerinde en önemli tahõl mõsõr iken, iç kesimlerde daha çok buğday ve arpa ekilmektedir. Diğer önemli tarla ürünleri, Ordu ve Trabzon da yumru bitkiler, özellikle patates, Trabzon da tütün, Gümüşhane ve Bayburt ta ise şeker pancarõ ve burçak da dahil olmak üzere yem bitkilerdir. Sebze üretimi, alan çok kõsõtlõ olmasõna rağmen, genellikle kõyõ bölgelerinde yapõlmaktadõr. Çay, bölgenin en çok gelir getiren ürünlerinden biridir ve genellikle Rize ili merkez olmak üzere, kõyõ bölgesinin, yağõşõn bol olduğu doğu kesimlerinde yetiştirilir. Bölge, 1996 verilerine göre hektarlõk bölümü Rize il sõnõrlarõ içinde bulunan toplam hektar alan ile Türkiye de çayõn üretildiği tek yerdir. DOKAP bölgesinde meyve üretimi de önemlidir. Özellikle kõyõ bölgesinin batõ kesimlerinde yetiştirilen fõndõk başta olmak üzere, bölgede çeşitli meyve ağaçlarõ vardõr. Bölgedeki meyve ağaçlarõnõn sayõsõ özetlenmiş ve Tablo 18 de gösterilmiştir. Verilerin yetersizlği nedeniyle ağaçlar, verdikleri meyve çeşitlerine göre ayrõlmamõş, genel sõnõflarda gösterilmiştir. Toplam kabuklu meyve ağacõ sayõsõ dir ve bu sayõnõn yüzde 99.7 si, yani bin adeti fõndõk ağacõdõr. Bölgedeki fõndõk ağacõ sayõsõ ülke toplamõnõn da yüzde 60 õnõ oluşturmaktadõr. Fõndõk yetiştirilen alanlar, Ordu ( bin), Giresun ( bin) ve Trabzon ( bin) başta olmak üzere, genellikle kõyõ bölgesinin batõ kesimlerinde yer almaktadõr. Ülke genelindeki meyve ağacõ sayõsõ içinde aldõklarõ paya bakõldõğõnda, bölgede yetiştirilen diğer önemli meyveler armut, elma, kiraz, ceviz, dut ve trabzon hurmasõdõr. Artvin de alan çok kõsõtlõ olmasõna rağmen, bir çok meyve çeşidinin yetiştirilebilmesi de ilgi çekicidir. Bölgede, henüz çok küçük alanlarda yetiştirilse de, getirisi büyük bir ürün olan kivi, çay ve fõndõğa alternatif olarak hõzla yayõlmaktadõr. 1-19

39 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Tablo 16 DOKAP Bölgesinde Önemli bitkisel ve Hayvancõlõk Ürünleri İçin Tahmin Edilen Brüt Katma değer (BKD), 1996 Üretim değeri BKD oranõ (%) BKD Mevcut fiyat 1987 sabit fiyat Bitkisel ürünler Hayvancõlõk ürünleri Buğday Arpa Mõsõr Patates Fõndõk Çay Saman Diğer Sõğõr Koyun İnek sütü Sõğõr eti Bal Diğer Tarõmsal zenaat Ormancõlõk Balõkçõlõk Toplam Birim: milyon lira Kaynak: DİE, Orman Bakanlõğõ ve İl Tarõm Müdürlüklerinden alõnan bilgilere dayanarak JICA Çalõşma Ekibi tarafõndan yapõlan tahminler 1-20

40 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Tablo 17 Türkiye ve DOKAP Bölgesinde Tarla Ürünleri, Sebze ve Çay Alanlarõ, 1996 Birim: hektar Ürün çeşidi Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Rize Trabzon Bayburt DOKAP Türkiye Tahõllar Baklagiller Sõnayi ürünler Yağlõ tohumlar Yumru bitkiler Yem bitkileri Tarla ürünleri top Sebze Yeşil çay Kaynak: Tarõmsal Yapõ Çalõşmasõ; 1996, DİE temel alõnarak JICA Çalõşma Ekibi Tablo 18 Türkiye de ve DOKAP Bölgesinde Meyve Ağaçlarõn Sayõsõ, 1996 Birim: bin ağaç Ürün türü Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Rize Trabzon Bayburt DOKAP Türkiye Elma benzeri meyveler Çekirdekli mey Turunçgiller Kabuklu yemişler Üzüm benzerimeyveler Kaynak: Tarõmsal Yapõ Çalõşmasõ, 1996, DİE temel alõnarak JICA Çalõşma Ekibi (2) Verim DOKAP bölgesinde bitkisel ürünlerin verimliliği, ülke ortalamasõyla karşõlaştõrõldõğõnda genellikle düşüktür itibariyle bölgedeki önemli ürünlerin verimi Tablo 19 da sõralanmõştõr. Tütün ve kuru fasulye dõşõnda, bir çok ürünün verimi ülke ortalamasõnõn altõndadõr. Özellikle mõsõr, patates ve yonca üretiminde verim çok düşüktür. Yeşil çay verimi hektar başõna 8.3 ton ile Rize de en yüksektir. Bunu, Trabzon (7.3 ton/hektar), Artvin (6.5 ton/hektar) ve Giresun (5.0 ton/hektar) takip eder. 1-21

41 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Meyve verimi ise basit olarak meyve ağacõ başõna düşen ürün miktarõ şeklinde ifade edilebilir. Başlõca meyvelerin verimi Tablo 20 de gösterilmiştir. Tõpkõ tarla ürünlerinde olduğu gibi, meyve üretimindeki verim de, dut ve trabzon hurmasõ dõşõnda, ülke ortalamasõnõn altõndadõr. Özellikle elma üretiminde, ülke genelindeki ortalama verimin yarõsõndan azõ elde edilmektedir. Rize ve Ordu daki verim düşükken, Artvin de nisbeten daha yüksek ürün verimi elde edilmektedir. (3) Üretim Bölgedeki tarõm üretimi, alan ve verim değerlerindeki farklõlõklarõ yansõtarak ilden ile değişmektedir. Bölgedeki başlõca tarla ürünlerinin üretimi Tablo 21 de yer almaktadõr. Tablo 19 Türkiye ve DOKAP da Başlõca Tarla Ürünlerinin Verimi, 1996 Birim: kg/hektar Ürün türü Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Rize Trabzon Bayburt DOKAP Türkiye Buğday Arpa Mõsõr Kuru fasulye Tütün Şeker pancarõ Patates Kabayonca Yeşil Çay Kaynak: Tarõmsal Yapõ Çalõşmasõ, 1996, DİE Tarla ürünleri üretiminde kõyõ bölgeleriyle iç kesimlerin birbiriyle rekabet halinde olmadõklarõ açõktõr. Kõyõ bölgelerinde büyük ölçüde çay, mõsõr ve patates yetiştirilirken, iç kesimlerde buğday, arpa, şeker pancarõ ve yem bitkileri hakimdir. Artvin de tarõm alanlarõ sõnõrlõ olduğu için, bu ilin bölge tarõmõna katkõsõ azdõr. Ülke genelindeki üretim payõ açõsõndan bakõldõğõnda, bölgede ön plana çõkan tarla ürünleri mõsõr ve patatestir. DOKAP bölgesindeki başlõca meyve üretim değerleri ise Tablo 22 de verilmiştir. Tarla ürünlerinin tersine, meyve üretimi, Artvin, Giresun ve Ordu olmak üzere üç ilde yoğunlaşmõştõr. Buna karşõn Trabzon ilinden de önemli miktarda meyve toplanmaktadõr. Toplam ulusal üretim içindeki paylarõna göre en önemli meyveler fõndõk, kivi, trabzon hurmasõ, dut, kiraz ve armuttur. 1-22

42 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Table 20 Türkiye ve DOKAP da Başlõca Meyvelerin Verimi, 1996 Birim: kg/meyve ağacõ Meyve türü Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Rize Trabzon Bayburt DOKAP Türkiye Armut Elma Kiraz Ceviz Fõndõk 1/ Dut Trabzon hurmasõ 1/: Ocak başõna gram Kaynak: Tarõmsal Yapõ Çalõşmasõ, 1996, DİE temel alõnarak JICA Çalõşma Ekibi Öte yandan, Rize, Gümüşhane ve Bayburt illeri meyve üretimi için sõnõrlõ alana sahip olduklarõndan, bu illerde üretilen meyve miktarõ düşüktür. Ancak çaya alternatif olarak Rize deki kivi üretimi hõzla artmaktadõr. Bölgede yetiştirilen başlõca sebzelerin üretim miktarlarõ Tablo 23 de verilmiştir. Lahananõn ekildiği Gümüşhane ve Bayburt illeri dõşõnda, üretim genelikle kõyõ illerinde yapõlmaktadõr. Bölgedeki toplam sebze üretimi, ülke geneline göre çok azdõr. Buna tek istisna, çoğunlukla Giresun, Ordu ve Trabzon da yetiştirilen ve ülke toplam üretiminin yüzde 20 lik bölümünü oluşturan kara lahanadõr. (4) Gübre Kullanõmõ DOKAP bölgesinde, 1996 yõlõ itibariyle kullanõlan kimyasal gübre miktarlarõ Tablo 24 de verilmiştir. En önemli üç gübre etken maddesi arasõnda, bölgede kullanõmõ en yaygõn olan azottur; ardõndan fosfor ve potasyum gelir. Ülke genelinde de benzer bir eğilim görülür yõlõnda bölgede, yüzde 21 azot (N) eşdeğeri olarak ton azot gübresi kullanõlmõştõr. Bu miktarõn yüzde 44 ü, yani tonu Ordu da, tonu Giresun da (yüzde 26,6) ve tonu da Trabzon da (yüzde 17,3) tüketilmiştir. İkinci sõrada yer alan ve yüzde oranõnda fosfat (P 2 O 5 ) eşdeğeri fosfat gübresi karşõlõğõ toplam ton kullanõlmõştõr. Bu miktarõn dağõlõmõ, Giresun da ton (yüzde 32), Ordu da ton (yüzde 31) ve Rize de tondur (yüzde 15). 1-23

43 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Yüzde arasõnda potasyum (K 2 O) eşdeğeri potasyum gübresinin bölgedeki toplam tüketim miktarõ ise tondur. Bunun tonu, diğer bir deyişle yüzde 52 si Rize de kullanõlmõştõr. Daha sonra, Giresun (yüzde 20 ve 699 ton) ve Trabzon (yüzde 19 ve 665 ton) illeri yer almaktadõr. Tablo 21 Türkiye ve DOKAP da Başlõca Tarla Ürünleri ve Çay Üretimi, 1996 Birim: ton Ürün türü Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Rize Trabzon Bayburt DOKAP Türkiye Tahõllar Buğday Arpa Mõsõr Baklagiller Kuru fasulye Burçak Sanayi bitkileri Tütün Şeker pancarõ Yumru bitkiler Patates Yem bitkileri Yonca Korunga Yeşil çay Not: Altõ çizili olan rakamlar, bu ilde yapõlan üretimin, DOKAP bölgesi toplam üretiminin yüzde 20 sinden fazla olduğunu göstermektedir. Kaynak: Tarõmsal Yapõ Çalõşmasõ, 1996, DİE temel alõnarak JICA Çalõşma Ekibi Artvin, Gümüşhane ve Bayburt illerinde kullanõlan kimyasal gübre miktarõ oldukça azdõr. Birim alan başõna uygulanan etken madde miktarõnõ tespit etmek için, gübre miktarõ, etken madde oranõ kullanõlarak etken madde birimine dönüştürülmekte ve elde edilen değerler her ildeki tarõm alanõ miktarõna bölünmektedir. 1-24

44 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Tablo 22 Türkiye ve DOKAP da Başlõca Meyvelerin Üretimi, 1996 Birim: ton Meyve türü Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Rize Trabzon Bayburt DOKAP Türkiye Elma benzeri meyveler Armut Elma Çekirdekli mey Erik Kiraz Vişne Zeytin Kabuklu yemişler Ceviz Fõndõk Üzüm benzeri meyveler Not: Dut Trabzon hurmasõ Üzüm Kivi Altõ çizili olan rakamlar, bu ilde yapõlan üretimin, DOKAP bölgesi toplam üretiminin yüzde 20 sinden fazla olduğunu göstermektedir. Kaynak: Tarõmsal Yapõ Çalõşmasõ, 1996, DİE temel alõnarak JICA Çalõşma Ekibi Başlõca üç etken madde arasõnda, uygulanan gübre miktarlarõnõn dengesi farklõlõklar göstermektedir: (i) Giresun, Ordu ve Trabzon da yüksek miktarda azot uygulanmõştõr. (ii) Rize de üç etken madde de dengeli fakat düşük miktarlarda kullanõlmõştõr. (iii) Gümüşhane ve Bayburt ta uygulanan azot seviyesi düşükken, fosfat seviyesi göreli olarak yüksektir. (iv) Artvin de uygulanan gübre miktarõysa oldukça düşüktür. Gübre kullanõmõndaki farklõlõklar, ekim sistemlerinin farklõ olmasõndan kaynaklanmaktadõr. Örneğin, Rize nin baskõn ürünü olan çay, yüksek seviyede potasyum kullanõmõ gerektirmektedir. Başta fosfor ve potasyum olmak üzere şu andaki gübre kullanõmõ genelde düşük seviyededir. 1-25

45 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Tablo 23 Türkiye ve DOKAP da Başlõca Sebzelerin Üretimi, 1996 Birim: ton Sebze türü Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Rize Trabzon Bayburt DOKAP Türkiye Yapraklõ ve saplõ sebzeler Lahana Kara lahana Baklagil türünden sebzeler Taze fasulye Meyve veren seb Köklü, soğanlõ ve yumru sebzeler Not: Altõ çizili olan rakamlar, bu ilde yapõlan üretimin DOKAP bölgesi toplam üretiminin yüzde 20 sinden fazla olduğunu göstermektedir. Kaynak: Tarõmsal Yapõ Çalõşmasõ, 1996, DİE temel alõnarak JICA Çalõşma Ekibi Tablo 24 Türkiye ve DOKAP da Etken Madde Bazõnda Kullanõlan Gübre Miktarõ, 1996 Birim: ton Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Rize Trabzon Bayburt DOKAP Türkiye 21yüzde Azot (yüzde payõ) yüzde Fosfor (yüzde payõ) yüzde Potasyum (yüzde payõ) Toplam (yüzde payõ) Kaynak: DİE, Tarõmsal Yapõ Çalõşmasõ, Kimyasal gübre kullanõmõnõn yanõ sõra, toprak verimliliğini korumak için hayvan gübresi de dahil organik gübreler bölgede yaygõn bir şekilde kullanõlmaktadõr. Ancak, bu şekilde uygulanan gübrenin etken madde miktarõna dair bir bilgi mevcut değildir. 1-26

46 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) (5) Traktör kullanõmõ DOKAP bölgesinde adet traktör bulunmaktadõr. Ancak bu rakam, Tablo 26 da gösterildiği üzere, ülke genelinde kullanõlan traktör sayõsõnõn yüzde 1 inden daha azdõr. Tablo 25 Türkiye ve DOKAP da Birim Alan Başõna Uygulanan Etken Madde Oranõ, 1996 Birim: kg/hektar Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Rize Trabzon Bayburt DOKAP Türkiye Azot (N) Fosfat (P 2 O 5 ) Potasyum (K 2 O) Kaynak: Tarõmsal Yapõ Çalõşmasõ, 1996, DİE temel alõnarak JICA Çalõşma Ekibi Tablo 26 Türkiye ve DOKAP da Traktör Sayõsõ, 1996 Traktör Tipi Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Rize Trabzon Bayburt DOKAP Türkiye İki tekerlekli traktör Dört tekerlekli traktör HP den düşük HPve üstü Hat açõcõ traktör Genel toplam Kaynak: Tarõmsal Yapõ Çalõşmasõ, 1996, DİE temel alõnarak JICA Çalõşma Ekibi Bölgede traktör sayõsõnõn düşük olmasõ coğrafi şartlara bağlanabilir. Düz alanlarõn sõnõrlõ olduğu bölgede mekanizasyon zordur. Örneğin neredeyse tüm tarõm alanlarõ, dik yamaçlarda ekili çay arazilerinden oluşan Rize de hiç traktör bulunmaz. DOKAP bölgesinde en yaygõn traktör tipi, dört tekerlekli ve 35 beygir gücünün üzerindeki traktörlerdir. Bunlar genellikle büyük ölçekli tarla üretiminin yapõldõğõ iç kesimlerde kullanõlmaktadõr. Bu traktörlerin yüzde 75 i, yani adeti Gümüşhane de görev yapmaktadõr. Bu ili, Ordu (1.327), Bayburt (1.280) ve Giresun (1.153) takip eder. Ancak Ordu daki traktörlerin yüzde 15 inden fazlasõnõn iki tekerlekli olmasõ, ilde küçük ölçekli üretim yapan çiftçilerin çok olduğunu göstermektedir. 1-27

47 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Hayvancõlõk 1 DOKAP bölgesinde hayvancõlõk da oldukça önemli bir ekonomik faaliyettir. Özellikle sõğõr yetiştiriciliği, süt ürünleri ve arõcõlõk ülke çapõnda önemi olan üretim faaliyetleridir. (1) Yetiştirilen hayvan sayõsõ 1996 yõlõnda bölgede bulunan hayvan sayõsõ Tablo 27 de gösterilmiştir. Bölgede yetiştirilen başlõca hayvan türleri koyun, sõğõr, yumurta üretimi için yetiştirilen tavuk, arõ ve süt hayvanlarõdõr. At, manda, katõr, eşek gibi hayvanlar genellikle yük taşõmak için kullanõlõr yõlõnda bölgede bulunan toplam koyun sayõsõ ile ülke genelinin yüzde 3 ünden azdõr. Bölgede yetiştirilen koyunlarõn hepsi yerli cinstir ve dağlõk coğrafyaya uyum sağlamõşlardõr. Koyun sayõsõ, Rize hariç, bölge genelinde hemen hemen eşit bir dağõlõm gösterir. Yetiştirilen sõğõr sayõsõ olup ülke toplamõnõn yüzde 8 lik kõsmõnõ oluşturur. Yerli ve melez türler, bölge genelinde eşit sayõda bulunur, ancak birbirlerine olan oranlarõ illere göre farklõlõk göstermektedir. Bölgede sõğõrõn en fazla olduğu il adet ve yüzde 26 lõk bir payla Ordu dur. Bu ili, Trabzon ( adet ve yüzde 22), Giresun ( adet ve yüzde 17), Gümüşhane ( adet ve yüzde 11) ve Artvin ( adet ve yüzde 11) takip eder. Bölgede yumurta üretimi amacõyla beslenen tavuk sayõsõ, 1996 yõlõ verilerine göre, 1,57 milyonla Türkiye toplamõnõn yüzde 2,9 luk bölümünü oluşturur. Bu toplam içinde en fazla tavuğun bulunduğu il Ordu dur ( adet ve yüzde 32). Daha sonra, Giresun ( ve yüzde 19), Trabzon ( adet ve yüzde 18) ve Gümüşhane ( adet ve yüzde 14) gelmektedir. Broiler tavuk yetiştiriciliği, bölgede henüz yaygõn değildir yõlõnda burada toplam adet broiler tavuk bulunur. Bunun i (yüzde 79) Ordu da yetiştirilmektedir. DOKAP bölgesinde önemli bir faaliyet de arõcõlõktõr yõlõnda, bölgedeki toplam arõ kovanõ ile ülke toplamõnõn yüzde 16 sõnõ oluşturmaktaydõ adetle Ordu en çok arõ kovanõnõn bulunduğu ilken Ordu nun ardõndan Giresun ( ) ve Trabzon (78.064) gelir. 1 Bu çalõşmada hayvancõlõk, aksi belirtilmediği sürece, tavukçuluk ve arõcõlõk faaliyetlerini de içermektedir. 1-28

48 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Tablo 27 Türkiye ve DOKAP da Yetiştirilen Başlõca Hayvanlarõn Sayõsõ, 1996 Hayvan türü Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Rize Trabzon Bayburt DOKAP Türkiye Koyun Keçi Sõğõr Manda At Katõr Eşek Tavuk Broiler Yumurta tavuğu Hindi Ördek Kaz Arõ kovanõ Süt hayvanlarõ Koyun İnek Not: Altõ çizili olan rakamlar, bu ilde yapõlan üretimin DOKAP bölgesi toplam üretiminin yüzde 20 sinden fazla olduğunu göstermektedir. Kaynak: Tarõmsal Yapõ Çalõşmasõ, 1996, DİE temel alõnarak JICA Çalõşma Ekibi Yük hayvanlarõ, genelde eğimli tarõm arazilerinin çok olduğu Ordu ilinde kullanõlõr. Hindi, ördek ve kaz gibi kümes hayvanlarõ ise çoğunlukla Rize ve Gümüşhane de yetiştirilmektedir. Bölgedeki önemli süt hayvanlarõ koyun ve inektir yõlõ itibariyle, her iki türden de yaklaşõk adet bulunmaktadõr. Süt elde etmek için yetiştirilen koyun sayõsõnõn en fazla olduğu il ile Giresun dur. Daha sonra, Trabzon (98.900), Ordu (84.390) ve Gümüşhane (79.160) gelir. Süt için yetiştirilen inek sayõsõnda da Ordu ( ) başõ çekmektedir. Bu ili, Trabzon ( ) ve Giresun (87.950) takip eder. 1-29

49 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) (2) Hayvancõlõk ürünleri DOKAP bölgesinde üretilen en önemli hayvancõlõk ürünleri inek sütü, sõğõr eti, sõğõr derisi, tavuk yumurtasõ, bal ve balmumudur. Bölgedeki hayvancõlõk ürünlerinin üretim miktarlarõ Tablo 28 de verilmiştir. Tablo 28 Türkiye ve DOKAP da Hayvancõlõk Ürünleri, 1996 Birim: ton Hayvancõlõk ürünü Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Rize Trabzon Bayburt DOKAP Türkiye Süt Koyun sütü İnek sütü Et 1/ Koyun eti Sõğõr eti Post (adet) Koyun postu Sõğõr postu Yün Tiftik Tavuk eti Tavuk yumurtasõ 2/ Bal Balmumu Not: Altõ çizili olan rakamlar, bu ilde yapõlan üretimin DOKAP bölgesi toplam üretiminin yüzde 20 sinden fazla olduğunu göstermektedir. Hatõrlatma: 1/ belediye mezbahalarõndan alõnan ve kurban bayramlarõnda elde edilen verileri içermektedir. 2/ yumurta, 1 tona karşõlõk gelmektedir. Kaynak: Tarõmsal Yapõ Çalõşmasõ, 1996, DİE temel alõnarak JICA Çalõşma Ekibi 1-30

50 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) DOKAP bölgesinde üretilen toplam inek sütü miktarõ, 1996 yõlõnda 687 bin tondur ve ülkenin toplam süt üretiminin yüzde 7,3 lük kõsmõnõ oluşturmaktadõr. Trabzon DOKAP illeri içinde tonla en fazla inek sütünün alõndõğõ ildir. Daha sonra Ordu ( ton), Giresun ( ton) ve Artvin ( ton) illeri gelmektedir. Aynõ yõl içinde üretilen koyun sütü miktarõ ise sadece 21 bin ton olup, toplam inek sütü miktarõnõn yüzde 3 ü kadardõr yõlõnda, bölgedeki toplam sõğõr eti üretimi tonu bulmuştur. Bu miktar Türkiye toplamõnõn yüzde 3,7 sine karşõlõk gelir. Sõğõr etinde başõ tonla Trabzon çekmekte, ardõndan Ordu (2.660 ton) ve Giresun (1.955 ton) gelmektedir. Bölgedeki 810 tonluk koyun eti üretimi, bölgedeki toplam et üretiminin yüzde 6,5 ine karşõlõk gelirken, Türkiye deki toplam koyun eti üretiminin yüzde 1 inden daha azdõr. Ancak, Gümüşhane, Bayburt ve Artvin illerinde toplam et üretimi içindeki payõ açõsõndan koyun eti üretimi nisbeten daha önemlidir. Yine 1996 verilerine göre, bölgeden toplam adet hayvan derisi üretilmiştir. Bu miktarõn, yüzde 69 u olan adedi sõğõr, yüzde 26 payla õ koyun derisidir. Bölgedeki sõğõr derisi üretimi toplam ülke üretimi içinde yüzde 6,2 lik bir paya sahipken, bu değer koyun derisi için yüzde 0,8 dir. Sõğõr derisi üretiminin en fazla olduğu il adetle Trabzon dur. Daha sonra, Ordu (25.820) ve Giresun (27.370) gelmektedir. Koyun derisi ise çok büyük miktarlarda elde edilememekle birlikte, Gümüşhane, Bayburt ve Artvin de sõğõr derisinden daha fazladõr. DOKAP bölgesindeki bal ve balmumu üretimi, ülke geneliyle kõyaslandõğõnda önemli bir yere sahiptir. Bölgede toplam bal ve balmumu üretimi sõrasõyla ton (ülke toplamõnõn yüzde 20 si) ve 721 tondur (ülke toplamõnõn yüzde 22 si). Ordu, bal ve balmumu üretimi açõsõndan ilk sõrada yer alõr. Bal üretiminin ton ve balmumu üretiminin 513 ton olduğu ilde, her iki ürün de, bölgedeki toplam üretimin yüzde 60 õndan fazlasõnõ oluşturmaktadõr. Diğer hayvan ürünleri için Trabzon (yün, kõl ve tavuk eti) ve Ordu (tavuk yumurtasõ) birer üretim merkezi durumundadõr. 2.5 Ormancõlõk Ormanlarõn Durumu (1) Ormanlõk alan Ormanlõk alanlar, km 2 ile DOKAP bölgesinin yüzde 34 ünü oluşturur. Bu oran, yüzde 27 olan Türkiye ortalamasõnõn üstündedir. Bölgede ormanlõk alanlarõn dağõlõmõ Tablo 29 da verilmiştir. Yüksek ormanlar ekonomik açõdan son derece değerlidir. Buna karşõn baltalõk ormanlar sosyo-ekonomik ve çevresel değerler açõsõndan önem taşõr. Bayburt dõşõndaki tüm illerde yüksek ormanlar, baltalõk ormanlardan daha büyük bir alan kaplamaktadõr. 1-31

51 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Yüksek Ormanlar Kozalaklõ ağaçlar Geniş yapraklõlar Table 29 DOKAP Bölgesinde Türlere Göre Ormanlõk alanlar, 1999 Birim: hektar Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Rize Trabzon Bayburt DOKAP Karõşõk Baltalõk Toplam Kaynak: Orman Bakanlõğõ DOKAP bölgesinde bulunan başlõca ağaç türleri, kozalaklõ ağaçlardan iskoç çamõ ve ladin, geniş yapraklõ ağaçlardan ise kayõn, kõzõlağaç, meşe ve kestanedir. Diğer ağaç türleri arasõnda köknar, ardõç, gürgen, kavak, vs. bulunmaktadõr. Artvin, hektar ile, bölge içinde en fazla ormanlõk alana sahip ildir. Bölge genelindeki ormanlarõn yüzde 29,1 i burada bulunur. Ardõndan Giresun ( hektar ve yüzde 18,3), Ordu ( hektar ve yüzde 13.8) ve Trabzon ( hektar ve yüzde 13,7) gelmektedir. Bayburt ise, toplam hektarla, ormanlõk alan bakõmõndan fakir bir ildir ve bölge genelindeki ormanlarõn ancak yüzde 1.1 ine sahiptir. Baskõn ağaç türleri ilden ile farklõlõklar gösterir. Artvin ve Gümüşhane de kozalaklõ yüksek ormanlar ağõrlõktayken, Ordu ve Trabzon da geniş yapraklõ ağaçlar çoğunluktadõr. Giresun da kozalaklõ ve geniş yapraklõ ağaçlarõn kapladõğõ alan ise hemen hemen birbirine eşittir. Rize, karõşõk ormanlõk alanlarõn en geniş olduğu ildir. (2) Ormanlarõn durumu Ormanlõk alanlar, normal ve zarar görmüş ormanlar olmak üzere ikiye ayrõlõr. Zarar görmüş ormanlar, ağaç kesimi, hayvan otlatma ve orman yangõnõ gibi insan faaliyetlerinden etkilenen ormanlar olarak tanõmlanõr. Ormanlarõn zarar görme derecesi kendi içinde farklõlõklar gösterir. DOKAP bölgesinde ve genel olarak tüm ülkede zarar görmüş ormanlar, toplam ormanlõk alanlarõn yarõsõndan fazlasõnõ oluşturmaktadõr (Tablo 30). Artvin, Ordu ve Trabzon 1-32

52 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) illeri nisbeten iyi korunmuş, yüksek ormanlõk alanlara sahiptir. Bu illerdeki zarar görmüş ormanlõk alanlarõn payõ, yüzde 30 ile yüzde 34 arasõnda değişmektedir. Tablo 30 DOKAP Bölgesinde Zarar Görmüş Ormanlõk Alanlarõn Payõ (%), 1999 Orman türü Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Rize Trabzon Bayburt DOKAP Türkiye Yüksek or Baltalõk or Toplam Kaynak: Orman Bakanlõğõ ndan alõnan bilgilere dayanarak JICA Çalõşma Ekibi Öte yanda, Gümüşhane, Rize ve Bayburt illerinde yer alan ormanlõk alanlar, Türkiye geneliyle karşõlaştõrõldõğõnda daha fazla zarar görmüştür. DOKAP bölgesindeki baltalõk ormanlarõn yüzde 94 ü zarar görmüştür. Ülke genelindeyse bu zarar oranõ yüzde 72 dir. Erozyon, sel, toprak kaymasõ gibi doğal tehditlerin en önemli nedeni, bölgedeki baltalõk ormanlarõn büyük ölçüde zarar görmüş olmasõdõr. Sonuç olarak, Ordu ve Trabzon daki ormanlar nisbeten daha iyi korunmuş alanlardõr. Ancak Gümüşhane, Rize ve Bayburt illerinin, ormanlarõn zarar derecesi konusuna daha fazla eğilmesi gerekmektedir. (3) Ormanlõk alanlar ve mevcut hacim kategorileri Ormanlõk alanlar altõ büyük kategoride sõnõflandõrõlmõştõr: (i) koruma altõndaki ormanlõk alanlar, (ii) üretime yönelik ormanlõk alanlar, (iii) milli parklar, (iv) doğa parklarõ, (v) doğal rezerv alanlarõ ve (vi) özel ormanlar. Bu kategorilerin DOKAP bölgesi içinde kapladõklarõ alanõn dağõlõmõ Tablo 31 de verilmiştir. Ağaç kesimi için kullanõlan üretim ormanlarõ, DOKAP bölgesinde hektarlõk bir alana sahiptir. Bu değer, tüm bölge ormanlarõnõn yüzde 73,2 sine karşõlõk gelmektedir. Bunun hemen ardõndan, hektar alan ve yüzde 24,8 lik payla ağaç kesim faaliyetlerinin yasak olduğu, koruma altõndaki ormanlõk alanlar gelmektedir. Ancak pratikte, yasa dõşõ kesim ve aşõrõ otlatma nedeniyle koruma altõndaki ormanlar da seyrelmektedir. Milli parklarõn, doğa parklarõnõn ve doğa rezerv alanlarõnõn toplam yüzölçümü hektardõr. Bu alanlarõn bölge içindeki paylarõ sadece yüzde 2 dir. Özel ormanlar ise, 783 hektarlõk bir alanla, bölgede son derece kõsõtlõ bulunmaktadõr. Bölgede ormanlõk alanlarõn mevcut hacmi, Tablo 32 de gösterilmiştir. Mevcut orman hacmi 125 milyon m 3 tür ve bunun yüzde 81 i, yani 101 milyon m 3 ünü üretim ormanlarõ oluşturur. Bunu 17.8 milyon m 3 ve yüzde 14 payla korunma altõndaki ormanlar ve 5.6 milyon m 3 ve yüzde 4,5 payla milli parklar izler. 1-33

53 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Tablo 31 DOKAP Bölgesindeki Ormanlarõn Kategorilere Göre Dağõlõmõ, 1999 Birim: hektar Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Rize Trabzon Bayburt DOKAP Korunan orman Üretim ormanõ Milli parklar Doğa parklarõ Doğa rezerv alanlarõ Özel orman Toplam Kaynak: Orman Bakanlõğõ Tablo 32 DOKAP Bölgesindeki Ormanlarõn Kategorilere Göre Mevcut Hacmi, 1999 Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Birim: 1.000m 3 Rize Trabzon Bayburt DOKAP Korunan orman Üretim ormanõ Milli parklar Doğa parklarõ Doğa rezerv alanõ Özel orman Toplam Kaynak: Orman Bakanlõğõ (4) Artan hacim ve üretim ormanlarõnda izin verilen yõllõk kesim miktarõ Yõllõk hacim artõşõ ve üretim ormanlarõnda izin verilen yõllõk kesim miktarõ Tablo 33 de verilmiştir. 1-34

54 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Tablo 33 DOKAP Bölgesinde Hacim Artõşõ ve Üretim Ormanlarõnda İzin Verilen Yõllõk Kesim Miktarõ, 1999 Yüksek orman Zarar görmüş orman Baltalõk orman Zarar görmüş baltalõk ormanlar Birim: m 3 Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Rize Trabzon Bayburt DOKAP Toplam Yõllõk izin verilen kesim miktarõ Kaynak: Orman Bakanlõğõ Bayburt dõşõndaki tüm illerde hacmi en çok artan ormanlar yüksek ormanlardõr. Üretim ormanlarõnõn toplam hacim artõşõ m 3 dür. Bunun yüzde 89 una karşõlõk gelen m 3 lük kesimi yüksek ormanlardan oluşmaktadõr. Bölgede yõlda izin verilen ağaç kesim miktarõ (YİVK) m 3 dür. Artvin, kesilen toplam m 3 ağaç ile birinci sõrada yer almaktadõr. Bu ağaç hacmi bölge toplamõnõn yüzde 36 sõ kadardõr. Bunu Giresun ( m 3 ve yüzde 20), Ordu ( m 3 ve yüzde 16) ve Trabzon ( m 3 ve yüzde 13) izler. Tüm bölgede YİVK nin artan hacme oranõ 0,49 dur. Oranlar, Artvin deki 0,61 ile Bayburt taki 0,39 lik değerler arasõnda değişmektedir Orman Yetiştirme Faaliyetleri Orman yetiştirme faaliyetleri çeşitli bileşenlerden oluşmaktadõr. Bunlar, (i) doğal yeniden canlandõrma (ii) temizleme ve ayõklama, (iii) kesim faaliyetlerinin serbest bõrakõlmasõ, (iv) enerji ormanlarõ oluşturma, (v) yapay yeniden canlandõrma, (vi) yapay yeniden canlandõrma kültür bakõmõ ve (vii) yeniden ağaçlandõrma ve erozyon kontrolüdür. Bu faaliyetler, DOKAP bölgesinde son beş yõldõr yürütülmektedir (Tablo 34). Artvin, Giresun, Ordu, Rize ve Trabzon da yeniden ağaçlandõrma ve erozyon kontrolü ile yapay canlandõrma kültür korumasõ faaliyetleri, diğerlerinden yoğun şekilde yürütülmektedir. Giresun ve Ordu da ise, temizleme ve ayõklama işlemleri daha yaygõndõr. Genel olarak doğal yeniden canlandõrma, seyreltme ve enerji ormanõ oluşturma gibi uygulamalar çok fazla kullanõlmamaktadõr. Ancak son üç yõldaki bütçe kõsõntõlarõ nedeniyle, günümüzde bu faaliyetler yavaşlamõştõr. 1-35

55 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Tablo 34 DOKAP Bölgesinde Orman Yetiştirme Faaliyetleri, Birim: hektar Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Rize Trabzon Bayburt DOKAP Doğal yeniden canlandõrma Temizleme ve ayõklama Seyreltme Enerji ormanlarõnõn oluşturulmasõ Yapay yeniden canlandõrma Yapay yeniden canlandõrma kültür korumasõ Yeniden ağaçlandõrma ve erozyon kontrolü Kaynak: Orman Bakanlõğõ Ağaçlandõrma ve Erozyon Kontrolü Faaliyetleri Ağaçlandõrma ve erozyon kontrolü faaliyetleri daha çok mevcut ormanlarõn korunmasõna yöneliktir. Bu kapsamda, (i) yeniden ağaçlandõrma, (ii) erozyon kontrolü, (iii) meralarõn rehabilitasyonu, (iv) yeşil kuşaklarõn oluşturulmasõ ve (v) özel ekim önlemleri yer almaktadõr. Geçmişte DOKAP bölgesinde yapõlan çalõşmalar Tablo 35 de verilmiştir. Artvin ve Gümüşhane de en önemli faaliyet erozyon kontrolüdür. Trabzon, Ordu ve Rize deyse yeniden ağaçlandõrma ön plana çõkmaktadõr. Ancak Gümüşhane dõşõndaki illerde çalõşmalar düzenli olarak sürdürülmemektedir Orman köyleri Orman mevzuatõnda orman köyleri, ormanlarõn içinde ya da yakõnõnda bulunan köyler olarak tanõmlanmõştõr. DOKAP bölgesinde, bölgedeki köylerin yüzde 54 ünü oluşturan orman köyü vardõr (Tablo 36). 1-36

56 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Tablo 35 DOKAP Bölgesinde Ağaçlandõrma ve Erozyon Kontrolü Faaliyetleri, Birim: hektar Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Rize Trabzon Bayburt DOKAP Yeniden ağaçlandõrma Erozyon kontrolü Mera rehabilitasyonu Yeşil kuşak Özel ekim Kaynak: Orman Bakanlõğõ Orman Köyleri Tablo 36 DOKAP Bölgesinde Kategorilere Göre Köy Sayõlarõ Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Rize Trabzon Bayburt DOKAP Orman içi Komşu Toplam Toplam köy sayõsõ Oran (yüzde ) Kaynak: Orman Bakanlõğõ Orman köylerinin oranõ, her ilde farklõdõr. Artvin deki köylerin neredeyse tamamõ orman köyüyken, Bayburt ta toplam 169 köyden sadece 27 si orman köyüdür. Orman köylerinin yarõsõndan fazlasõnõn ormanlõk alan içinde yer aldõğõ Artvin ili dõşõnda, diğer illerdeki orman köyleri, ormanõn içinde bulunmaktan ziyade, ormanlõk alanõn yakõnõnda yer almaktadõr. Bayburtta ise orman içi köy bulunmamaktadõr. DOKAP bölgesi genelinde, orman köylerinin yüzde 29 u orman içi köylerdir (430 adet). Bölgede orman köylerinin nüfusu, 1999 verilerine göre tür ve bu değer toplam köy nüfusunun yüzde 54 üne karşõlõk gelir (Tablo 37). 1-37

57 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Tablo 37 DOKAP Bölgesinde Kategorilere Göre Köy Nüfuslarõ, 1999 Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Rize Trabzon Bayburt DOKAP Orman Köyleri Orman içi Komşu Toplam Toplam Kaynak: Orman Bakanlõğõ DOKAP genelinde köy başõna düşen nüfus, orman köyleri ile diğer köyler arasõnda önemli bir farklõlõk göstermemektedir. Orman köylerinin ortalama nüfusu 376 iken, diğer köylerde bu rakam 383 tür. Bu rakamlar, köy tipi ile nüfus arasõnda doğrudan bir ilişki olmadõğõnõ gösterir. Orman içi köylerin orman yakõnõndaki köylere ve orman köylerinin diğer köylere oranla daha düşük bir nüfusa sahip olduğu sadece Rize de görülmüştür. Orman köylülerinin yaşamõ bir çok açõdan kõsõtlanmõştõr. Buna yol açan etkenler, yol, içme suyu, elektrik ve benzeri sosyal altyapõ hizmetlerinin orman köylerine yeterli ölçüde getirilmemiş olmasõdõr. Bunun dõşõnda tarõm alanlarõnõn genişletilmesi, toprak ve su kaynaklarõnõn geliştirilmesi, eğitim ve sağlõk gibi diğer destek hizmetleri açõsõndan da orman köyleri, diğer köylere oranla daha az gelişmiştir. Arazi şartlarõnõn zor, toprak örtüsünün de sõğ olmasõ ve kõşlarõn uzun ve soğuk geçmesi, bu köylerdeki tarõm faaliyetlerini kõsõtlar. Devlet ormanlarõ ve kamu arazilerinin yakõn çevrede bulunmasõ nedeniyle tarõm yapmaya uygun araziler kõsõtlõdõr. Mevcut tarõm alanlarõnõn büyük bir bölümü, ormanlõk alanlarõn işgaliyle kazanõlmõştõr. Orman köylerinde yürütülen başlõca ekonomik faaliyetlerden bir tanesi hayvancõlõktõr. Kendi arazisi olmayanlar dahil olmak üzere, köy halkõnõn çoğu, 1-2 ineğe ve birkaç koyun ve keçiye sahiptir. Bu hayvanlarõn çoğu verimlilikleri düşük, yerli cinslerdir. Bu köylerdeki en önemli geçim kaynaklarõndan biri de ormancõlõk faaliyetlerinde (ağaç kesme, çekme ve taşõma, fidan üretimi, ağaçlandõrma, orman bakõmõ) çalõşmaktõr. Bu işler genellikle mevsimlik ya da kõsa dönemlidir. Bu gelir kaynaklarõna ek olarak, ormancõlõk teşkilatlarõ, orman köylülerine bazõ destekler sağlamaktadõr. Bunlar, köylülere, ihtiyaçlarõ olan tomruk ve yakacak odununu indirimli fiyatlarla sağlamak ve bir kõsmõnõ pazarda satmalarõna izin vermektir. 1-38

58 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) İş olanaklarõnõn az ve yaşam koşullarõnõn zor olmasõ, orman köylülerini köy dõşõnda alternatif iş imkanlarõ aramaya itmekte, bu da dõş göçü hõzlandõrmaktadõr. Mevsimlik işlere bağlõ göçlerde, orman köylerindeki genç ve orta yaşlõ erkekler, ailelerini köyde bõrakarak kentlere gitmektedirler. Bu işçiler altõ ile sekiz ay arasõ vasõfsõz işçi olarak, genellikle inşaat işlerinde çalõşmaktadõrlar. Ancak, uzun dönemler boyunca aileden uzak kalmak, ciddi sosyal gerginliklere ve acõlara neden olmaktadõr. Dõş göç sonucu kadõnlarõn iş yükü önemli ölçüde artarken, erkekler de ailerinin ihtiyaçlarõ için para kazanmak ve biriktirmek uğruna zor şartlar altõnda çalõşmakta ve yaşamaktadõr. Orman Bakanlõğõ nõn bir alt kolu olan Orman İçi Köylerle İlişkiler Genel Müdürlüğü (ORKÖY), orman köylülerine kredi ve teknik yardõm gibi çeşitli hizmetler sağlayarak, onlarõn daha iyi yaşam koşullarõna kavuşmalarõ için yardõmda bulunan bir kuruluştur. ORKÖY, süt ineği ve süt koyunu yetiştirme, arõcõlõk, tatlõ su balõkçõlõğõ, mantar üretimi ve seracõlõk gibi fazla alan gerektirmeyen tarõm faaliyetleri için kredi olanaklarõ sağlar. Bu sayede orman köylülerinin daha fazla gelir elde etmelerine yardõmcõ olur Tarõm ve Ormancõlõğõ Desteklemeye Yönelik Hizmetler Sulama (1) Sulama faaliyetlerinden sorumlu kurumlar Sulama faaliyetlerinden sorumlu kurumlar, Devlet Su İşleri (DSİ) ve Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü dür (KHGM). Genellikle büyük ölçekli sulama projelerinden DSİ sorumludur. KHGM ise daha küçük ölçekli projelerle ilgilenir. Bir sulama projesinin büyük ölçekli olarak kabul edilmesi için, bazõ kriterler belirlenmiştir. Bu kriterler, bir kaynaktan sağlanan sulama sistemlerinde kanalõn boşaltma kapasitesinin 0,5 m 3 /l den büyük; baraj tipi sulama projelerinde ise baraj duvarõ yüksekliğinin 20 metreden fazla olmasõdõr. Bu türden sulama faaliyetlerinin, kendi arazisini işlemekte olan çiftçiler de dahil olmak üzere özel sektör tarafõndan yürütülmesi mümkündür. Projeler DSİ ve KHGM tarafõndan planlanõr ve yine onlarõn gözetiminde, kamu fonlarõ kullanõlarak özel müteahhitlere yaptõrõlõr. Özel sektör tarafõndan gerçekleştirilen projelerde, planlama ve inşa girişimcinin özkaynaklarõyla yapõlõr. Projelerin tamamlanmasõndan sonra sistemlerin işletim ve bakõmõndan, prensip olarak yine DSİ ve KHGM sorumludur. Ancak, KHGM projelerinden bir kaçõnda işletim ve bakõm sorumluluğu sistemi kullanana devredilmiştir. (2) Sulanan Alanlar Sulanabilir hektar arazinin sadece yüzde 26 lõk bölümünde, yani hektarõnda halihazõrda kullanõlan, inşasõ devam eden ya da planlanan sulama projeleri 1-39

59 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) bulunmaktadõr (Tablo 38). Sulama faaliyetleri açõsõndan bölgede en gelişmiş il Gümüşhane dir. Bu ilde sulanabilir alanlarõn yüzde 80 i, diğer bir deyişle hektarlõk bir alan, sulama projeleri kapsamõndadõr. Proje alanõnõn en geniş olduğu ikinci il, sulamaya uygun alanõn yüzde 45 ini kapsayan hektar alanla Bayburt tur. Bu iki il, DOKAP bölgesindeki toplam sulama projesi alanõnõn yüzde 76 sõnõ paylaşmaktadõrlar. Tablo 38 DOKAP Bölgesinde Sulama için Uygun Alanlar ve Proje Alanlarõ Sulanabilir alan (hektar) Mevcut durumda sulanan alanlar (hektar) Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Rize Trabzon Bayburt DOKAP DSİ KHGM Kooperatifler Özel (Bireysel) Devam eden projeler (hektar) Planlanan projeler (hektar) Toplam proje alanõ (hektar) Kaynak: DSİ ve KHGM Yağmur nedeniyle yeterli su alan kõyõ illerinde sulama gereği olmadõğõ anlaşõlmaktadõr. Sulama projesi alanlarõ içerisinde, hektar mevcut alan, hektar yapõmõ devam eden ve hektar üzerinde çalõşõlan alan vardõr. Büyük ölçekli sulama projeleri DOKAP bölgesinin üç ilinde DSİ tarafõndan yürütülen ve hektarlõk bir alanõ kaplayan 19 adet büyük ölçekli sulama projesi bulunmaktadõr (Tablo 39). Toplam proje alanõnõn sadece yüzde 3,3 ünü oluşturan hektarda, 6 adet tamamlanmõş sulama projesi vardõr. Devam eden yedi proje, hektarlõk alanõ, yani toplam proje alanõnõn yüzde 65,6 sõnõ kapsamaktadõr. Planlanan altõ proje ise hektarla toplamõn yüzde 31,1 ine karşõlõk gelir. 1-40

60 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Tablo 39 DOKAP da Büyük Ölçekli Sulama Projeleri Giresun Gümüşhane Bayburt DOKAP Sayõ Alan (hektar) Sayõ Alan (hektar) Sayõ Alan (hektar) Sayõ Alan (hektar) Mevcut Devam eden Planlanan Toplam Kaynak: DSİ, 1999 Proje alanõ açõsõndan bakõldõğõnda, projelerin yüzde 99 undan fazlasõ Gümüşhane ve Bayburt illerinde yer almaktadõr. Bayburt ta toplam hektar alanõ kaplayan Aydõntepe ve Masat projelerinin yakõnda işletime açõlmasõ beklenmektedir. Ancak, diğer projelerin inşaatõ bütçe kõsõntõlarõ nedeniyle ertelenmiştir. Küçük ölçekli sulama projeleri Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü tarafõndan yürütülen, toplam hektarlõk bir alana yayõlmõş 845 mevcut proje bulunmaktadõr (Tablo 40). Mevcut projelerin neredeyse tamamõ, iç kesimlerdeki illeri ve kõyõ illerinin içte kalan ilçelerini kapsamaktadõr. 300 proje ve hektarla en geniş alanõn sulandõğõ Gümüşhane yi, Artvin ( hektar ve 233 proje) ve Bayburt (9.450 hektar ve 87 proje) takip eder. 845 proje içinde, 61 tanesinin kanal sistemlerinin onarõma ihtiyacõ vardõr. Bölgede yürütülen proje sayõsõ 66 dõr ve bunlar hektarlõk bir alanõ kaplar. Projelerden bir çoğunun temeli, 90 lõ yõllarõn başõnda atõlmõştõr. Bunlarõn üç yõl içinde tamamlanmasõ beklenmektedir. Ancak, mali kaynak yetersizliği nedeniyle bugüne kadar bitirilemeyen projelerin tamamlanmasõnõn daha zaman alacağõ düşünülmektedir. KHGM tarafõndan yapõmõ planlanan ve yaklaşõk hektar alanõ kapsayacak 320 yeni sulama projesi vardõr. Burada da ilk sõrayõ hektar ile Gümüşhane almakta, ardõndan Artvin (5.882 hektar) ve Bayburt (4.811 hektar) illeri gelmektedir. 1-41

61 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Tablo 40 DOKAP da Köy İşleri Genel Müdürlüğü nün Yürüttüğü Küçük Ölçekli Sulama Projelerinin Özeti Mevcut Devam eden Planlanan Genel Toplam İl Yeni sulama pr. Bakõm ve Onarõm İlçe Sayõ Alan (hektar) Sayõ Alan (hektar) Sayõ Alan (hektar) Sayõ Alan (hektar) Sayõ Alan (hektar) Artvin Ardanuç Borçka Merkez Murgul Şavşat Yusufeli Giresun Aluçra Çamoluk Şebinkarahisar Gümüşhane Kelkit Köse Kürtün Merkez Şiran Torul Ordu Akkuş Mesudiye Ünye Rize İkizdere

62 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Trabzon Akçaabat Arşin Beşikdüzü Çarşõbaşõ Çaykara Düzköy Kõnõk Maçka Merkez Salpazarõ Vakfõkebir Yomra Bayburt Aydõntepe Demirözü Merkez DOKAP Toplamõ Kaynak: Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü Araştõrma ve Geliştirme (1) Ulusal Tarõmsal Araştõrma Sistemi (UTAS) Türkiye deki tarõmsal araştõrma sistemi, diğer adõyla UTAS (Ulusal Tarõmsal Araştõrma Sistemi), çeşitli bakanlõklarõn ve üniversitelerin araştõrma bölümlerinin biraraya gelmesinden oluşmaktadõr. Temel olarak UTAS, aşağõda sõralanan üç bileşeni kapsar: Devlete ait tarõmsal araştõrma ve araştõrma / geliştirme enstitüleri şunlardõr: Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ (TKİB) bünyesinde Tarõmsal Araştõrma Genel Müdürlüğü ne bağlõ 55 Araştõrma Enstitüsü; TKİB nin Araştõrma, Planlama ve Koordinasyon Komitesi tarafõndan yönetilen Tarõmsal Ekonomi Araştõrma 1-43

63 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Enstitüsü; KHGM ye bağlõ, özellikle toprak ve su yönetimi konusunda ihtisaslaşmõş 12 Araştõrma Enstitüsü; Orman Bakanlõğõ Araştõrma Müdürlüğü ne bağlõ 11 Araştõrma Enstitüsü ve çeşitli Bakanlõk ve Devlet kurumuna bağlõ, uzmanlaşmõş Tarõmsal Araştõrma Ensititüleri. Yüksek Öğretim Kurumu aracõlõğõyla Milli Eğitim Bakanlõğõ nõn yönetiminde olan ve tarõm bilimleri konusunda çalõşan 52 fakülte (bunlarõn arasõnda ziraat fakülteleri, veterinerlik ve ormancõlõk fakülteleri yer almaktadõr). Tarõm araştõrmalarõnõ çalõşma alanlarõna katmõş ve genellikle Bilimsel Kurumlara bağlõ olarak çalõşan diğer UTAS kuruluşlarõ. Özel sektörün ve sivil toplum örgütlerinin tarõmsal araştõrmalara katkõsõ, göz ardõ edilebilecek derecede düşüktür. Başbakanlõğa bağlõ olarak çalõşan Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştõrma Kurumu nun (TÜBİTAK) tarõmla ilgili konularda ulusal araştõrma politikalarõ belirlemek gibi resmi bir görevi vardõr. Ancak tarõm araştõrmalarõnõn yürütülmesinde oynadõğõ rol büyük değildir. Günümüzde ulusal tarõm araştõrmalarõ politikasõnõn tümünü idare etmek ve yönlendirmekten resmi olarak tek başõna sorumlu bir tarõmsal araştõrma otoritesi yoktur. İş olanağõ sağlama, fon yaratma gibi, ancak Bakanlar Kurulu ve Bakanlõklar düzeyinde alõnacak kararlar, DPT ve ilgili bakanlõklarõn yönetimindedir. Ancak Tarõmsal Araştõrma Genel Müdürlüğü, Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü, üniversiteler ve diğer UTAS kurumlarõ ve bunlarõn bağlõ bulunduğu bakanlõklar, araştõrma politikalarõnõ birbirlerinden bağõmsõz şekilde belirlemektedirler. (2) DOKAP bölgesinde tarõm araştõrmalarõ DOKAP bölgesindeki çeşitli tarõm araştõrma faaliyetlerinden sorumlu araştõrma kurumlarõ şunlardõr: (i) TKİB ye bağlõ Tarõmsal Araştõrma Genel Müdürlüğü Samsun daki Karadeniz Bölgesel Tarõmsal Araştõrma Kurumu, Erzurum daki Doğu Anadolu Tarõmsal Araştõrma Kurumu, Giresun daki Fõndõk Araştõrma Enstitüsü, Ordu daki Arõcõlõk Araştõrma Ensititüsü, Samsun ve Erzurum daki Veterinerlik Kontrol ve Araştõrma Enstitüsü ve Erzincan daki Bahçe Bitkileri Araştõrma Enstitüsü. (ii) Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü Samsun daki Köy Hizmetleri Araştõrma Enstitüsü (iii) Orman Bakanlõğõ 1-44

64 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) (iv) (v) Trabzon daki Doğu Karadeniz Ormancõlõk Araştõrma Enstitüsü Kamu Teşebbüsleri Araştõrma Enstitüsü Rize deki Çay Araştõrma Enstitüsü Tarõm Bilimleri Fakülteleri Trabzon daki Karadeniz Teknik Üniversitesi Ormancõlõk Fakültesi Tarõmsal Yayõm (1) Kurumsal yapõ Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ merkez teşkilatõndaki Organizasyon ve Destek Genel Müdürlüğü, kooperatifler ve el sanatlarõnõ desteklemenin yanõ sõra yayõm faaliyetlerinden de sorumludur. Her ilde bulunan tarõm müdürlükleri yedi bölümden oluşur. Bölümlerden biri de Çiftçi Eğitimi ve Geliştirme (ÇEG) bölümüdür. Bazõ ilçelerde, il müdürlüklerinin görevlerine paralel olarak, ilçedeki tarõm faaliyetlerinin tümünden sorumlu, ilçe tarõm müdürlükleri de bulunmaktadõr. Her ilçede, insanlarõn büyük ölçüde tarõmla ilgilendiği çok sayõda köy vardõr. Bu köylerden bazõlarõ seçilerek, buralara çiftçilerle birlikte çalõşan Köy Grup Teknisyenleri gönderilmiştir. (2) Yayõm Yöntemi Mevcut yaklaşõm, ilk başta Eğitim ve Ziyaret sistemi üzerine kurulmuştur. Sonradan bir çok değişikliğe uğrayan sistem, 1984 de mevcut yapõsõna kavuşmuştur. ÇEG bölümü, çiftçiler ile geliştirme ve araştõrma faaliyetleri arasõndaki temasõ sağlamayõ amaçlamõştõr. Bu doğrultuda çiftçileri bilgilendirmek, onlardan bilgi almak, tarõmsal araştõrma enstitüleriyle yakõn bağlantõ içinde çalõşmalarõnõ sağlamak gibi konular üzerinde yoğunlaşmõştõr. ÇEG bölümü, tanõtõmlar, çiftçi toplantõlarõ, çiftlik ziyaretleri, kõsa ve uzun dönem kurslar gibi çeşitli faaliyetlerin yer aldõğõ yõllõk geliştirme programlarõ hazõrlar. ÇEG de çalõşan uzmanlar ekibi, saha çalõşmalarõ yapan ve Köy Grup Teknisyenleri ne gerekli teknik yardõm ve eğitimi sağlar. Köy Grup Teknisyenlerinin sorumluluğu, çiftçilerin problemlerini saptamak ve bunlarõ kendileri çözememişlerse bir üst düzey yayõm ve araştõrma kademesine ulaştõrmaktõr. Bunun dõşõnda verimlilik ve geliri artõrmak amacõyla homojen çiftçi gruplarõna uygun teknik bilgiyi sağlamaktõr. Yayõm faaliyetleri, çiftçilerin, tarla ürünleri, bahçe bitkileri, sebze yetiştirilmesi, hayvancõlõk gibi çeşitli konularda bilgilendirilmelerinden oluşturur. (3) Sorunlar Mevcut kurumsal yapõya rağmen, tarõmsal yayõm faaliyetlerinin etkin bir şekilde uygulanmasõnõ engelleyen çeşitli etmenler söz konusudur: 1-45

65 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) (i) (ii) Yayõm faaliyetleri için bütçe ayrõlmamasõ Yayõm faaliyetleri için özellikle ayrõlmõş bir bütçe kalemi yoktur. Bu faaliyetler, il yönetimlerinin bütçesi kullanõlarak yürütülmektedir. Bu nedenle, il yönetiminin belirlediği önceliklere bağlõ kalõnmaktadõr. Merkezi ve yerel yönetimler arasõndaki iletişimin yetersizliği Yayõm faaliyetleri konusunda, merkezi yönetim ve iller arasõndaki tek iletişim resmi yazõşmalar aracõlõğõyla kurulmaktadõr. yayõm, araştõrma ve eğitim faaliyetleri birbirinden kopuk bir şekilde yürütüldüğünden, etkili bir sonuca ulaşõlamamaktadõr. (iii) Politikalarõn belirlenmesinde çiftçi katõlõmõnõn sağlanmamasõ Çiftçi katõlõmõnõn sağlanmamasõndan dolayõ, ortaya çõkan sistem, hizmeti sunanlar tarafõndan yönlendirilen bir yayõm çalõşmasõdõr. Bu nedenle, yayõm faaliyetleri genellikle çiftçinin gerçek ihtiyaçlarõndan uzaktõr. (iv) Araştõrma ile yayõm faaliyetleri arasõndaki iletişimin yetersizliği Araştõrma ve geliştirme faaliyetleri arasõnda, etkin bir diyalog kurulamamõştõr. Bir yandan en güncel araştõrma sonuçlarõ çiftçiye zamanõnda iletilemezken, diğer yandan çiftçinin istekleri araştõrmacõya ulaşmamaktadõr Kredi Tarõmsal krediler, çiftçilerin yeni girdileri kullanmaya başlamalarõna ya da yeni yatõrõmlar yapmalarõna yardõmcõ olmalarõ bakõmõndan çok önemlidir. (1) Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankasõ 1863 yõlõnda kurulan Ziraat Bankasõ, Türkiye nin en eski ve en büyük kamu bankasõdõr. Mevsimlik krediler ve yatõrõm kredileri vererek tarõm sektörüne mali destek sağlayan en önemli kurum durumundadõr. Bireylere ve çiftçi gruplarõna doğrudan ya da Tarõm Kredi Kooperatifleri (TKK) aracõlõğõyla kredi kullandõrmaktadõr. Krediler, hükümetin uyguladõğõ tarõm politikasõ doğrultusunda, verilen talimatlara göre dağõtõlmaktadõr. Ziraat Bankasõ nõn Türkiye genelindeki 1,271 şubesinden 85 i DOKAP bölgesindedir. Bunlarõn 10 u Artvin de, 13 ü Giresun da, 6 sõ Gümüşhane de, 16 sõ Ordu da, 14 ü Rize de, 23 ü Trabzon da ve 3 ü Bayburt tadõr. İşletme kredileri ve yatõrõm kredileri olmak üzere iki çeşit kredi vardõr. Bunlardan ilki olan işletmeye yönelik ya da kõsa vadeli krediler, tohum, gübre, tarõm ilaçlarõ ve benzeri girdilerin finansmanõ için verilmektedir. Bunun dõşõnda, tarõmda kullanõlan makinelerin işletim ve bakõmõ, hayvan ve tavuk alõmõ, tarõm ürünlerinin pazara taşõnmasõ gibi her tür işletme sermayeside bu kredilerden karşõlanabilir. İşletmeye yönelik krediler kapsamõnda yer alan bir başka kredi ise, seracõlõk, çiçek yetiştiriciliği, sulama, ipek böceği üretimi gibi özel üretim faaliyetleri için verilen 1-46

66 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) kredilerdir. Yatõrõm kredileri ya da orta ve uzun vadeli kredilerse, tarõm işletmelerinin yapacağõ yatõrõmlar için kullandõrõlmaktadõr. Krediye başvurabilmek için, kredi kullanõcõlarõnõn gayri menkul ya da grup güvenilirliği gibi teminatlar göstermeleri zorunludur. Bunu yanõ sõra, hem işletmeye hem de yatõrõma yönelik kredilerde, kullanõcõnõn toplam yatõrõmõn yüzde 25 i ile yüzde 60 õ arasõnda değişen bir öz sermayeye sahip olmasõ gerekmektedir. Bu oranõ belirleyen kredinin kullanõlacağõ alandõr (Tablo 41). Tablo 41 Öz Sermaye Katkõ Oranõ Kredi türü Öz sermaye katkõ oranõ (%) İşletmeye yönelik krediler Tavukçuluk kredisi (broiler ve yumurta tavuğu) Seracõlõk (çiçek yetiştiriciliği) 40 Diğer işletme kredileri 25 Yatõrõm kredileri Süt ürünleri ve damõzlõk koyun üretimi Tarõma dayalõ sanayi 60 Traktör Seracõlõk Diğer yatõrõm kredileri 25 Kaynak: Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankasõ büyüklüğe (miktara) bağlõ olarak büyüklüğe (miktara) bağlõ olarak 25 ilk alõm için; 50 ikinci alõm için büyüklüğe (miktara) bağlõ olarak Faiz oranlarõ, 1 Temmuz 1998 itibariyle, işletme sermayesi ve yatõrõm kredilerinin konusuna bağlõ olarak, yüzde 54 ile yüzde 75 arasõnda değişmektedir. Vade dönemleriyse, Tablo 42 de görüldüğü üzere, işletme kredilerinde 3 ile 24 ay, yatõrõm kredilerindeyse 7 ile 20 yõl arasõnda değişmektedir de, Ziraat Bankasõ nõn ülke çapõnda dağõttõğõ kredi tutarõ milyar liradõr. Bunun milyar lirasõ işletme kredileri, milyar lirasõ özel tarõm kredisi ve milyar lirasõ yatõrõm kredisi olarak kullandõrõlmõştõr. Toplam kredi miktarõnõn yüzde 70 i, yani milyar lirasõ Tarõm Kredi Kooperatifleri aracõlõğõyla dağõtõlmõştõr. 1-47

67 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Tablo 42 Kredi Türlerine Göre Faiz Oranlarõ ve Vade Dönemleri Kredi türü Faiz Vade dönemi Oranõ(%) İşletme kredileri Bitkisel üretim kredileri 65 2 yõl Kimyasal gübre kredisi 65 2 yõl Hayvan yetiştiriciliği kredisi Yumurta üretimi (damõzlõk yõl 18 ay stoğu ve günlük civciv alõmõ) Tarõmsal sulama kredisi 65 2 yõl Çiftçi tüketici kredisi 75 3 ay Yatõrõm kredileri Hayvancõlõk yatõrõm kredisi Süt sõğõrõ alõmõ (2 yõllõk bağõş) yõl 8 yõl Arazi alõm kredisi 65 7 yõl Tarõmsal yatõrõm kredisi Çiftlik gübrelenmesi yõl 3 yõl Tarõmsal sulama kredisi yõl Traktör kredisi 71 7 yõl Hasat kredisi 71 7 yõl Diğer ekipman kredisi 65 7 yõl Tarõma dayalõ sanayi kredisi (tohumu da içerir) yõl Kaynak: Türkiye Ziraat Bankasõ Ziraat Bankasõ nõn 1998 yõlõnda DOKAP bölgesinde dağõttõğõ toplam kredi miktarõ milyar liradõr. Bu kredinin dağõlõmõ Tablo 43 de görülmektedir. İşletmeye yönelik, özellikle hayvan yetiştiriciliği için kullandõrõlan krediler, milyar lirayla, dağõtõlan toplam kredinin yüzde 75,5 ini oluşturmaktadõr. Sadece Ordu ve Rize de, çay ve fõndõk üretiminden dolayõ tarõm üretimi ve kimyasal gübre için sağlanan kredi miktarõ önemli bir yer tutar. 1-48

68 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Tablo 43 DOKAP Bölgesinde Ziraat Bankasõ Tarafõndan Dağõtõlan Tarõm Kredileri, 1998 İşletmeye yönelik kre. Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Birim: milyar lira Rize Trabzon Bayburt DOKAP Türkiye Tarõmsal ü. (normal) Tarõmsal ü. (özel) * Hayvan yetiştirici Kimyasal gübre Çiftçi tüketici kre. 972 Ara toplam Yatõrõm kredileri Tarõmsal ü. (normal) Tarõmsal ü. (özel) Hayvancõlõk yatõrõmõ Tarõm araçlarõ ve ekip Ara toplam Toplam Not: *: Türkiye de, özel tarõm kredileri, işletmeye ve yatõrõma yönelik kredilerin toplamõdõr. Kaynak: Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankasõ Tarõm Kredi Kooperatifleri (TKK) Tarõm Kredi Kooperatifleri, tüm kredi portfolyolarõnõ finanse eden Ziraat Bankasõ nõn yol göstericiliğinde çalõşmaktadõr. TKK nõn çalõşmalarõ Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ tarafõndan denetlenir. Tarõm Kredi Kooperatifleri nin tüm faaliyetlerine ilişkin politikalarõ belirleyen bir Merkez Birlik, 17 Bölge Müdürlüğü ve toplam 1,57 milyon üyeli kooperatif vardõr yõlõnda Ziraat Bankasõ tarafõndan verilen kredilerin yüzde 76 sõ TKK aracõlõğõyla dağõtõlmõştõr. DOKAP bölgesinde 171 TKK bulunmaktadõr. Bu kooperatiflerden, 12 si Artvin de, 46 sõ Giresun da, 6 sõ Gümüşhane de, 47 si Ordu da, 8 i Rize de, 41 i Trabzon da ve 11 i Bayburt tadõr. Kooperatiflerin üye sayõsõ, Haziran 1999 itibariyle dur. Üyelerin illere dağõlõmõ ise Ordu daki üye ile Bayburt taki üye arasõnda değişmektedir. 1-49

69 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) ORKÖY Fonu Orman Bakanlõğõ na bağlõ ORKÖY fonu, orman alanlarõnõn içinde ya da yakõnõnda yer alan orman köylerine kredi sağlamaktadõr. ORKÖY fonu, kõsa, orta ve uzun vadeli krediler sağlar. Uzun vadeli krediler 20 yõla kadar uzanabilir. Faiz oranlarõysa Ziraat Bankasõ nõn çiftçi ya da kooperatiflere uyguladõğõ oranõn üçte biri kadardõr. ORKÖY fonunun bir bölümü, devlet bütçesinden gelmekte, geri kalanõ ise Orman Bakanlõğõ bünyesinde satõlan orman ürünlerinden elde edilen kârdan oluşmaktadõr. Fonun yõl boyunca ne kadar borç dağõtacağõ ve ne kadar kredi kullandõracağõ, her ORKÖY il ofisi için sabit olarak belirlenir. Başka kaynaklardan kredi alma imkanõ olmayan çiftçiler, ortak sorumluluk esasõna dayanarak ORKÖY fonundan kredi alabilirler. 1-50

70 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) 3. BÖLÜM TARIM VE ORMANCILIK SEKTÖRÜNÜN KALKINMASI 3.1 Tarõmsal Kalkõnmayla İlgili Kurumlar Merkezi Yönetim Kurumlarõ (1) Devlet Planlama Teşkilatõ (DPT); Ekonomik Sektörler ve Koordinasyon Genel Müdürlüğü; Tarõm ve Gõda Şube Müdürlüğü Tarõm ve Gõda Şube Müdürlüğü, DPT de yapõlan yeni kurumsal düzenleme kapsamõnda dört ay önce kurulmuştur. Müdürlük, tarõm üretimi, hayvancõlõk, ormancõlõk, balõkçõlõk, gõda sanayileri, tarõm politikalarõ, toprak ve su kaynaklarõ bölümlerinden oluşmaktadõr ve 13 çalõşanõ vardõr. Müdürlüğün (ya da DPT nin) temel görevi, beş yõllõk kalkõnma planlarõ ve bu planlar doğrultusunda yõllõk programlar hazõrlamaktõr. Beş yõllõk kalkõnma planlarõnõn hazõrlanmasõ aşamasõnda müdürlük, kamu sektörüyle ilgili kamu ve özel sektör kurumlarõyla sivil toplum örgütlerini davet eder. Bu kurum ve örgütler bir komite oluşturur. Bu aşamadan sonra komite, kalkõnma planõyla ilgili özel bir rapor hazõrlar ve bir sonraki beş yõllõk kalkõnma planõnõn uygulanmaya başlamasõndan yaklaşõk bir buçuk yõl önce, bu raporu tamamlayarak meclise sunar. Altõncõ beş yõllõk kalkõnma planõnda, fiziksel gelişme üzerinde durulmuştu. Ancak uygulamada olan yedinci beş yõllõk plan daha çok politikalar üzerinde yoğunlaşan bir yol izlemektedir. (2) Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ (TKİB) TKİB, devlet hizmetleri ile tarõmsal faaliyetler arasõndaki iletişimi sağlayan bakanlõktõr. Bakanlõk bünyesinde, kõrsal alanlara ve köylere çeşitli tarõm hizmetleri götüren dört genel müdürlük bulunmaktadõr: Tarõmsal Üretim ve Geliştirme Genel Müdürlüğü (TÜGEM): Dõşarõdan ya da ülke içinden finanse edilen tüm tarõmsal ve kõrsal kalkõnma projelerinin hazõrlanmasõ, onaylanmasõ ve uygulanmasõndan sorumludur. Tarõmsal Teşkilatlandõrma ve Destekleme Genel Müdürlüğü: Çiftçi teşkilatlarõnõn (kooperatifler ve kooperatif birlikleri) kurulmasõ, çiftçilerin eğitilmesi ve tarõmsal geliştirme faaliyetlerinden sorumludur. Tarõmsal Araştõrmalar Genel Müdürlüğü: Ürün yetiştiriciliği, hayvancõlõk, gõda ve yemler konusundaki araştõrmalarõn yürütülmesinden sorumludur. TKİB altõndaki tüm tarõmsal araştõrma enstitüleri bu genel müdürlüğe bağlõdõr. Koruma ve Kontrol Genel Müdürlüğü: Hayvan ve bitki hastalõklarõ, zararlõlarõn kontrolü ile gõda ve yemlerin kalite kontrolünden sorumludur. TKİB nin saha çalõşmalarõ, Tarõm İl Müdürlükleri aracõlõğõyla İlçe Müdürlükleri tarafõndan uygulanmaktadõr. Tarõm İl Müdürlüklerinin başõnda, Tarõm ve Köy İşleri Bakanõ nõyla eşdeğer yetkilere sahip il müdürleri vardõr. İl müdürlükleri yedi 1-51

71 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) bölümden oluşur. Bunlar, 1) proje ve istatistikler, 2) hayvan sağlõğõ, 3) çiftçi eğitimi ve yayõm faaliyetleri, 4) bitki korumasõ, 5) kalite kontrol, 6) destekleme, 7) idari ve mali işlerdir Artvin de 7, Giresun da 15, Gümüşhane de 5, Ordu da 18, Rize de 11, Trabzon da 11 ve Bayburt ta 2 tane olmak üzere DOKAP bölgesindeki tüm ilçelerde Tarõm İlçe Müdürlükleri bulunmaktadõr. Ancak il ve ilçe müdürlüklerinin tümü, personelin nitelik ve sayõ bakõmõndan yetersizliğinden şikayet etmektedir. (3) Orman Bakanlõğõ Orman Bakanlõğõ, orman alanlarõnõn korunmasõ, kaynak kullanõmõ ve ağaçlandõrma çalõşmalarõndan sorumludur. Orman alanlarõ içindeki yer alan geniş meralarõn rehabilitasyonu da bu bakanlõğõn çalõşma alanõnda yer alõr. Bunun yanõ sõra, ORKÖY fonu aracõlõğõyla, orman alanlarõ içinde yürütülen ekonomik getirili faaliyetleri ve diğer tarõm etkinliklerini finanse eder. Orman Bakanlõğõ bünyesinde hizmete yönelik dört genel müdürlük bulunmaktadõr. Orman Genel Müdürlüğü: Kadastral çalõşmalardan, odun ve odun dõşõ tüm orman ürünlerinin kalitesinin tesbit edilmesinden, kesim ve değerlendirme faaliyetlerinden sorumludur. Ağaçlandõrma ve Erozyon Kontrolü Genel Müdürlüğü: Tüm tohum ve fidan üretimi ve ekimi işlerinden sorumludur. Milli Parklar ve Av-Yaban Hayatõ Koruma Genel Müdürlüğü: Milli park ve benzeri alanlarõn korunmasõndan, vahşi hayvanlarõn avlanmasõndan ve orman alanlarõ içindeki su kaynaklarõndan sorumludur. Orman Köy İlişkileri Genel Müdürlüğü (ORKÖY): Ormanlõk alanlarõn içinde ya da yakõnõnda bulunan köylerde (orman köylerinde), sosyal, kültürel ve ekonomik kalkõnmanõn desteklenmesinden sorumludur. Orman Bakanlõğõ bölge, il ve ilçe düzeyinde örgütlenmiş bir yapõya sahiptir. Ancak bu örgüt yapõsõ genel müdürlerin değişmesiyle birlikte değişmektedir. (4) Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü (KHGM) KHGM, kõrsal altyapõ hizmetlerinden sorumludur. Bu hizmetler, köy yollarõnõn inşasõ, küçük ölçekli sulama projeleri, hayvan sulamasõ amacõyla gölet yapõmõ, köylerin su, kanalizasyon ve elektrik ihtiyaçlarõnõn karşõlanmasõ, ormanõ olmayan su havzalarõnda toprak koruma ve erozyon kontrol faaliyetleri, tarõm alanlarõnda arazilerin birleştirilmesi ve toprak iyileştirme çalõşmalarõdõr. Saha çalõşmalarõ, bölge ve il müdürlükleri tarafõndan yürütülür. İlçe düzeyinde bir örgütlenme yoktur. Ordu İl Müdürülüğü, Samsun Bölge Müdürlüğü ne, diğer altõ il müdürlüğü ise Trabzon Bölge Müdürlüğü ne bağlõdõr. 1-52

72 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Diğer Kurumlar (1) Türkiye Ziraat Odalarõ Birliği Türkiye Ziraat Odalarõ Birliği, 1957 de çõkarõlan bir yasayla kurulmuştur. Birliğin üç temel işlevi vardõr: (i) baskõ grubu oluşturarak çifçilerin haklarõnõ savunmak, (ii) çiftçilere hammadde satmak ve (iii) çiftçilerin mal varlõğõnõ tescillemek. Yasa uyarõnca, 14 köyü olan her ilçe bir ziraat odasõna sahip olmak zorundadõr. Ülke çapõnda yaklaşõk 500 ziraat odasõ vardõr ve her birinin, tarõm faaliyetlerinin büyüklüğüne göre 1 ile 6 arasõ çalõşanõ vardõr. Birliğin yaklaşõk 50 çalõşanõ vardõr. Faaliyetlerini yürütmek için gerekli mali kaynak, odalardan toplanan üyelik aidatlarõ ve tarõm ürünlerinin satõşõndan elde edilen komisyondan sağlanmaktadõr. Tarõm ve Köyişleri Bakanlõğõ ve Ziraat Bankasõ aracõlõğõyla devletten alõnan destek, mali kaynaklarõn küçük bir bölümünü oluşturmaktadõr. (2) Fiskobirlik (Fõndõk Pazarlama Kooperatifleri Birliği) Fiskobirlik toplam üyeli 70 fõndõk kooperatifini temsilen, fõndõğõn pazarlamasõndan sorumludur. Fiskobirliğin merkezi Giresun dadõr. Birlik, iç fõndõğõ kavrulmuş fõndõk, fõndõk unu, fõndõk püresi halinde işleyen ve günlük kapasitesi 100 ton civarõnda olan modern bir fabrikaya sahiptir. Bunun dõşõnda Fiskobirlik, çiftçilerin ürünlerini getirdiği 60 ürün toplama merkezine sahiptir. Birlik, çiftçiden fõndõk satõn almanõn yanõ sõra onlara girdi finansmanõ için kredi de verir. 3.2 Plan ve Programlar Merkezi yönetim projeleri IFAD tarafõndan finanse edilen 1995 tarihli Ordu-Giresun Kõrsal Kalkõnma Projesi, DOKAP bölgesinde hükümet tarafõndan yönetilen tek tarõm projesidir. Projenin hedefi, iki ildeki köylülere yardõm ederek, onlarõn yaşam standartlarõnõ yükseltmektir. Bunu sağlamak için doğal kaynaklarõn sürdürülebilir bir şekilde kullanõmõ öngörülmüştür. Projenin, toplam nüfusu kişi olan 320 köye ulaşmasõ beklenmektedir Proje, üç temel strateji kapsamõnda aşağõdaki faaliyetleri içerir: (1) Köy halkõnõn gelirini artõrmak yem kalitesini iyileştirerek hayvan üretimini artõrmak, tarõm üretimini, özellikle fõndõk üretimini desteklemek ve alternatif gelir getirici faaliyetleri, özellikle arõcõlõğõ desteklemek. (2) Ormancõlõkla geçinen köy halkõnõn gelirini artõrmak, 1-53

73 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) hem devlet ormanlarõnda hem de özel ormanlarda odun üretimini artõrmak ve meralarõ iyileştirmek. (3) Yaşam standartlarõnõ yükseltmek, köyler düzeyinde ulaşõmõ sağlamak (özellikle tali yollar inşa etmek); küçük ölçekli sulama tesislerinin rehabilitasyonu ve sõnõrlõ sayõda yeni projelerin yapõmõna ön ayak olmak ve köylerdeki içme suyu sistemini geliştirmek. Proje, köy halkõna yarar sağlamak amacõyla, köyler düzeyinde katõlõmcõ bir planlama yaklaşõmõ izler. Bunun ötesinde, yukarõdan aşağõya düzenlenmiş planlama aşamalarõnõ da gözönünde bulundurarak, farklõ kurumlarca sunulan hizmetler arasõndaki eşgüdüm eksikliğini de ele almõştõr. Çalõşmanõn IFAD õn görevlendirdiği bir grup tarafõndan ayrõntõlõ biçimde incelenmesinin ardõndan GOT ile görüşülmüş ve projeye 1999 yõlõnda başlanmõştõr. Projenin tasarõmõ, sulama ve tali yollarõ da içerecek şekilde yapõlmõştõr İl Özel İdarelerine ait Projeler Seracõlõğõn geliştirilmesi: DOKAP bölgesindeki illerde tarõm alanlarõnõn kõsõtlõ olmasõ, seracõlõğõn ön plana çõkmasõna neden olmuştur. Seracõlõk, yoğun tarõmõn yapõlabilmesi için akõlcõ bir alternatif oluşturur. Yüksek õsõlõ seralarda, ürünler yõlõn daha erken aylarõnda ekilip daha çabuk mahsül alõnabilir. Bu sayede yõlda iki mahsül almak mümkündür. Bölgede 1998 yõlõna dek kurulan sera sayõsõ, Artvin de 107, Giresun da 600, Gümüşhane de 115, Ordu da 3,200, Rize de 157, Trabzon da 500 ve Bayburt ta 23 tür. Seralarõn büyüklükleri, ilden ilde farklõlõklar göstermekle birlikte 90 ile 312 m 2 arasõnda değişmektedir. İl Tarõm Müdürlükleri, İl Özel İdaresi ya da Sosyal Yardõmlaşma Vakõflarõnõn kaynaklarõnõ kullananarak çifçilere teknik ve mali destek vermektedir. Ürün çeşitliliği: Bölgede çay ve fõndõk gibi iki baskõn ürün tarõmõna bağõmlõlõğõ azaltmak için çalõşmalar yapõlmaktadõr. Bölgede yetiştirilmesi mümkün diğer ürünler kivi, üzüm, trabzon hurmasõ, kiraz, mandalina, portakal, çilek, ahududu, böğürtlen, yaban mersini, ceviz ve kestanedir. Sulanan alanlarõn artmasõyla iç kesimlerde yer alan Gümüşhane ve Bayburt ta patates, şeker pancarõ ve fasulye gibi ürünlerin daha yaygõn olarak yetiştirilmesi beklenmektedir. 1-54

74 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Hayvancõlõğõn geliştirilmesi: Gümüşhane ve Bayburt taki Tarõm İl Müdürlükleri, sulanan alanlarõn artmasõyla birlikte, yem üretimini geliştirerek hayvancõlõğõ desteklemeyi planlamaktadõr. Kõşõn yaşanan yem sõkõntõsõnõn gidermek için de silaj üretim sistemini yaygõnlaştõrmaya çalõşmaktadõrlar. Bu doğrultuda mõsõr üzerine yapõlan deneylerden olumlu sonuçlar alõnmõştõr. Aile işletmelerinde süt ürünlerinin geliştirilmesi: Orman köylüleri de dahil, küçük çiftçileri desteklemek amacõyla, geleneksel işletmelerin yaptõğõ sütçülük teşvik edilmektedir. Örneğin Rize ye, toplam 57 jersey ineği getirilmiştir. Bu ineklerin maliyeti, sosyal yardõmlaşma vakfõndan alõnan, sõfõr faizli dört yõllõk krediyle karşõlanmõştõr. Yemleri Erzurum dan gelen bu inekler, günde 14 litre süt vermekte ve sütün litresi pazarda liraya satõlmaktadõr. Arõcõlõğõn geliştirilmesi: DOKAP bölgesi, bal üretimin yoğun olduğu bir bölge olarak tanõnõr. Tarõm İl Müdürlükleri arõcõlõğõ daha da ileri noktalara götürmeyi istemektedir. Mantar yetiştiriciliğinin geliştirilmesi: Ormanlõk alanlarda çok sayõda doğal mantar yetişmektedir. Kentlerde mantar tüketimi alõşkanlõğõ yaygõn olmasa da (Tarõm İl Müdürlüğü ne göre, Trabzon nüfusunun yaklaşõk yüzde 10 u mantar yemektedir) Tarõm Müdürlükleri, kültür mantarõ üretim teknolojilerini tanõtarak ve mantarõn reklamõnõ yaparak, mantar üretimini artõrmayõ hedeflemektedir. Trabzon da şu anda küçük çaplõ 12 kültür mantarõ yetiştiricisi vardõr. Aşõlama yoluyla kestane üretimi: Artvin Orman İl Müdürlüğü, orman köylüleri ve çiftçilerin gelirlerini artõrmak amacõyla, 1998 yõlõnda beş yõllõk bir kestane geliştirme projesi başlatmõştõr. Proje, kestanenin doğal olarak yetiştiği Arhavi, Hopa, Borçka ve Murgul ilçelerinde toplam hektarlõk bir alanõ kaplamaktadõr. Bu alanda bulunan kestane ağacõ sayõsõnõn 2,1 milyon (hektar başõna 100 ağaç) olduğu tahmin edilmektedir. Doğal ortamda yetişen kestane ağaçlarõ, kaliteli kestane filizleriyle aşõlanmaktadõr. Bu sayede filizlerin çabuk büyümesi ve hasatõn erken yapõlmasõ sağlanmaktadõr. Orman İl Müdürlüğü, öncelikle gönüllü çiftçilerin çoğunlukta olduğu bir köyü pilot bölge olarak seçmiştir. Burada orman köylülerini ve çiftçileri aşõlama tekniğini öğrenmeye davet etmiştir. Daha sonra, çiftçilere, bir yõllõk ihtiyaçlarõnõ karşõlayacak kestane filizi dağõtmõştõr. Büyük ve tatlõ olmasõyla tanõnan Osmanoğlu kestanelerinin asõl yetişme ortamõ, Kütahya nõn Şimal ilçesidir. İlk yõl içinde, bir ağaca iki yeni filiz olmak üzere kestane ağacõ aşõlanmõştõr. İkinci yõldan itibaren, orman köylüleri ve çiftçilerin önceki yõl aşõlanan ağaçlarõn yeni filizleriyle diğer kestane ağaçlarõnõ aşõlamayõ sürdürmeleri beklenmektedir. 1-55

75 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Genellikle bir filizden, beş yeni filiz kazanõlmaktadõr. Tahminlere göre ilk hasat, aşõlama yapõldõktan üç yõl sonra başlayacaktõr. Kestaneler tatlandõrõlarak kestane şekeri ya da kestane şurubu olarak kullanõlacaktõr. Bunun dõşõnda kestaneyi pasta ve pilavlarda kullanmak mümkündür. Kestane ağaçlarõndan elde edilen kereste, mobilya ya da gemi yapõmõnda kullanõlabilir. Ceviz üretimi Artvin Orman İl Müdürlüğü, ceviz üretimini artõrmak amacõyla aşõlanmõş ceviz ağacõ fideleri yetiştirmeye başlamõştõr. Aldanuç, Şavşat ve Yusufeli ilçeleri ceviz üretimi için potansiyel alanlar olarak belirlenmiştir. Kuşburnu üretimi Gümüşhane şehir merkezi yakõnõnda bir kuşburnu fabrikasõ faaliyet göstermektedir. Gümüşhane Ticaret Odasõ ve 11 yerli işadamõ tarafõndan ortaklaşa işletilen fabrikanõn yõllõk kapasitesi ton civarõndadõr. Fabrikanõn başlõca ürünleri kuşburnu çayõ, suyu ve konsantresidir. Bunun yanõ sõra fabrikada kayõsõ ve böğürtlen marmelatõ da üretilir. Hammaddenin yaklaşõk yüzde 60 õ genellikle yöredeki çiftçiler tarafõndan sağlanõr. Bölgede çeşitli kuşburnu cinsleri yetişmektedir. Bu zenginlik, belli bir kalite standardõnõn oluşturulmasõnõ güçleştirmektedir. Erzurum Üniversitesi tarafõndan yakõn zamanda kuşburnu cinsleriyle ilgili yapõlan araştõrma, en kaliteli kuşburnu cinsinin Gümüşhane de yetiştiğini göstermiştir. Bu araştõrmadaki değerlendirme kriterleri meyve büyüklüğünün yanõ sõra meyvenin su, mineral ve vitamin içeriği olmuştur. Tarõm İl Müdürlüğü tarafõndan, kaliteli cinslerin fide sayõsõnõ artõrmak amacõyla kõsa sürede bir fide istasyonu kurulacaktõr. Bu çalõşmalarõn sonunda Gümüşhane kuşburnunun ün kazanmasõ beklenmektedir. Meyve ve şifali bitki üretimi: Harşit Çayõ boyunca õlõman bir mikro klimaya rastlamak mümkündür. Gümüşhane Tarõm İl Müdürlüğü, bölgenin bu özelliğini kullanarak çilek, elma, kayõsõ gibi meyvelerin üretimin artõrmaya çalõşmaktadõr. Bu sayede böğürtlen ve dut gibi meyvelerin reçel ve jöle üretiminde kullanõlmasõ da mümkün olabilir. Gümüşhane nin yüksek düzlüklerinde yetişmekte olan şifalõ bitkilerse yerel halk tarafõndan uzun yõllardan beri tedavi amacõyla kullanõlmaktadõr. 1-56

76 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) 4. BÖLÜM TARIM VE ORMANCILIK SEKTÖRÜNÜN GELİŞİM STRATEJİSİ 4.1. Tarõm (1) Kõsõtlayõcõ etkenler DOKAP bölgesi tarõm sektörü, bitki üretimi ve hayvancõlõktan oluşur. Bu sektör, kõyõ bölgesinde, önemli bir pazar payõna sahip fõndõk ve çay, iç kesimlerdeyse hayvancõlõk, yem bitkileri ve tahõl üzerine kurulmuştur. Ancak sektör durgun bir dönem geçirmektedir ve bölge kalkõnmasõnõ desteklemek için durgunluğa neden olan kõsõtlayõcõ etkenlerin ortadan kaldõrõlmasõ gerekmektedir. Bu konudaki başlõca etkenler şunlardõr: 1. sert doğa koşullarõ 2. kamu sektörüne bağõmlõlõk 3. girişimci yaklaşõm ve organize çiftçiliğin eksikliği 4. tarõma uygun topraklarõn kõsõtlõ olmasõ ve toprak tasarruf sistemi 5. altyapõ desteğinin yetersiz olmasõ 6. hayvancõlõk alt sektörünün yapõsal zayõflõğõ Sert doğa koşullarõ Dik dağ sõralarõ ve ovalõk alanlarõn sõnõrlõ olmasõ, tarõm faaliyetlerini büyük ölçüde kõsõtlamaktadõr. Bu koşullar altõnda makinalaşma da zor olduğundan, tarõm faaliyetleri çoğunlukla insan gücüne dayanmaktadõr. Bu nedenlerle yeterli büyüklükte işletme oluşumu ile ölçek ekonomisine ulaşmak oldukça güç olmaktadõr. İç bölgelerde iklimin kurak olmasõ (yõllõk yağõş miktarõ mm), ürün yetiştirilmesini zorlaştõrõrken, yüksek kesimlerinde sõcaklõğõn düşük olmasõ ürün çeşitliliğini kõsõtlar. Rize ve diğer kõyõ illerinin bazõ kesimlerinde, yõlõn ortalama 170 günü bulutlu geçer. Bunun doğal bir sonucu olarak yõllõk yağõş miktarõ mm nin üstünde seyreder. Yoğun yağõş toprağõn yõkanarak kaybolmasõna ve yapõsõnõn asidikleşmesine neden olur. Bu da ürün verimliliğini düşüren bir etkendir. Ürünün yetiştirilmesinde olumsuz etki yaratan bir başka faktör de güneş õşõğõnõn yetersiz olmasõdõr. Bölgede başat ürünün çay olmasõ tüm bu iklim ve toprak koşullarõyla açõklanabilir. Devlet sektörüne aşõrõ bağõmlõlõk Kõyõ bölgelerinde politik birer ürün olan çay ve fõndõk baskõndõr. Son yõllarda görülen aşõrõ üretim eğiliminin en büyük nedeni, devletin ürünleri satõn alõrken uyguladõğõ yüksek subvansiyonlardõr. Subvansiyonlar, bir yandan kamu sektörünün mali 1-57

77 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) kaynaklarõnõ zorlarken, öte yandan da çiftçilerin girişimcilik ruhlarõnõ kaybetmelerine ve tümüyle bu ürünlere yönelmelerine neden olmaktadõr. Fõndõk, çay, şeker pancarõ ve tütün gibi, devlet ve devlete bağlõ şirketler tarafõndan satõn alõnan ürünlerin dõşõndaki diğer tarõm ve hayvancõlõk ürünleri etkin pazarlama kanallarõna sahip değildir. Çiftçilerde yeni bir pazar geliştirmeye yönelik bir çaba görülmez. Bunun eksikliği en çok sebze, süt ve et gibi bozulabilir ürünlerde hissedilmektedir. Girişimcilik ve çiftçi örgütlenmesinde eksiklikler Etkin üretim sistemlerinin geliştirilebilmesi için, ölçek ekonomisine ulaşõlmasõ gerekmektedir. Bunun için mümkün olan yerlerde araziler birleştirilerek aletli tarõm yapõlmalõdõr. Gümüşhane ve Bayburt ta tarõma uygun genişlikte ovallar olmasõna karşõn, çiftçiler kendi topraklarõnda farklõ farklõ ürünler yetiştirmekte, daha etkin bir üretim için örgütlenmeyi düşünmemektedir. Pazarlama olanaklarõ, bu konudaki faaliyetlerinin düzenli yapõlamamasõ ve girişimci yaklaşõmõn eksikliği nedeniyle kõsõtlõdõr. Uygun alanlarõnõn kõsõtlõ olmasõ ve toprak tasarrufu Kõyõ bölgelerinde uygun arazilerin kõsõtlõ olmasõ, tarõm üretiminin geliştirilmesini engellemektedir. Bölgedeki toprak tasarrufu belirsiz ve kurumsallaşamamõştõr. Bunun nedenleri teknik eleman ve donanõm eksikliği nedeniyle kadastro işlemlerinin gecikmesi ve coğrafi şartlarõn ağõr olmasõdõr. Doğa koşullarõ saha çalõşmalarõnõ güçleştirmektedir. Toprak tasarrufunun düzene oturtulamamõş olmasõ tarõm faaliyetlerinin etkinliğini azaltmaktadõr. Çiftçiler, orman sõnõrlarõnõn kesinleştirilmemiş olmasõndan faydalanarak tarõm alanlarõnõ genişletmek ve orman kaynaklarõndan yararlanmak için bu alanlarõ işgal ederler. Altyapõ desteğinin yetersiz olmasõ Bölgede hem fiziki altyapõ hem de üretici destek hizmetleri yetersizdir. Mevcut hektarlõk sulu tarõm alanõ, sulanmaya uygun alanõn sadece yüzde 14 ünü oluşturur. Çiftçilere yeni teknolojileri ulaştõrma konusunda çalõşanlarõn sayõsõ son derece az, geliştirme ve araştõrma faaliyetleri arasõndaki iletişimse yetersizdir. Bunun ötesinde ulaşõm sorunlarõ, sağlanan yardõmõn uzaktaki köylere ulaşmasõnõ engellemektedir. Tüm bunlara ek olarak, mevcut ürün deseni ve üretim sistemlerine olan bağõmlõlõk, Ar-Ge faaliyetlerini büyük ölçüde kõsõtlamaktadõr. Ziraat Bankasõ ve Tarõm Kredi Kooparatifleri aracõlõğõyla sağlanan kredi olanaklarõ tatmin edici olmasõna rağmen, çiftçilerin bunlardan yararlanmasõ güçtür. Bunun nedeni tarõm ürünlerinden elde edilmesi beklenen kârõn, kredilerin faiz oranlarõnõ karşõlamaya yetmemesidir. 1-58

78 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Hayvancõlõk alt sektörünün yapõsal yetersizliği Verimi düşük yerli õrklarõn kullanõlmasõ, yem üretim maliyetlerinin yüksek olmasõ ve kõş aylarõnda yeterli yemin bulunamamasõ, hayvancõlõk sektörünün rekabet gücünü düşürür. Bölgede saman üretimi için gerekli makinalar yetersizdir. Örneğin, Gümüşhane ve Bayburt ta, kuru ot kesim ve saman balyalama makinalarõnõn eksikliğinden dolayõ, kaba yem, özellikle yonca, hasattan sonra uzun süre tarlada bekletilmekte ve yağmur nedeniyle çürümektedir. Hayvancõlõk sektöründeki bir başka sorun da hastalõklardõr. Hayvanlar genelde karanlõk, nemli ve iyi havalandõrõlmayan ahõrlarda tutulmakta ve bu şartlar altõnda, çok sõk hastalanmaktadõr. hayvanlarõn iyileşmelerinin zaman almasõ büyümelerini de yavaşlatmaktadõr. Şap, hayvanlar arasõndaki en yaygõn hastalõktõr. (2) Hedefler Aşağõda tarõmsal kalkõnma hedefleri belirlenmiştir. Bu hedefler, DOKAP bölgesi kalkõnma hedefleriyle paralel olarak, ekonomik, sosyal ve çevre konularõnõ kapsar: 1) Yoğun ve çeşitlendirilmiş üretimi ve girişimciliği teşvik etmek. Böylelikle bölgenin sosyo-ekonomik yapõsõna katkõda bulunmak. Bu sayede istihdam yaratmak, çiftçi gelirlerini yükseltmek, yerel tüketim talebini ve sanayinin hammadde ihtiyacõnõ karşõlamak mümkün olacaktõr. 2) Uygun tarõmsal arazi uygulamalarõ ve yönetimiyle akõlcõ ve sürdürülebilir arazi kullanõmõnõ desteklemek. (3) Strateji DOKAP bölgesi geliştikçe, tarõmõn gayri safi bölgesel hasõladaki payõnõn düşmesi beklenmektedir. Ancak tarõm sektörü aynõ zamanda bölgesel kalkõnmaya önemli katkõlarda da bulunacaktõr. Tarõm sektörünün, istihdam yaratarak kõrdan kente göçü yavaşlatmasõ ve verimliliğin artmasõyla gelir seviyesini yükseltmesi beklenmektedir. Ayrõca, tarõma dayalõ sanayiler için hammadde üretecek ve tarõmsal hizmet sektörünün gelişimine katkõda bulunacaktõr. Bu beklentilerin karşõlanabilmesi, sektörünün yukarõda açõklanan zorluklarõnõn üstesinden gelmesiyle mümkün olacaktõr. Tarõm sektörü için geliştirilen temel strateji 5 sacayağõ üzerine kurulmuştur: 1. Ürün çeşitlendirmesi ve yoğunlaşma 2. Girişimciliğin gelişmesi 3. Toprak tasarrufunun iyileştirilmesi 4. Ar-Ge faaliyetlerinin artõrõlmasõ 5. Etkin teknolojinin kullanõmõ 1-59

79 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Çeşitlendirme ve yoğunlaştõrma DOKAP bölgesi tarõm üretiminde, kõyõ bölgelerde çay ve fõndõk, iç bölgelerde ise hayvancõlõğa hammadde sağlayan tahõl ve yem ürünleri hakimdir. Çay ve fõndõk kõyõ bölgelerindeki doğa koşullarõna iyi uyum sağlamõştõr. Ancak bu ürünlerin aşõrõ derecede üretimi ciddi sorunlar yaratmaktadõr. İç bölgelerde yer alan illerde devam eden sulu tarõm projelerinin tamamlanmasõyla, tarõm alanlarõnda önemli bir yayõlma beklenmektedir. Bu koşullar altõnda, ürün çeşitliliği de artõrõlacaktõr. Ürün çeşitliliği, toprak uygunluğu ve pazarlama olanaklarõ göz önünde bulundurularak, rekabet amacõyla desteklenmelidir. Kõyõ bölgelerinde kivi, çiçek, sebze gibi, ekonomik değeri yüksek ürünler yetiştirilir. İç kesimlerdeyse sulu tarõm olanaklarõnõn gelişmesiyle ürün yetiştirmede yeni sistemler devreye sokulabilir. Ayrõca, potansiyel alanlarda özel ürünlerin üretimi teşvik edilmelidir. Bu teşvik daha sonra bir köy-bir ürün kalkõnma modeline dönüşebilir. Tarõma uygun toprağõn kõsõtlõ olduğu göz önünde tutulursa, kõyõ bölgelerinde yoğun tarõm yapõlmasõ gerektiği görülür. Bu alanda gelişime açõk alanlar, sera üretimi ve küçük ölçekli hayvancõlõk ve tavukçuluk faaliyetlerinden oluşan entegre tarõmdõr. İç bölgelerde büyük ölçekli modern tarõm işletmelerinin kurulmasõ ve ilerlemiş hayvancõlõk sistemleri kullanmak amacõyla aletli tarõma geçilmesi, sulu tarõm projeleri tamamlanmasõyla mümkün olacaktõr. Mõsõr ve soya fasulyesi gibi yeni ürünlerin yetiştirilmesi ve silaj yapõmõ teşvik edilecek, hastalõklarõ önlemek ve verimliliğin devamõnõ sağlamak için ürün ekimi yaygõnlaştõrõlacaktõr. Girişimciliğin gelişmesi Satõş ve pazarlama kooperatifleri çerçevesinde örgütlenme, çiftçileri daha etkin pazarlama kanallarõyla tanõştõracaktõr. Bunun ardõndan, etkin bir pazar gelişimi için bu tür çabalar, pazar enformasyon sistemi ve hasat sonrasõ etkinliklerle desteklenmelidir. Çiftçilerin iş planlamasõ ve finans yönetimi konularõnda eğitilmeleri gerekmektedir. Bu eğitimler doğrultusunda, proje önerileri hazõrlayacak çiftçiler, bu önerileri tarõm kredi kooperatiflerine sunacaklardõr. Hazõrlanan bu proje önerilerinin içeriği araç satõn alõmõ ve hasat sonrasõnda kullanõlacak tesislerin inşasõ olacaktõr. Pazarlama için kredi başvurularõ ve kendi tesislerinde iş yönetimi konusunda verilecek eğitimin amacõ, çiftçilerde girişimcilik dürtüsünün geliştirilmesidir. Toprak tasarrufunun iyileştirilmesi Bu strateji tüm tarõm alanlarõ için geçerlidir. Ancak orman köylerine özel önem gösterilmesi gerekmektedir. Orman köylüleri, tecrit edilmiş yapõlarõ ve tarõm alanlarõnõn kõsõtlõ olmasõ nedeniyle sadece kendilerine yetecek kadar tarõm faaliyetinde bulunmaktadõrlar. Toprak tasarrufundaki belirsizliklerden ötürü, bu köylüler genellikle yakacak ihtiyaçlarõnõ karşõlamak, konut yapmak ve tarõm alanlarõnõ genişletmek amacõyla çevredeki orman alanlarõnõ kullanõrlar. Bu sayede 1-60

80 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) hayvanlarõ için gerekli otlak alanlarõ da sağlamõş olurlar. Tarõm faaliyetlerinin devamlõlõğõ teminat altõnda olmadõğõ için pek çok orman köylüsü, zarar verdiği ormanlõk alanlarõ terk ederek kente göçmüştür. Ormanlõk alanlardaki kadastro işlemleri ivedilikle tamamlanmalõ ve orman köyleri tarafõndan işgal edilen yerlerde, alanõn uygunluğuna göre, toprak kullanõm haklarõ belirlenmelidir. Ayrõca odun dõşõ orman ürünlerinin kullanõm haklarõnõn mülkiyeti de kesinleştirilmelidir. Ar-Ge faaliyetlerinin artõrõlmasõ DOKAP bölgesinde aşağõdaki maddeler göz önünde bulundurularak Ar-Ge çalõşmalarõ artõrõlmalõdõr: - pazar kanallarõnõ çeşitlendirmek için çay ihracatõ üzerine pazar araştõrmasõ, - kõş boyunca hayvanlarõ beslemek için silaj üretim teknolojisinin geliştirilmesi, - õrk õslahõ ve iyileştirilmiş hayvan yetiştiriciliği, yüksek kaliteli yem üretimi, hastalõk kontrolü ve daha iyi koşullarda hayvan barõnaklarõ içeren entegre hayvancõlõk kalkõnma projesi, - sulu tarõm yapõlan çiftçilik sistemlerinin kurulmasõ, - maksimum kâr elde etmek amacõyla seracõlõğõn yaygõnlaştõrõlmasõ, - orman köylülerine gelir kaynağõ yaratan tarõmsal ormancõlõk faaliyetlerinin yürütülmesi, - kestane, ceviz ve fõndõğõn işlenmesi, - üretimi artõrmak için kuşburnu üretim teknolojilerinin geliştirilmesi, - fõndõğa alternatif olarak ahududu, böğürtlen, yaban mersini, turunç ve benzeri ürünlerin yetiştirilmesi, - şifalõ bitki üretiminin geliştirilmesi, - yeni arõ türlerinin üretilmesi ve - etkin veteriner hizmetlerinin sunulmasõ. Çiftçi katõlõmlõ etkin geliştirme faaliyeti Mevcut geliştirme faaliyetinin kapasitesini artõrmak için çiftçiler geliştirme faaliyetlerin bir parçasõ olmalõdõr. Çeşitli bölgelerde bilgili, becerikli çiftçiler seçilerek yeni teknolojilerin kullanõmõ için eğitilmelidir. Gruplar halinde yapõlacak eğitim çerçevesinde, eğitilmiş çiftçilerin tarlalarõ, eğitim konusuna uygun olarak deney ve uygulama amacõyla kullanõlmalõdõr. Alt sektör stratejileri Tarõm sektörü için önerilen detaylõ stratejiler, Tablo 5.1 de alt sektörler bazõnda sunulmuştur. 1-61

81 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Tablo 44 Tarõm Sektöründe Alt Sektör Stratejileri Alt sektörler Durum Stratejiler Öncelik Ürünler Fõndõk Dünya pazarõnda Hakim bir konum Yüksek kaliteli yağ Yasal yaptõrõm yoluyla üretimin denetlenmesi Ürünlerin geliştirilmesi (işlenen ürünler) Giresun, Ordu, Trabzon Çay Yüksek kalitede çay üretimi (ilk hasat çayõ, organik çay, vb.) Ürünlerin geliştirilmesi Pazar araştõrmasõ Rize, Trabzon, Artvin Tahõllar (buğday, arpa, mõsõr, çavdar, yulaf, vb.) Yerel ekonominin Hareketlenmesine katkõda bulunmak üzere üretim/ verimlilikteki artõş Yerel tüketim, et ve yem sanayinin taleplerine dayalõ üretim planõnõn yapõlmasõ Diğer tarla ürünleriyle beraber dönüşümlü ekim sisteminin kurulmasõ (patates, şeker pancarõ, fasulye, vb.) Gümüşhane ve Bayburt ta sulu tarõm alanlarõ Büyük ölçekli çiftçilik için arazilerin birleştirilmesi Üretici kooperatiflerinin örgütlenmesi Makineleşme Yem ürünleri Hayvan yemlerine olan büyük talep Mõsõr ve soya fasulyesi üretimi yoluyla silaj üretim Makineleşme Çeşitlerin geliştirilmesi Gümüşhane ve Bayburt ta sulu tarõm alanlarõ Sebzeler Taze sebzeler için artan talep Günlük tüketim için düzenli talep Seracõlõğõn teşvik edilmesi (domates, salatalõk, marul, yeşil biber, çilek, vb.) Tüm DOKAP bölgesi Karõ artõrmak için birden fazla ürün ekmekpazar kanallarõnõn kurulmasõ Geçici sebzelerin erken ekimi için vinil kaplayõcõ kullanõlmasõ (lahana, marul, õspanak, vb.) Gümüşhane deki sulu tarõm alanlarõ 1-62

82 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Çiçek ve süs bitkileri Artan talep Yüksek değer Çiftçileri organize etmek Planlõ üretim Sözleşmeli çiftçilik Sahildeki İller Meyvalar Meyvalar için uygun õlõman iklim (elma, kiraz, şeftali, armut, kivi, vb.) İşlemek için çeşitli küçük meyvalar (frenk üzümü, böğürtlen, ahududu, dut) Ölçek ekonomisine ulaşõlmasõ Üreticilerin organize olmasõ Soğuk depolama Ürünlerin geliştirilmesi Turizmle bağlantõlar Sahildeki Iller Giresun, Gümüşhane, Rize, Trabzon Özel ürünler Hayvancõlõk ve tavukçuluk Hayvancõlõk (et ve süt ürünleri) Süt ürünleri (mandõracõlõk) Bir köy-bir ürün modeli Yüksek değerli ürün Büyük ölçekli üretim Aile işletmeleri Kaliteli kuşburnu üretiminin artõrõlmasõ (kalite kontrol) Şifalõ ot üretimi (envanter, araştõrma) Kültür mantarõ (envanter, araştõrma) Üretim sisteminin iyileştirilmesi (ahõrlar) ve yeni ftürlerin geliştirilmesi Veterinerlik hizmetleri(şap hastalõğõnõ yok etmek) Yem tabanõnõn artõrõlmasõ (silaj) Çiftçilerin organize olmasõ Et/süt işleme fabrikalarõ Çiftçilerin organize olmasõ Etkin süt sağma sistemi Mera alanlarõnõn iyileştirilmesi Tavukçuluk Yerel tavuk Konsantre yem kullanõmõyla yoğun üretim sistemi Bal İyi kalitede markalõ bal üretimi Kalite kontrol Markalõ bal üretimi, Arõcõlõk Gümüşhane Sahildeki iller Gümüşhane ve Bayburt Sahil illeri Trabzon Tüm DOKAP Kaynak: JICA Çalõşma Grubu 1-63

83 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) 4.2 Ormancõlõk (1) Kõsõtlar Yağõşõn çok olmasõ nedeniyle, DOKAP bölgesi orman kaynaklarõ açõsõndan oldukça zengindir. Ormanlõk alanlar, bölgenin toplam yüzölçümünün yaklaşõk yüzde 30 unu oluşturur. Bu oran, Türkiye genelindeki yüzde 21 lik ortalamanõn üzerindedir. Bu zengin kaynaklar, bölge halkõ tarafõndan õsõnma ve yemek pişirme amacõyla enerji kaynağõ olarak; konut, çatõ, mobilya ve gemi yapõmõndaysa hammadde olarak kullanõlmaktadõr. Bunlarõn dõşõnda ormanlõk alanlarõn turizm amaçlõ kullanõmõ da söz konusudur. Ormanlar aynõ zamanda, yağmura karşõ bir tampon görevi görmekte ve sel ve toprak kaymalarõnõ önlemektedir. Ancak uygun işletme pratikleri geliştirilmediği halde, bu tür kullanõmlarõn orman kaynaklarõnõ tüketeceğine dair bir endişe vardõr. Sağlõklõ bir orman yönetim sisteminin kurulmasõnõ güçleştiren bazõ engelleyici etmenler vardõr: 1. özel orman gelişiminin kõsõtlõ olmasõ 2. ormanlarõn zarar görmesi ve işletim faaliyetlerinin yavaş olmasõ 3. zararlõ böceklerin yayõlmasõ Özel orman gelişiminin kõsõtlõ olmasõ 1945 yõlõnda çõkan 4785 sayõlõ Orman Yasasõ na göre, tüm ormanlar ve ormanlõk alanlar devlete aittir. Ancak faaliyet alanõ 3 hektarõ geçmeyen bir alan üzerinde orman yetiştirme ya da ağaçlandõrma faaliyetleri yürütülebilir. 3 hektarõ geçmeyen ormanlõk alanlar, yürürlükte olan 6831 sayõlõ Orman Yasasõ na göre orman olarak kabul edilmemektedir. Halk, yasada yapõlan değişiklikler konusunda bilgilendirilmediğinden, hâla kendi mülklerinde ağaç dikmekten çekinen mal sahipleri vardõr sayõlõ Orman Yasasõ na göre, 31 Aralõk 1981 tarihinden önce, ormanlõk bir alanõn orman olma niteliğini kaybettiği teknik ve bilimsel olarak kanõtlanmõşsa, bu alanõn farklõ biçimlerde kullanõlmasõna izin veriliyordu. Ancak, kadastro çalõşmalarõndaki gecikmelerden dolayõ toprak tasarruf sistemi kesinleşmediğinden, bu alanlarõ belirlemek oldukça zordur. Ormanlarõn zarar görmesi ve işletim faaliyetlerinin yavaş olmasõ Çoğunlukla yemek pişirmek ve õsõnmak için yararlanõlan baltalõk ormanlarõn yüzde 94 ü zarar görmüştür. Bu oran yüzde 74 lük ülke ortalamasõnõn oldukça üstündedir. Verimli, yüksek orman alanlarõnda kesimler sürmektedir. Buna karşõn, zarar gören alanlarõnõn tekrar ağaçlandõrõlmasõ, doğal ve yapay yeniden canlandõrma, seyreltme gibi orman yetiştirme faaliyetleri ise askõya alõnmõştõr. Söz konusu durum orman alanlarõnõn daha çok zarar görmesine yol açmaktadõr. 1-64

84 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Zararlõ böceklerin yayõlmasõ DOKAP bölgesinde, özellikle ladin ağaçlarõ, zararlõ kõnkanatlõ böceklerin (Dendroctunus micans) istilasõndan büyük zarar görmektedir. Kimyasal mücadele olumlu bir sonuç vermemiştir. Bu böceklere karşõ kullanmak üzere Rhizophagus grandis böcekleri laboratuvarda yapay olarak üretilmiştir. Bu böcekler istilaya uğrayan ağaçlara her yõl düzenli olarak yerleştirilmektedir. Ancak bu çalõşmadan da henüz olumlu sonuç alõnabilmiş değildir. Hedefler Orman geliştirme hedefleri aşağõdaki gibi belirlenmiştir: 1) Çeşitlendirilmiş, uygun alanlarda kullanõlan çok fonksiyonlu orman kaynaklarõ aracõlõğõyla bölgenin sosyo-ekonomik yapõsõna katkõda bulunmak, 2) orman kaynaklarõnõn akõlcõ kullanõm ve işletimini sağlayarak sürekli gelişmeyi desteklemek Strateji Ormancõlõk, DOKAP bölgesinde yaşayan insanlarõn hayatõnda, ekonomik, sosyal ve çevresel açõlardan son derece önemli bir rol oynamaktadõr. Bunun yanõ sõra ormanlar, bölgedeki kalkõnmayõ sürekli kõldõklarõ için de korunmalõdõr. Ormancõlõk konusunda geliştirilen strateji, dört aşamadan oluşmaktadõr: 1. özel orman gelişiminin teşvik edilmesi 2. orman işletme faaliyetlerinin geliştirilmesi 3. Ar-Ge faaliyetlerinin artõrõlmasõ 4. toprak tasarruf sisteminin iyileştirilmesi Özel orman gelişiminin teşvik edilmesi Özel sektörün ormancõlõk faaliyetlerine katõlmasõnõ sağlamak amacõyla, aşağõdaki adõmlar atõlmalõdõr: Özel ormancõlõk faaliyetlerine izin veren 6831 sayõlõ Orman Yasasõ hakkõnda halkõ bilgilendirmek, Özel ormanlõk alanõn büyüklüğü üzerindeki kõsõtlamayõ kaldõrmak için, 6831 sayõlõ yasada gerekli değişiklikleri yapmak, Çabuk büyüyen ağaçlar için fide sağlamak, Orman yetiştirme teknolojilerini yaymak, Orman geliştirme konusunda kredi sağlamak. Orman işletme faaliyetlerinin geliştirilmesi Ormanlar konusunda izlenen politika, ormanõn uygun işletiminin, kullanma, ağaçlandõrma ve yeniden ağaçlandõrma faaliyetlerinin önemini yeterince 1-65

85 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) vurgulanmaktadõr. Bu sayede orman işletme faaliyetlerinde, aşağõdaki önlemlere daha fazla önem verilecektir: Yerel halkõn ormanõn önemi konusunda eğitilmesi, Yerel halkõn da katõlõmõyla zarar gören baltalõk ormanlarõn iyileştirilmesi, Orman köylerine komşu baltalõk orman alanlarõnõn ortak orman ilan edilmesi. Bu sayede, köy halkõna, ormanlarõ kullanma hakkõnõ ve işletme sorumluluğunun verilmesi, Kesim ve işletim faaliyetleri arasõnda, planlama ve bütçe tahsisi konularõnda daha iyi bir eşgüdümün sağlanmasõ, ve Dendroctunus micans istilasõnõn kontrolü için alõnan önlemlerin geliştirilmesi. Ar-Ge faaliyetlerinin artõrõlmasõ DOKAP bölgesindeki Ar-Ge faaliyetleri, aşağõda konular dikkate alõnarak artõrõlmalõdõr: Dendroctunus micans için etkin kontrol yöntemleri, Bölgeye özgü, egzotik ve çabuk büyüyen ağaç türlerinin genetik açõdan iyileştirilmesi, Bambu, paulownia gibi yeni, egzotik ağaç türlerinin bölgeye getirilmesi, Dik araziler için tarõmsal ormancõlõk teknolojilerinn kullanõlmasõ, Odun dõşõ orman ürünlerinin kullanõlmasõ ve işletilmesi (mantar, reçine, kök boya, vb.) Kestane ve cevizin işlenmesi ve pazarlanmasõ Toprak tasarruf sisteminin iyileştirilmesi Burada, tarõm sektöründe anlatõlan stratejinin aynõsõ izlenmelidir. Tarõm Sektöründe Bölgesel Kalkõnma Çerçevesi DOKAP bölgesi tarõm sektörünün, Ana Plan õn uygulandõğõ dönem boyunca yaklaşõk yõllõk yüzde 2 lik bir hõzla büyümesi beklenmektedir. Genel büyüme sabit ivmeyle gerçekleşirken, tarõm faaliyetleri çeşitlenecektir. Pazarlama olanaklarõ ve toprak uygunluğuna bağlõ olarak kõyõ illerinde, çay ve fõndõğa alternatif olarak, çeşitli türde meyve ağaçlarõ dikilecektir. Çiçek ve sebze gibi yüksek değerli ürünlerin yetiştiriciliği, seracõlõk ve sulu tarõm alanlarõn geliştirilmesine paralel artacaktõr. Öte yandan, iç kesimlerdeki illerde sulanan alanlarõn geliştirilmesiyle yem üretimi artacak ve buna bağlõ olarak hayvancõlõk sektörü daha da ilerleyecektir. 1-66

86 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Sonuç olarak, 1996 yõlõnda 768 milyar lira olan tarõm sektörü katma değeri, 2020 yõlõ itibariyle milyar liraya yükselecektir (Tablo 45). Alt sektörlere ve önemli ürünlere göre 2000, 2005 ve 2010 yõllarõndaki katma değer tahminleri Tablo 45 te verilmiştir. Tablo 45 DOKAP Bölgesi Tarõm Sektöründe Katma Değer Projeksiyonlarõ Katma değer (1987 sabit fiyatlarõyla milyon lira) Yõllõk büyüme oranõ (yüzde ) Tarõm ürünleri Buğday Arpa Mõsõr Patates Fõndõk Çay Saman Diğer Hayvancõlõk Sõğõr Koyun İnek sütü Sõğõr eti Bal Diğerleri Tarõmsal zenaat Ormancõlõk Balõkçõlõk Toplam Kaynak: JICA Çalõşma Ekibi 1-67

87 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) 4.3 Aşamalara Göre Kalkõnma Senaryosu DOKAP bölgesinde tarõm ve ormancõlõk sektörünün mevcut durumu verildikten sonra, tarõm kalkõnmasõ, stratejiler çerçevesinde gerçekleştirilecektir. Bu stratejiler Bölüm 4.1 ve 4.2 de tanõmlanmõştõr. DOKAP bölgesinin tarõmsal kalkõnma senaryosuna göre planlama döneminde geliştirilmesi gereken faaliyetler aşamalara göre anlatõlacaktõr. Planlama dönemi üç aşamaya bölünmüştür: yõllarõ arasõ 1. aşamayõ, yõllarõ arasõ 2. aşamayõ ve 2011 yõlõndan sonrasõ 3. aşamayõ oluşturmaktadõr. Her aşama için DOKAP bölgesi tarõm sektöründe beklenen gelişmeler aşağõda tanõmlanmõştõr. (1) 1. Aşama: Kõyõ illerinin baskõn ürünleri fõndõk ve çaydaki fazla arz sorununu çözmek amacõyla üretim aşamalõ olarak düşürülecektir. Üreticiler bu ürünleri, don tehlikesiyle karşõ karşõya olan yüksek bölgelerde, yani elverişsiz şartlarda üretmektedirler. 1. Aşama içinde üreticiler pazarlama olanaklarõna ve toprağõn uygunluğuna bağlõ olarak, elma, kiraz, kivi, kayõsõ, yaban mersini, ahududu, böğürtlen, kestane, ceviz gibi ürünlere yönlendirilecektir. Sebze ve çiçek gibi yüksek değerli ürünlerin üretimini artõrmak için, kõyõ illerindeki uygun alanlarda seracõlõğõ geliştirme çalõşmalarõ sürdürülecektir. Girdilerin kalitesinin ve sulama olanaklarõnõn artmasõ, yõlda iki mahsul kaldõrmayõ mümkün kõlacaktõr. Bu sayede verimlilik önemli ölçüde artacaktõr. Ürünlerin pazarlanmasõ, organize olmuş çiftçiler tarafõndan ortaklaşa yapõlacaktõr. Arka bahçe süt ürünleri üretimi, pazarlamanõn basit olduğu, kentlere yakõn alanlarda artõrõlacaktõr. Yerli tavuk üretimi de aynõ şekilde geliştirilecektir. İç kesimlerde yer alan illerde, tarõm alanlarõnõn geliştirilmesi ve sulamaya bağlõ olarak verimin artmasõyla, tarõmsal üretim yükselecektir. Hayvancõlõğa yönelik yem tabanõnõ artõrmak için mõsõr, arpa, yonca, macar fiği gibi yem ürünleri daha çok ekilecektir. Ekilecek diğer ürünler arasõnda patates, şeker pancarõ ve fasulye yer almaktadõr. Sulanan alanlarda dönüşümlü ekim sistemi üzerine araştõrmalar yapõlacaktõr. Etkin ve sürdürülebilir bir üretim sağlayabilmek için, gerekli bu araştõrmanõn sonuçlarõ çiftçilere aktarõlacaktõr. İç kesimlerdeki illerde devam eden sulama projeleri tamamlanacak, mevcut sulama sistemlerin bakõmõ düzenli aralõklarla yapõlacaktõr. Planlama aşamasõndaki küçük ölçekli sulama projelerinin uygulanmasõna öncelik verilecektir. İç illerde yapõlan hayvancõlõk faaliyetleri, yeni türlerin ve gelişmiş yem arzõnõn getirilmesiyle daha da gelişecektir. Hava dolaşõmõnõ sağlamak için ahõr koşullarõ iyileştirilecektir. Gübre uygulanmasõ, otlaklarõn yeniden oluşturulmasõ ve uygun aralõklarla otlatma yapõlmasõ gibi önlemlerle mera alanlarõ iyileştirilecektir. İşleme sanayini desteklemek amacõyla süt ürünleri üretimi artõrõlacaktõr. 1-68

88 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Ormanlarõn daha fazla zarar görmesini engellemek için, orman alanlarõnõn yakõnõnda ve ormanlarõn içinde yer alan köylerde kadastro çalõşmalarõ tamamlanacak ve toprak tasarruf sistemi iyileştirilecektir. Odun dõşõ orman ürünlerinin kullanõm haklarõ kesin olarak belirlenecektir. Doğal ve yapay yeniden canlandõrma, seyreltme ve ağaçlandõrma gibi orman yönetim faaliyetleri Orman Bakanlõğõ tarafõndan uygulanacaktõr. Orman köyleri yakõnõndaki baltalõk orman alanlarõnõn bakõmõ ise köylüler tarafõndan yapõlacaktõr. Özel orman oluşturma faaliyetleri desteklenerek bunlarõn sayõlarõnõn artmasõ sağlanacaktõr. Ladin ağaçlarõna zarar veren Dendroctonus micans böceği, yok edici bir tür olan Rhizophagus grandis aracõlõğõyla etkili biçimde kontrol altõna alõnacaktõr. Çeşitli kõrsal bölgelerde özel ürün üretimine başlanacaktõr. Bu sayede turizm kalkõnmasõyla bağlantõlõ olarak yerel halkõn ekonomik faaliyet alanõ genişleyecek, bölgedeki sosyal birleşme yeniden sağlanabilecektir. (2) 2. Aşama: Bölgede ürün çeşitliliği artõrõlmaya devam edecek, fõndõk ve çay dõşõndaki ürünlerin üretimi desteklenecektir. Kivi de dahil olmak üzere çeşitli meyve ağaçlarõ ürün vermeye başlayacaktõr. Yüksek değerli ürünlerin üretimini artõrmak için, yeni seralarõn yapõmõ sürecektir. Seralarda komşu ülkelere ihraç etmek üzere bazõ özel ürünler yetiştirilebilir. Kentte yaşayan insanlarõn gelir düzeyinin yükselmesine paralel çoğalan talebi karşõlayabilmek için çiçek üretimi de artacaktõr. Özellikle Gümüşhane ve Bayburt ta olmak üzere, bölgedeki tarõm üretimini artõrmak amacõyla küçük sulama projeleri uygulamaya konulacak, sulanan alanlarõn genişlemesiyle üretim de artacaktõr. Yem ve gõda bitkilerinin üretimi artmaya devam edecek, bir yandan da yapõlan araştõrmalar doğrultusunda, dönüşümlü ekim sistemi uygulamaya konacaktõr. Pazar araştõrmasõ yapõlarak kuşkonmaz, marul gibi yeni ürünlerin üretimine başlanabilir. Büyük ölçekli, makineli tarõm yapõlabilmesi için arazilerin birleştirilmesi de kõsmen gerçekleştirilebilir. İç kesimlerde yapõlan hayvancõlõk faaliyetlerini desteklemek üzere silaj üretimi genişleyecektir. Meralarõn iyileştirilmesiyle eşzamanlõ olarak hayvancõlõkta yaşanan yem sõkõntõsõ ortadan kalkacaktõr. Ahõr koşullarõnõn iyileştirilmesi ve etkili veterinerlik hizmetleri sayesinde, şap hastalõğõ da dahil olmak üzere enfeksiyon hastalõklarõ kontrol altõna alõnacaktõr. Hayvan atõklarõnõn çevre üzerindeki olumsuz etkisini azaltmak için, bu atõklar biyogaz üretiminde ve organik gübre olarak tarlalarda kullanõlacaktõr. Baltalõk ormanlar, orman yönetimi, Orman Bakanlõğõ ve yerel teşkilatlar tarafõndan ortaklaşa iyileştirilecek ve buralardan orman köylülerinin yakacak ihtiyacõ karşõlanacaktõr. Odun dõşõ orman ürünlerinin kullanõm hakkõ belirlenecek ve orman 1-69

89 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) köylüleri bu ürünleri hasat etmeye başlayabilecektir. Turizmi desteklemek üzere, orman köylerinde ağaç ürünlerinin yapõldõğõ küçük ölçekli bir ağaç sanayi geliştirilebilir. Bu sanayiye hammadde sağlayacak özel ormanlarõn sayõsõ bu sayede daha da artabilir. Turizmin gelişmesiyle bazõ özel ürünler ün kazanacak ve bir köy-bir ürün modeli diğer alanlara da yayõlacaktõr. 3) 3. Aşama: Fõndõk ve çay sadece, toprak ve iklim şartlarõnõn en uygun olduğu alanlarda yetiştirilecektir. Bir yandan ürün çeşitlendirme faaliyetleri sürerken, diğer yandan da yeni ürünlerin pazarlama koşullarõna bakarak yeni hedef ürünler belirlenebilir. İç ve dõş pazara yönelik çiçek ve sebze gibi yüksek değerli ürünlerin yetiştirildiği seralar, maksimum kapasitesine ulaşacak ve çiftçiler ürünlerini dõş ülkelere satabilmek için pazarlama kooperatifleri çerçevesinde organize olacaktõr. İç kesimlerdeki küçük ölçekli sulama projelerinin gelişimi, verimliliği daha da artõrmak üzere sürecektir. Ölçek ekonomilerini makineleşme aracõlõğõyla gerçekleştirebilmek için, arazileri birleştirme faaliyetleri yayõlacaktõr. Vinil kaplama kullanõmõyla sebze gibi yüksek değerli ürünler daha da çeşitlendirilecektir. Yem ve silaj üretimindeki artõşla birlikte hayvancõlõk faaliyetleri oldukça gelişecektir. İşleme sanayini desteklemek üzere et ve süt ürünleri üretimi de buna bağlõ olarak artacaktõr. Kemik, kan ve bağõrsak gibi hayvansal atõklar ya da sanayi atõklarõ, geri kazanõm yoluyla gübre, yağ kanalõ yemi gibi ürünlere dönüştürülecek. Böylece hem kaynaklar en iyi şekilde değerlendirilecek, hem de çevre üzerindeki yük azaltõlacaktõr. Ormanlõk alanlar, Orman Bakanlõğõ ve yerel teşkilatlarõn ortak çabasõyla düzenli olarak bakõma tabi tutulacak. Orman kaynaklarõnõn sürdürülebilir kullanõmõnõ sağlamak için üretim ve bakõm faaliyetleri dengeli bir şekide yürütülecektir. Özellikle hõzlõ büyüyen ağaçlarõn dikildiği özel ormanlarõn sayõsõ artacak ve kereste üretimi başlayacaktõr. Bir köy-bir ürün kalkõnma modeli, turizm gelişimine parallel olarak tüm DOKAP bölgesine yayõlacaktõr. Bunun sonucunda köyler daha iyi ürünler üretmek için hem birbirleriyle rekabet edecek hem de işbirliği içine gireceklerdir. 1-70

90 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) 5. BÖLÜM PROJE VE PROGRAMLAR 5.1 Önerilen Proje ve programlar Stratejilere ve kalkõnma senaryosuna dayanarak, beş proje / program geliştirilmiştir: 1) Sulamanõn Hõzlandõrõlmasõ, 2) Sulu Tarõm Ürün Döngüleri (Rotasyon) Araştõrma Programõ, 3) Hayvancõlõk ve Tavukçuluğun Geliştirilmesi, 4) Seracõlõğõ Geliştirme Programõ ve 5) Bir Köy-Bir Ürün Modelinin Uygulandõğõ Alanlarõn Geliştirilmesidir. Her proje / program için uygulama aşamasõ, uygulama yeri, başlõca yürütücü kurumlar ve tahmin edilen maliyet Tablo 46 da verilmiştir. Bu proje / programlarõn profillerine ayrõ bir ciltte değinilmektedir (Proje Raporu). Burada sadece kõsa tanõmlara yer verilmiştir. Sulama Gelişiminin Hõzlandõrõlmasõ Çoruh ve Kelkit nehirlerinin mansaplarõ boyunca büyük ölçekli sulama projeleri planlanmõş ve bunlar kõsmen uygulanmõştõr. DOKAP bölgesinin mekan yapõsõnõn dönüştürülmesi, sulama alanlarõnõn başarõlõ bir şekilde geliştirilmesiyle mümkün olacaktõr. Bu sayede, sadece kõrsal alanda yaşayan halkõn gelir seviyesi yükselmekle kalmayacak, aynõ zamanda yerel ekonomik taban da genişleyecek ve böylelikle iç kesimlerdeki kentleşme hareketi de desteklenecektir. Sulama olanaklarõnõn artmasõyla toprak verimliliği de yükselecektir. Pazarlama olanaklarõ ve toprak kapasitesine bağlõ olarak uygun ürün seçimi yapõlabilecek ve girdiler verimli biçimde kullanõlabilecektir. Bunun ötesinde toprak ve su kaynaklarõnõn iyi değerlendirilip yönetilmesi sağlanacaktõr. Projenin sunacağõ diğer fõrsatlarõn arasõnda, arazilerin birleştirilmesi, drenajõn iyileştirilmesi, ürün döngülerinin yaygõnlaştõrõlmasõ, yerinde su kaynağõ yönetimi, girdi kullanõmõ ve tarõmsal krediler yer almaktadõr. Sulu Tarõm Ürün Döngüleri Araştõrma Programõ DOKAP bölgesinin kõyõ illerinde çay ve fõndõk tarõm üretiminde başõ çekerken, bölgenin iç kesimlerinde tahõl ve yem ürünleri ağõrlõktadõr. Bayburt ve Gümüşhane de sulama olanaklarõnõn artmasõ, ürünleri çeşitlendirme ve geleneksel ürünlerin verimini artõrma fõrsatõnõ sunacaktõr. Buradaki temel konu, pazarlama olanaklarõ ve toprak uygunluğuna bağlõ olarak en iyi ürün deseninin nasõl elde edileceğidir. 1-71

91 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Table 46 Önerilen Proje ve Programlar No. Proje/Program Aşama Yer Uygulayõcõ Proje maliyeti 2.1 Sulama Gelişimin Hõzlandõrõlmasõ 2.2 Sulu Tarõm Ürün Döngüleri Araştõrma Programõ 2.3 Hayvancõlõk ve Tavukçuluğun Geliştirilmesi 2.5 Seracõlõğõ Geliştirme Programõ 2.20 Bir Köy-Bir Ürün Modelinin Uygulandõğõ Alanlarõn Geliştirilmesi Kaynak: JICA Çalõşma Ekibi Plan dönemi boyunca Aşama 1 ve 2 Aşama 1 ve 2 Aşama 1 ve 2 Aşama 1 ve 2 Gümüşhane ve Bayburt Gümüşhane ve Bayburt Hayvancõlõk için Gümüşhane ve Bayburt; tavukçuluk için tüm iller Tüm DOKAP bölgesi Tüm DOKAP bölgesi; Harşit çayõnõn mansabõ boyunca bir model olarak Gümüşhane DSİ, KHGM ve İl Tarõm Müd. KHGM, Tarõm. Araş. Gen. Müd.Ve İl Tarõm Müd. Tarõm. Araş. Gen. Müd. ve İl Tarõm Müd. İl Tarõm Müd. Ve Ziraat Bankasõ İl Tarõm Müd. Ve Turizm Bakanlõğõ 157 x 10 6 ABD$ 1.9 x 10 6 ABD$ 2.93 x 10 6 ABD$ ABD$ Bu program, geleneksel ürünlerle, yeni getirilen ya da güçlendirilen ürünleri birleştirerek, sulu tarõm ürün döngüleri üzerinde araştõrma yapõlmasõnõ kapsar. Hayvancõlõk ve Tavukçuluğun Geliştirilmesi Hayvancõlõk alt sektörünün rekabet gücü DOKAP bölgesinde düşüktür. Bu verimsizliğin nedenleri, verimsiz yerli hayvan türlerinin kullanõlmasõ, yem üretiminin maliyetli olmasõ ve kõş aylarõ boyunca yemin yetersizliğidir. Sulanan alanlarõn geliştirilmesiyle birlikte, saman üretimi için gerekli yonca ve silaj üretimi için gerekli mõsõrõ içeren yem üretiminin artmasõ beklenmektedir. Bu durum, bölgedeki hayvancõlõk sektörünün gelişmesi için iyi bir fõrsat olacaktõr. 1-72

92 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (Dokap) Proje, Gümüşhane ve Bayburt ta gelişmiş hayvancõlõk üretim sistemlerinin devreye girmesi için destek hizmetleri sunacaktõr. Kapsadõğõ bileşenler ise aşağõda gösterilmiştir: (1) Ahõr ve ilgili tesislerin iyileştirilmesi, (2) Etkin veterinerlik hizmetleri (örneğin şap hastalõğõnõn ortadan kaldõrõlmasõ için), (3) Yem üretiminin yaygõnlaşmasõ, ve (4) Girdi alõmõ ve pazarlama konularõnda çiftçilerin örgütlenmesi. Et ve süt ürünlerinin işlenmesine yönelik sanayiler, bu proje tarafõndan desteklenecektir. Ayrõca, bölge genelindeki küçük çiftçiler, aile işletmelerinde yapõlacak tavukçuluk konusunda teşvik edilecektir. Yerli türler ve konsantre yemlerle daha verimli üretim sistemleri kurulabilir. Seracõlõğõ Geliştirme Programõ Tek ürüne bağõmlõlõk sorununun üstesinden gelebilmek için ürün çeşitlendirilmesi gerekir. Ancak bu noktada, Karadeniz kõyõ bölgesinde tarõma elverişli alanlarõn oldukça sõnõrlõ olduğu unutulmamalõdõr. Örneğin ortalama tarõm işletmesi büyüklüğü, Rize de 1,8 hektar ve Trabzon da 2,1 hektarken, ortalamanõn en yüksek olduğu Bayburt ta 7,4 hektardõr. Bu bölgelerde, tarõm arazisi kullanõmõnõ yoğunlaştõrmak amacõyla, büyüyen kent pazarlarõna yakõnlõk avantajõndan yararlanarak seralarda bahçe bitkileri yetiştirmek, alõnabilecek önlemlerden sadece biridir. Proje, sebze, çiçek, süs bitkileri ve diğer yüksek değerli ürünlerin yetiştirilmesini teşvik etmek üzere, sera ve ilgili tesislerin yapõmõ için yatõrõm kredisi sunmaktadõr. Bir Köy-Bir Ürün Modelinin Uygulandõğõ Alanlarõn Geliştirilmesi Gümüşhane de, kayõsõ, elma, ceviz, dut ve çilek gibi meyveleri yaygõn olarak üretmek mümkündür. Bu ürünlerin yanõ sõra, kuşburnu şurubu ve kuşburnundan elde edilecek diğer ürünler, mantar, kuşkonmaz gibi egzotik sebzeler, turp, mermer ürünleri, halõ, yerel ürünler içeren konfeksiyon ve çeşitli ağaç ürünleri gibi özel ürünler bölgede yaygõnlaştõrõlabilir ve çeşitlendirilebilir. Bu ürünlerden bazõlarõ bir köy-bir ürün modeli için oldukça uygundur. Özellikle, Harşit çayõ boyunca çeşitli meyve ağaçlarõ dikilerek meyve üretimi artõrõlabilir. Bu çalõşmanõn ayrõca, nehir boyunca uzanan ve çeşitli turizm alanlarõna erişimde kullanõlan yolun, bir turizm değeri kazanmasõ sağlanabilir. Her kõrsal yerleşim, diğerleriyle rekabet etmek üzere, bir meyvenin üretimi üzerinde yoğunlaşabilir. Bazõ yerleşimlerse diğer ürünlere ağõrlõk verir ve bu ürünlerin bir kõsmõ birleştirilerek yeni, özel ürünler oluşturulabilir. Özel üretim için indirim, meyve üretimine yönelik olarak fide ve teknik yardõm ve rehberlik hizmetleri, projenin sağladõğõ olanaklardan sadece birkaçõdõr. 1-73

93

94 2. Balõkçõlõk

95

96 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) BÖLÜM 1 GİRİŞ 1.1 Çalõşmanõn Kapsamõ Bu raporda, DOKAP Ana Plan çalõşmasõnõn bir parçasõ olarak, DOKAP bölgesinde balõkçõlõk sektörü incelenmektedir. Rapor, balõkçõlõk sektöründeki mevcut durumu, DOKAP bölgesinde iç su ve açõk deniz balõkçõlõğõ ile tatlõ sularda ve denizde yapõlan kültür balõkçõlõğõ faaliyetlerini içermekte, gelişmeyi engelleyen kõsõtlayõcõ etken ve problemleri açõklamaktadõr. Bunun ötesinde sektörün gelişme olanaklarõnõn belirleyici ve devlet veya özel sektör tarafõndan uygulanabilecek proje önerilerini kavramsallaştõrõcõ niteliğe sahiptir. 1.2 Çalõşmanõn Yaklaşõmõ ve Verilerin Kaynağõ Balõkçõlõk sektör etüdü için her ilde saha çalõşmalarõ yapõlmõştõr. Bu çalõşmalar sõrasõnda il müdürlüklerinin balõkçõlõk uzmanlarõyla, alabalõk yetiştiricileriyle, balõkçõlarla, deniz kafeslerinde üretim yapanlarla, balõk işleme ve balõk unu üretim tesislerinin müdürleriyle, Trabzon daki Merkez Balõkçõlõk Araştõrma Enstitüsü ve Karadeniz Teknik Üniversitesi Balõkçõlõk Fakültesi ndeki araştõrmacõlarla görüşmeler yapõlmõştõr. Bunun dõşõnda Ankara da Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ nõn ilgili müdürlükleri ve Doğu Balõk organizasyonun (FAO nun Doğu Avrupa ülkelerinde desteklediği ve merkezi Ankara da bulunan bir organizasyon) yöneticisi ile de görüşmeler yapõlmõştõr. Veri ve bilgiler, yapõlan görüşmeler sõrasõnda ve kamu kurumlarõndan alõnan belgelerden derlenmiştir. 2-1

97 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) BÖLÜM 2 TÜRKİYE DE MEVCUT BALIK ÜRETİMİ Türkiye nin kõyõ uzunluğu toplam km. olup, bunun km lik bölümünü Karadeniz kõyõlarõ oluşturmaktadõr sonunda Türkiye nin nüfusu 65 milyon civarõndadõr. Aynõ yõl içerisinde toplam balõk üretim hacmi ise tondur de ithal edilen balõk ürünleri, 52 milyon dolarlõk bir değer karşõlõğõnda ton iken, ihracat miktarõ yaklaşõk ton ve değeri 128 milyon dolardõr. Kişi başõna tüketilen balõk miktarõ yõlda ortalama 7,5 kilodur (Tablo 1). 2.1 Balõkçõlõğõn Yapõsõ Türkiye de balõkçõlõk sanayi, deniz ve tatlõ su balõkçõlõğõ ile, denizlerde ve tatlõ sularda yapõlan kültür balõkçõlõğõnõ kapsamaktadõr yõlõndaki toplam tonluk balõk üretim hacminin, tonu (yüzde 81) deniz balõkçõlõğõndan, tonu tatlõ su balõkçõlõğõndan ve tonu da kültür balõkçõlõğõndan gelmektedir. Denizde avlanan balõk hacmi, Tablo 2 de de görüldüğü üzere, yõllara göre dalgalanma göstermiştir de bu hacim tonken, 1991 de tona düşmüş, 1994 deyse tekrar tona yükselmiş ve 1997 de ton seviyesine inmiştir. Bu dalgalanmalarõn temel nedeni, Karadeniz de yakalanan balõk miktarõndaki değişimlerdir (Tablo 3). Bu arada, 1998 de avlanan balõk miktarõnõn 1997 den daha az olduğu belirtilmektedir. Tablo 2 Türkiye de Balõk Üretimi ( ) Birim: Ton Yõl Avlanan Balõklar Kültür Balõkçõlõğõ Toplam Deniz Tatlõ su Ara toplam Deniz Tatlõ su Alt toplam Kaynak: Balõkçõlõk İstatistikleri, DİE 2-2

98 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Çoğunluğunu sazan, kefal ve kerevitin oluşturduğu tatlõ su balõklarõnõn avlanma miktarlarõ da yõllar içinde dalgalõ bir yapõ göstererek, 1988 de tonken, 1996 da tona düşmüş, 1997 de tekrar ton seviyesine çõkmõştõr. Tatlõ su balõkçõlõğõnõn tersi bir durum gösteren kültür balõkçõlõğõnda ise, avlanan balõk miktarõ 1988 de tondan, 1997 de tona yüksekmiştir (Tablo 4). Kültür balõkçõlõğõnõn hemen hemen tamamõ, tatlõ sularda yetiştirilen gökkuşaklõ alabalõktan oluşmaktadõr. Kültür balõkçõlõğõ, kõyõ sularõ balõk çiftliklerinin ticari bir değer kazanmasõ ile giderek yaygõnlaşmõş ve hem yerel balõk ihtiyacõnõn karşõlanmasõndaki hem de ihracat gelirlerindeki artõş nedeniyle önemli bir faaliyet haline gelmiştir. Türkiye de toplam ton üretim kapasitesine sahip, 881 adet ruhsatlõ balõk çiftliği vardõr de elde edilen ürün ton olup, bu, kapasitenin yüzde 67 sine karşõlõk gelmektedir (Tablo 5 ve 6). 2.2 Balõkçõlõk Ürünlerinin Yurt İçi Pazarlamasõ Yurt içi pazarlama zinciri, Şekil 1 de şematik olarak gösterilmiştir. Deniz ürünlerinin bölgelere göre satõşõ da Tablo 7 de verilmiştir. Kõyõ bölgelerinde Karayolu bağlantõsõ olan limanlar ve iskeleler bol bulunur. Bu sayede, uygun yerlerde karaya çõkarõlan balõklarõn, kamyonlar aracõlõğõyla en karlõ pazarlara ulaştõrõlmasõ mümkündür. Kamyon sahipleri, aracõ kuruluşlar, toptancõlar, hatta balõkçõlarõn kendisi olabilmektedir. Büyük balõkçõlarõn bir çoğu, en karlõ satõşõ yapabilmek için, pazardaki aracõ kuruluşlarõyla cep telefonlarõ sayesinde devamlõ haberleşmektedirler. Tablo 8 de gösterildiği üzere, tonluk toplam deniz balõkçõlõğõnõn yüzde 4 ü balõkçõlarõn kendi tüketimlerini de içeren kullanõmlara giderken, geri kalan yüzde 96 sõ ( ton) satõşlarõn türüne göre ayrõlmõştõr. Avlanan toplam balõk miktarõnõn yüzde 84 ü toptan olarak satõlõr. Karadeniz hamsisinin önemli bir bölümü balõk unu ve balõk yağõ üretimi için ilgili sanayiler tarafõndan alõnõrken, belli bölgelerde ön plana çõkmakla birlikte diğer pazarlama kanallarõ ülke genelindeki paylarõ bakõmõndan önemli bir yer kaplamaz. Örneğin Ege Bölgesi nde satõşlarõn yüzde 25 i kooperatifler aracõlõğõyla, yüzde 16 sõ ise iskele kenarõnda doğrudan tüketiciye yapõlmaktadõr. Yumuşakçalar ise işleme ve ihraç amacõyla doğrudan sanayiciye satõlmakta; bu satõşlar Tablo 7 de diğer kullanõmlar kategorisinde yer almaktadõr. (1) Toptancõ halleri Taze balõğõn yüzde 80 inden fazlasõ toptancõ hallerinde satõşa sunulmaktadõr. Başlõca toptancõlar İstanbul, İzmir, Samsun ve Trabzon da bulunur. İstanbul, en büyük toptancõ haline sahiptir ve tüccarlarõ diğer illerdekilerin toplamõndan fazladõr. Bu pazarda, ithal balõklar da dahil olmak üzere birçok balõk çeşidi satõlmaktadõr. Ankara da da hem ikincil hem de birincil toptan ticareti elinde bulunduran büyük bir pazar vardõr. Samsun ve Trabzon da bulunan haller bunlara göre küçüktür. İlgili belediyelerin sahip olduğu hallerin hepsi organize bir şekilde çalõşmakta ve yönetimleri belediyeler tarafõndan yapõlmaktadõr. 2-3

99 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Toptancõ hallerindeki satõcõlarõn büyük kõsmõ, doğrudan veya aracõ kuruluşlar vasõtasõyla balõkçõlarõn kendisidir. Aracõ kuruluşlarõn komisyon oranlarõ ortalama yüzde 10 civarõnda, pazara giriş ücretleri ise yüzde 1 ile yüzde 5 arasõnda değişmektedir. Pazarlarda ithal balõklar da satõlmaktadõr. Alõcõlar ise perakendeciler, restoranlar, balõk ürünleri imalatçõlarõ, ihracatçõlar, toptancõlar ve hatta doğrudan tüketicilerdir. Toptan pazarlarda satõlan balõklarõn büyük çoğunluğu, hamsi, istavrit, sardalya gibi daha ucuz ve büyük miktarlarda satõlan küçük, açõk deniz balõklarõdõr. Daha pahalõ balõklarõn hemen hepsi, pazara giriş ücretleri ve vergilere tabi olmamak için toptancõ hallerini atlayarak, doğrudan perakendecilere veya restoranlara satõlõr. (2) Balõk unu/yağõ fabrikalarõna yapõlan satõş Balõk unu fabrikalarõ Karadeniz hamsisi için alternatif bir satõş yeridir. Tutulan balõk miktarõna bağlõ olarak, balõk unu fabrikalarõna giden hamsi miktarõ yüzde 20 ile yüzde 50 arasõnda değişmektedir. Hamsi lezzetli, ancak çabuk bozulan bir balõktõr. Türkiye deki avlanma koşullarõna göre, yakalandõktan sonra, 36 ile 48 saat içinde tüketilmesi gerekmektedir. Balõk unu fabrikalarõ, balõğõ doğrudan balõkçõ teknelerinden aldõklarõndan, bu satõşlarõn ne bir pazar maliyeti vardõr ne de herhangi bir risk taşõr. Fabrikalarõn önerdiği fiyatlar, pazarlama maliyetlerinin de dahil olduğu toptan pazar fiyatlarõna göre düşüktür. Pazarlama maliyetleri, kutulama ve işgücü, pazara giriş ücretleri ve komisyonlarõ da içermektedir. Karadeniz de avlanan hamsiler ya doğrudan bir araca yüklenerek balõk unu fabrikalarõna gönderilir ya da kutulara konularak tüketime yönelik olarak dağõtõlõr ve satõlõr. (3) Kooperatifler Kooperatifler aracõlõğõyla satõlan balõk miktarõ toplam üretim hacminin yüzde 4 ünü geçmez. Balõkçõlar ve balõk tüccarlarõ, kooperatiflerin uzun vadede geleceğinin olmadõğõnõ ve burada çalõşanlarõn yeterli deneyim ve bilgiye sahip olmadõklarõnõ düşünürler. Bunlara ek olarak bazõ kooperatifler balõkçõlardan satõş fiyatõnõn yüzde 15 i kadar bir ücret aldõklarõndan (yüzde 10 u vergiler ve ücretler için, yüzde 5 i kooperatif için), balõklarõnõ kooperatif aracõlõğõyla pazarlamayõ tercih etmezler. Toptancõlar balõğõ formalitesiz bir şekilde almak istediklerinden, balõkçõlara sermaye gereksinimlerini karşõlamalarõ için resmi olmayan krediler önermektedirler. Ancak bazõ kooperatifler, tatlõ su balõklarõnõn pazarlanmasõnda önemli bir yere sahiptir ve bu kooperatiflere lagünlerde avlanan balõklar için özel avlanma haklarõ verilmiştir. (4) Konserve/işleme Konserve sanayine satõlan balõk miktarõ, toplam deniz balõkçõlõğõnõn sadece yüzde 3 ünü kapsar. Konserve sanayi büyük ölçüde ithal ton balõklarõnõn konservelenmesine dayanmaktadõr. Bunun yanõ sõra Türkiye de balõk, yumuşakça 2-4

100 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) ve kabuklularõn pişirilmesi, dondurulmasõ gibi başka işleme şekilleri de vardõr ve işlenen balõk miktarõ toptan satõş kategorisi içinde yer almaktadõr. (5) Doğrudan tüketiciye satõş ve balõkçõlarõn kendi tüketimi Doğrudan tüketiciye satõş, toplam üretim hacminin yaklaşõk yüzde 3 lük kõsmõnõ oluşturmaktadõr. Bu tür doğrudan satõşlar, özellikle turistik bölgelerde önemlidir. Balõkçõlarõn kendi tüketimi ise toplam miktarõn yüzde 1 ine karşõlõk gelir. (6) Tatlõ su ve kültür balõklarõ için pazarlama kanallarõ İç sularda yakalanan tatlõ su balõklarõ, daha çok avlandõğõ bölgelerde tüketildiği için pazarlama mesafesi daha kõsa olmakla birlikte, genelde deniz balõklarõ ile aynõ şekilde pazarlanõr. Sadece, sazan, uzunlevrek, wel ve kerevit daha büyük pazarlara gönderilmektedir. Bu balõklar ya balõkçõlarõn kendisi tarafõndan ya da kooperatifler aracõlõğõyla, genellikle toptancõ hallerine götürülür. Şu anda, den fazla balõkçõnõn üye olduğu 270 adet kooperatif bulunmaktadõr ve bunlardan yaklaşõk yüzde 40 õ tatlõ su balõklarõnõn üretimi ve pazarlanmasõ faaliyetleri ile uğraşmaktadõrlar. Yerel pazarda satõlan alabalõk ve sazan hariç kültür balõklarõnõn büyük çoğunluğu doğrudan ihraç pazarlarõna gönderilmektedir. Yurtiçi pazarlarda satõlan kültür balõklarõ, deniz balõklarõ ile aynõ pazarlama kanallarõnõ kullanmaktadõrlar. Balõk çiftçileri veya aracõ kuruluşlar, bu balõklarõ İstanbul, İzmir ve Ankara daki büyük pazarlara ulaştõrõrlar. Bazõ çiftçiler toptancõlarla anlaşmalar yaparken, bazõlarõ ise doğrudan büyük kentlerdeki perakendecilerle çalõşõrlar. (7) İthal balõklarõn pazarlama kanallarõ Tüketim için getirilen balõklarõn hemen tümü, İstanbullu tüccarlar tarafõndan Norveç ten ithal edilen dondurulmuş uskumrulardõr. Türkiye de küçük, açõk deniz balõklarõ avlanma miktarõnõn düşmesiyle birlikte, dondurulmuş Norveç uskumrusunun pazarõ hõzla büyümüştür. Toptan satõlan ithal uskumrularõn yurtiçi pazarlama zincirine girmeleri, başlõca balõk ithalatçõlarõnõn yer aldõğõ İstanbul toptancõ halinde olur. Ardõndan, normal pazarlama kanallarõnõ takip ederek, Ankara da olduğu gibi ikincil toptancõlar aracõlõğõyla perakendecilere ulaşõrlar. 2.3 Balõk Ürünlerinin İhracatõ ve İthalatõ Türkiye balõk ürünlerinde göreli olarak küçük fakat aktif bir ihracata sahiptir (Tablo 8). Balõk ürünleri ihracatõ, toplam ulusal ihracat gelirinin yüzde 1 inden küçük bir bölümünü oluşturur ancak bölgesel açõdan büyük önem taşõr. İhracat miktarõ 1993 de ton iken, yaklaşõk yüzde 80 lik bir artõş göstermiş ve 1997 de tona yükselerek 128 milyon dolar getiri sağlamõştõr. Türkiye nin başlõca ihracat ürünleri, konserve balõk ( ton ve yüzde 40) ile taze, donmuş ve fileto balõk ve yumuşakçalardan ( ve yüzde 50) oluşmaktadõr. Yapõlan ihracatlar, malõn satõldõğõ ülkenin ithalat politikalarõndan doğrudan etkilenir; bu nedenle yüzde 80 lik bir payla balõk ihracatõmõzõn en büyük pazarõnõ oluşturan Avrupa Topluluğu yla olan ticaret ilişkileri çok önemlidir. 2-5

101 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Diğer taraftan, ithal edilen balõk ürünleri son yõllarda duraklamõş ve 1993 yõlõnda tondan, 1997 de 52 milyon dolarlõk değer karşõlõğõnda ancak tona yükselmiştir (Tablo 9). İthal edilen başlõca ürün, konserve sanayi tarafõndan hammadde olarak kullanõlan donmuş ton balõğõdõr ve toplam ithalat miktarõnõn yüzde 88 ini ( ton) oluşturur. 2-6

102 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) BÖLÜM 3 KARADENİZ BÖLGESİNDE BALIKÇILIK 3.1. Bölgenin Balõkçõlõkla İlgili Fiziksel Özellikleri Karadeniz, Avrupa ile Asya nõn altõ ülkesiyle çevrilmiş ve yarõ-kurak iklim kuşağõnda yer alan bir denizdir. Bu ülkeler Türkiye, Romanya, Bulgaristan, Rusya, Ukrayna ve Gürcistan dõr. Karadeniz kõyõsõnõn batõdan doğuya doğru uzunluğu yaklaşõk km. dir. Denizin kuzeyden güneye olan genişliği ise 600 km. ile 250 km. (Kõrõm ile Anadolu arasõ) arasõnda değişmektedir. Karadeniz in yüzölçümü km 2 dir. Azak Denizi ile birleşince bu yüzölçümü km 2 ye çõkar. Türkiye nin Karadeniz deki kõyõsõ km. olup, bu uzunluk toplam kõyõ çizgisinin yüzde 20 sini oluşturmaktadõr. Karadeniz bölgesi Türkiye nin deprem açõsõndan tehlikeli bölgelerinden bir tanesidir. Yüksek dağlar denizin hemen gerisinde ve kõyõya paralel olarak uzanõr. Kõyõ boyunca çok fazla kõvrõmlar ve koylar bulunmamaktadõr. Dalga erozyonu sonucunda pek çok yerde kayalõk uçurumlar oluşmuştur. Önemli koylar Sinop, Samsun, Amasra, Ereğli, Trabzon ve Vakfõkebir de bulunmaktadõr. Bölgede koylarõn az olmasõndan dolayõ, sonradan yapõlmõş limanlar bulunmaktadõr. Karadeniz kõyõsõ boyunca Bartõn, Ereğli, Giresun, Hopa, Kocaeli, Samsun, Trabzon ve Zonguldak da sekiz büyük liman vardõr. Bu limanlar genellikle yurtiçi ulaşõmõ ve akaryakõt taşõmacõlõğõ için kullanõlõrlar. Bunun yanõ sõra, kömür, maden, hayvan, inşaat malzemesi, sebze ve meyve taşõmacõlõğõnda da sõnõrlõ ölçüde kullanõlmaktadõrlar. Karadeniz kõyõsõ boyunca 15 il bulunur; kõyõ kuşağõnõn yüzölçümüyse toplam km 2 dir. Bölgeyi başlõca üç bölüme ayõrmak mümkündür: Doğu Karadeniz Bölgesi (Gürcistan sõnõrõndan Ordu ya kadar), Orta Karadeniz Bölgesi (Ordu ve Samsun arasõndaki alan) ve Batõ Karadeniz bölgesi (Sinop tan Marmara bölgesi sõnõrõna kadar). Kapsadõğõ illerin beşi kõyõda yer alan (Ordu, Giresun, Trabzon, Rize ve Artvin) DOKAP bölgesi, Doğu Karadeniz de yer almaktadõr Deniz Balõkçõlõğõ Karadeniz, deniz balõklarõ ve omurgasõzlarõn (kabuklular, yumuşakçalar, vb.) bulunduğu başlõca bölgedir ve Türkiye deki deniz ürünlerinin toplam avlanma miktarõnõ belirler. Ülkenin toplam üretim hacminin üçte ikisinden fazlasõ bu bölgeden elde edilir de tonla toplam üretimin yüzde 70 ini, 1995 de ise tonla yüzde 80 ini karşõlayan (Tablo 10) bölgenin, Sinop dan Artvin e uzanan doğu bölgesinde, Türkiye deniz balõğõ ürünlerinin yaklaşõk yüzde 50 si yakalanmaktadõr. Deniz balõklarõnõn dağõlõmõ Tablo 10 da verilmiştir. Avlanan balõklarõn büyük çoğunluğunu küçük, açõk deniz balõklarõ (hamsi ve istavrit), kefal ve mezgit oluşturur. Karadeniz deki balõk üretiminde, aşağõda da görüldüğü üzere, başõ hamsi çekmektedir. Bu nedenle, avlanan hamsi miktarõndaki herhangi bir değişim, toplam balõk arzõnõ doğrudan etkilemektedir. 2-7

103 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Birim: Ton Türkiye (Deniz) Hamsi Hamsinin payõ (yüzde ) Kaynak: Balõkçõlõk İstatistikleri, DİE Son yõllarda, Gürcistan, Ukrayna ve Rusya sularõndaki hamsi ve diğer balõk stoklarõ, aşõnan ve bakõma tabi tutulmayan balõkçõ tekneleri nedeniyle, yeterince avlanamamõştõr. Bu durum geniş teknelere sahip Türk balõkçõlarõ için bir avantaj olmuştur. Balõkçõlar, bu ülkelerdeki firmalarla, Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ, Koruma ve Kontrol Genel Müdürlüğü nün onayõnõ aldõktan sonra, anlaşmalar yapmaktadõrlar. Anlaşmalarda balõk cinsi, kotasõ, avlanma mevsimi ve avlanma alanõ belirtilmektedir. Trabzon da yapõlan görüşmede, 12 balõkçõ teknesine sahip bir balõkçõ, 1998/99 sezonunda, 45 günlük avlanma süresi boyunca, yaklaşõk ton ve 1996/97 sezonunda yaklaşõk ton hamsi avladõğõnõ belirtmiştir. Balõkçõ bir Rus firmasõ ile anlaşma imzalamõş, 20 kg lõk hamsi kutusu başõna 2.00 dolar ödemiş, Türk gümrüğüne de yine 20 kg lõk 1000 kutu için dolar gümrük bedeli vermiştir. 3.3 İç Sularda Avlanan Balõklar ve Kültür Balõkçõlõğõ DOKAP bölgesinde iç sulardaki balõk üretimi ve kültür balõkçõlõğõ üretimi ile ilgili özet bilgiler Tablo 11 de verilmiştir. Ülke genelindeki üretim hacmi tondur ve bunun yüzde 5 ine karşõlõk gelen tonu DOKAP bölgesinden gelmektedir. DOKAP bölgesi toplamõnõn ise tonu kültür balõklarõndan, 288 tonu iç sularda avlanan balõklardan oluşmaktadõr. DOKAP bölgesinde iç sularda avlanan balõk miktarõ, ton olan ulusal toplamõn sadece yüzde 1 ini oluşturmaktadõr ve bunun çoğunluğu da alabalõktõr. Türkiye genelinde çok yaygõn olan sazan balõğõ, Karadeniz bölgesinde çok rastlanan bir balõk cinsi değildir. DOKAP bölgesindeki kültür balõğõ üretimi toplam tondur ve Türkiye genelinde yetiştirilen tonluk kültür balõğõnõn yüzde 10 unu oluşturur. Bölgede en çok yetiştirilen balõk cinsi olan alabalõğõn, tonu tatlõ su çiftliklerinden, tonu ise denizlerdeki yüzer kafeslerden gelmektedir. Alabalõk, DOKAP bölgesindeki balõk üretiminin yüzde 96 sõnõ, Türkiye dekinin ise yüzde 16 sõnõ oluşturmaktadõr. Genellikle Ordu ilinde yetiştirilen diğer bir balõk cinsi ise levrektir. Bölgedeki üretimin illere göre dağõlõmõnda Ordu ton (yüzde 41) ile başõ çekmektedir. Bu ili, 893 ton (yüzde 19) ile Rize, 750 ton (yüzde 16) ile Trabzon, 480 ile 500 ton arasõnda Artvin ve Giresun takip eder. Balõk yetiştiriciliği açõsõndan zayõf olan Bayburt ve Gümüşhane illerinde, sõrasõyla 35 ton ve 120 ton balõk üretilmektedir. Kültür balõkçõlõğõ üretimi ile ilgili veriler Tarõm ve 2-8

104 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Köy İşleri Bakanlõğõ ndan elde edilmiştir ve büyük olasõlõkla bu veriler sadece ruhsatlõ çiftliklerdeki üretimi içermektedir. Bu nedenle, gerçek balõk üretiminin bu verilerden oldukça fazla olduğu düşünülmekte, ancak tam rakam bilinmemektedir. Avlanan balõk miktarõnõn da gerçekte olduğundan daha düşük gösterildiği düşünülebilir. 3.4 Balõkçõlar, Balõkçõ Tekneleri ve Balõkçõ İskeleleri (1) Balõkçõlar Türkiye de yaklaşõk balõkçõ vardõr ve bunlarõn yaklaşõk yüzde 22 si ruhsatlõ balõkçõlardõr balõkçõdan tanesi (yüzde 17) Doğu Karadeniz bölgesinde yaşamaktadõr. Ülke genelinde 300 balõkçõ kooperatifi vardõr ve bunlarõn, toplam üyeye sahip 33 tanesi Doğu ve Orta Karadeniz bölgesinde yer alõr (Tablo 12 ve 13). (2) Balõkçõ tekneleri ve iskeleleri Okyanuslarda kullanõlan balõkçõ filolarõ Türkiye de yoktur ve kullanõlan başlõca balõkçõ tekneleri dört tipten oluşmaktadõr. Bunlar, trol tekneleri (trawler), purse seiner, taşõma tekneleri (carrier boat) ve küçük teknelerdir de ülke genelinde toplam adet balõkçõ teknesi bulunmaktadõr ve bunlarõn yüzde 41 i, yani ü Karadeniz dedir. Ülke toplamõnõn yüzde 28 i, yani tekne ise DOKAP bölgesinde kullanõlõr. Bu teknelerin 108 i purse seiner, 19 u trol teknesi, 74 ü purse seiner-trol teknesi, 36 sõ taşõma teknesi ve sõ da küçük teknelerdir. Teknelerin yüzde 90 õ 5 ile 10 metre arasõndaki küçük teknelerdir (Tablo 14 ve 15). DOKAP bölgesinin denize kõyõsõ olan beş ilinde toplam 120 balõkçõ iskelesi bulunmaktadõr (Tablo 16). Bunlardan 14 tanesi balõkçõ limanõ, 50 tanesi dalga kõranlõ iskele (balõkçõ barõnağõ) ve 56 tanesi kõyõ iskelesidir. (3) Balõk işleme tesisleri Balõk işleme sanayi, ağõrlõkla yurt dõşõ pazarlarõna ve az miktarda da yurt içi pazara yönelik üretim yapmaktadõr. Balõk sanayi ürünleri genellikle dondurulmuş yumuşakçalar (deniz salyangozu gibi) ve balõklar ile konserve balõk, balõk unu ve balõk yağõdõr. Karadeniz bölgesinde 13 balõk unu fabrikasõnõn bulunduğu bildirilmiştir. Ancak bunlardan sadece bir kaçõ çalõşõr durumdadõr (Tablo 17). DOKAP bölgesinde ise, toplam günlük kapasitesi ton olan dört fabrika bulunmaktadõr; şu anda bunlardan sadece ikisinin çalõştõğõ bilinmektedir. Balõk unu sanayi genel olarak bir gerileme göstermekte ve kapasitenin büyük bir kõsmõ kullanõlmamaktadõr. Bu nedenle, hayvan yemi sanayinin balõk ununa olan talebi ithalatlarla karşõlanmaktadõr. Ordu nun ilçesi Fatsa da iki işleme fabrikasõ vardõr. Bunlardan biri Et Balõk Kurumu na ait, alabalõk filetosu, hamsi konservesi, vb. gibi ürünlerin üretildiği bir fabrikadõr. Devlete ait bu fabrikada işlenen alabalõklar Türkiye nin batõ 2-9

105 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) bölgesinden gelir. Diğer fabrika ise bir Türk-İtalyan ortak girişimidir ve burada özellikle İtalyan pazarõna yönelik olarak balõk ve deniz kabuklularõnõn konservelenmesi, hamsilerin yağ içinde şişelenmesi gibi işlemler yapõlmaktadõr. Türkiye de balõğõn az olduğu mevsimlerde, firma İtalya dan dondurulmuş hamsi ithal ederek yõl boyunca çalõşmasõnõ sürdürmektedir. Deniz ürünlerinin ihracat ve ithalatõna ilişkin düzenlemeler Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ nõn Koruma ve Kontrol Genel Müdürlüğü tarafõndan yapõlmaktadõr. Avrupa Topluluğu, Türkiye nin en önemli pazarõdõr ve ihracatõn yaklaşõk yüzde 80 i bu üye ülkelere yapõlmaktadõr. AT ülkeleri ürünlerin yüksek kalite koşullarõna uygunluğunu beklemektedirler. Şubat 1998 de AT veterinerlik komisyonunun yaptõğõ sõkõ denetimin sonucunda, Türkiye den taze ve işlenmiş deniz kabuklularõ ve yumuşakçalar ile taze balõk ihracatõ Haziran 1998 de yasaklanmõştõr. Bunun üzerine Tarõm ve Köyişleri Bakanlõğõ, işleme tesislerini kalite kontrolü ve Avrupa Birliği Sağlõk Standartlarõna uygunluğu konularõnda sõkõ bir gözleme ve denetime tabi tutmuştur. Ocak 1999 itibariyle, işlenmiş ve taze balõk ihracatõ üzerindeki yasak kaldõrõlmõştõr. Ancak yumuşakçalar için bu yasak hala devam etmektedir. 3.5 Kültür Balõkçõlõğõnõn Durumu ve Tesisler (1) Tatlõ suda gökkuşaklõ alabalõk yetiştiriciliği DOKAP bölgesinde sürekli su akõşõna sahip nehirler ve bir çok küçük dere bulunmaktadõr. Su sõcaklõğõ, gökkuşaklõ alabalõk (Salmo gairdneri) yetiştirilmesi için oldukça uygun olan 8-18ºC arasõnda değişmektedir. Gökkuşaklõ alabalõk, farklõ sõcaklõklara, dar alanda kapalõ tutulmaya, tuzluluğa ve nüfus yoğunluğuna dayanabildiğinden, kültür balõkçõlõğõ için en uygun türdür. İl Tarõm Müdürlükleri nden elde edilen verilere göre, DOKAP bölgesinde yõllõk toplam kapasitesi ton olan 284 adet alabalõk çiftliği vardõr ve bu çiftliklerin 1998 deki toplam üretimi tondur (Tablo 18). Çiftliklerin bir çoğu yõllõk üretimleri bir kaç tonu geçmeyen küçük çiftliklerdir. Bu çiftliklerdeki üretim yapõsõ, Türkiye nin başka yerlerindeki çiftliklerle benzerlik göstermektedir. Ülke koşullarõ altõnda, bir gökkuşaklõ alabalõğõ, yumurtadan pazarlanabilenecek boyut olan grama getirebilmek için aylõk bir süre gerekmektedir. Küçük olanlarõ da dahil olmak üzere alabalõk çiftliklerinin bir çoğu kendi kuluçka stoklarõnõ tutmakta, kendi kuluçkalarõnõ işletmekte ve kurulu teknolojiyi kullanmaktadõrlar. Yavru ve küçük alabalõklar, çiftliklerin çoğunda küçük beton yüzme kanallarõnda, bazõlarõnda ise beton, cam elyafõ veya plastikten yapõlmõş dairesel tanklarda yetiştirilir. Beslenme ise tüm çiftliklerde ekonomik olan tablet şeklideki yemlerle yapõlõr. Küçük alabalõk çiftliklerinde yetiştirilen balõklarõn hepsi o yörede satõlõr. Doğrudan perakendeciye, restoranlara ve çiftlikte tüketiciye yapõlan satõşlar, kendi restoranlarõnõ işleten küçük çiftlikler veya aile çiftlikleri için özellikle önemlidir. 2-10

106 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Büyük çiftliklerin alabalõklarõ ise normal balõk pazarlama kanallarõ ile satõlõr. Balõklar önce İstanbul, İzmir veya Ankara daki toptancõ hallerine gider, buradan da balõkçõlara, pazar tezgahlarõna, restoranlara ve otellere dağõtõlõr. (2) Deniz kafesi (yüzer kafes) balõk yetiştiriciliği Deniz kafeslerinde alabalõk veya Atlantik somonu (Salmo salar) yetiştiriciliği 1990 larda başlamõştõr. Başlangõçta, somon balõğõ yetiştiriciliği alabalõğa göre daha yaygõndõ, ancak daha sonra teknik ve pazarlamayla ilgili kõsõtlamalardan dolayõ bu balõğõn üretiminde yüzde 50 den fazla bir düşüş oldu. Özellikle Ordu ve Trabzon dakiler olmak üzere DOKAP bögesindeki deniz kafesleri, gökkuşaklõ alabalõk yetiştiriciliği için kullanõlmaktadõr. Bu cinsin bir tatlõ su balõğõ olduğu düşünülüyordu. Ancak 50 gramõn üstündeki alabalõklar deniz yaşamõna da uyum sağlayabiliyordu. Deniz suyundaki büyüme oranõ, kõşõn deniz suyu sõcaklõğõ daha uygun olduğu için, tatlõ sudan daha iyidir. Karadeniz in tuzluluğu gökkuşaklõ alabalõk için ideal orandadõr ve denemeler Karadeniz de alabalõk yetiştiriciliğinin verimli olabileceğini göstermiştir. Şu anda bölgede tondan az balõk üreten bir kaç yüzer kafes çiftliği bulunmaktadõr. Mevcut alabalõk çiftlikleri, küçük boydaki alabalõk arzõnõ sağlar. Tatlõ su çiftliklerinde kullanõlan tablet yemler, burada da kullanõlmaktadõr. Bazõ çiftlikler ise balõk unu ve diğer malzemeleri kullanarak yaş tablet şeklindeki yemleri kendileri üretmektedirler. (3) Karadeniz de alabalõk yetiştirme projesi Karadeniz havzasõ, tuzlu sudan tatlõ suya göçen bir çok balõk cinsinin yuvasõdõr. Bu balõklar, denizde büyür ancak yavrulamak için nehirlere dönmek zorundadõr. Karadeniz alabalõğõ (Salmo trutta labrax) bu cinslerden biridir ve bu balõğõn sadece Karadeniz de yaşayan ikincil bir cins olduğuna inanõlmaktadõr. Geçmiş yõllar boyunca, Karadeniz in Türkiye deki nehirlerinde yavrulayan deniz alabalõğõ stoklarõ önemli ölçüde azalmõştõr. Bu değerli doğal kaynağõn azalma ve belki de yok olma tehlikesi ile karşõ karşõya olduğunun farkedilmesiyle bir stok rehabilitasyon programõ başlatõlmõştõr. Bu projenin amacõ, Karadeniz alabalõğõnõn soyunun devamlõlõğõnõ sağlamak ve deniz kafeslerinden balõk yetiştirme potansiyelini tesbit etmektir. Proje kapsamõnda üretilen yavru alabalõklar, stok rehabilitasyonu için denize salõnacak, deniz kafeslerinde balõk yetiştirmeye ilişkin uygulamalarda kullanõlacak ve bu yetiştirme biçimiyle ilgilenen çiftçilere verilecektir. Projenin iki aşamada yürütülmesi planlanmaktadõr. İlk aşama, Karadeniz alabalõğõnõn doğal koşullardaki biyolojik ve ekolojik özellikleri ile ilgili bir çalõşmadan oluşmaktadõr. Çalõşmanõn bu aşamasõ Trabzon Balõkçõlõk Araştõrma Enstitüsü ne ait tesislerde, Enstitü çalõşanlarõyla tamamlanmõştõr. İkinci aşama ise, denize salmak üzere ve kültür balõkçõlõğõna yönelik olarak yavru alabalõklarõn çoğaltõlmasõnõ ve yetiştirilmesini kapsamaktadõr. (4) Karadeniz kalkan balõğõ araştõrma projesi 2-11

107 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Karadeniz kalkanõ (Pseta maxima) araştõrma projesi, Karadeniz de Balõk Üretimini Geliştirme Projesi kapsamõnda, JICA nõn desteği ile yürütülmektedir. Beş yõl sürecek olan proje 1997 yõlõnda Trabzon Balõkçõlõk Araştõrma Enstitüsü nde başlatõlmõştõr. Projede altõ Japon uzman (bir koordinatör, bir takõm lideri, dört araştõrmacõ bilimadamõ) yedi Türk bilimadamõyla birlikte çalõşmaktadõr. Amaç, stoklarõn artõrõlmasõ ve yetiştirme tekniğinin geliştirilmesinde kullanõlmak üzere kalkan yavrularõnõn kitlesel üretim tekniğini araştõrõp bu tekniği geliştirmektir. Projenin başarõlõ olmasõ durumunda, kuluçka ve büyütme teknikleri özel girişimcilere dağõtõlarak, ticari kalkan kuluçkalarõnõn ve kalkanõn ticari ölçeklerde üretiminin yaygõnlaşmasõ sağlanacaktõr. 3.6 Balõğõn Pazarlanmasõ DOKAP bölgesinde balõk pazarlama kanallarõ, Bölüm 2.2 de açõklanan kanallarla aynõdõr. Bölgedeki pazarlama zincirinin şemasõ Şekil 2 de verilmiştir. Balõğõn pazarlanmasõ hemen hemen tamamiyle özel sektör tarafõndan yapõlmaktadõr ve sistem etkin bir şekilde çalõşmaktadõr. Devlete ait Et ve Balõk Kurumu DOKAP bölgesinde balõğõn pazarlanmasõyla ilgilenmemektedir. Bu konuda yaşanan temel problem, artan talebi karşõlayacak yeterli balõk arzõnõn olmamasõ ve bunun tüketicinin seçim ve fiyat konusundaki beklentilerini kõsõtlamasõdõr. Balõkçõlar, herhangi bir limanõ veya iskeleyi kullanabilmekte, yakaladõklarõ balõğõ kamyonlar vasõtasõyla taşõmakta ve fiyatõna bağlõ olarak istedikleri pazara ulaşmaktadõrlar. Trabzon daki gibi üretim bölgesinde bulunan toptancõ halleri ve tüketim bölgesindeki Ankara toptancõ hali büyük ölçüde ucuz balõklarõn satõldõğõ pazarlardõr. Daha pahalõ balõklar, pazarlama ücretleri ve vergileri ödememek için bu pazarlarõn dõşõnda satõlmaktadõr. Örneğin, 1998 de Ankara toptancõ halinde satõlan balõğõn yüzde 40 õnõ Karadeniz den gelen hamsi oluşturmaktadõr. Deniz çiftliklerinde yetiştirilen balõklar, Trabzon toptancõ pazarõnõ atlayarak, doğrudan İstanbul ve İzmir deki büyük toptancõ hallerine ve restoranlara satõlmaktadõr. Çiftliklerde yetiştirilen alabalõk ise yörede tüketilmektedir. 3.7 DOKAP Balõkçõlõk Sektörünün Sorunlarõ (1) Deniz balõkçõlõğõ Karadeniz de avlanan balõk miktarõ, Türkiye nin toplam balõk üretiminin yaklaşõk yüzde 70 ini oluşturmaktadõr. Karadeniz deki ekolojik bozulma ve aşõrõ avlanma nedeniyle son yõllarda avlanan balõk sayõsõnda bir düşüş olmaktadõr. Avlanan balõk miktarõnõn büyük bölümünü hamsi oluşturmaktadõr. Bu balõk cinsi 20 cm uzunluğa kadar büyüyebilir ve beş yõl yaşayabilir. Hamsiler, yaz aylarõnõ, yumurtlama alanlarõ olan Karadeniz in kuzey ve orta kesimlerinde geçirirler ve kõş başlarõnda güneye, Türkiye kõyõsõna göç ederler. Türkiye sularõnda hamsiyi, Kasõm ayõndan Mart başõna kadar bulmak mümkündür. Hamsinin mevsimsel göç yollarõ, sõcaklõk, tuzluluk, yiyecek (plankton) bolluğu gibi kesin olarak bilinmeyen deniz verilerine göre değişmektedir. 2-12

108 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Karadeniz hamsisinin toplam avlanma miktarõ, 1980 lerin ortasõnda yaklaşõk ton seviyesinden, 1990 yõlõnda tona kadar düşmüş, daha sonra yavaş yavaş artarak 1995 de tona ulaşmõştõr. Bu düşüşün sebepleri, balõk yumurtalarõ ve larvalarõnõn parçalanmasõ ve/veya yeni ortaya çõkan bazõ deniz anasõ cinslerinin (Mnemiopsis) yiyecek rekabetinin yanõ sõra zengin bentik su katmanõnda bulunan H 2 S in yol açtõğõ kitlesel ölümleridir. Adõ geçen deniz anasõ cinsinin Atlantik Okyanusu ndan geçen yakõt tankerlerinin safrasõndan geldiği düşünülmektedir. Çaçabalõğõ, mezgit, istavrit ve kalkan gibi diğer ticari balõk cinsleri aşõrõ avlanmanõn yarattõğõ problemlerle karşõ karşõyadõr. Sermayenin fazlalaşmasõyla artan araçlar ve yeni avlanma teknolojilerinin ortaya çõkmasõ aşõrõ avlanma problemini de beraberinde getirmiştir. Görüşme yapõlan balõkçõlar, yakaladõklarõ balõklarõn sayõsõnda ve büyüklüğünde bir azalma olduğunu belirtmişlerdir. Balõkçõlõkla uğraşan topluluklar, balõkçõlõk kaynaklarõnõn korunmasõnõn önemi hakkõnda yeterli bilinç düzeyine sahip değildir. Mevcut kaynaklarõn sürdürülebilir bir şekilde kullanõlmasõ için balõk alanlarõnõn yönetimi hayati bir önem taşõmaktadõr. Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ, Koruma ve Kontrol Genel Müdürlüğü, balõkçõlõk alet ve donanõmõna ilişkin sõnõrlamalar, avlanma mevsimleri ve avlanmaya kapalõ bölgelerle ilgili yasalarõ yürütmekle yükümlüdür. Ancak bu müdürlük, etkin takip, gözetim ve kontrol için yeterli insan gücü, donanõm ve tesise sahip değildir. (2) Deniz kafeslerinde (yüzer kafeslerde) balõk yetiştiriciliği Yüzer deniz kafeslerinde balõk yetiştiriciliği (alabalõk ve somon), 1990 larda ihraç pazarõna yönelik olarak başlamõştõr. Başlangõçta, somon üretimi alabalõktan daha fazlayken, 1991 de yüzde 50 den daha fazla bir düşüş gösterdi ve üretimin gelişmesi bazõ teknik ve pazarla ilgili kõsõtlamalar tarafõndan engellendi. Bu kõsõtlamalar aşağõda açõklanmõştõr. Karadeniz in yüzer kafesler için barõnak sağlayan doğal çukur, koy ve körfezlerden yoksun oluşu, demirle bağlanan geleneksel yüzer kafeslerin, su sõcaklõğõ ve derinliğinin çok da uygun olmadõğõ kõyõya yakõn alanlarda kurulmasõna neden olmaktadõr. Deniz kafeslerinin tasarõmõ, kõş mevsiminin çevresel koşullarõna uygun değildir. Karadeniz in dalga frekans ve periyodu kõş boyunca çok serttir ve dalga yüksekliği zaman zaman altõ metreye ulaşmaktadõr. Somon üretimi için diğer yerlerde kullanõlan geniş boyutlu ve gelişmiş mühendislik ürünü kafesler bile bu kõş koşullarõna dayanmamaktadõr. Bu nedenle, Karadeniz de deniz kafeslerinde çiftçilik yapanlar, geniş, güçlü ve pahalõ kafesler kullanarak bunlarõ kõyõya yakõn yerlere, hatta dalgakõranlarõn içine yerleştirmektedirler. Bu önlemlere rağmen, kõş aylarõnda kafesler zarar görmekte ve balõklar ölmektedir. Karadeniz balõk çiftliklerinde yaz mevsiminde karşõlaşõlan önemli çevre sorunlarõndan biri de yüzey suyu sõcaklõğõnõn, 20 derecenin üstündeki su 2-13

109 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) sõcaklõklarõnda yaşayamayan gökkuşaklõ alabalõk için tehlikeli seviyelere ulaşmasõdõr. Sõcaklõk 18-20ºC ye ulaştõğõnda hastalõklar artmakta ve büyük kayõplarõ önlemek balõklar toplanmaktadõr. Bunun yarattõğõ bolluk yüzünden fiyatlar düşmekte ancak yaz sonundaki yüksek talep karşõlanamamaktadõr. Bazõ yetiştiriciler, yaz mevsiminde balõklarõnõ tekrar serin tatlõ sulara aktarmaktadõr. Deniz ve tatlõ su alabalõk çiftlikleri arasõndaki mesafe düşünüldüğünde, bu yöntemin ekonomik açõdan akõlcõ bir çözüm olmadõğõ ortaya çõkar. Bunun yanõ sõra, alabalõğõn aktarma işlemi sõrasõnda stres ve hastalõğa yakalanmasõ oldukça kolaydõr. Diğer çevre sorunlarõ kõyõda bulunan sanayilerin atõk sularõnõn neden olduğu kirlilik ile evsel ve sanayi atõklarõ kullanõlarak yapõlan deniz doldurma çalõşmalarõnõn sonucunda oluşan yerel kirliliktir. Bazõ tesisler ise atõk sularõnõ nehirlere boşaltmakta ve bu atõklar da en sonunda kõyõya ulaşmaktadõr. Koylar gibi kõyõya yakõn sõğ alanlara veya dalgakõranlarõn içine yerleştirilen mevcut yüzer kafesler de yukarõda anlatõlan çevre sorunlarõna maruz kalmaktadõrlar. Büyük boy gökkuşaklõ alabalõğõn üretiminde, taze büyük balõklarõn (3-4 kilo arasõ) talep edildiği Avrupa pazarõna yönelik sezon dõşõ ihracat hedeflemiştir. Ancak büyük boy gökkuşaklõ alabalõk, Atlantik somonu ile rekabet içindedir. Bu nedenle, Türk üreticisinin, Norveç, İskoçya ve Şili deki gelişmiş somon endüstrisiyle rekabet etmesi gerekmektedir. Sonuç olarak, Karadeniz deki alabalõk üreticilerinin, büyük alabalõğõn iç pazarlarda halen çok tanõnmadõğõ gerçeğinden yola çõkarak, yurt içi satõşlarõ ile yetinmeleri gerekmektedir. (3) Tatlõ su alabalõk yetiştiriciliği Tatlõ su alabalõk yetiştiriciliği hõzlõ bir şekilde artmakta ve DOKAP bölgesinde de önem kazanmaktadõr. Ancak, bu çiftlikler tam kapasiteyle çalõşamamaktadõr. Teknik ve pazardan kaynaklanan darboğazlar, bu çiftliklerin en uygun kapasitede, etkin bir şekilde kullanõlmalarõnõ engellemektedir. İyi su kaynaklarõnõn büyük bir bölümü, Karadeniz bölgesinin doğusunda yer aldõğõndan, bölgede alabalõk çiftliklerine uygun alan bulma açõsõndan bir sõkõntõ yaşanmamaktadõr. Ancak, teknik ve kurumsal koşullara ilişkin çeşitli kõsõtlama ve sorunlar bu sektörün gelişimini engellemektedir. Bu problemler, yer seçimi ve üretim konusundaki planlamanõn ve üretimi artõrmak için gerekli balõk yavrusu stoğunun yetersizliği; pazarlamanõn bireysel olarak yapõlmasõ (üreticiler pazar geliştirme konusunda işbirliği yapmak için organize olmamõştõr); yüksek yem fiyatlarõ; yem kalitesinin düşük ve balõk hastalõklarõnõn teşhisi, kontrolü ve bunlara karşõ alõnacak önlemler konusunda faaliyetlerin eksik olmasõ ve devletin sunduğu yayõm hizmetlerin yeterli olmamasõdõr. 2-14

110 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) BÖLÜM 4 GELİŞME OLASILIKLARI VE HEDEFLERİ 4.1. Deniz Balõkçõlõğõ DOKAP bölgesinin kõyõda bulunan beş ilinde, farklõ boyutlardaki balõkçõ teknelerini barõndõracak yeterli sayõ ve kapasitede balõkçõ limanlarõ ve barõnaklarõ (dalgakõran) mevcuttur. Ancak, sermayenin artõşõna paralel olarak yükselen araç sayõsõ, yeni avlanma teknolojilerinin ortaya çõkmasõ sonucunda aşõrõ avlanma ve deniz çevresinin bozulmasõ gibi problemler nedeniyle avlanan balõk miktarõndaki düşüş göz önüne alõnõrsa, gelişme olasõlõklarõnõn sõnõrlõ olduğu görülür. Yine de balõk ağ, araç ve motorlarõnõn güvenli bir şekilde korunmasõ için balõkçõ barõnak ve tesislerinin iyileştirilmesi ve yenilerinin kurulmasõ, ağlarõn onarõlmasõ ve benzeri önlemlerin alõnmasõ gerekmektedir. Balõkçõlõk sektörünün uzun vadeli sürdürülebilirliğini sağlamak için, kõsõtlõ balõk kaynaklarõnõn acilen korunmasõna ve yönetilmesine ihtiyaç vardõr. Balõkçõlõk kaynaklarõ Karadeniz kõyõsõndaki tüm ülkeler tarafõndan paylaşõldõğõndan, bu ülkelerin işbirliği yaparak, kaynak yönetimi konusunda harekete geçmeleri gerekmektedir. Bu konuda alõnmasõ önerilen önlemler, denetleme, avlanma filolarõn büyüklüğünün ve avlanan balõk miktarõnõnõn azaltõlmasõ, avlanma mevsimleri ve avlanmaya kapalõ bölgelerin sõkõ bir şekilde izlenmesi, balõkçõlõk aletleri (ağ gözü büyüklüğü) ve ekipmanõ (trol yasağõ) ile ilgili kõsõtlamalarõn getirilmesidir. Karadeniz kõyõlarõnda balõk kaynaklarõnõn azaldõğõ göz önüne alõnõrsa, deniz balõkçõlõğõ konusundaki hedefler göreli olarak kõsõtlõdõr. Yapõlan anlaşmalar aracõlõğõyla komşu ülkelerde tam kullanõlamayan balõk stoklarõnõn avlanmaya başlanmasõ bir gelişme alternatifi olabilir. Bu durumda, açõk denizde avlanmaya uygun balõkçõ tekneleri devreye sokulmalõ, ancak geçmişteki aşõrõ avlanma hatasõna bir kez daha düşmemek için dikkatli davranmak gerekmektedir. 4.2 Kültür Balõkçõlõğõ Deniz balõkçõlõğõ sektöründe gelişme olasõlõklarõnõn az ve bu nedenle potansiyel balõk avlama miktarõnõn da düşük olmasõndan dolayõ, gelecekte balõk ihtiyacõnõn karşõlanmasõnda kültür balõkçõlõğõnõn stratejik bir önemi olacağõ düşünülmektedir. Kültür balõkçõlõğõn gelişimine ulusal kalkõnma planõnda da değinilmiştir. Bazõ kõsõtlamalara rağmen, balõk yetiştiriciliği sektöründe, özellikle alabalõk, deniz levreği ve kalkan üretiminde, yerli deniz balõkçõlõğõndaki kaybõ telafi edecek gelişme olasõlõklarõ mevcuttur. (1) Tatlõ su alabalõğõ yetiştiriciliği DOKAP bölgesinde tatlõ su alabalõğõ yetiştiriciliği iyi bir sisteme sahiptir ve üretimin artmasõnõn önünde herhangi bir engel yoktur. Alabalõk çiftliklerinin kapasitesini artõrmak için halen önemli bir potansiyel mevcuttur. Türkiye de eğitimli işgücü açõğõ olmadõğõ gibi, tatlõ su alabalõğõ yetiştiriciliği için en uygun sularõn Karadeniz in doğu kesiminde bulunmasõ nedeniyle uygun alan sõkõntõsõ da 2-15

111 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) yaşanmamaktadõr. Bu nedenle, bölgedeki mevcut alabalõk çiftlikleri, pazarõn gelişmesine paralel olarak, kapasiteleri kademeli bir şekilde artõrmak konusunda teşvik edilmelidir. Gelişme hedefleri, kullanõlmayan alabalõk üretim kapasitesini (1.240 ton/yõl) devreye sokmak ve 2010 yõlõna kadar seçilmiş bölgelerde yeni havuzlar (720 ton/yõl) inşa etmektir. Böylece, şu anda ton olan yõllõk toplam üretim, 2010 yõlõ itibariyle tona yükselecektir. Bu artõş, en azõndan iki yeni kuluçkanõn, yem üretme tesislerinin ve pazarõn genişlemesi için diğer tesislerin kurulmasõnõ gerektirmektedir. (2) Deniz kafesi balõk yetiştiriciliği Denizde balõk yetiştirme konusunda teknik ve çevresel engeller bulunmasõna rağmen, bu sektörün gelişmesi için olanaklar mevcuttur. Kõyõnõn hemen gerisinde, denize paralel olarak uzanan yüksek dağlar nedeniyle, yeni havuz tipi çiftliklerin geliştirilmesi için gerekli olan alanõn bulunmasõ kolay değildir. Balõk yetiştiriciliği için uygun olan alanlar, aynõ zamanda turizm kullanõmlarõ açõsõndan da önemli olduğundan bu iki faaliyet rekabet içindedir. Bu nedenle, kültür balõkçõlõğõ için deniz kafesleri uygun bir alternatif oluşturmaktadõr. Deniz balõğõ yetiştiricilerinin karşõ karşõya olduğu problemlerin üstesinden gelebilmek için çeşitli stratejiler geliştirilmelidir. Kõyõya yakõn sõğ alanlarda bulunan mevcut kafesler, yaz aylarõnda yeterli su sirkülasyonunun olduğu kõyõdan uzak alanlara taşõnmalõdõr. Gelişme hedefleri, kõyõdan uzağa yerleştirilen deniz kafeslerinin tasarõmlarõnõn iyileştirilmesi ve girişimcilerin ticari ölçekte üretim yapmalarõnõ sağlamak için uygun tekniklerin belirlenmesi ve yaygõnlaştõrõlmasõdõr. Alabalõğõn yanõ sõra, levrek, somon, Karadeniz alabalõğõ gibi balõk cinsleri de dikkate alõnmalõdõr. 2-16

112 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) BÖLÜM 5 GELİŞME STRATEJİSİ VE ÖNLEMLER 5.1 Deniz Balõkçõlõğõ Stratejisi Deniz balõkçõlõğõ konusundaki gelişme stratejileri aşağõda sõralanmõştõr: Koruma ve Kontrol Genel Müdürlüğü nün, izleme ve kontrol faaliyetleri ile balõkçõlõkla ilgili yasalarõn uygulanmasõ konusunda etkili hale getirilebilmesi için, eğitim, teknik yeterliliğin sağlanmasõ, ekipmanõn iyileştirilmesi ve tesisler konusunda güçlendirilmesi gerekmektedir. Balõk unu/yağõ fabrikalarõnõn sayõsõ azaltõlarak, küçük, açõk deniz balõklarõ doğrudan tüketime sunulmalõdõr. Yerli yem üretimi için gereken balõk ununun ithal edilmesi daha ucuza mal olacaktõr. Yerli balõk ununun fiyatõ 700 dolar/ton iken, ithal balõk unu 400 dolar/tona gelmektedir. Komşu ülkelerdeki kullanõlmayan balõk stoklarõnõn avlanabilmesi için anlaşmalar yapõlmalõdõr. 5.2 Kültür Balõkçõlõğõ Stratejisi (1) Tatlõ su alabalõğõ yetiştiriciliği Tatlõ su alabalõk yetiştiriciliğini daha çok geliştirmek ve yaygõnlaştõrmak için gereken stratejiler aşağõda sõralanmõştõr: Yavru balõk ihtiyacõnõn düzenli ve kaliteli bir şekilde karşõlanmasõ için bir kuluçkanõn kurulmasõ, Uygun fiyata kaliteli yem elde etmek için balõk yemi üretim tesislerinin kurulmasõ, Yer seçimi, havuz tasarõmõ ve hastalõklarõn teşhis, önlem ve kontrolü için teknik destek sağlanmasõ, Soğuk depolarõ gibi pazarlama tesisleri kurarak yetiştirilen balõklarõn etkin biçimde pazarlanmasõnõn teşvik edilmesi, Mevcut küçük balõk yetiştiricileri, pazarlama konusunda yeterli girişimi gösteremediğinden, organize olmuş pazarlama faaliyetleri geliştirmek ve talebi artõrmak için işbirliğiyle çalõşabilecek olan koopertiflerin teşvik edilmesi, Kalite kontrol kriterlerinin ve üretim kurallarõnõn getirilmesi, marka gelişimi gibi üreticilerin işbirliği içinde yürüttükleri faaliyetler aracõlõğõyla pazarlama konusundaki taahhütleri başlatabilecek ortak pazarlama yöntemlerinin teşvik edilmesi ve böylece pazar talebinin ve tüketici güveninin artõrõlmasõ. (2) Deniz kafesi yetiştiriciliği Gelişme stratejileri, Karadeniz in sert koşullarõna dayanabilecek geniş, sağlam ve iyi tasarlanmõş kafeslerin kullanõlmasõ, deniz aşõrõ ülkelerden teknolojinin aktarõlmasõ ve ilgilenen balõk yetiştiricileri ile işbirliği içinde uygulama birimlerinin oluşturulmasõdõr. Balõk yetiştiricilerinin mevcut problemlerini ortadan 2-17

113 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) kaldõrmak için, Merkez Balõkçõlõk Araştõrma Enstitüsü ve KTÜ Deniz Bilimleri Fakültesi tarafõndan çeşitli stratejiler geliştirilmelidir yõllarõnda Dünya Bankasõ tarafõndan yürütülen bir araştõrmada, kafeslerde alabalõk ve somon yetiştiriciliği için, karadaki tesisler de dahil olmak üzere, uygun alanlar belirlenmiştir. Bu potansiyel alanlar göz önünde bulundurulmalõdõr. Rize de başlatõlan ve Merkez Balõkçõlõk Araştõrma Enstitüsü tarafõndan yürütülen Karadeniz alabalõğõ (Salmo trutta labrax) stok rehabilitasyon programõ, denize salõnacak ve kafeslerde yetiştirilecek yavru alabalõk üretimini artõrmak için teşvik edilmelidir. JICA nõn desteği ile Karadeniz de Balõk Üretimini Geliştirme Projesi kapsamõnda yürütülen Karadeniz Kalkanõ (Pseta maxima) Araştõrma Projesi, kültür balõkçõlõğõ için bir başka gelişme stratejisidir. Dünya Bankasõ çalõşmasõ, kalkan üretimi için de karadaki tesisler dahil olmak üzere potansiyel alanlarõ belirlemiştir. 5.3 Önerilen Projeler DOKAP bölgesinde hem deniz hem de iç sularda yapõlan balõkçõlõkta hakim olan koşullar göz önüne alõnõrsa, bölgedeki balõk arzõ potansiyeli açõsõndan önemli olan sektör hem denizde hem de tatlõ suda yapõlan kültür balõkçõlõğõdõr. Önerilen projeler: (1) tatlõ su balõğõ yetiştiriciliğini ve bu balõklarõn pazarlanmasõnõ desteklemek üzere Tatlõ Su Balõğõ Yetiştiriciliği Destekleme Programõ, (2) kafeslerde yapõlan balõk yetiştiriciliğini desteklemek amacõyla, daha güçlü ve iyi tasarlanmõş yüzer kafesler kullanarak uygulama planlarõ geliştirmek üzere Yüzer Kafes Balõk Yetiştiriciliği Geliştirme Programõ ve (3) geleceğe yönelik deneyler içeren ve Karadeniz balõkçõlõğõndaki seçenekleri artõrmayõ hedefleyen Yenilikçi Deniz Kültürü Deney Programõ dõr. Önerilen projelerin profilleri Proje Raporunda yer almaktadõr. 2-18

114 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Tablo 1 Türkiye'de Balõkçõlõk Ürünlerinin Arzõ ve Kişi Başõna Düşen Tüketim Yõl Üretim İhracat İşlenmiş (balõk unu & yağõ) İşlenmemiş veya Tüketilmemiş Yurtiçi Balõk Arzõ Miktarõ İthalatlar Toplam Balõk Arzõ Miktarõ Nüfus Kişi Başõna Düşen Tüketim a b c d e = a-(b+c+d) f e+f g (e+f)/g ton % ton % ton % ton % ton % ton ton bin kg % % % % % , % % %.531 2% % , % % % % % , % % % % % , % % % % % , % % % % % , % % % % % , % % % % % , % % % % % , % % % % % ,51 Not: a = Üretim deniz balõklarõnõ, kabuklularõ, yumuşakçalarõ, tatlõ su balõklarõnõ ve kültür balõklarõnõ içerir. b = İşlenmemiş balõkçõlõk ürünlerini kapsar. f = Taze, dondurulmuş, füme edilmiş, tuzlanmõş, konservelenmiş balõklarõ ve diğer balõk türlerini içerir. 2-19

115 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Tablo 3 Türkiye'de Denizde Avlanan Balõk Miktarõ ( ) Birim: Ton DENİZLER TATLI SULAR Balõk Diğerleri* Toplam Kültür Blç. Avlanan Toplam TOPLAM Yõl Akdeniz Ege Marmara Batõ Doğu Karadeniz Karadeniz ,876 18,176 30,365 44, , , , ,277 18,231 40,649 74, , , , ,613 14,267 41,970 86, , , , ,763 17,063 43, , , , , ,507 21,820 34, , , , , ,693 22,218 35, , , , , ,061 22,024 50, , , ,381 3,075 3, , ,074 22,665 56, , , ,697 3,303 3, , ,005 31,505 53, , , ,701 4,100 4, , ,061 37,647 36,892 85, ,130 48, ,929 4,354 42,833 47, , ,498 31,731 42,064 94, ,478 44, ,017 5,782 37,315 43, , ,945 43,940 38,505 67, ,177 27, ,425 7,835 39,401 47, , ,914 55,801 36,630 46, ,138 38, ,766 9,210 40,370 49, , ,289 60,162 47,733 76, ,979 48, ,431 12,438 41,575 54, , ,387 58,110 39,820 57, ,417 50, ,268 15,998 42,838 58, , ,792 51,995 35, , ,143 25, ,606 21,607 44,983 66, , ,794 40,493 42, , ,456 22, ,243 33,201 42,202 75, , ,894 41,735 52,885 71, ,696 22, ,350 45,450 50,460 95, , 'nin oranõ (deniz) 5% 10% 13% 18% 48% 6% 100% 1997'nin oranõ (toplam) 4% 8% 11% 14% 39% 4% 81% 9% 10% 19% 100% Not: * yumuşakçalar, kabuklular, vb. kapsamaktadõr. Kaynak: Balõkçõlõk İstatistikleri, DİE 2-20

116 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Tablo 4 Türkiye'de Türlerine Göre Tatlõ Suda Avlanan Balõk Miktarõ ( ) Birim: Ton Balõk yüzde 1, Kefal ,6% 2. Sazan ,7% 3. Aterina ,2% 4. Uzun levrek ,0% 5. Yayõn balõğõ ,4% 6. Alabalõk ,4% 7. Diğerleri ,8% Toplam ,0% Kaynak: Balõkçõlõk İstatistikleri, DİE Tablo 5 Türkiye'de Türlerine Göre Kültür Balõklarõ ( ) Birim: Ton yüzde Talõ Su 1. Sazan ,8% 2. Alabalõk ,3% Deniz 1. Alabalõk * * ,4% 2. Somon ,1% 3. Çapak balõğõ ,5% 4. Levrek ,9% 5. Diğerleri ,1% Toplam ,0% Kaynak: Balõkçõlõk İstatistikleri, DİE Tablo 6 Türkiye'de Balõk Çiftliklerinin Sayõsõ, Kapasitesi ve Üretimi (1997) Türler Ruhsatlõ Çiftlik Alabalõk Levrek & çapak balõğõ Sazan Midye Karides Somon Kalkan Kaynak: Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ 2-21

117 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Tablo 7 Bölgelere Göre Deniz Ürünlerinin Satõş Şekli (1997) Birim: Ton Toplam Satõş Şekli Balõkçõlarõn Diğer Balõk Unu & Bölge Deniz Üretimi Toplam Satõş Kooperatifler Toptan Yağõ Fabrikalarõ Satõşlar Konserve Fabrikalarõ Doğrudan Tüketiciye Kendi Yapõlan Tüketimi Satõşlar Kullanõmlar Doğu Karadeniz Batõ Karadeniz Marmara Denizi Ege Denizi Akdeniz Toplam Pay (%) 100% 96% 1% 3% Pay (%) 100% 5% 4% 84% 3% 3% Not: Diğer kullanõmlar işleme şirketlerine yapõlan satõşlarõ da içermektedir. Kaynak: Balõkçõlõk İstatistikleri, DİE 2-22

118 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Tablo 8 İhraç Edilen Balõk Ürünlerinin Miktarõ ve Değeri, (Miktarlar ton olarak, değerler 1000 ABD$'õ olarak) Miktar Değer Miktar Değer Miktar Değer Miktar Değer Miktar Değer Taze-soğutulmuş Dondurulmuş Fileto Tuzlanmõş/kurutulmuş/füme edilmiş Kabuklular Yumuşakçalar Konservelenmiş balõk Konservelenmiş yumuşakçalar Kaynak: Başbakanlõk, Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ Tablo 9 İthal Edilen Balõk Ürünlerinin Miktarõ ve Değeri, (Miktarlar ton olarak, değerler 1000 ABD$'õ Miktar Değer Miktar Değer Miktar Değer Miktar Değer Miktar Değer Taze-soğutulmuş Dondurulmuş Fileto Tuzlanmõş/kurutulmuş/füme edilmiş Kabuklular Yumuşakçalar Konservelenmiş balõk Konservelenmiş yumuşakçalar Kaynak: Başbakanlõk, Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ 2-23

119 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Tablo 10 Karadeniz Bölgesi'nin Deniz Balõkçõlõğõ Ürünleri Doğu Karadeniz Batõ Karadeniz Karadeniz (toplam) Diğer Bölgeler Toplam Doğu Karadeni z Batõ Karadeni z 1. Deniz balõklarõ Kabuklular, yumuşakçalar Toplam Pay (%) 51% 28% 79% 21% 100% 48% 28% 1. Türlerine göre deniz balõklarõ Doğu Karadeniz Batõ Karadeniz Karadeniz (toplam) Diğer Bölgeler Toplam Doğu Karadeni Batõ Karadeni Merlos Barbunya Hamsi İstavrit İstavrit Kalkan Kefal Kolyoz Lüfer Mezgit Torik Sardalya Kõrmõzõ çizgili Diğer balõklar Toplam Pay (%) 53% 26% 79% 21% 100% 50% 27% 2. Türlerine göre kabuklular, yumuşakçalar İstridye Denizanasõ Deniz l Midye Diğerleri Toplam Pay (%) 8% 66% 73% 27% 100% 12% 42% 2-24

120 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Tablo 11 DOKAP Bölgesinde İç Sularda Avlanan Balõk ve Kültür Balõkçõlõğõ (1997) Birim: Ton Kültür Balõkçõlõğõ İç Sularda Avl. Balõk İller İç Sular Deniz Toplam Üretim TOPLAM Alabalõk Alabalõk Levrek Diğer Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Rize Trabzon Bayburt DOKAP Türkiye DOKAP'õn payõ 11% 83% 3% 0% 10% 1% 5% Kaynak: Balõkçõlõk İstatistikleri, DİE 2-25

121 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Tablo 12 Doğu ve Orta Karadeniz'de Kooperatiflerin ve Üyelerinin Sayõsõ İller Balõkçõ Kooperatifleri Üyelerin Sayõsõ Sinop Samsun+A Ordu Giresun Trabzon Rize Artvin 1 34 Toplam Kaynak: Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ Tablo 13 Karadeniz'de ve Türkiye'de Balõkçõ Teknelerinin ve Balõkçõlarõn Sayõsõ Balõkçõ Teknelerinin Türü ve Sayõsõ Balõkçõ PS T CB SB Toplam Doğu Karadeniz Batõ Karadeniz Türkiye* Not: -Purse seine, T-Trawl, PS-T-Purse seine-trawl, CB-Carrier Boats, SB-Small boats * Balõkçõlarõn yaklaşõk %22'si lisanslõdõr. Kaynak: 1) Balõkçõlõk İstatistikleri, DİE 2) Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ Tablo 14 DOKAP Bölgesinde Balõkçõ Teknelerinin Türü ve Sayõsõ İl PS T PS-T CB SB Toplam Ordu Giresun Trabzon Rize Artvin DOKAP Türkiye Pay 20% 19% 5% 31% 28% Not: PS-Purse seine, T-Trawl, PS-T-Purse seine-trawl, CB-Carrier Boats, SB-Small boats Kaynak: Trabzon Balõkçõlõk Araştõrma Enstitüsü 2-26

122 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Tablo 15 DOKAP Bölgesinde Balõkçõ Teknelerinin Uzunluğu ve Türü Tekne uzunluğu (m) PS T PS-T CB SB Toplam >50.0 Toplam Not: PS-Purse seine, T-Trawl, PS-T-Purse seine-trawl, CB-Carrier Boats, SB-Small boats Kaynak: Trabzon Balõkçõlõk Araştõrma Enstitüsü Tablo 16 DOKAP Bölgesinde Balõkçõ İskelelerinin Türü ve Sayõsõ İl Liman DK Kİ Ordu Giresun Trabzon Rize Artvin Toplam Not: DK- Dalgakõranlõ iskele Kİ- Kõyõ İskelesi Kaynak: Trabzon Balõkçõlõk Araştõrma Enstitüsü Tablo 17 Karadeniz'deki Balõk Unu Tesislerinin Sayõsõ ve Kapasitesi (1995) Firmanõn Adõ - Yeri İl Kapasite Üretim İşletme 1 Karbasan-Pazar Rize % 2 Karsusan-Yorma Trabzon % 3 Koptur-Çarşõbaşõ Trabzon % 4 Bulko-Bulancak Giresun % 5 Sursan I - Yakakent Samsun % 6 Sursan II - Yakakent Samsun % 7 Can Kardeşler - Yakakent Samsun % 9 Dalyan - Yakakent Samsun % 10 Sütaş -Yakakent Samsun % 11 Baysun - Yakakent Samsun % 12 Sibal - Gebze Sinop % 13 Balõksan - Gebze Sinop % Toplam Not: Tesislerin mevsim boyunca 3.5 ay tam kapasite ile çalõştõğõ varsayõlmõştõr. Kaynak: Trabzon Balõkçõlõk Araştõrma Enstitüsü 2-27

123 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Tablo 18 Tatlõ Su Alabalõk Çiftçiliği İçin Tahmin Edilen Karlar/Zararlar Yõl 0 Yõl 1 Yõl 2 Yõl 3 Yõl 4 Yõl 5 Yõl 6 Yõl 7 Yõl 8 Satõşlar Üretilen Alabalõk (ton) Satõş Değeri (1,100 milyon TL/ton) Üretim maliyeti (milyon TL) Yem (485 milyon TL/1000kg) Yavru Balõk (50 milliontl/5,000 yavru) Diğer harcamalar Toplam Üretim Maliyeti Kar/Zarar Not: 1) Fiyatlar, Mayõs/Haziran 1999 dönemi (Çalõşma dönemi - 1. Aşama) fiyatlarõna göre TL bazõnda sabitlenmiştir. 2) Kültür alabalõğõnõn çiftlikten çõkõş fiyatõ 1,1 milyon TL/kg'dõr. 3) Balõk yemi fiyatõ 300,000 TL/kg'dõr. 4) Yavru balõk fiyatõ, bir yavru için 10,000 TL'dir. 5) Yem değişme oranõ 1.7:1'dir. 2-28

124 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) İthalatlar (Ton ba.) Deniz Balõklarõ İthalatlar (Küçük, açõk deniz) Tatlõ Su Balõklarõ Kültür Balõkçõlõğõ İşleme Tesisleri Birincil Toptancõ Halleri (İstanbul, İzmir, Ankara) Genel Gõda Toptancõlarõ Aracõ Kurum Satõşlarõ İhracat Perakende Dükkanlar ve Süpermarketler Kuruluşlara Yapõlan Satõşlar (Oteller, Restoranlar, vb..) İhracat Şekil 1 Yurtiçi Pazarlama ve Dağõtõm Kanallarõnõn Şematik Gösterimi 2-29

125 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Deniz Balõklarõ Tatlõ Su Balõklarõ Kültür Balõkçõlõğõ (Tatlõ Su) Kültür Balõkçõlõğõ (Deniz) İşleme Tesisleri Balõk Unu Tesisleri Yerel Tüketim (üretim alanlarõnda) Trabzon Toptancõ Hali Yurtiçi Kullanõm (Tavuk & Balõk Yemi ) Birincil Toptancõ Halleri (Ankara, İstanbul, İzmir) İhracat 2. Perakende Satõş Yerleri İhracat Şekil 2 DOKAP Bölgesinde Balõk Pazarlama ve Dağõtõm Kanallarõ 2-30

126 3. Sanayi

127

128 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) BÖLÜM 1 GİRİŞ Elinizdeki rapor, DOKAP bölgesi sanayi sektörünün incelendiği bir çalõşmadõr. Bu raporda, bölgede sõnai kalkõnma için geliştirilecek politika ve programlarõn temelini oluşturacak önemli konularõn ayrõntõlõ bir analizi yer almaktadõr. Öncelikle bölgedeki sõnai gelişimin durumu saptanmõştõr. Bu konudaki verilerin yetersizliğine rağmen, sanayileşme düzeyi ve mevcut sanayilerin yapõsõ mümkün olduğunca araştõrõlmaya çalõşõlmõştõr. İmalat sanayinin yapõsõyla ilgili ayrõntõlõ çalõşma, bölge sanayinin yapõsõnõ irdelemiştir. Mevcut durumun incelenmesi, sanayi sektörü destek hizmetlerinin mevcut durumunu da içermektedir. Bu analizler sanayi gelişmesi ile ilgili yeni kamu politika önceliklerini göz önünde bulundurmuştur. Bu yeni sanayi politikasõ devlet sektörünün öncülüğünü terketmekte ve özel sektörün insiyatiflerini desteklemeye dayanmaktadõr. Devletin rolü ise, kalkõnmayõ hõzlandõracak uygun makro çerçeveyi hazõrlamak ve gereken altyapõyõ sağlamak olarak belirlenmektedir. Çalõşmanõn ilk bölümü, bölge sanayinin büyümesini engelleyen darboğazlarõn incelenmesini içermektedir. Bu darboğazlarõn incelenmesi bölgedeki sanayileşme düzeyinin düşüklüğünü açõklamanõn ötesinde Bölgede kurulacak yeni sõnai işletmelerin karşõ karşõya kalacağõ koşullarõn ortaya konmasõ amacõ ile de yapõlmõştõr. Bu analizler, Bölüm 3 te yer alan bölgedeki kalkõnma potansiyeline ilişkin değerlendirme ile tamamlanmõştõr. Çalõşmanõn son iki bölümünde, izlenmesi gereken sõnai kalkõnma stratejilerine ve devletin desteğiyle geliştirilecek potansiyel alt sektör ve ürün gruplarõna yer verilmiştir. Bu bölüm, olasõ yatõrõm projelerinin neler olabileceği konusunda farklõ kaynaklarõn yaptõğõ değerlendirmelerin bir özeti ile başlamakta, ortaya çõkan olasõ yatõrõm listesi aşamalõ olarak, gelişim hedefleri ve sõnai karakteristikler õşõğõnda, değerlendirmeye tabi tutularak en az sorunla gerçekleştirilebilecek yatõrõm alanlarõnõ belirlenmektedir. Kamu kurumlarõ tarafõndan yürütülecek olan özel projeler ve özel sektör yatõrõmlarõ için çok karlõ olarak gerçekleştirilebilecek yatõrõm alanlarõ belirlenmiştir. Öngörülen yatõrõm alanlarõ ile ilgili ön-yapõlabilirlik etütleri Cilt VIII de ayrõca sunulmuştur. Bu konulara ilgi duyan özel girişimcilerin yatõrõmlarõnõ gerçekleştirmeden önce yapõlabilirlik etütlerini kendilerinin yapacaklarõ düşünülmüştür. 3-1

129 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) BÖLÜM 2 SANAYİNİN MEVCUT DURUMU 2.1 Sanayi Üretimi ve İstihdamõ GSMH göstergeleri İstihdam Bölgesel gayri safi hasõla (GSBH) ile ilgili en güncel veriler sektörel bazda DİE nin 1997 de hazõrladõğõ rapordan derlenmiştir. Bu yõl içinde GSBH ve bunun sektörel dağõlõmõ Tablo 1.1 ve 1.2 de verilmiştir yõllarõ arasõnda, GSBH ye göre sõnai üretiminin gelişimi de Tablo 2 de verilmiştir den itibaren sanayi üretimi yõlda yüzde 2,7 oranõnda artmõştõr. Bu, toplam ulusal büyüme oranõnõn, yani ekonomideki büyümenin yaklaşõk yarõsõ kadardõr. Yõllar itibariyle değişmeleri gösteren veriler, bölge sanayileşmesindeki büyümenin madencilikten kaynaklandõğõnõ göstermektedir (Tablo 2). İmalat ve sanayinin diğer alt sektörleri hemen hemen hiç büyümemiştir. Tablo 1.1 ve Tablo 1.2 de yer alan en güncel veriler, 1997 yõlõnda imalat sanayinin ülke genelindeki GSMH nin yüzde 24,7 sini oluşturduğunu gösterir. DOKAP bölgesindeyse bu değer sadece yüzde 12,4 tür. Sanayinin büyüklüğünü ve yapõsõnõ değerlendirmeye yönelik veriler çok sayõda farklõ kaynaklardan gelmektedir. Bunlarõn doğru değerlendirilmesi son derece önemlidir. Farklõ veri kaynaklarõ bölgenin sanayileşmesi ile ilgili olarak değişik görüntüler sunmaktadõr. Sanayi sektörü istihdamõ ile ilgili iki önemli veri kaynağõ vardõr. Bunlardan biri 1990 Nüfus Sayõmõ diğeri ise 1992 de yapõlan İşyerleri Genel Anketi sonuçlarõdõr. Türkiye de en son nüfus sayõmõ 1997 de yapõlmõştõr. Ancak bu sayõm nüfusun sosyo-ekonomik karakteriyle ilgili bilgiler içermeyen, seçimler için sadece nüfus büyüklüklerini ölçmeyi amaçlayan bir çalõşma idi. Bu anlamda geniş kapsamlõ bilgilerin yer aldõğõ en güncel çalõşma 1990 genel Nüfus Sayõmõdõr. Bu çalõşmadan elde edilen istihdam verileri Tablo 3 te sunulmuştur. Diğer veri kaynaklarõyla karşõlaştõrõldõğõnda, imalat sanayinde çalõşan en yüksek işçi sayõsõnõ veren kaynak 1990 Nüfus Sayõmõdõr. Bu sayõma göre, DOKAP bölgesinde 1990 itibariyle imalat sektöründe çalõşan işçi sayõsõ dõr. Madencilik ve kamu sektörü istihdamõ düşüktür. Aynõ yõl içinde toplam sanayi istihdamõ ise dir. Bölgede nüfusun, istihdamõn ve sanayilerin durağan bir yapõ gösterdiği düşünülecek olursa, imalat sektöründeki istihdam rakamlarõnõn da 1990 dan bu yana büyük bir değişiklik göstermediği düşünülebilir. Bu nedenle, 1990 sayõmõ verilerinin, son yõllardaki istihdam değerlerini temsil ettiği söylenebilir. İmalat sektörü ile ilgili verileri içeren bir başka kapsamlõ kaynak ise, sonuncusu 1992 yõlõnda yapõlan DİE İşyerleri Anketi dir. Bu çalõşmaya göre, DOKAP 3-2

130 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) bölgesinde 1992 yõlõ itibariyle imalat sektöründe çalõşan işçi sayõsõ dir (Tablo 4). Bu rakam yukarõda verilen Nüfus Sayõmõ sonuçlarõnõn üçte biri kadardõr. İmalat sanayi işyerlerinde DİE tarafõndan yõllõk anketler de yapõlmaktadõr. Ancak bu anketler sadece 10 dan fazla işçi çalõştõran işyerlerini içerdiğinden elde edilen bilgiler sõnõrlõdõr. Bu çalõşmalarõn sonuncusu, 1996 yõlõnda yapõlmõş olup 10 dan fazla işçi çalõştõran işyerlerindeki toplam işçi sayõsõnõn olduğu belirtilmektedir (Tablo 5). İşyerleri düzeyinde bilgileri, çeşitli kamu kurumlarõ ve ticaret odalarõndan bulmak da mümkündür. Vergi Daireleri ve Sosyal Sigortalar Kurumu, işyerleri ve istihdamla ilgili güncel veri kaynaklarõdõr. Tüm işyerlerinin ve buralarda çalõşan işçilerin kayõtlarõ, Çalõşma ve Sosyal Güvenlik Bakanlõğõ nda da bulunabilir. Bütün illerde de bir Esnaf ve Zanaatkarlar Odasõ Birliği vardõr. Bu birliklerin üyesi olan odalar; marangozlar, demirciler, ve terzi odalarõ gibi ürün esaslõ örgütlenmişlerdir. Buralardan toplanan bilgiler, JICA çalõşma grubu tarafõndan değerlendirilmiş ve DOKAP bölgesi imalat sanayi için alternatif bir veri tabanõ oluşturulmuştur. Bunun yanõ sõra Sanayi ve Ticaret Odasõ, Çalõşma Bakanlõğõnõn İl Müdürlükleri, İl Defterdaklõklarõ ve Sosyal Sigortalar Kurumu ndan da (SSK) bilgiler toplanmõştõr. Bu ikincil veri kaynaklarõ arasõnda en kapsamlõ veri tabanõnõn SSK da olduğu görülmüştür. SSK nõn verileri, çalõşma ekibinin topladõğõ diğer bilgilerle birlikte Tablo 6 da sunulmuştur. Nisbeten büyük imalat sanayi işyerleriyle ilgili bilgileri Sanayi Odasõ kayõtlarõnda bulmak da mümkündür. Resmi olarak üretim yapan daha küçük tesisler ise, DİE anketlerinde yer almaktadõr. Küçük ve mikro ölçekli işyerleri, meslek odalarõna kayõt yaptõrmayõ tercih eder. Kredi olanaklarõndan yararlanmak için bu kaydõn yapõlmasõ gereklidir. Bu tip işyerlerinin tamamõ, yasal kayõtlarõnõ tutar ve işletmelerini tescil ettirmiştir. Bu durumda, kayõtdõşõ sektörle ilgili mesleki bilgileri sadece nüfus sayõmõ sağlamaktadõr. Farklõ kaynaklardan toplanan istihdama ait dört ayrõ veri, alt sektör düzeyinde karşõlaştõrma yapõlabilmek için aşağõda sunulmuştur. Nüfus sayõmõndaki nisbeten yüksek rakamla, alternatif kaynaklar arasõndaki farkõn iki olasõ nedeni vardõr. İlk olarak, sayõmda bir bireyin o sõrada çalõşõp çalõşmadõğõndan çok, mesleğinin ne olduğuna dair bilgiler yer almaktadõr. Bu nedenle, gizli işsizlerin tümü ve işsizlerin de bir bölümü, ister istemez imalat sanayi işçileri olarak kaydedilmiştir. İkinci etmen hem küçük ölçekli işyerlerinde hem de kayõtdõşõ sektörde çalõşanlarõn kayõtlara girmesidir. Oysa alternatif kaynaklar sadece kayõtlõ işyerlerinin verilerini kapsamaktadõr. Bu ikisi arasõndaki fark (evlerinde çalõşanlar ya da seyyar satõcõ gibi belirli işyerleri olamayanlar) oldukça büyüktür. Farkõn bir başka nedeni formel sektör dahilindeki işyerlerinin, bünyelerinde çalõşan işçi sayõsõnõ olduğundan az göstermeleri de olabilir. 3-3

131 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) 1.3 Farklõ Kaynaklardan Alõnan İstihdam Verilerinin Karşõlaştõrõlmasõ Saha DİE İşyeri DİE Nüfus Çalõşmasõ İmalat sanayi SSK Anketi Sayõmõ ( 99) ( 97) ( 92) ( 90) 31. Yiyecek, içecek ve tütün Tekstil, konfeksiyon ve deri Odun ve ağaç ürünleri Kağõt ve kağõt ürünleri Kimya Taş ve toprağa dayalõ sanayi Metal sanayi Metal ürünleri, makine ve ekp Diğer sanayiler TOPLAM Kaynak : Bu raporda yer alan çeşitli tablolardan derlenmiştir. Elde edilen veriler değerlendirildikten sonra, DOKAP bölgesindeki toplam formel sektör imalat sanayi istihdamõnõn, 1999 yõlõ itibariyle olduğu belirlenmiştir. Bu rakam, 1992 DİE anketinde verilenden oldukça yüksek olmakla birlikte, 1990 nüfus sayõmõnda elde edilen rakama (82.426) ulaşmamaktadõr. Kayõtlõ işyerlerinde çalõşan ve toplam istihdam arasõndaki farkõn oldukça büyük olduğu alt sektörler, sektörel sanayi yapõsõnõn bir göstergesi olarak yorumlanabilir. Bulgular kayõtdõşõ istihdamõn büyük bölümünün tekstil ve konfeksiyon alt sektöründe olduğunu göstermektedir. Bunu ağaç ürünleri takip etmektedir. Gõda işleme tesislerinin büyük çoğunluğu da kayõt dõşõ kesimdedir. Türkiye de 1990 yõlõ itibariyle işgücünün yüzde 11,9 u imalat sektöründe çalõşmaktadõr. Bu oran, DOKAP bölgesi için yüzde 5,9 dur (Tablo 3). DOKAP bölgesinin ülke toplamõ içindeki nüfus payõ yüzde 5,3 iken, ulusal imalat istihdam içerisinde payõ sadece yüzde 2 dir Sanayi yapõsõ DOKAP bölgesi imalat sanayinin iki önemli özelliği vardõr: - Öncelikle, bölgede bulunan sõnõrlõ sanayi, büyük ölçüde çay ve fõndõğõn işlendiği gõda işleme üzerinde yoğunlaşmõştõr (Tablo 6 ve 7). - İkinci özellik ise neredeyse bütün imalat sanayi işletmelerinin küçük çaplõ olmasõdõr. 100 den fazla işçinin çalõştõğõ sadece birkaç şirket mevcuttur. İmalat sanayi için iki sanayi yoğunlaşma endeksi hesaplanmõştõr. Bunlardan ilki, saha çalõşmasõnda Çalõşma Ekibi tarafõndan toplanan verilerle, 1990 nüfus sayõmõ verileri alõnarak hesaplanmõştõr. İkinci endeks ise, sadece nüfus sayõmõ verilerini kullanmaktadõr (Tablo 7). İki veri kaynağõ arasõndaki 9 yõllõk zaman farkõna karşõn, saha çalõşmalarõ sonucunda ortaya çõkan tabloyla, DİE nin ortaya koyduğu yapõ genel olarak örtüşmektedir. Toplanan verilerin tümünde, gõda işleme sanayinin en baskõn alt sektör olduğu görülmektedir. 3-4

132 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Diğer önemli alt sektörler ağaç ürünleri, mobilya ve maden işlemedir. Veri kaynağõndan bağõmsõz olarak, DOKAP bölgesinin gõda işleme konusunda yoğunlaştõğõnõ söylemek mümkündür. Bu yoğunlaşma, Türkiye genelindeki ortalamanõn üç-beş katõna varmaktadõr. Yoğunlaşma endeksleri, bölgenin görece az gelişmiş alt sektörlerini de ortaya koyar. Bölgede, tuğla, kiremit, sõhhi tesisat malzemesi, gibi toprak ve kile dayalõ sanayiler ile, tencere, tava, metal eşya gibi metal sanayi yoktur. Plastik malzeme ve metal ürünler de görece az gelişmiştir. Gelişmiş teknoloji ve kalifiye işgücü gerektiren elektronik ve bilimsel gereçler imalatõ bölgede hiç gelişmemiştir İşgücü verimliliği 1995 yõlõndaki ulusal ortalama işgücü verimliliğine dair veriler Tablo 11 de sunulmuştur. Ancak bu veriler, genel bir referans olmasõ amacõyla seçilmiş olup imalat sanayilerinde, bölgesel verimliliği ölçme amacõyla kullanõlamaz. DOKAP bölgesi ile Türkiye yi karşõlaştõrmada kullanõlabilecek veriler, 1992 İşyerleri Anketi nde yer almaktadõr. Buradan çõkan verilere dayanarak, DOKAP bölgesindeki işgücü verimliliğinin Türkiye genelindeki verimliliğin ancak yüzde 38 i kadar olduğu aşağõdaki tabloda görülmektedir dan Fazla İşçi İstihdam Eden İşyerlerinde İşçi Başõna Düşen Katma Değer (Birim: 1992 cari fiyatlarõyla milyon TL) Toplam İmalat Gõda İşleme Gõda Dõşõ İmalat Sanayi Sanayi Sanayi DOKAP TURKİYE Bölgede genel olarak her alt sektörde verimlilik düşük olmakla birlikte, özellikle gõda işleme, verimliliği en düşük olan alt sektördür. Bu imalat dalõnõn bölgedeki baskõnlõğõ nedeniyle, bölgenin genel verimi düşmekte, bu da son derece kötümser bir tablonun oluşmasõna neden olmaktadõr. Çalõşma Ekibi nin yürüttüğü saha çalõşmasõ, imalat sektöründe çalõşan işçilerin yaklaşõk yüzde 70 inin gõda işleme alt sektöründe istihdam edildiklerini göstermiştir (Tablo 7). Sektörün toplam istihdam ve üretim içindeki ağõrlõğõ ve bu alt sektördeki işgücü verimliliğinin düşük olmasõ bölgedeki toplam imalat sanayi verimliliğindeki düşüklüğü açõklamaktadõr. Küçük ve büyük işletmelerdeki işgücü verimliliği arasõnda büyük farklõlõklar olduğu bilinmektedir. DOKAP bölgesindeki işyerlerinin göreli olarak küçük olduğu bilinmektedir. Ancak istatistiki veriler olmadõğõ için bu konudaki analizlere bu raporda yer verilememiştir. Sanayileşme düzeyi, işgücünün imalat sanayi içindeki payõ ve imalat sanayinin GSMH içindeki payõyla ölçülür. Bölgedeki sanayileşme düzeyi ulusal ortalamanõn 3-5

133 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) yarõsõ kadardõr. İmalat sanayilerinin verimliliği ise ülke ortalamasõnõn neredeyse üçte birine karşõlõk gelmektedir. 2.2 İllere Göre Dağõlõm ve Konum DOKAP İllerinde sanayileşme Sanayi büyük ölçüde Ordu ve Trabzon da yoğunlaşmõştõr. Bu iki il, bölgedeki imalat sanayi işgücünün yarõsõndan fazlasõnõ bulundurmaktadõr (Tablo 3). Bu iki kent dõşõnda Rize nin de bölge sanayi içinde önemli bir payõ vardõr. Rize de imalat, çayõn işlenmesi üzerinde yoğunlaşmõştõr. Bu ildeki imalat sanayinin katma değeri, çay fiyatlarõna bağlõ olarak değişmektedir. Bu eğilim, ildeki sanayileşme düzeyinin sürekli bir gerileme içinde olduğuna da işaret etmektedir (Tablo 2). İmalat sanayinin her alt sektörünün nispeten gelişkin olduğu ve bu açõdan imalat sanayinin en gelişmiş olduğu ilin Ordu olduğu söylenebilir. Diğer illerde imalat sanayi belirli alt sektörlerde yoğunlaşmõştõr. Giresun da imalat sanayinin temelini fõndõk işlemesi oluşturmaktadõr. Giresun ilinde, Çalõşma Ekibi nin ulaştõğõ sonuçlarla DİE istatistikleri arasõndaki önemli bir fark ortaya çõkmaktadõr. Çalõşma Ekibi nin yürüttüğü araştõrmaya göre, Giresun da imalat sanayi tabanõ büyük bir çeşitlilik gösterir. Bu çeşitlilik, Trabzon ve Ordu illerinde bulunan sanayi dallarõ kadar çoktur. Halbuki DİE verileri ilin imalat sanayinin fõndõğa bağõmlõ olduğunu göstermektedir. Artvin kereste imalatõ konusunda uzmanlaşmõştõr. Gümüşhane ve Bayburt ta ise hiç sanayi tesisi yoktur Alt sektörler itibariyle sanayi yerseçimi Türkiye de devlet sanayi işletmeleri için iki tip yerseçimi desteği sunmaktadõr. Nispeten büyük boyutlu sõnai işletmeler için Organize Sanayi Bölgeleri bir olanaktõr. Bu bölgelerde kamu desteği ile sanayi işletmelerine alt yapõsõ hazõrlanmõş sanayi arsalarõ sunulmasõna destek sağlanmaktadõr. Sanayicilerin kendi insiyatifleri ile kurduğu Girişimci Kurulu bu bölgelerin kurulmasõ çalõşmalarõnõ başlatõr. Bu heyetler arazi alõmõnõ ve alõnacak alanlarõn planlamasõnõ üstlenir. Devlet bu girişimci örgüte uzun vadeli krediler sağlar ve sanayi alanlarõnõn altyapõsõnõn temini için yardõmcõ olur. Sanayi bölgelerinde fabrika binalarõnõn yapõlmasõ için herhangi bir kamu desteği söz konusu değildir. Devletin desteklediği diğer bir program Küçük Sanayi Siteleri dir (KSS). Burada da OSB lerde olduğu gibi, üyelerin insiyatifi ile girişim başlatõlõr. Bu tür siteler için kentsel alan içinde geniş arazilere ihtiyaç duyulur. Girişimciler için standart işyerleri inşa edilir. Devlet bu alan tahsisinin ve standart işyeri inşasõ masrafõnõn yüzde 90 õnõ karşõlar. Bu girişimden yararlananlar 10 kişiden az işçi çalõştõran ya da genellikle birkaç yardõmcõsõyla çalõşan işletmecilerdir. Küçük sanayi siteleri genellikle üretim alanlarõna göre uzmanlaşmaktadõrlar: demirciler, marangozlar, otomotiv sanayicileri siteleri gibi. 3-6

134 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Alt yapõ gereksinimleri olan büyük sanayiler OSB lerine yerleşme eğilimindedirler. Bunun nedeni, OSB lerin verimli çalõşma için gerekli geniş alanlara, atõk su arõtma tesisleri ve sanayi elektiriği gibi altyapõ olanaklarõna sahip olmalarõdõr. Özellikle gürültülü ve çevrelerinde bulunanlarõ olumsuz etkileyen sanayiler, buralarda yer alõrlar. Bu tip özel gerekleri olmayan sanayiler bağõmsõz parsellerde kendi olanaklarõ ile geliştirdikleri yerlerde üretim yapmaktadõrlar. Yerleşme alanlarõ içinde karõşõk arazi kullanõmlarõnõn bulunduğu bölgelerde faaliyetlerine izin verilmeyen küçük sanayiciler KSS ler içinde üretim yaparlar. Tamir atölyeleri gibi bazõ hizmet birimleri bu alanlarda yer almak zorunda değildir. İhtisaslaşmõş sanayi alanlarõnda işyeri açmanõn getirdiği maliyetleri karşõlayamayacak olan diğer küçük firmalar ve mikro ölçekli işletmeler ise genellikle işyerlerini yerleşim alanlarõnõn içerisinde açarlar Sanayi arsalarõ arz ve talebi (1) Sanayi Gruplarõ (tipleri) Sanayicilerin arsa talebinin organize sanayi bölgelerinde, KSS lerde veya yerleşme alanlarõnõn içinde olup olmayacağõ büyüklüklerine ve sanayinin özelliklerine göre değişmektedir. İlk grup, 10 dan fazla işçinin çalõştõğõ işyerleridir DİE Sanayi Anketine göre, bu işyerlerinde toplam çalõşan sayõsõ dir. Organize Sanayi Bölgeleri nde yer alacak arsa talebi saptanõrken, gõda sanayi işyerleri bu grubun dõşõnda tutulmalõdõr. Örneğin çay işleme tesisleri, hammaddenin üretildiği çay tarlalarõnõn yakõnõnda bulunmalõdõr. Diğer gõda işleme tesislerinin ise çevre üzerinde doğrudan olumsuz bir etkisi yoktur ve arazinin farklõ kullanõmlara izin verdiği bölgelerde yer alabilirler. Örneğin kabuksuz fõndõk üretim tesislerinin çevreye gözle görülür bir etkisi veya özel altyapõ gerekleri yoktur. Bu nedenle bu tesisler, işçilerin yaşadõğõ alanlarõn yakõnõna kurulabilir. Gõda işleme alt sektörü hariç, 1996 yõlõ itibariyle, imalat sektöründe 10 dan fazla çalõşanõ olan işyerlerindeki toplam işçi sayõsõ dir (Tablo 5). Büyük sõnai işletmelerin hepsinin OSB lerde yer almasõnõn zorunlu olmadõğõ göz önünde bulundurulursa yukarõda verilen sayõ DOKAP ta OSB lerde yer alacak olan imalat sanayi istihdamõnõn tavan değerini vermektedir. DOKAP bölgesinde ikinci grupta yer alan tesisler mikro ölçekli işyerleri olarak adlandõrõlabilir. 10 dan az işçinin çalõştõğõ bu işletmeler, resmi olarak tescil edilmiş, genellikle Sanayi Odasõ yerine Meslek Odalarõna üye olan işyerleridir. Bu işletmelerde çalõşanlarõn sayõsõ, toplam istihdamdan (Tablo 4), 10 dan fazla işçinin çalõştõğõ işyerlerindeki istihdamõn (Tablo 5) çõkarõlmasõyla bulunmuştur. Gõda sanayi hariç, 1992 itibariyle bu işletmelerde çalõşan toplam işçi sayõsõ dõr. Bu rakamõn 1992 ile 1996 yõllarõ arasõnda değişmediği kabul edilebilir. 3-7

135 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Kayõtdõşõ sektör olarak adlandõrõlabilecek üçüncü grup, ayrõca bir işyeri olmayan ve vergi kayõdõ bulunmayan imalat faaliyetlerini kapsamaktadõr nüfus sayõmõnda verilen imalat sanayi istihdamõ (Tablo 3) ile 1992 Sanayi Anketinde resmi olarak kayõtlõ bulunan istihdam (Tablo 4) arasõndaki fark, kayõtdõşõ sektörde çalõşanlarõn sayõsõnõ tespit etmek için kullanõlabilir rakamlarõna göre, ile kayõtdõşõ sektörde çalõşanlar bölgedeki en geniş grubu oluşturmaktadõr. Yukarõdaki tahminlerden yola çõkarak, birinci grupta yer alan ve ikinci grupta yer alan işçi ile toplam kişinin sanayi bölgelerindeki tesislerde çalõşacağõnõ söylemek mümkündür. OSB ler ve KSS lerde var olan sanayi arsalarõnõn bu talebi karşõlayõp karşõlayamayacağõ aşağõda tartõşõlmõştõr. Sonuç, mevcut sanayi arsasõ ve KSS işyerleri arzõnõn, orta vadedeki gereksinimlerin bile çok üstünde olduğunu göstermektedir. Devletin elinde özel sanayii desteklemek için kullanabileceği sõnõrlõ sayõda araç bulunduğu için var olan araçlarõn aşõrõ kullanõldõğõ ve bu yolla ciddi kaynak israfõ olduğu anlaşõlmaktadõr (2) Organize Sanayi Bölgeleri nde kullanõlabilir alan Bölgede kurulan ilk OSB 1992 de Trabzon da faaliyete geçmiştir itibariyle buradaki sanayi arsalarõnõn sadece yarõsõnda üretim yapõlmaktadõr. Diğer arsalarda henüz ya hiç bina yapõlmamõş ya da yapõlan binalar boş durmaktadõr. Trabzon daki OSB nin tam kapasiteye ulaşmasõ halinde, burada işçiye iş alanõ sağlanacağõ tahmin edilmektedir. Bu sayõ, tüm DOKAP bölgesi için beklenen büyük işletmeler istihdamõnõn iki katõ kadardõr yõlõnda, Trabzon da 10 dan fazla işçi çalõştõran işyerlerindeki toplam istihdam dõr (Tablo 5). Bu işyerlerinin sadece bir kõsmõnõn OSB de yer alacağõ düşünülmektedir. Bu durumda tüm işyerleri OSB ye taşõnacak olsa bile, sanayi bölgesinde hala çok fazla boş alan kalmaktadõr. Trabzon da biri Vakfikebir, diğeri de Beşikdüzü nde olmak üzere iki yeni sanayi bölgesinin daha kurulmasõ planlanmaktadõr. Bu iki bölgenin planlama faaliyetleri farklõ aşamalardadõr. DOKAP bölgesinde faaliyete geçen ikinci OSB Ordu dadõr. Burada toplam 82 sanayi parseli bulunmaktadõr. Bunlarõn 22 sinde üretim yapõlõrken, 28 inde de fabrika binalarõ inşaatõ devam etmektedir. Ordu daki en büyük sanayi tesisleri, mevcut sanayi bölgesinin dõşõnda, kendilerinin geliştirdiği bağõmsõz parsellerde faaliyetlerini sürdürmektedir. DOKAP bölgesinde, Artvin haricindeki tüm kent merkezlerinde OSB yapõlmasõ için planlar yapõlmõştõr. Bu bölgelerin özellikleriyle ilgili eldeki bilgiler aşağõda özetlenmektedir. Mevcut ve planlanan sanayi bölgelerinin toplam kapasitesi 50,000 işçi civarõndadõr itibariyle DOKAP bölgesinde 10 dan fazla işçi çalõşan işyerlerindeki toplam istihdam 23,175 dir. Buradan da görüldüğü üzere, Organize Sanayi Bölgelerinde yer alacak sanayi kuruluşlarõ için uzun süre yetecek arsa mevcuttur. 3-8

136 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) DOKAP Bölgesindeki Organize Sanayi Bölgeleri Alan (ha.) Parsel sayõsõ Trabzon (Arşin) Ordu merkez Giresun - merkez Ordu (Ünye) Planlama aşamasõnda Belli değil Ordu (Fatsa) Planlama aşamasõnda Belli değil Rize merkez Bayburt merkez Trabzon (Vakfikebir) Planlamanõn başlangõç aşamasõnda Planlamanõn başlangõç aşamasõnda Planlamanõn başlangõç aşamasõnda Kaynak: Sanayi Bakanlõğõ ve JICA Çalõşma Ekibi (3) Küçük Sanayi Siteleri (KSS) Bölgenin dolmasõ halinde çalõşacağõ tahmin edilen toplam işçi sayõsõ DOKAP bölgesinde farklõ gelişim aşamalarõnda bulunan toplam 40 KSS bulunmaktadõr. Bunlarõn kapasitelerini ve mevcut durumlarõnõ gösteren liste aşağõda verilmiştir. Bu KSS lerin 31 inde toplam işyeri bulunacaktõr. Bu sanayi sitelerinde, tam kapasite dolmalarõ halinde, ile arasõnda işçinin çalõşacağõ hesaplanmaktadõr. Burada KSS içindeki atölyelerin sektörlere göre dağõlõmõ da önemlidir. Bu istihdam, bölgede bir ile on arasõ işçinin çalõştõğõ işyerlerindeki istihdamõnõn neredeyse iki katõ kadardõr. Dolayõsõyla, küçük sanayi sitelerinde talebin çok üstünde işyeri olduğunu söylemek mümkündür. (4) Sanayi arsalarõndaki arz fazlasõnõn nedenleri Organize Sanayi Bölgeleri ve Küçük Sanayi Sitelerin kurulmasõnõn ardõnda yatan temel fikir, sanayileri yerleşim alanlarõndan uzak tutarak kent alanlarõnõn kalitesini korumaktõr. Bunu yanõ sõra, sanayi için uygun altyapõyõ sunan uzmanlaşmõş sanayi bölgeleri, ilgili sanayileri bir araya toplar. Bu sayede aralarõndaki iş/işlem döngülerine yönelik iletişim ve etkileşim kolaylaşõr ve böylece üretim maliyetleri azaltõlmõş olur. Organize Sanayi Bölgeleri nde arsanõn tedariki ve inşaat büyük oranda sübvansiyonlara dayanmaktadõr. Sanayi Bakanlõğõ, sanayi bölgelerinin toplam maliyetini yüzde oranõnda karşõlamaktadõr. Beş yõllõk ödemesiz bir dönemden sonra başlanan geri ödemenin vadesi 15 yõldõr başõna kadar, faiz oranõ öncelikli alanlarda yüzde 12, diğer alanlarda yüzde 15 di. Bu tarihten sonra öncelikli bölgelerdeki faiz oranõ yüzde 25 e çõkarõldõ. Son 20 yõldaki ortalama enflasyonun yüzde 80 civarõnda seyrettiği düşünülecek olursa, reel faizlerin ne kadar negatif olduğu ve borç stokunun gerçek değerinin nerede ise her yõl yarõ yarõya düştüğü görülecektir. 3-9

137 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) ORDU RİZE GİRESUN ARTVİN TRABZON G.HANE 1.5 DOKAP Bölgesindeki Küçük Sanayi Siteleri KSS İş Yeri Sayõsõ Faaliyette olan İş Yerleri Merkez Merkez Merkez Fatsa Ünye Merkez Çayeli Ardeşen Çayeli - Örnek KSS Merkez - Modern KSS Pazar Merkez Batlama Nulancak Yeni Batlama Şebinkarahisar Görele Dereli Marangoz Murat Bulancak Örnek KSS Piraziz Merkez Merkez Hopa Şavşat Ardanuç Borçka Merkez Merkez Fatih Merkez Marangozlar Merkez Keresteciler Of Maçka Sürmene Akçaabat Merkez Kelkit Yeri Belli Değil Yeri Belli Değil İnşa Halinde İnşa Halinde İnşa Halinde İnşa Halinde İnşa Halinde İnşa Halinde İnşa Halinde İnşa Halinde İnşa Halinde İnşa Halinde İnşa Halinde İnşa Halinde İnşa Halinde İnşa Halinde İnşa Halinde İnşa Halinde BAYBURT Merkez İnşa Halinde Kaynak: JICA Çalõşma Ekibi

138 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Küçük Sanayi Siteleri nde ise, atölye binasõ da dahil toplam yatõrõmõn yüzde lik bölümü Sanayi Bakanlõğõ tarafõndan finanse edilmektedir. Ödemesiz dönem 1 yõl, geri ödeme süresi 11 yõldõr. Bu siteler için geçerli faiz oranlarõ OSB ile aynõdõr. Ancak OSB lerden farklõ olarak, Küçük Sanayi Siteleri nde iş yerlerinin inşaatõnõ da devlet karşõlamaktadõr. Sağlanan bu kadar teşviğin sonucu, yõllarca sanayi alanlarõnda spekülatif yatõrõmlar yapõlmõş ve sanayi arsasõ arzõ, gerçek talebin çok üstüne çõkmõştõr. Bu arsa ve işyerlerinde yer alabilecek işletmelerle ilgili ayrõntõlõ kriterler saptanmõştõr. Ancak uygulamada, arz gerçek ihtiyacõn çok üstünde olduğu için, üretilen parsel ve işyerlerinin boş kalmamasõ için bu kriterlere uyulmadõğõ görülmektedir. Uygunluk kriterlerinin tam uygulanmasõ durumunda, sanayi arsalarõna olan talebi sõnõrlamak mümkün olacaktõr. Kriterler, spekülatif talebin oluşmasõnõ önleyecek ve Sanayi Bölgeleri ve Sitelerinde yer almasõ gerekli olmayan işyerleri, bölgelerin dõşõnda tutulabilecektir. Gelecekteki talebin, yeni projeler üretmek gerekmeden karşõlanmasõ için, mevcut alanlarõn, uygun işyerlerine satõlmasõnõ teşvik etmek etkili bir strateji olabilir. Bunun gerçekleşebilmesinin bir koşulu bu işyerlerinin mülkiyeti üzerindeki sõnõrlamalarõn kaldõrõlmasõdõr. Bu stratejinin olasõ yan etkisi, bina ya da arazi özelliklerinin, yeni sahiplerinin ihtiyaçlarõnõ tam olarak karşõlamamasõdõr. Arsalarõn şimdiki sahipleri tarafõndan inşa ettirilen binalar, yeni sahiplerinin alan ihtiyacõnõ karşõlamakta yetersiz kalabilir. Bunun yanõ sõra, yeni sanayilerin geliştirileceği alanlarda ek tesislerin kurulmasõ gerekebilir. 2.3 Sanayi Destek Önlemleri Teşvikler İmalat sanayi işletmelerinin gelişimini desteklemek amacõ ile uygulamaya konan bir çok teşvik bulunmaktadõr. Bunlar yatõrõm, üretim ve ihracata yönelik teşviklerdir. Ayrõca küçük ve orta ölçekli işletmeleri (KOBİ) desteklemek amacõyla çeşitli teşvikler de verilmektedir. Bölgedeki tüm imalat işletmeleri resmi tanõmlara göre KOBİ sõnõfõnda yer almaktadõr. Bu sayede KOBİ teşviklerin tümünden yararlanma şanslarõ vardõr. Yatõrõm ve ihracat teşvikleri, GATT anlaşmalarõnõn bir sonucu olarak sõnõrlandõrõlmõş ve Dünya Ticaret Örgütü nün koyduğu kurallara göre düzenlenmiştir. Teşvik yapõsõ, temelde yeni işletmelerin kurulmasõnõ teşvik etmek üzere düzenlenmiştir. Ancak, kõsõtlõ da olsa mevcut işletmelerin büyümesini desteklemek için teşvikler de vardõr. Mevcut teşvikler, üç yasa ve hükümet kararnamesine dayanmaktadõr. Bu yasal düzenlemelerden her biri, yer ve sektör önceliğine bağlõ olarak değişen, farklõ teşvikler sağlamaktadõr. Teşvik gruplarõnõn, DOKAP bölgesinde hangi illeri kapsadõğõ ve bu gruplar altõndaki teşviklerin özellikleri aşağõda özetlenmiştir. 3-11

139 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) 1.6 İllere Göre Teşvik Kategorileri ve Uygunluklarõ Artvin Bayburt Giresun G.Hane Ordu Rize Trabzon 1.Kalkõnmada Öncelikli x x x x x x X Yöreler 2.Acil Durum Bölgeleri x x x (4325 nolu yasa) 3.Acil Destek Programõ x x x x En eski teşvik grubu, 1 nolu kategoride yer alõr. Bunlar DOKAP bölgesindeki tüm iller için geçerlidir. Daha yeni olan teşviklerse farklõ iller için geçerlidir. DOKAP bölgesindeki en az gelişmiş iki il olan Bayburt ve Gümüşhane tüm teşviklerden yararlanma olanağõna sahiptir. İlk gruptaki teşviklerden yararlanabilmek için bir Yatõrõm Teşvik Belgesi nin alõnmasõ gerekir. Görece büyük yatõrõmlara bu belgeyi Hazine Müsteşarlõğõ vermektedir. Daha küçük ölçekli şirketlerse, kendileri için oluşturulan ve Halk Bankasõ nca yönetilen özel bir program kanalõyla bu teşviklerden yararlanabilirler. Aşağõdaki teşvikler bu programa göre dağõtõlmaktadõr. (1) Yatõrõma yönelik teşvikler Fon kaynaklõ krediler: Bunlar düşük faizli, uzun dönemli kredilerdir. Bu kredilere gelen talep mevcut kaynaklarõn çok üstündedir. Bu nedenle belli bir önceliğe göre dağõtõlmalarõ gerekmektedir. Yatõrõm vergi muafiyetleri: İthal edilen makineler ithalat vergilerinden, ülke içinde üretilen makineler de KDV den muaf tutulmaktadõr. Vergi teşvikleri: KOBİ ler ve yatõrõm teşvik belgesine sahip tüm girişimler, genellikle sabit sermaye yatõrõmõnõn yüzde 100 üne kadar yatõrõm indiriminden yararlanabilirler. Çoğunlukla bu teşvikler, beş yõllõk bir dönem için uygulanmaktadõr. Doğal olarak bu teşvik tedbiri, sadece indirimden yararlanacak kadar kâr eden işletmeler tarafõndan kullanõlabilmektedir. Özel arsa tahsisleri: Küçük sanayilere, Küçük Sanayi Sitelerinde gerekli altyapõnõn tümüne sahip olan iş yerleri sağlanmaktadõr. Organize Sanayi Bölgeleri nde yer alan büyük sanayiler için de benzer bir düzenleme yapõlmaktadõr. Ancak OSB lerde uygun altyapõlõ arsanõn tahsis edilebilmesi için girişimci katkõsõnõn da sağlanmasõ gerekmektedir. (2) Sanayi arsalarõ ve iş yerlerine yönelik teşvikler Üretim altyapõsõ ve işletme desteği konularõnda sağlanan teşvikler, üretim maliyetlerini azaltmayõ amaçlamaktadõr. Altyapõ desteği sağlamaya yönelik en önemli mekanizma, KSS ve OSB aracõlõğõyla sunulan altyapõ hizmetleridir. Mevcut enflasyon ve nominal faiz oranlarõna göre, her yõl sanayi arsalarõ ve iş yerlerinin ödenmemiş kredilerinin yüzde 30 a varan bölümü silinmektedir. Bu nedenle, OSB ve KSS lerde arsalarõ olanlar, 20 yõllõk bir dönemde gerçek maliyetin ancak yüzde sini geri ödemektedirler. Bu durumda bile, ödenmesi 3-12

140 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) gereken miktarõn çok küçük bir kõsmõ tahsil edilebilmektedir. Biriken borçlar çok arttõğõ zaman, kredi geri ödemesi faizsiz bir şekilde dönüşümlü olarak ertelenmektedir. (3) Diğer Teşvikler 1 nolu kategoride yer alan standart teşvikler, çeşitli vergi muafiyetleri sağlayarak ve kredi maliyetlerini düşürerek yatõrõm maliyetini azaltmak amacõyla tasarlanmõştõr. Diğer iki gruptaki teşvikler ise tamamlanmamõş projelerin bitirilmesini ve tamamlanmõş projelere işletme sermayesi sağlamayõ amaçlamaktadõr. Birinci grupta yer alan teşviklerin yanõ sõra, bu iki grup başka teşvikleri de kapsamaktadõr: i) kişisel vergiler ve kurumlar vergisinden muafiyet; ii) bordro üzerinden alõnan vergilerin iki yõl için ertelenmesi; iii) işletme dönemi boyunca çeşitli gümrük vergi ve harçlardan muafiyet; iv) sosyal sigorta primleri işveren payõndan muafiyet, ve v) bedelsiz arsa tahsisi. Üçüncü grup kapsamõnda sağlanan bir diğer destek de özel finansman olanaklarõ ve elektrik fiyatlarõnda sağlanan indirimdir Teşviklerin etkinliği Türkiye de teşvik sistemi, dar kapsamlõ olarak Sanayi Bakanlõğõ bünyesinde başlatõlmõştõr. Öncelikli hedef teknolojik yenilenmenin sağlanmasõdõr. Zaman içerisinde, teşvik sisteminin kapsadõğõ alan hem sektör hem de mekan bazõnda genişlemiştir. Buna paralel olarak, sistemin yönetimi önce DPT ye daha sonra da Hazine Müsteşarlõğõ na devredilmiştir. Özellikle yatõrõm teşvikleri olmak üzere teşvik sistemi, son yirmi yõlda özel yatõrõmlarõn yapõlabilirliğini belirleyen en önemli kriterlerinden biri haline gelmiştir. Makro dengeler bozulup piyasa koşullarõnda yatõrõm yapmak güçleştikçe, teşvik sistemi vazgeçilmez hale gelmiştir. Zaman içerisinde sistem, sektör ve mekan seçiciliğini büyük ölçüde yitirmiştir. Sonuç olarak, teşvik sisteminin kapsadõğõ alanõn genişlemesi için doğal bir baskõ oluşmuştur. Şu anda, Türkiye deki 81 ilden 60 õ, birinci derecede öncelikli alan ilan edilmiştir. Teşviklerin seçiciliğinin azalmasõnõn bir başka nedeni de sanayi bölgeleridir. Bu bölgelerde yer alan işletmeler, bulunduklarõ bölge gözetilmeksizin tüm teşviklerden yararlanma hakkõna sahiptir. Bu şekilde Türkiye nin tüm yörelerinde yapõlan yatõrõmlar her türlü teşvikten yaralanmaktadõr. DOKAP bölgesinde, OSB nin bulunduğu iki il de teşvik sisteminden yararlanmaktadõr Diğer destekleyici önlemler Yukarõda sõralanan teşviklerin yanõ sõra, KOBİ ler için, ihracat ve teknolojiyle ilgili olarak, bir dizi destek ayrõca verilmektedir. Teknolojiyle ilgili desteklerin büyük bölümü KOSGEB tarafõndan sağlanmaktadõr. İhracata yönelik teşvikler, pazar araştõrmasõ, yurt dõşõ ticaret fuarlarõna, sergilere katõlõm ve eğitim 3-13

141 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) konularõndaki yardõmlarõ içerir. Son olarak, kalite belgesi almak ve çevre koşullarõnõ iyileştirmek konularõnda hükümet desteğinden yararlanmak da mümkündür. (1) Mali destek Mikro ölçekli sanayi (KOBİ) Halk Bankasõ tarafõndan verilen düşük faizli, uzun vadeli kredilerden yararlanabilir. Bu kredilerin faiz oranlarõ, diğer kredilerle karşõlaştõrõldõğõnda oldukça düşüktür. Ancak IMF yle yapõlan son anlaşmalardan sonra, oranlarõn yükselmesi beklenmektedir. Bu kredilerin ötesinde, Halk Bankasõ KOBİ ler için risk sermayesi ve leasing seçenekleri de sunmaktadõr. KOSGEB, KOBİ lere doğrudan mali destek sağlamaz. Ancak iş gezilerinden eğitime kadar, çeşitli alanlarda KOBİ lerin harcamalarõna katkõda bulunur. (2) Organizasyon ve pazarlama desteği KOSGEB tarafõndan sunulan hizmetler, farklõ bölgelerin gelişim ihtiyaçlarõnõ daha iyi karşõlayabilmek için yeniden düzenlenmiştir. Bu yeni düzenleme ile, KOSGEB in, Hazine Müsteşarlõğõ, Sanayi Bakanlõğõ, Dõşişleri Bakanlõğõ ve TÜBİTAK tarafõndan ayrõ ayrõ sağlanan teşvikleri bir araya getirmesi amaçlanmaktadõr. KOSGEB tarafõndan işletmelere sağlanan destekler arasõnda, internet erişiminin sağlanmasõ, elektronik ticaretin geliştirilmesi, ihracatçõlarõn yasal ve idari konularda bilgilendirilmesi ve uluslararasõ ihalelerin duyurulmasõ gibi hizmetler yer almaktadõr. Verimli şekilde sunulan KOSGEB hizmetlerinden biri de ortak atölye çalõşmalarõnõn düzenlenmesidir. KOSGEB e bağlõ iki ayrõ kuruluş, girişimciliğin iyileştirilmesi ve ihracat faaliyetlerinin geliştirilmesi konularõyla ilgilenmektedir. Standart ürün üretimi ve kalite belgelendirmesiyle ilgili hizmetler de KOSGEB tarafõndan sunulmaktadõr. İhracat Geliştirme Merkezi (İGEME), ihracatçõlara hizmet vermek amacõyla kurulmuştur. İGEME tarafõndan hazõrlanan yayõnlar ihracatla ilgili sorunlarõ ayrõntõlõ olarak açõklamaktadõr. Çõkarõlan sektör raporlarõ, farklõ sektörlerin dünya genelindeki konumlarõ üzerinde yoğunlaşmaktadõr. (3) Teknoloji ve eğitim desteği Teknolojik destek de yine KOSGEB ve Türkiye Teknoloji Geliştirme Vakfõ (TTGV) tarafõndan sunulmaktadõr. Ar-Ge faaliyetleri için çok düşük bir ücretle laboratuvar ve ofis sağlayan KOSGEB, bunun yanõ sõra Ar-Ge harcamalarõna yüzde 50 ye varan oranlarda katkõda bulunmaktadõr. Ayrõca sõnai tasarõm ve prototip geliştirme, teknik eğitim gibi konularda da hizmet sunmaktadõr. 2.4 Kalkõnmanõn Önündeki Engeller DOKAP bölgesindeki sanayi şirketleri son derece az sayõdadõr. Bunlar yõllar içinde önemli bir büyüme gösterememişlerdir. Yeni şirketlerse pazara girmemektedir. 3-14

142 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Araştõrmacõlar bu durağan yapõnõn nedenleri üzerinde durmuştur. Şirket sahipleriyle yapõlan görüşmeler, sõnai kalkõnmanõn önünde çeşitli engellerin olduğunu ortaya koymuştur. Bölgede üretim yapan sanayi işletmelerinin karşõlaştõklarõ en önemli sorunlar şu şekilde sõralanmõştõr: i) üretim için gereken girdi ve hizmetlerin yeterli düzeyde olmayõşõ, ii) fiziki altyapõdaki eksiklikler, iii) denetlemeyle ilgili sorunlar ve iv) finansman. Adõ geçen bu sorunlar saha çalõşmasõ sõrasõnda çalõşma ekibinin gözlemleriyle örtüşmektedir. Bu engeller, büyük girişimlerden ziyade, küçük işletmelerin kurulmasõna neden olmuştur. Çalõşmalar, bölge sanayiinin teknolojik kapasitesinin ve çalõşanlarõn uzmanlõk düzeyinin sõnõrlõ olduğunu göstermektedir İşlenecek tarõm ürünleri arzõnõn sõnõrlõ olmasõ Bölge tarõmõnõn iki ürüne aşõrõ bağõmlõlõğõ, tarõma dayalõ sanayilerin gelişimini sõnõrlamaktadõr. Bölge tarõmõnda çay ve fõndõk üretimi başõ çekmektedir. Bu iki ürün, bölgede etkin bir şekilde işlenmemektedir. Çay ve fõndõk işleme sanayileriyle bunlara girdi sağlayan sanayiler arasõndaki ilişkiler çok sõnõrlõdõr. Üretim ise el gereçleriyle yapõlmaktadõr. Bu nedenle bölgedeki tarõm makinalarõ sektörü gelişememiştir. İşgücü verimliliğinin son derece düşük olduğu imalat sanayinde en çok işlenen ürünler de bunlardõr. Çay ve fõndõk işleme sanayinde katma değeri artõracak derinleşme olanaklarõ pek kalmamõştõr. Türkiye de çay işleme sanayi son derece moderndir ve sektörde daha fazla yatõrõma gerek yoktur. Ancak bölgede kurulacak bir çay paketleme tesisi bu konuda bir istisna olabilir. Fõndõk işlemeyi dõş pazarõn talebi sõnõrlamaktadõr. Fõndõk ihracatõnõn tamamõ esasen iç fõndõk olarak yapõlmaktadõr. İhraç edilen iç fõndõğõn önemli bir kõsmõ bütün fõndõk olarak çikolata üretiminde kullanõlmaktadõr. Fõndõk ihracatõnõn çok küçük bir bölümü ise kavrulmuş fõndõk, fõndõk püresi ya da diğer işlenmiş ürünler olarak yapõlmaktadõr. Diğer fõndõk ürünlerinin işlenmesi bu tip işlemenin karlõlõğõndan ziyade bazõ özel etmenler tarafõndan yönlendirilmektedir. Bunlardan ilki, arz yönetimi konusundaki hükümet politikasõdõr. Türkiye dünyadaki en büyük fõndõk ihracatçõsõdõr ve piyasaya sürdüğü arzõ sõnõrlayarak dünya fiyatlarõnõ belirlemektedir. Bu strateji çerçevesinde ürünün bir kõsmõnõ piyasadan çekmekte ya da tüketimi başka şekillerde teşvik etmektedir. Örneğin ordu, hastane ve okul gibi kurumlara ücretsiz dağõtõlan fõndõk bunun örneklerinden biridir. Fõndõğõn işlenmesini teşvik eden başka bir etmen, kõrõk ve diğer düşük standartlõ ürünlerdir. Bu ürünler fõndõk püresi ve ezmesi olarak işlenmektedir. Çünkü püre ve ezme gibi mamülleri yüksek standartlõ, ihracata uygun kalitede bütün fõndõktan üretmek kârlõ değildir. İşlenmiş ürünlere sağlanan ihraç teşvikleri fõndõktan alõnan ihraç vergilerinin yüksek olduğu yõllarda negatif katma değer yaratan faaliyetlerin ortaya çõkmasõna 3-15

143 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) sebep olabilir. İşlenmiş ürünler, işleme düzeyine bakõlmaksõzõn vergiden muaf tutulmaktadõr. Verilen ihracat vergi muafiyetinin parasal karşõlõğõ işleme sonucu oluşan değer düşmesinden büyük olduğu sürece değer azaltõcõ işleme özel girişimciler açõsõndan karlõ olabilmektedir Sõnõrlõ maden ve cevher kaynaklarõ Artvin deki bakõr yataklarõ dõşõnda, DOKAP bölgesinde kârlõ bir şekilde işletilebilecek maden ve cevher kaynaklarõ oldukça azdõr. Murgul madenlerinin yanõ sõra, Taşbaşõ ndaki kurşun madeninde üretim yapõlmaktadõr. Rize, Trabzon, Ordu ve Gümüşhane de de küçük çaplõ bakõr, çinko ve kurşun madenleri işletilmektedir. Ancak bilinen rezervler sõnõrlõdõr ve kõsa bir süre içinde tükenecektir. Bölgede ayrõca, başarõlõ bir şekilde işletilen bir kaç mermer ve taş ocağõ bulunmaktadõr. Granit ve mermerin çõkarõlma ve işletme potansiyelinin de oldukça büyük olduğu belirtilmiştir Bölgesel pazarõn küçüklüğü Türkiye nüfusunun yüzde 5,3 ü bu bölgede yaşamaktadõr. Bölge insanõnõn gelir düzeyi ulusal ortalamanõn çok altõnda olduğu için, bölge tüketiminin Türkiye içindeki payõ nüfus oranõnõn altõndadõr. Bölgedeki üreticilerin ulusal pazarda mal satmasõysa, ulaşõm altyapõsõnõn gelişmemesi ve uzaklõk nedeni ile sõnõrlõ kalmaktadõr Sanayi tabanõnõn zayõf olmasõ Bölgede, sanayi tabanõnõn zayõf olmasõ başlõ başõna en önemli engeldir. Bir araya toplanmõş sanayi tesislerinin olmamasõ, bilgi alõş verişini engellemekte, dolayõsõyla yeniliklerin keşfedilip yayõlmasõnõ ve dolayõsõyla bir sanayi atmosferinin yaratõlmasõnõn önünü kesmektedir. Bu durum, aynõ zamanda, bölgedeki girişimcilerin, ortak kullanõlabilecek üretim araçlarõnõ sunan işletmelerin ortaya çõkmasõnõ ve hammadde değiş tokuşu gibi olanaklardan faydalanmalarõna da imkan vermemektedir. Büyük çaplõ siparişlerin paylaşõlmasõ için birlikler kurulabilir. Yeterince büyük bir pazar oluşmasõ halinde, ortak hizmet birimlerinin oluşturulmasõ da mümkündür Sosyo-kültürel engeller Türkiye de sanayi yatõrõmlarõ konusunda genel bir isteksizlik göze çarpar. DOKAP bölgesini bu gerçeğin dõşõnda tutmak mümkün değildir. Bu çekingenliğe yol açan etmenler aşağõda açõklanmõştõr. (1) Tasarruf konusundaki tercihler Kârlarõn düşük seviyede kalmasõ ve elde edilen kazancõn yetersiz olmasõnõn bir yansõmasõ olarak karşõmõza finansman sorunu çõkmaktadõr. Bu sorun, şirketlerin korumasõ gereken işletme sermayesinin nominal değerini artõran yüksek enflasyonla daha da artmaktadõr. 3-16

144 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Yõllardõr yüksek seviyelerde seyreden enflasyon sonucunda, mevduatlõ tasarruf hesaplarõ ve devletin GSMH nin yüzde 10 unu geçen oranlarda borçlanma gerekleri nedeniyle faiz oranlarõ büyük bir hõzla yükselmiştir. Bu şartlar altõnda potansiyel yatõrõmcõ ve girişimciler, sanayi yatõrõmlarõ riskini almak yerine, tasarruflarõnõ bono ve mevduat hesaplarõ gibi güvenli yollarla değerlendirmeyi tercih etmişlerdir. Bu tercih, sanayi finansmanõ konusundaki temel engeli teşkil etmektedir. Sorun son zamanlarda o denli ciddi boyutlara ulaşmõştõr ki, köklü imalat şirketlerinin asõl faaliyet alanõ dõşõndan alõnan gelirleri bile, zaman zaman toplam gelirlerinin yüzde 70 ini oluşturur olmuştur. (2) Girişimcilik yeteneğinin eksik olmasõ Potansiyel girişimciler, herhangi bir işe yatõrõm yapmaya karar vermeden önce, yapacaklarõ işin riskini değerlendirmek durumundadõrlar. Bunun için para piyasalarõndaki risk taşõmayan diğer yatõrõmlarla karşõlaştõrma yapar. Bu noktada, girişimciler genellikle işin gereksinimlerini değerlendirecek kişisel yetenek ve perspektiften yoksundurlar. Pazarlamayla ilgili bilgilere ulaşmak oldukça zordur. Mali ve idari danõşmanlõk hizmetleriyse yetersiz ve pahalõdõr. Sonuç olarak, potansiyel yatrõmcõlar genellikle imalat konusuna yatõrõm yapmaktan vazgeçerler. (3) Yerli ürünlerin kalite özelliklerinin yetersiz olduğunun bilinmesi Yüksek enflasyon kredili satõşlar yapõlmasõna yol açmakta ve bu durum KDV nin, üründen elde edilecek gelir alõnmadan önce ödenmesine neden olmaktadõr. Gelir toplanõr toplanmaz, hammadde stoklarõnõ yenilemek gerekmektedir. Bu yapõlmadõğõ halde üretim için gerekli hammaddelerin bulunmasõ ve bunlarõn alõnacağõ fiyatlar kesinleştirilemez. Bu durum da envanter ve üretim maliyetlerinin yükselmesine neden olur. Artan üretim maliyetlerine karşõn, piyasadaki fiyat rekabetine ayak uydurabilmek için, çoğunluğu resmi olarak kayõtlõ olmayan, daha az sayõda işçiyle daha çok işin yapõlmasõ gerekmektedir. Bu durumda ürün kalitesi düşmeye başlamaktadõr. Sonuç olarak, tüketici gözüyle yerel ürünlerin kalitesinin düşük olduğu algõlanmaktadõr. Bunun sonucunda imalat sanayiindeki mevcut ve potansiyel yatõrõmcõlarõn tereddütü daha da artmaktadõr. Yukarõda anlatõlan mekanizma bir kõsõr döngü oluşturmaktadõr. Büyük şirketler bu sorunlarõn üstesinden gelmeyi başarabilir. Küçük şirketler ise bu kõsõr döngü içerisinde küçük kalmaya mahkumdurlar. (4) Bireysel yaklaşõm Küçük girişimler, güçlerini birleştirmek için, zaman zaman ortaklõklar kurmaktadõr. Ancak, izlenmesi gereken yolla ilgili karar aşamasõna gelindiğinde, çoğunlukla idari kabiliyet ve vizyondan yoksun ortaklar, iş ortamõnõ ve alternatiflerin sonuçlarõnõ nesnel biçimde değerlendiremezler. Farklõ görüşlerin ortaya çõkmasõyla kişisel çatõşmalar yaşanmakta ve sonuçta ortak iş potansiyeli bölünerek ortaya küçük bireysel şirketler çõkmaktadõr. Başarõyla yönetilen aile 3-17

145 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) şirketlerinde de babanõn ölümünden sonra benzer bir durum yaşanmakta ve şirket parçalanmaktadõr. Temelde idari kapasite ve ekonomik sezgi eksikliğinden kaynaklanan bu durum, iş kültüründe var olan bireyciliğin artmasõna da neden olmaktadõr. (5) Ticaret ile imalatõn karşõlaştõrõlmasõ Ticari girişimler, sanayi girişimlerine göre daha cazip gelmektedir. Bir ticari faaliyete başlamak için girişimciler bazõ başlangõç desteklerinden yararlanmaktadõrlar. Bunlar, başlangõç maliyetlerine katkõ, teslimat temelli ürün dağõtõmõ ve benzerleridir. Bunun yanõ sõra, ticarette, imalat sanayine oranla daha az yetkinlik ve yatõrõm gerektirmektedir. Yukarõda tartõşõlan konular, yõllar boyunca toplumda imalat yatõrõmlarõna karşõ olumsuz bir tavrõn gelişmesine neden olmuştur. Ticaret, sanayiden daha çok gelir getiren, güvenli bir faaliyet olarak algõlanmõştõr. Bu sosyo-kültürel tavõr, DOKAP bölgesinde daha da ciddi boyutlara ulaşmõştõr. Bunun nedeni bölgenin uzun zamandan beri bir tüketici pazarõ olarak düşünülmesidir. Tüm bu zorluklara rağmen, imalat sanayi konusunda yapõlan bir yatõrõmõn, yüksek enflasyon ve kurum vergilerine rağmen ayakta kalmaya çalõşmasõ gerekmektedir. Bölgeye hakim olan az gelişmişlik, aşağõdaki şekilde gösterildiği gibi, zaman içerisinde ortaya çõkan ve birbirlerinin olumsuz etkilerini daha da şiddetlendiren üç kõsõr döngünün sonucudur. Bu kronik sorunlar birbirlerine bağlõdõr. Bu nedenle, sorunlarõ tek tek çözmeye çalõşarak kõsõr döngünün dõşõna çõkmak ve sanayileşmenin hõzlanmasõnõ sağlamak neredeyse imkansõzdõr. Sorunlar, iyi organize edilmiş ve birbirini tamamlayan bir dizi destek programõyla ortadan kaldõrõlmaya çalõşõlmalõ ve bu programlar sorunlarõn temelinde yatan nedenler üzerinde yoğunlaşmalõdõr. Doğal engelleri ortadan kaldõrmak için bir şey yapõlamaz, ancak bunlarõn olumsuz etkilerini azaltmak için bazõ önlemler alõnabilir. Kurumsal ve kültürel engellerse doğrudan mücadele edilmesi gereken konulardõr. 3-18

146 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Şekil 1 Sanayi Gelişimini Engelleyen Faktörlerin Birbirine Bağlõ Olmasõ! Sert topoğrafya! Doğal kaynaklarõn Bölge imalat sanayineyapõlacak yatõrmlarõ olumsuz etkileyen yerel pazarõn küçük olmasõ durumu Sanayi yatõrõmõ için koşullarõn uygun olmamasõ Bölgenin tarihten gelen bir düşünceyle pazar olarak algõlanmasõ! Sosyo-kültürel kõsõtlar İmalat sanayi gelişiminin gecikmesi Sanayileşmeye tutucu tavõr karşõ Tek ürünü bağlõ tarõma devletin sağladõğõ sübvansiyonlar Sanayi gelişimin ön koşullarõnõn yavaş oluşmasõ Yeni yatõrõmlarõn teşvik edilmemesi İdari yetilerin gelişmemesi Mevcut sanayi yapõsõnõ geliştirmek için vizyonun yetersiz olmasõ Tek ürünü bağlõ tarõma devletin sağladõğõ sübvansiyonlar İhtiyaçlarla sağlanan desteklerin uyumlu olmamasõ 3-19

147 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) BÖLÜM 3 KALKINMA POTANSİYELİ VE EĞİLİMLERİ 3.1 Pazarõn Gelişme Olanaklarõ Eski Sovyetler Birliği ekonomisinin 1990 dan itibaren gelişmesi, Türkiye nin ekonomik kalkõnmasõ önünde yeni ufuklar açmõştõr. Mevcut konjüktür içinde, Avrupa-Asya ve Kafkasya bölgelerindeki perspektif olasõlõklarõndan biri, BDT ülkelerinin politik ve ekonomik bağõmsõzlõklarõnõ kazanmaya çalõşacaklarõdõr. Piyasa ekonomisine geçiş sürecinde bu ülkelerin önündeki en büyük engel, idari ve yasal düzenlemelerin eksikliği ve kalifiye işgücünün yetersiz olmasõdõr. Gerekli düzenlemelerin yapõlmasõnõn on yõldan fazla sürmesi beklenmektedir. Özellikle Türki Devletler, bu geçiş süreci içerisinde Türkiye Cumhuriyeti nden önemli bir rol üstlenmesini beklemektedirler. BDT ülkelerinde, gelişmiş ülkelerde yaşanan ekonomik dalgalanmalardan fazla etkilenmeyecek, istikrarlõ bir ekonomik büyümenin gerçekleşmesi beklenmektedir. Bunun nedeni, BDT ülkelerinin ekonomik ve mali yapõlarõnõn önümüzdeki 20 yõlda fazla karmaşõk bir yapõ haline gelmeyeceğidir. Bir kaç yõl içerisinde, KEİ ülkeleri tarafõndan altyapõ, telekomünikasyon, enerji ve ticari kalkõnma gibi büyük projelerin geliştirilmesi beklenmektedir. Yabancõ yatõrõm ve bilgi aktarõmõ (know-how) gerektiren bu projelerin hayata geçmesi için, asgari bir 10 yõlõn daha gerektiği görülmektedir. Türkiye, Azerbaycan ve Rusya Federasyonu arasõnda yapõlmasõ planlanan ve kõsa bir süre önce gündeme gelen doğal gaz boru hattõ projesinin, bu ülkeler arasõndaki ekonomik ilişkileri artõracağõ düşünülmektedir. Sõnõr ve bavul ticareti gibi halihazõrda yürütülen ticari faaliyetlerin kendiliğinden oluşmasõ sonucu, ticaret mevzuatõ yeniden düzenlenmiştir. Bunun sağladõğõ ivme, uluslararasõ ticaretle ilgili engelleri yavaş yavaş ortadan kaldõracaktõr. Kafkasya daki mevcut politik istikrarsõzlõğõn, kõsa bir süre içinde durulmasõ beklenmemektedir. Bölgedeki çatõşmalarõn sona erdirilmesi için çalõşõlmasõ konusunda uluslararasõ bir görüş birliği oluşmuştur. Tüm bu koşullar altõnda, Türkiye nin bu gelişmelerdeki kazancõ, potansiyel piyasa kalkõnmasõna katkõsõna bağlõdõr. Coğrafi konumu düşünüldüğünde, şimdiden kapsamlõ bir plan yapõlmasõ ve gerekli önlemlerin hõzla alõnmasõ halinde, ekonomik kalkõnmadan en büyük kazancõ DOKAP bölgesinin elde etmesi mümkündür. DOKAP bölgesinin potansiyel hedef pazarlarõ ve bu seçimin gerekçeleriyle ilgili görüşler aşağõda özetlenmektedir. 3-20

148 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) DOKAP İmalat Sanayileri için Potansiyel Pazarlarõn Değerlendirilmesi Pazar Rekabet Şansõ Rekabet Gücü ile İlgili Görüşler Yorumlar DOKAP Bölgesel Pazarlarõ Türkiye nin gelişmiş bölgeleri ile aynõ. - GSBH de hõzlõ bir artõş yaratmak için, öncelikle bölge dõşõ pazarlar hedeflenmelidir. Bunun sonucunda yerel kapasite doğal olarak gelişecektir. Ulusal Bir kaç üründe güçlü. - AT ülkeleri ile ilgili olan görüşlerle Pazarlar BDT Ülkeleri Doğu Avrupa Ülkeleri AT Ülkeleri Uzakdoğu ve Güneydoğu Asya Ülkeleri Genel olarak düşük. Denizden ve karadan ulaşõm kapasitesi artõrõlarak coğrafi yakõnlõk avantajõndan faydalanõlõrsa en iyi. Türkiye nin gelişmiş bölgelerine kõyasla düşük. Fõndõk ürünlerinde güçlü. Genel olarak çok düşük. aynõ. - Bu pazarlara en yakõn erişim imkanõ - BDT ülkeleri ile var olan tarihi ve sosyal ilişkiler - BDT ülkelerinde piyasa ekonomisinin tümü gelişmenin ilk aşamalarõndadõr. Bu durum Türkiye nin ve özellikle DOKAP bölgesinin BDT ülkelerinde istikrarlõ bir pazar payõ oluşturmasõ ve bu payõ elinde tutmasõ için büyük bir fõrsattõr. - Bu pazarlara erişimde deniz ulaşõmõnõn avantajlõ olacağõ düşünülmektedir. - Ancak, Türkiye nin daha güçlü imalat sanayilerine sahip olan diğer bölgeleri, bu pazarlarla ticaret bağlantõlarõnõ kurmuş bulunmaktadõrlar. - Türkiye deki gelişmiş bölgeler bu pazarlarla ticaret bağlantõlarõnõ kurmuş bulunmaktadõr. - Bazõ ürünler dõşõnda, DOKAP bölgesinin diğer bölgelerle rekabet etme olasõlõğõ hemen hiç yoktur. Hemen hiç yok. - Bu ülkeler kendi az gelişmişlik problemleri ile mücadele etmektedirler. - BDT ülkelerindeki pazarlar, stratejik bir şekilde DOKAP bölgesindeki sanayileşmeye paralel olarak geliştirilebilir ve hatta geliştirilmelidir. Kafkasya daki mevcut politik istikrarsõzlõğõn uzun süre devam etmesine uluslararasõ platformda izin verilmeyecektir. - Doğu Avrupa ülkeleri, DOKAP sanayii için ilave bir ihraç pazarõ oluşturabilir. - DOKAP bölgesi, AT ülkelerini ihraç pazarõ olarak değil, imalat sanayine yönelik bilgi (know-how) kaynağõ olarak değerlendirmelidir. - Bunlar, DOKAP bölgesinin BDT pazarlarõndaki rakipleridir. Ortadoğu Ülkeleri Hemen hiç yok. - Petrol zengini tüketiciler yüksek kaliteli ürünler talep etmektedirler. Pazar, büyük ölçüde gelişmiş ülkeler tarafõndan paylaşõlmõştõr. - DOKAP õn rekabet edeceği pazarlarda global rekabet vardõr. Mevcut şartlar altõnda, DOKAP bölgesinin Amerika ve Afrika pazarlarõna girme konusunda herhangi bir şansõ yoktur. Kuzey Amerika pazarlarõ için yüksek kaliteli ürünlerde dünya çapõnda bir rekabet söz konusudur. Kendi kalkõnma sorunlarõyla mücadele eden Güney Amerika ülkeleriyse en önemli rakipler arasõnda yer almaktadõr. Afrika pazarlarõ, sömürgecilik döneminden kalma bağlarõ nedeniyle, büyük ölçüde Avrupa ülkelerinin etkisindedir. Bütün bunlarõn ötesinde, adõ geçen pazarlarõn ayrõ kõtalarda olmasõ uzaklõğõ en büyük dezavantaj haline getirmektedir. Bu nedenle bu pazarlar yukarõdaki tartõşmaya dahil edilmemiştir. Günümüz küresel ekonomisinde, pazar sõnõrlarõnõ net olarak belirlemek oldukça zordur. Kuramsal olarak, bir ürünün pazarda yeterli rekabet gücü varsa, dünyanõn her yerinde alõcõ bulabilir. Ancak bu söylem, pazarlanan ürünün arkasõnda belli bir organizasyon gücün bulunmasõnõ da şart koşar. Daha zayõf organizasyonlarõn, 3-21

149 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) güçlüler karşõsõnda yeterli rekabet gücüne erişmesi zordur. Bu nedenle, gelişmekte olan sanayilerin hedef pazarlarõnõ küçültmeleri ve bu pazarlara yönelik çaba göstermeleri daha gerçekçi olacaktõr. Halihazõrdaki kõsõtlõ üretim potansiyeli düşünüldüğünde, imalat sanayilerinin rekabet şansõnõn en yüksek olduğu pazarlar BDT ülkeleridir. Bu durum hem günümüzde çalõşan hem de yakõn gelecekte gelişecek imalat sanayileri için geçerlidir. Ancak yapõlacak böylesi bir seçim, pazarlama faaliyetlerini sadece BDT ülkeleriyle sõnõrlanmak anlamõna gelmemelidir. DOKAP bölgesinin nihai hedefi, dünya pazarlarõna açõlmak olmalõdõr. Öte yandan, planlama aşamasõnda gerçekçi olmayan büyüklükte hedeflerin seçilmesinin, gelişme çabalarõna zarar vermesi bile mümkündür. Bölgenin BDT ülkelerine olan coğrafi yakõnlõğõnõn, bu seçimin yapõlmasõndaki en önemli kriterlerden biri olduğu unutulmamalõdõr. Bu yakõnlõktan gerçek anlamda faydalanabilmek için, bölgenin deniz ve kara ulaşõmõ altyapõsõ geliştirilmelidir. Başlamõş olan Karadeniz otoyolu inşaatõnõn, Ana Plan õn uygulanmaya başlayacağõ döneme kadar önemli bir gelişme kaydetmesi beklenmektedir. Ana Plan da, ticari faaliyetlerin gelişmesi için bir programlar dizisi geliştirilmiştir. Bu programlarõn, sanayi programlarõyla eşgüdümlü olarak uygulamaya geçirilmesi beklenmektedir. 3.2 Kalifiye İş Gücünün Varlõğõ Dõş göç sonucu, bölgedeki kalifiye işgücü diğer bölgelere kaymõştõr. Çalõştõklarõ konularda yetkin kişiler, ülke çapõnda başarõlõ girişimciler olarak üne kavuşmuşlardõr. Karadeniz Teknik Üniversitesi, nüfusun bu özelliğinden yola çõkarak bölgede birçok meslek okulu açmõştõr. Şu anda tek bir sanayinin bile bulunmadõğõ Gümüşhane de, yaklaşõk 2000 öğrenciye mesleki eğitim sağlayabilecek olanaklar mevcuttur. Kalifiye işgücü bölgede geliştirilmesi gereken öncelikli konudur. 3.3 DOKAP Ana Planõ nõn Sağlayacağõ Olanaklar DOKAP Ana Planõ nõn uygulanmasõ, bölgedeki gelir düzeyini yükseltecektir. Böylelikle doğal nüfus artõşõ bölgede kalacaktõr. Bu gelişmeler, bölge pazarõnõn önemli boyutlarda büyümesine etki edecektir. Bölgesel pazarõn büyümesi, tüketici mallarõ üreten sanayilerin büyümesine de olanak tanõyacaktõr. Bunun sonucunda özellikle nüfus artõşõ, inşaat sanayi ve dayanõklõ tüketim mallarõnõn üretimi üzerinde olumlu bir etki sağlanacaktõr. 3-22

150 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) 3.4. Alt sektörler Bazõnda Kalkõnma Potansiyeli Kalkõnma potansiyeline sahip alt sektörlerin belirlenmesi, kõsmen DOKAP bölgesinde yapõlan ayrõntõlõ çalõşmalarla ve mevcut durumun gözlemlenmesiyle mümkün olmuştur. Potansiyel yatõrõm alanlarõyla ilgili olarak, bir çok kurum tarafõndan çalõşmalar yapõlmõştõr. Bu çalõşmalarda, hammadde uygunluğu, potansiyel pazarlara yakõnlõk, ölçek ve kapasite gereksinimleri üzerinde durulmuştur. Bölgede üretilmesi mümkün olan potansiyel ürünler, farklõ üretim imkanlarõna göre Tablo 8 de özetlenmiştir. Belirlenen potansiyel gelişme alanlarõ, genelde tüm illerde aynõdõr. Sadece tarõma dayalõ sanayilerin iç kesimlerdeki illerde yoğunlaşmasõ gibi küçük öneri farklõlõklarõ söz konusudur. Tarõma dayalõ sanayiler içinde, gelecek vaad eden alanlardan biri hayvancõlõk ürünleridir. Bölgedeki tarõm alanlarõ kõsõtlõ olduğundan, meyve ve sebze yetiştiriciliği için fazla olanak bulunmamaktadõr. Bu konudaki istisnalar çay ve fõndõk üretimidir. Bu iki ürünün işlenmesinde de fazla kapasite yaratõldõğõ görülmektedir. Türkiye de son on yõlda en hõzlõ büyüyen alt sektörler tekstil ve konfeksiyondur. Bu ürün gruplarõ için DOKAP bölgesinde bir potansiyel yoktur. Bu alt sektörlerin son on yõlda ve ihracata yönelik olarak gelişmesi, DOKAP bölgesinde herhangi bir hareketlenmeye neden olmamõştõr. Ancak döneminde bölgeye sağlanan teşviklerin incelenmesi, bu iki alt sektördeki faaliyetleri ortaya koymaktadõr. İmalat sanayine ait üç alt sektör, bölgedeki tüm iller için gelecek vaad eder. Bunlar: a) metal ürünler b) ağaç ürünleri ve c) plastik ürünlerdir. Bölgede eksikliği hissedilen bir başka alt sektör de kil/kum ürünleri ve prefabrike inşaat malzemeleridir. Metal işleme sanayi alanõnda, DOKAP bölgesi ateşli silah üretiminde ön plana çõkmõştõr. Bölgede geleneksel olarak üretilen metal ürünleri bõçak ve tarõm aletleridir. Bu kapasiteden yola çõkarak, bölgede cerrahi alet üretiminin geliştirilmesine yönelik projeler vardõr. DOKAP bölgesinin ülke çapõnda ön plana çõktõğõ bir başka imalat kolu da altõn, gümüş ve mücevher üretiminin yanõ sõra geleneksel bakõr ürünleridir. Çay ve fõndõk üretiminde tarõm makinelerinin kullanõlmadõğõ bilinmektedir. Potansiyel yatõrõm alanlarõ içerisinde tarõm makineleri üretimi de yer almaktadõr. Yeterli ilgi gösterilmemiş diğer iki yatõrõm alanõysa gemi inşasõ ve elektrikli alet üretimidir. 3-23

151 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) 3.5 Yakõn Dönem Kalkõnma Eğilimleri Bölge sanayinin doğal gelişimini izlemek amacõyla, çeşitli göstergeler incelenmiştir. Bunlardan biri, nüfus başõna düşen elektrik tüketimidir. Bunun dõşõndaki göstergeler, bölgede dağõtõlan teşvikler ve kullandõrõlan Halk Bankasõ kredileridir İllere göre elektrik tüketimi İllerin nüfusu ve elektrik tüketiminden aldõklarõ pay arasõndaki nitelik ilişkisi aşağõda anlatõlmõştõr. Bir ilde, nüfus düşerken elektrik tüketiminin yükselmesi, ildeki gelir düzeyinin ve sanayi faaliyetlerinin artmasõ şeklinde yorumlanabilir. Aşağõdaki tabloda da görüldüğü üzere, bölgedeki imalat işletmelerinin büyümesi büyük ölçüde iki ana tarõm ürününün fiyatlarõna bağlõdõr. Fõndõk fiyatlarõnõn yüksek olduğu dönemlerde, bütün bölge olumlu olarak etkilenmiştir. Böyle bir dönem yõllarõ arasõnda yaşanmõştõr. Bu durumdan en çok faydalanan il Giresun olmuştur. Son yõllardaysa Artvin ve Giresun ekonomisi durağanlaşmõştõr. Bölgenin diğer kentlerinde nüfus azalmaya devam ederken, üretim faaliyetlerinde bir yoğunlaşma yaşanmõştõr. Bu durum, bölgenin bir çok ilinde gelir düzeyinin son yõllarda nisbeten arttõğõnõ göstermektedir. DOKAP İllerinde Nüfusun Oranõ ve Elektrik Tüketimindeki Değişiklikler İller Nüfusu oranõ ve elektrik tüketimi artan iller Nüfus oranõ azalan ancak elektrik tüketimi artan iller Yok Giresun Yok Ordu, Trabzon, Gümüşhane, Rize Nüfus oranõ artan iller - - Her iki göstergenin de düştüğü iller Artvin, Ordu, Trabzon, Gümüşhane, Rize Artvin, Giresun Kaynak: TÜSİAD, Türkiye nin Fõrsat Penceresi DOKAP bölgesinde kullanõlan yatõrõm teşvikleri DOKAP bölgesindeki özel sektör yatõrõmlarõ ve yeni yatõrõmlar hakkõnda fikir sahibi olabilmek için, yõllarõ arasõnda bölgede kullanõlan teşvikler ayrõntõlõ bir şekilde incelenmiştir. Tablo 10 ve 11 sõrasõyla, alt sektörler bazõnda bölgenin aldõğõ teşvik payõnõ ve bu teşviklerin illere göre dağõlõmõnõ göstermektedir. Tablodaki veriler, alõnan teşvik belgelerine dayanmaktadõr. Şahõslarõn kendi olanaklarõyla gerçekleştirdikleri yatõrõmlarla ilgili veriler burada yer almamaktadõr. Ancak araştõrmalarõn yine de, özel sektör yatõrõmlarõnõn yönünü göstermesi bakõmõndan yararlõ olduğu düşünülmektedir. 3-24

152 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) (1) DOKAP õn payõ döneminde bölgede dağõtõlan teşviklerin analizi, ülke toplamlarõyla karşõlaştõrõlarak Tablo 10 da verilmiştir. Bölgenin aldõğõ teşvik paylarõ üç kriter bazõnda verilmiştir. Bu kriterler, proje adedi, istihdam ve yatõrõm miktarõdõr. Bunlarõn Bölge içindeki paylarõ sõrasõyla yüzde 2,05, yüzde 1,75 ve yüzde 0,90 olup son derece düşük veriler olduğu açõktõr. Sağdaki kolonda yer alan yoğunlaşma endeksleri, ulusal ortalamanõn üzerine çõkan bölgesel faaliyet sektörlerini göstermektedir. (2) Zaman analizi Potansiyel eğilimleri belirlemek için, ulusal ve bölgesel teşviklerin yõllara göre dağõlõmõ incelenmiştir. Bu incelemeye göre, Türkiye deki toplam yatõrõm miktarõ son beş yõlda sürekli bir düşüş göstermiştir. Projelerin sayõsõ ve istihdam değerlerindeyse dalgalanmalar gözlenmiştir. İmalat teşviklerinin her üç parametre için önemli oranda azaldõğõ açõktõr. Sektör bazõnda verilerin incelenmesinde ise, ayõrt edici bir özelliğe rastlanmamõştõr. Yõllõk toplam proje sayõsõna göre 1999 yõlõna kadar bölgedeki teşviklerde tutarlõ bir artõş gözlenmiştir. İstihdam ve yatõrõm miktarõ parametreleri ise, belirli bir seviyede kalmõş, ancak 1998 yõlõnda ani bir çõkõş yapmõştõr. Bu ani çõkõşõn nedeni, bölgeye o yõl yapõlan önemli enerji ve ulaşõm yatõrõmlarõdõr. Ülke çapõnda imalat sanayi yatõrõmlarõndaki sürekli düşüş, bölgeye yansõmamõştõr. (3) Bölgesel dağõlõm Tablo 11 de teşviklerin illere göre dağõlõmõ verilmiştir. Enerji yatõrõmlarõ bu tabloya dahil edilmemiştir. Teşviklerin bir çoğu birden fazla ili kapsamaktadõr. Bu teşviklerin kendine özel niteliği bu nedenle bölgesel kalõbõn dõşõna çõkabilir. Sayõ, istihdam ve yatõrõm değerlerinin illere göre dağõlõmõnda, büyük farklõlõklar gözlenebilir. Bu bağlamda, dağõlõm üç kategoriye ayrõlabilir. Ordu ve Trabzon illeri, önemli yatõrõmlar ve alt sektörlerin çeşitliliği ile ilk kategoriyi oluşturur. En az gelişmiş iller olan Bayburt ve Gümüşhane en düşük paylarõ almõştõr. Artvin, Rize ve Giresun ise aldõklarõ paylara göre bu iki kategori arasõnda yer alõr. Teşviklerin illere göre dağõlõmõnda ortaya çõkan tablo, 1997 de çizilen tablo ile aynõdõr (Tablo 1). Son yõllarda yapõlan yatõrõm faaliyetleri, sanayilerin illere göre mevcut dağõlõmõnda bir değişiklik olmadõğõnõ göstermektedir. Tarõm ve madencilik alanlarõnda önemli yatõrõmlar yapõlmamõştõr. Hizmetlerde ise, Trabzon hem sektörel çeşitlilik hem de faaliyetlerin düzeyi açõsõndan ilk sõrada yer almaktadõr. Bu gelişme büyük oranda ulaşõm alt sektörüne bağlõdõr. Artvin de en büyük yatõrõmlarõ baraj inşaatlarõ oluşturmaktadõr. Asõl veri kaynağõnda, baraj inşaatlarõ, hatalõ olarak hizmetler sektörü altõnda ele alõnmõştõr. Ancak sektör ayrõntõlarõyla ilgili elimizde yeterli veri bulunmamaktadõr. Bu 3-25

153 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) nedenle, ulusal ortalamalarla karşõlaştõrmayõ doğru yapabilmek için bu yanlõşlõk değiştirilmemiştir. (4) İmalat sanayi teşvikleri Ülke genelindeki imalat sanayi içinde bölgesel imalat sanayi yatõrõmlarõnõn payõ, Tablo 11 de verilmiştir. Buna enerji teşvikleri de dahildir. Her ne kadar ulusal toplam içindeki paylarõ düşük olsa da, imalat sanayileri, toplam bölgesel yatõrõmõn yarõsõndan fazlasõnõ oluşturmaktadõr. Bu gösterge sanayileşme yolunda önemli bir eğilim olduğunun kanõtõdõr. Kil ve toprağa dayalõ imalat sanayileri Bölgedeki önemli altyapõ faaliyetlerinin etkisi, çimento imalatõ ve çimento ile ilgili sanayiler üzerinde görülmektedir. Çimento üretimi önemli bir gelişme göstermiştir. Bu alt sektörde başõ, yerel bir üretici çekmektedir. Teşviklerin büyük bölümü, bu şirket tarafõndan kullanõlmakta, şirket aldõğõ teşvikleri modernleştirme, genişleme, depolama, paketleme ve Rize limanõndaki faaliyetlerde harcamõştõr yõlõnda Trabzon da, bölge dõşõndan bir şirket yeni bir tesis kurmak için yatõrõm teşviği almõştõr. Bu yatõrõm, büyük altyapõ inşaatlarõ için gerekli çimentoya olan talebin, özel sektör tarafõndan farkedildiğini göstermektedir. İnşaat malzemeleri üretimi ve hazõr beton faaliyetleri, bölge içinde dengeli bir şekilde dağõlmõştõr. Beton ürünleri genelde kaldõrõm ve bordür taşlarõ ile beton borularõ kapsamaktadõr. Ön gerilmeli kiriş ve benzeri karmaşõk beton ürünler için teşvik alõnmamõştõr. Bölgede kireç üretimi de gerçekleştirilmektedir.ancak bu faaliyetler çimento kadar yaygõn değildir. Seramik konusunda alõnan teşvikler de genellikle sõhhi tesisat malzemesi, lavabo, flâpa, vs. üretiminde kullanõlmaktadõr. Bu teşviklerin küçük bir bölümü de mutfak malzemesi üretimi için verilmektedir. Bayburt, Gümüşhane ve Artvin gibi az gelişmiş illerde tuğla üretimine yönelik yatõrõmlar yaygõnlaşmaktadõr. Bu durum bu iller için umut verici bir gelişme olarak nitelendirilmektedir. Cam işleme sanayi, ağõrlõklõ olarak Trabzon da ve bu ili takiben Ordu da yoğunlaşmõştõr. Trabzon daki büyük bir yatõrõm cam plaka, süs eşyasõ ve son ürünlerin üretiminde faaliyet göstermektedir. Bunun dõşõnda cam yalõtõm malzemesi de üretilmektedir. Yatõrõmlarõn küçük bir kõsmõ ise araba camõ üretimine yöneliktir. Cam üretimi için teşvik kullanõlmamõştõr. Gõda işleme Teşvik verileri, bölgede gõda işleme sanayilerinin baskõn olduğunu bir kez daha ortaya koymaktadõr. Teşviklerin yüzde 45 i fõndõk işleme sanayinde kullanõlmõştõr. Bu sektörde, 40 projeden 31 i yeni yatõrõmlardõr. Genelde farklõ alanlara yayõlmõş 3-26

154 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) küçük tesisler için yapõlan bu yeni yatõrõmlarda önemli istihdam olanaklarõ yaratõlacaktõr. Tüm yatõrõmlarõn yüzde 17 sini büyüme ve modernleştirme projeleri için alõnan toplam sermaye yatõrõmlarõ oluşturmaktadõr. Küçük yatõrõmlar, dolar ile yarõm milyon dolar arasõnda değişmektedir. Tek büyük kapasiteli kamu tesisi olan FİSKOBİRLİK, modernleştirme çalõşmalarõ için küçük miktarda teşvik almõştõr. Yatõrõm miktarlarõ açõsõndan bakõldõğõnda, gõda işleme, çimento sektörünün hemen ardõndan ikinci sõrada yer almaktadõr. Sektör bölge genelinde dengeli bir dağõlõm göstermektedir. Giresun ve Ordu da fõndõk işleme sanayi için eşit miktarlarda yatõrõm yapõlmõştõr. Bu iki ili Trabzon takip eder. Proje başõna ortalama yatõrõm miktarõ Giresun da yüksek, diğer illerde ise hemen hemen aynõdõr. Çay işleme sanayi, yatõrõmcõlara artõk cazip gelmemeye başlamõştõr. Sekiz projeden beşi mevcut tesislerin genişletilmesine yöneliktir ve toplam yatõrõm miktarõnõn sadece yüzde 30 u yeni yatõrõmlarda kullanõlmõştõr. Buğdayõn öğütülmesi, ekmek, süt ürünleri ve kristalize şeker üretimini içeren temel gõda sanayileri, bütün göstergeler açõsõndan ikinci sõrada yer almaktadõr. Bu alt sektör büyük ölçüde Giresun da yoğunlaşmõştõr. Ordu bu ili takip eder. Temel gõda sanayileri konusunda Giresun da önemli bir proje bulunmaktadõr. Gümüşhane de meyve suyu, Trabzon daysa şekerleme üretimine yönelik iki büyük projeye teşvik verilmiştir. Artvin de konserve gõda üretiminde küçük fakat önemli bir yatõrõm yapõlmõştõr. Ayrõca, ürün paketleme, alkolsüz içecekler ve kaynak suyu şişelemesi konularõnda projeler mevcuttur. Buradaki yatõrõmlarõn büyük çoğunluğu tamamiyle yeni projelere gitmektedir. Bu durum alt sektörün yeni yeni geliştiğini göstermektedir. Giyecek ve deri Giresun ve Ordu da 1997 ve 1998 yõllarõnda teşvik verilen ve kõsa süre içerisinde tamamlanmasõ beklenen pamuk ve yün ipliği üretimine yönelik projeler bulunmaktadõr. Hammadde üreten bu tesislerin tamamlanmasõyla birlikte, yakõn gelecekte kumaş imalatõnda bir atõlõmõn yaşanacağõ tahmin edilmektedir. Trabzon da da kumaş imalatõna yönelik önemli bir yatõrõm yapõlmõştõr. Giysi üretimi Ordu ve Trabzon da yoğunlaşmõştõr. Çorap üretimi gibi işlerle uğraşan küçük tesislerse diğer illerde bulunmaktadõr. Toplam üretimin yüzde 72 sini oluşturan 17 projeden altõsõ İstanbul firmalarõ tarafõndan yürütülmektedir. Teşviklerin tümü yeni yatõrõmlar için ve çoğunluğu 1998 yõlõnda verilmiştir. Bu bilgiler, bölgenin giyecek alt sektörü konusunda daha önceden bir üretim yetkinliğine sahip olmadõğõnõ göstermektedir. Alt sektör yavaş yavaş gelişmeye başlamõştõr. Yatõrõlan dolar başõna en fazla istihdam yaratan hazõr giyim sektörünün, gelişimini sürdürmesi beklenmektedir. 3-27

155 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) İş gücü yoğun bir imalat faaliyeti olan ayakkabõ üretimi için, sadece Giresun da teşvik kullanõlmõştõr. Ağaç işleme Sanayiye yönelik ağaç ürünleri, taban döşemesi, okul sõrasõ ve kapõ üreten küçük bõçkõ fabrikalarõnõn hepsi yerel girişimciler tarafõndan işletilmektedir. Bu ve ilgili diğer sektörlerdeki büyük yatõrõmlar tek bir firma tarafõndan yapõlmaktadõr. Kontrplak, sunta ve orta yoğunluklu ağaç elyafõ (fiberwood) (MDF) üretimine yönelik yatõrõmlar Giresun ve Ordu da yoğunlaşmõştõr. Giresun daki Köy Kalkõnma Ortaklõğõ Birliği olan KÖYKOBİRLİK tarafõndan laminat sunta panel imalatõna yönelik çok önemli bir atak yapõlmõştõr. Bu grup 1995 de tesisi genişletmek amacõyla teşvik kullanmõştõr da ise toplam yatõrõmlarõn yüzde 35 ini oluşturan yeni bir yatõrõm teşviği almõştõr. Bu örneğin, bölge için yeni kalkõnma modellerinin geliştirilmesi açõsõndan incelenmeye değer olduğu düşünülmektedir. Mobilya imalatõ konusunda sadece iki proje vardõr yõlõnda geliştirilen bu iki projeden büyük olanõ Trabzon da yer almaktadõr. DOKAP gibi ağaç kaynaklarõ açõsõndan zengin bir bölgede ağaç işleme sanayi, tahmin edilenin aksine, önemli bir gelişme gösterememektedir. Kağõt ve kağõt hamuru Giresun daki SEKA fabrikasõna, mevcut tesisin kalitesinin iyileştirilmesi için teşvik verilmiştir. Ancak burada yaratõlan istihdam olanaklarõ hakkõnda elimizde bilgi bulunmamaktadõr. Bu sektördeki en büyük yatõrõm, 1998 yõlõnda Ordu da kurulan bir kağõt üretim tesisi için verilen teşviktir. Proje, kağõt sanayinin gelişme potansiyeli olduğunu göstermektedir. Kimyasallar 1995 yõlõnda Ordu da büyük ölçekli bir yatõrõm yapõlmõştõr. Bu tesiste amonyak, formaldehit ve reçine (kontrplak/sunta işleme sanayinde ve yapõştõrõcõ üretiminde kullanõlan hammadde) üretilmektedir. Kimyasallar alt sektöründeki diğer projeler, PVC tesisat parçalarõ ve yedek parçalarõ, plastik hortum, PVC kapõ ve pencere çerçeveleri üretilen tesislerdir. Burada ayrõca lastik kaplama da yapõlmaktadõr. Temel metal işleme sanayi Yazõktõr ki lokomotif görevi gören bu alt sektördeki faaliyetler son derece sõnõrlõdõr. İşgücü yoğun bir imalat olan işlenmiş çelik parça üretimine yönelik olarak Ordu da küçük bir yatõrõm, sertifika almõştõr. Steril dökme demir üretimi yapan görece daha büyük bir yatõrõm da Trabzon da bulunmaktadõr. Diğer teşviklerse bakõr çubuk ve blok aliminyum üretimi alanlarõnda verilmiştir. 3-28

156 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Metal ürünleri ve makine Trabzon daki önemli bir projeye, evsel atõklarõn toplanmasõnda kullanõlan kamyon imalatõ için teşvik sağlanmõştõr. Bayburt taki başka bir projede de yedek parça ve vana üretilmektedir. Yine Trabzon daki küçük bir proje, işlenmiş çelik parçalarõnõn üretimine yönelik olarak geliştirilmiştir. Makine olarak da çay işleme makineleri, traktör kabinleri ve yedek parçalarõ, LPG tanklarõ ve yazõ makinesi şablonlarõ üretilmektedir. Bu projelere yapõlan toplam yatõrõm miktarõ nisbeten küçüktür. Ancak kalkõnma çabalarõ, özellikle sanayisi en az gelişmiş il olan Bayburt taki girişim, gelecek vaad etmektedir. Trabzon da sõnai soğutma teknolojilerine yönelik bir proje vardõr. Yeni bir proje ise elektrik teçhizatõ ve tel üretimi için geliştirilmiştir. Bölgede yeni gelişen alt sektörlerden biri de otomobil yedek parçasõ üretimidir ve 1999 da bu konuda çalõşan bir şirkete önemli miktarlarda yatõrõm teşvikleri verilmiştir. 3-29

157 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) BÖLÜM 4 KALKINMA HEDEFLERİ VE STRATEJİSİ 4.1 Hedefler DOKAP Ana Planõ nõn nihai hedefi, bölgenin kalkõnma düzeyini, önümüzdeki 20 yõl içerisinde en azõndan ulusal ortalama düzeyine çõkartmaktõr. Alternatif kalkõnma senaryolarõ Ana Plan da tartõşõlmõştõr. Tartõşmalar, en hõzlõ kalkõnmanõn, hizmetler sektörüyle imalat sanayinin paralel olarak ve hõzlõ biçimde gelişimiyle mümkün olacağõnõ ortaya koymuştur. İmalat sanayileri için nicel hedefler belirlemek amacõyla, gelecekteki istihdam ve GSBH değerleri için yapõlan yansõtmalar kullanõlabilir. Buna göre 2020 yõlõnda bölgedeki işçi sayõsõnõn yaklaşõk olacağõ tahmin edilmektedir. Bölgede şu anda yaklaşõk işçinin sanayide çalõştõğõ düşünülecek olursa, bu hedef önümüzdeki 20 yõlda yaklaşõk yeni iş olanağõnõn yaratõlacağõ anlamõna gelir. Bu hedef, yõlda kişilik yeni istihdam olanağõnõn yaratõlmasõnõ gerektirmektedir. Şu anda imalat sanayinin GSBH içindeki payõ yüzde 12 dir. Bu değerin 2020 yõlõnda yüzde 20 ye yükselmesi beklenmektedir. Bu bağlamda, imalat sanayinin kalkõnmasõ için belirlenen stratejik hedef aşağõdaki şekilde ifade edilebilir: - Seçilen imalat sanayilerinin geliştirilmesi ve desteklenmesi ile, GSBH ve istihdam seviyesini dengeli bir yapõ içinde mümkün olduğunca artõrmak; - Planlama dönemi boyunca gerekli teknik ve idari altyapõyõ kurmak ya da iyileştirmek. Bunun sonucunda bölgedeki imalat sanayilerinin daha sonra kalkõnmalarõnõ kendilerinin devam ettirmelerini sağlamak. Bu büyük hedefin gerçekleştirilebilmesi için, bölgedeki sanayileri desteklemek üzere güçlü programlar geliştirilmelidir. Etkin stratejiler ve gerçekçi kalkõnma programlarõ oluşturmak için, bölgedeki azgelişmişlik olgusunun gerçek yapõsõ iyi anlaşõlmalõdõr. 4.2 Strateji Kamu sektörü ve özel sektörün kalkõnmadaki rolü Farklõ kurumlarõn son yirmi yõlda izlediği ulusal kalkõnma politikasõ, özel sektör öncülüğünde imalat sanayinin ve ticaretin, ihracata yönelik olarak gelişmesi üzerinde yoğunlaşmõştõ. Kamuya ait işyerleri devamlõ olarak özelleştirilmekte ve doğrudan yabancõ yatõrõmlarõ çekebilmek için yasal ve idari düzenlemeler yapõlmaktadõr. Ulusal politikalara paralel olarak, Ana Plan da da özel sektör sanayileşmenin çekici gücü olarak görülmektedir. Kamu sektörüyse gerekli altyapõyla pazar bilgisi, yeteneklerin geliştirilmesi, ürün standardizasyonu ve kalite güvencesine yönelik hizmetleri sunacak, böylelikle sõnai gelişimi hõzlandõrõp teşvik edecektir. 3-30

158 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Beklenen büyümenin boyutlarõ göz önünde bulundurulacak olursa, gerekli kaynaklarõn tümünün bölgede bulunduğunu söylemek olanaksõzdõr. Bu nedenle imalat sanayinin diğer alanlara göre daha hõzlõ büyümesi sağlanmalõdõr. Bu alanõn büyüme hõzõnõn artõrõlmasõ için kamu sektörünün doğrudan ve dolaylõ desteği gereklidir. Kamunun sağlayacağõ en etkili destek kredi kullandõrõmõ ve bürokratik yükün azaltõlmasõ olabilir. Ana Plan, özellikle küçük ve orta ölçekli sanayilere destek olacak şekilde tasarlanmõş ve stratejiler bu doğrultuda belirlenmiştir. Ancak büyük girişimler de bu teşvik tedbirlerinden yararlanacaktõr Kalkõnma stratejisi Yukarõdaki açõklamalar doğrultusunda, DOKAP bölgesi için sõnai kalkõnma stratejisi aşağõdaki gibi tanõmlanmõştõr: - Mevcut sanayiler desteklenecek ve daha çok gelişmeleri için teşvik edilecektir. Planlama dönemi boyunca ihracata yönelik imalata önem verilecek, mevcut sanayilerin ihracat kapasitesi bir an önce artõrõlacaktõr. Bölgeye yeni getirilecek olan sanayiler ihracat potansiyeli en yüksek sanayiler arasõndan seçilecektir. - Sanayinin gelişiminde istikrarõ yakalamak için, stratejik öneme sahip imalat alt sektörleri bölgeye getirilecektir. - Planlama döneminin sonunda Bölge sanayi sürdürülebilir kalkõnmayõ yakalamalõdõr. Bunun için bölgenin üretim yetkinliği ve teknolojik kapasitesini geliştirmeye yönelik çalõşmalar yapõlacaktõr. Bir sonraki bölümde, ürünlerin pazarlanabilirliği ve bölgenin üretim potansiyeline bağlõ olarak sanayilerin seçimi tartõşõlacaktõr. 4.3 Kalkõnma Modeli Motivasyon Yeni girişimcilerin en büyük korkusu, makro-ekonomik istikrarsõzlõk ve dinamik piyasa koşullarõ nedeniyle, yeni kuracaklarõ işlerin geleceğini görememektir. Eğer yeni kurulan bir işin devamlõlõğõ teminat altõna alõnabilirse, girişimciler cesaretlendirilebilir ve özel tasarruflarõ sanayi yatõrõmõna yönlendirmek mümkün olabilir. Böyle bir güven ancak iyi tanõnan bir imalat firmasõ ya da bir devlet kurumu gibi ülke çapõnda bilinen, itibarlõ bir kuruluş tarafõndan sağlanabilir. Bu bağlamda, DOKAP bölgesinde bu rolü başarõyla yerine getirecek olan organizasyon, DOKAP Bölgesel Yönetim Kurumu olacaktõr. Bu kurumun oluşturulmasõ ve üstleneceği sorumluluklarla ilgili ayrõntõlar Ana Plan da yer almaktadõr. Aşağõda önerilen model risk sermayesi modeline benzemektedir. Bu modelde, daha önceden denenmemiş bir teknoloji/ürün, risk sermayesi finansman ve yönetim desteğini alõr. Yeni ürünün pazarõnõn geliştirilmesinin ilk aşamalarõnda, risk de potansiyel kazanç da çok yüksektir. İlk aşamalarda, risk sermayesi, yüksek 3-31

159 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Amaç riskli bu işe yatõrõm yapar. Girişimin başarõlõ olmasõ durumunda, yatõrõmõnõ büyük bir kazanç getirdikten belirli bir süre sonra da hisselerini halka arz eder. Aşağõdaki modelde risk, yeni bir ürün ya da teknoloji üzerinde değildir. Bunun yerine, kurulacak işin kendini devam ettirmesinin bir risk payõ vardõr. Model, risksiz girişimler kurmayõ ve potansiyel girişimcilerin çekingenliklerini ortadan kaldõrmayõ amaçlamaktadõr. Bu modelin amacõ: - potansiyel girişimciler için başarõlõ örnek oluşturabilecek pilot imalat sanayi işletmeleri kurmak, - bireysel yaklaşõmõ ortadan kaldõrmak için girişimciler arasõnda işbirliği bilincini yaratmak ve desteklemek. Rekabet gücünü artõrmak için ortaklõğõ teşvik etmek, - bölgeye özel idari ve teknik bilgi (know-how) yaratmak ve bunu artõrmak; bu bilginin bölge çapõnda yayõlmasõnõ sağlamak ve - ülke çapõnda ve uluslararasõ platformdaki tüm potansiyel girişimcilere bölgenin kalkõnma potansiyelini duyurmak ve tanõtmaktõr Katõlõmcõlar ve rolleri Bu projeye, belirlenen roller doğrultusunda, aşağõda adõ geçen taraflarõn katõlmasõ beklenmektedir: - Hükümet, stratejileri belirleyen ve işlerin yürümesini kolaylaştõrõcõ bir rol üstlenecektir. - DOKAP Bölgesel Yönetimi lider ve koordinatör işlevini yürütecek ve aynõ zamanda başlõca yatõrõmcõlardan biri olacaktõr. - KOSGEB teknik destek sağlayacaktõr. - KOBİ ler ya da potansiyel yatõrõmcõ ve girişimciler pay sahibi olup aynõ zamanda yönetime katõlacaklardõr Süreç ve görevler (1) Ürün ve teknoloji seçimi Hükümet, (kurulacak olan) Karadeniz Teknoloji Merkezi ile birlikte dünya pazarlarõ nda kapsamlõ bir piyasa araştõrmasõ yaparak ürünleri, potansiyel alõcõlarõ ve potansiyel pazarõn boyutlarõnõ tesbit edecektir. Bunun yanõ sõra, maliyeti, teknoloji gereklerini, teslimat tarihlerini hesaplamak için kapsamlõ bir fizibilite çalõşmasõ yapacak ve tüm bu çalõşmalara dayanarak detaylõ bir proje/plan hazõrlayacaktõr. Bu modelin arkasõndaki temel fikir, başarõlõ biçimde yönetilen bir girişim yaratmak, diğer bir deyişle bir başarõ hikayesi yazmaktõr. Girişimin mutlaka başarõlõ olmasõ gerekmektedir. Çünkü başarõsõzlõk, bölgenin sõnai kalkõnma çabalarõna büyük zarar verecektir. Bu nedenle, başlangõç aşamasõnda kesinlikle 3-32

160 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) görüş birliği sağlanmalõ ve projenin geleceği konusunda katõlõmcõlarõn inancõ pekiştirilmelidir. Eğer projenin başarõsõyla ilgili herhangi bir şüphe oluşur ya da katõlõmcõlardan biri sorumluluklarõnõ yerine getirme konusunda tereddüte düşerse, projenin daha planlama aşamasõnda iptal edilmesi önerilmektedir. (2) Ortak girişiminlerin kurulmasõ Proje, uygunabilirliği konusunda hiçbir şüphesi olmayan potansiyel girişimcilere satõlacaktõr. Projeye haricen katõlmak isteyenler, kendi çabalarõyla ortak bir pilot girişim kuracaktõr. Yatõrõm fonu tüm pay sahiplerinin katõlõmlarõyla oluşturulacak ve en büyük paya DOKAP Bölgesel Yönetimi sahip olacaktõr. Küçük girişimci ve yatõrõmcõlar da kendi sermaye paylarõnõ ortaya koyarak, hem projeyi sahiplenecek hem de risk üstlenecektir. Hükümetin bu aşamada sağlayacağõ dolaylõ destek, satõn alma teminatõ olabilir. Ancak bu teminat, bir indirim olarak uygulanmamalõdõr. Bunun yerine hükümet, belirli ürünlerin kõsõtlõ bir zaman süreci içerisinde ve belirli miktarda piyasa değerinden satõn alõnacağõna dair teminat verebilir. Başka bir olasõlõk, model girişimi kurmadan önce ürünün (ürünlerin) gerçek alõcõsõyla (alõcõlarõyla) bir satõn alma anlaşmasõ imzalanmasõdõr. Aslõnda, yasal zorunluluklarõn anlaşmada yer almasõ koşuluyla, kimse gerçek alõcõdan daha iyi bir satõn alma teminatõ veremez. Alõcõlarõ da gerçek yatõrõmcõlar olarak görmek mümkündür. Yabancõ kaynaklõ yatõrõmõn kullanõlmasõ durumunda, hükümet tarafõndan yasal düzenlemeler yapõlmalõdõr. Girişimin işletilmesi, DOKAP Bölgesel Yönetimi nin kontrolü altõnda olacaktõr. İdari görevlerin üst kademesinde, benzer işlerin yönetiminde başarõlõ olmuş profesyonel yöneticiler bulunmalõdõr. Etkili bir yönetim sağlamak için, bu görev dõşardan bir işletme şirketine de devredilebilir. Stratejik yönetim kararlarõ, katõlan tüm kurumlarõn temsilcilerinden oluşan yönetim kurulu tarafõndan alõnõr. İşletme faaliyetleriyse pay sahiplerince dönüşümlü olarak yürütülür ve bunlar hakkõnda ayrõntõlõ raporlar hazõrlanõr. Projenin amacõ katõlõmcõlarõn yönetim kabiliyetlerini geliştirmek olduğundan bu nokta oldukça önemlidir. Bu model/proje kendi kendine yeten münferit bir çalõşma olarak ele alõnmamalõdõr. Modelin başarõlõ olmasõ için, Proje Raporu nda anlatõlan bütünleyici yan projeler tarafõndan desteklenmesi gerekmektedir. Her ne kadar bu modelde hükümet doğrudan bir yatõrõmcõ değilse de, yol gösterme ve işleyişi kolaylaştõrma konusunda sorumluluklarõ olacaktõr. Bunlar, işin stratejik yönünü ve desteklenecek sanayileri belirlemek ve bölgede gerekli fiziksel altyapõyõ sağlamaktõr. Bunun dõşõnda hükümet, Türkiye ye yönelmiş olan yabancõ kredi ve yatõrõmlar için yasal ve idari düzenlemeleri yapar. 4.4 Kalkõnma Süreci DOKAP Ana Planõ üç aşamalõ bir kalkõnma modeli önermektedir. 1. Hazõrlõk ve başlangõç aşamasõ,

161 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) 2. Gelişme aşamasõ, / Hõzlõ gelişme aşamasõ, 2016 dan sonra Kalkõnmanõn ilk aşamasõnda, imalat sanayilerinin bölgesel kalkõnmaya büyük bir katkõ yapmasõ beklenmemelidir. Ancak modelin sonraki aşamalarõnda başarõlõ olabilmek için, bu aşamada büyük bir desteğin sağlanmasõ gerekir. Bu desteğin sağlanmasõ durumunda, ikinci aşama olan gelişme aşamasõnda bölgenin sanayileşme hõzõnda bir artõş beklenmektedir. İmalat sanayilerinin bölgesel GSMH ye önemli bir katkõda bulunmalarõ, ancak planlanan sürecin üçüncü aşamasõnda gerçekleşebilir. Bu aşama ve sonrasõnda, bölgenin kendi kendine yeten kalkõnma yapõsõ içinde sanayiler önemli bir rol oynamaya başlayacaktõr. Genel olarak, üretimin arkasõnda yatan temel neden o üretilen ürünü satmaktõr. Yani pazar ekonomisi içinde sadece satõlabilecek nitelikteki ürünler imal edilmelidir. Sonuçta pazarlama, sõnai gelişimin önemli bir bileşenidir. DOKAP bölgesi için, bölgesel GSMH nin hõzla artmasõnõ sağlamak üzere ihracata yönelik imalat faaliyetleri önerilmektedir. Şu anda bölgenin imalat ve pazarlamayla ilgili iş kapasitesi, BDT ülkelerinde yeni pazarlar yaratmak ve geliştirmek için yeteri kadar güçlü değildir. Bu nedenle, önümüzdeki yõl boyunca imalat sanayi sadece BDT pazarlarõna girmeye çalõşmakla yetinecektir. Bu dönem içinde, pazarõn taleplerine bir an önce karşõlõk vermeye başlamalõ, ihracat işine yönelik bilgi birikimi (know-how) oluşturmalõ ve bölgenin kendi üretim yetkinliğiyle teknolojik olanaklarõnõ geliştirmelidir. Devlet ve özel sektörün işbirliği içinde yeterli çabayõ göstermemesi halinde, planlama dönemi içerisinde tatmin edici bir sõnai kalkõnmanõn gerçekleşmesi beklenmemelidir. 2010/2015 yõlõndan sonra, bölge imalat sanayi, daha önce keşfedilmemiş tüketici gereksinimleri bulacaktõr. İmalat sanayi, bu gereksinimlere cevap verebilmek için girişimde bulunacak, aktif bir tavõr benimsemelidir. Bu dönem içerisinde belli bir seviyeye ulaşmasõ beklenen bölgenin kendi üretim yetkinliği ve teknolojisi, böyle aktif bir yaklaşõma olanak tanõyacak güçte olacaktõr. Üretimde uluslararasõ standartlara uygunluk ön koşuldur, çünkü yerel standartlara göre üretilmiş ürünlerle, sanayinin uluslararasõ pazarda rekabet etmesi mümkün değildir. Bölge, gelişme dönemi boyunca, kendi üretim yetkinliği ve teknolojisini geliştirmeli, yani bölgeye uygun teknolojiler ele alõnõp yeni ürünlerin üretiminde kullanõlmalõdõr. Yürütülecek araştõrma ve geliştirme faaliyetleriyle bu teknolojilerin daha da geliştirilmesi ve değiştirilmesi de mümkündür. 2.9 No lu Proje bu amaçla hazõrlanmõştõr. Planlama aşamalarõna göre sürecin özellikleri aşağõda özetlenmektedir. 3-34

162 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Sõnai Kalkõnma Süreçlerinin Özellikleri ve Beklenen Etkileri Kalkõnma Aşamasõ / Kamu desteğine olan ihtiyaç / derecesi Yüksek fakat yavaş yavaş azalõyor 2. İmalat sanayileri yönetiminde liderlik Temel: Kamu sektörü Yardõmcõ: Özel sektör 2010/ Yok Temel: Özel sektör Yardõmcõ: Kamu sektörü 3. İmalat sanayi ihracatõnõn hacmi ya da Yavaş yavaş artõyor Hõzlõ ve istikrarlõ bir değeri 1 şekilde artõyor 4. Bölgenin kendi üretim yetkinliğinin ve Yavaş yavaş ve Hõzlõ ve çeşitli (kendi kendine yeten kalkõnma teknolojisinin gelişmesi seçilmiş teknolojiler aşamasõ) için (teknolojinin tanõtõlma aşamasõ) 5. Dinamik piyasa koşullarõ çerçevesinde bölgeye yeni getirilen alt sektörlerde beklenen değişiklik 2 Değişiklik beklenmiyor 6. Pazar payõnõn istikrarõ İstikrarsõz - büyüyor İstikrarlõ 7. İmalat kendi kendine gelişim derecesi Düşük Destek gerekiyor 8. İmalat sanayileri arasõndaki ilişkilerin derecesi Düşük Değişiklik bekleniyor Yüksek Kendi kendine gelişiyor Yüksek 9. Diğer bölgelerden gelen yatõrõmlar Düşük Yüksek çok yüksek 10. İş olanaklarõ ve gelir düzeyindeki artõş Yavaş yavaş artõş Hõzlõ ve istikrarlõ artõş 11. Sõnai gelişimin, bölgesel kalkõnmanõn Sanayinin görece Sanayi bölgesel kalkõnma gelişmemişliği azalõr için itici güç haline gelir nihai hedeflerine katkõsõ Destek Programlarõ ve Projeleri Kalkõnma modelinin başarõlõ bir şekilde uygulanmasõ için, modelin tamamlayõcõ programlarla desteklenmesi gerekmektedir. Ana Plan da, kalkõnma planõnõn tümünü kapsayan, kalkõnmayõ sağlayacak bir proje ve programlar dizisi yer alõr. İlerleyen bölümlerde imalat sanayi için uygulanmasõ tasarlanan bu proje ve programlar anlatõlmaktadõr. 1 Bölgenin ihracat kapasitesinin bir an önce geliştirilmesi gerekmektedir, ancak kalkõnmanõn ilk iki aşamasõnda ihracat faaliyetleri mevcut ürünler ile sõnõrlõ olacaktõr. Bu nedenle, planlama döneminin ortasõna kadar ihracattan çok fazla katkõ beklenmemelidir. 2 Bölgede yeni kurulacak olan alt sektörler seçilirken, teknolojik değişim gerektirmeyecek sektörler/ürünler seçilmelidir. Böylece gelişme aşamasõ boyunca, sanayiler minimum değişiklikle karşõ karşõya kalõrlar. 3 Şu anda, imalat sanayinin bölge katma değeri içindeki payõ düşmektedir. Gerekli önlemler alõndõktan ve sanayi kalkõnma programlarõ başlatõldõktan sonra, bu gerileme sürecinin ilk iki aşamada durmasõ beklenmektedir. Sanayi kalkõnmasõnõn gerçek katkõsõ, planlama döneminin son aşamasõnda ortaya çõkacaktõr. 3-35

163 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Birbirlerini tamamlayacak şekilde uygulanan projeler, küçük girişimlerin sorunlarõna çözüm getirecek şekilde tasarlanmõştõr. Bu programlar, Bölüm 2.3 de anlatõldõğõ üzere, çeşitli kurumlar tarafõndan yürütülecektir. Temelde gerekli olan, idari kademenin yeniden yapõlandõrõlmasõ ve etkinliği artõrmak için çalõşmalarõn birbiriyle uyumlu hale getirilmesidir. Mevcut ve geliştirilecek imalat sanayileri için pazarlama faaliyetleri çok önemli olduğundan, KOBİ Pazarlama Merkezi yle ilgili ayrõntõlõ bir proje, Ek 2 de sunulmuştur. Bunun yanõ sõra, Ana Plan da altyapõ ve ticarete yönelik programlarla ilgili projeler de bulunmaktadõr. Bölgesel kalkõnmanõn nihai hedefini gerçekleştirmek için, tüm programlar birbirleriyle uyumlu şekilde uygulanmalõdõr; aksi halde, programlardan tam bir verim alõnamaz. 4.6 Pazar Geliştirme Stratejisi Bölge için izlenecek en iyi strateji, bir yandan sõnai kalkõnma gerçekleştirilirken, diğer yandan bölge pazarlarõnõn geliştirilmesidir. Gelişimin her iki kolunun karşõlõklõ olarak birbirini tamamlamasõnõ içeren bu strateji, kapsamlõ bir pazar bilgisine sahip olmayõ gerektirir. Stratejinin başarõlõ olabilmesi için, DOKAP bölgesinde bir an önce arz tabanlõ bir yaklaşõm başlatõlmalõdõr. Bunun dõşõnda mevcut üretim hatlarõ için potansiyel pazarlar araştõrõlmalõ, mevcut ihracat potansiyeli belirlenmeli ve mümkün olan en kõsa sürede istikrarlõ bir pazar payõ oluşturulmalõdõr. Bunun yapõlmasõyla, yerel sanayilerin gelişimi hõzlandõrõlmõş olacaktõr. Tüm bunlarla eş zamanlõ olarak, talep tabanlõ bir yaklaşõmõn da geliştirilmesi gerekmektedir. Uzun vadede rekabet gücünü koruyabilmek için, piyasa eğilimleri yakõndan izlenmeli ve bölge sanayileri, pazarõn gelecekteki ihtiyaçlarõ doğrultusunda hazõrlõk yapmalõdõr. Bu amacõn hayata geçirilmesinde, Ek 2 de anlatõlan Entegre Pazarlama Merkezi çok önemli bir rol oynayacaktõr. 3-36

164 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) BÖLÜM 5 DESTEKLENECEK SANAYİLER 5.1 Seçim Kriterleri Pazar-Ürün-Sanayi ilişkisi Sanayi, bu sanayinin ürettiği ürün ve ürünün satõldõğõ pazar bir üçlü oluşturur. Geliştirilecek sanayinin seçiminde, bu üçlünün bileşenleri bir bütün olarak incelenmelidir. Üç öge arasõndaki etkileşimli ilişki, aşağõdaki şemada gösterilmektedir. TALEP TARAFI : Pazar 1.1 ÜRÜN (satõlan) Pazar Payõ 2. Pazara Girme Koşullarõ! (Üretim Yetisi ve Teknoloji Başlangõçta Gerekli)! Ürünün Özellikleri (Tasarõm) ÜRÜN (satõlacak olan) Hammadde Tedariki! Üretim Yetisi ve Teknoloji! Süreç ve Faaliyetler Yönetim : İdari Kabiliyetler ARZ TARAFI : İmalat Sanayi Argümanlarõn anlaşõlõr biçimde izlenebilmesi için, şekilde kullanõlan terminoloji aşağõda açõklanmõştõr. Üretim yetkinliği, eğitimle kazanõlabilecek özel bilgidir (know-how). Üretim teknolojisi, üretimde kullanõlan makineler ve bunlarõn kullanõmõna ilişkin yetkinlikleri kapsamaktadõr. Üretim yetkinlikleri ve teknolojiyi ikiye ayõrmak mümkündür. Düşük seviyeli yetkinlikler, işlemlerin elle yapõlabileceği sistemleri işletmek için gereklidir. Yüksek seviyeli yetkinliklerse, makine ve ekipman 3-37

165 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) kullanarak özel ürünler üretmek ya da elle yapõlamayacak karmaşõk sistemleri çalõştõrmak için gereklidir. Basit üretim teknolojisi, düşük seviyeli üretim yetkinlikleriyle, üretim sisteminin birleşimidir. Yüksek üretim teknolojisiyse, düşük üretim yetkinliğiyle ve elle çalõştõrõlamayan üretim sistemlerinin birleşiminde kullanõlõr. İşletme yöntemleri kõlavuzlarla açõklanamayan, açõklanmasõ zor sistemlerde ya da çok özel ürünler üreten sistemlerde kullanõlan teknolojidir. Tasarõm iki bileşenden oluşmaktadõr. Bunlardan ilki ürünün dõş tasarõmõ, diğeriyse ürün işlevinin tasarõmõdõr. Bu terminolojinin yardõmõyla, şekili şu şekilde okumak mümkündür. Arz tarafõndan bakõldõğõnda: İşletme, belirli üretim yetkinliklerini ve üretim teknolojisini kullanarak, bir dizi süreç ve faaliyetin gerçekleştirilmesiyle, hammaddeyi, nihai ürüne dönüştürmektedir. İmalat tesislerinde yürütülen tüm üretim faaliyetleri, yönetim tarafõndan kontrol edilmektedir. İmalat döngüsünde yer alan bileşenlerin tümü, üretim planõ olarak da adlandõrõlabilir. Bir ürünün piyasada satõlabilmesi, başka bir deyişle ürünün rekabet edebilmesi için pazara giriş koşullarõ olarak adlandõrõlan, pazara özgü belirli gereklilikleri karşõlamasõ gerekir. Bu gereklilikler, ürün özellikleri ya da tasarõmõ, ürünün fiyatõ, teslimat dönemleri ve teslimat koşullarõdõr. Düşük gelir grubundaki tüketiciler için en önemli etmen fiyattõr. Yüksek gelir grubunda yer alan tüketiciler için fiyat ve tasarõm faktörlerinin önemi değişmektedir. Bu nedenle, hedef pazarda ürünün hangi gelir grubuna hitap edeceğini belirlemek, pazarlama taktiklerinin geliştirilmesi açõsõndan son derece önemlidir. Bu kararõn, kurulacak imalat sanayi işletmeleri üzerinde de çok büyük etkisi olacaktõr. Üslup ve işlevselliğin tasarõmõnõn önemi, ürüne ve tüketicinin ekonomik gücüne bağlõ olarak değişir. İmalat sanayilerine yönelik hammadde tedarikinde, zamanõnda teslimat özellikle önemlidir. Teslimat konusu doğrudan ürünün rekabet gücünü etkilemez, ancak kesinlikle destekleyici bir özelliğe sahiptir. Pazara giriş koşullarõnõ karşõlayan ürünler, aynõ piyasadaki benzer ürünlerle rekabet eder ve bir pazar payõ kazanõrlar. Hedefe bağlõ olarak, Pazar-Ürün-Sanayi şemasõ iki farklõ açõdan ele alõnabilir. Arz taraflõ yaklaşõmda hedef, belirli bir ürün için uygun pazarõ bulmaktõr. Bu çerçevede imalatçõ, elindeki ürünün mevcut özellikleriyle rekabet edebileceği pazarlarõ araştõrõr. Bu yaklaşõmda, üretim tesislerinde bir takõm değişiklikler yapmak gerekebilir. Ancak üretim planõnda genellikle çok önemli bir değişiklik yapõlmaz. Talep taraflõ yaklaşõmdaysa hedef, yeni bir üretim hattõ kurmak ya da mevcut üretim planõnda önemli değişiklikler yapmaktõr. Yani şemaya karşõ taraftan yaklaşmak gerekmektedir. Belirli bir ürünü özelliklerine göre imal edebilmek için, 3-38

166 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) gerekli teknoloji ve yetkinlikler, ilk sõrada yer almasõ gereken faktörlerdir. Diğer faktörlerin görece önemi, pazar özelliklerine göre farklõlõk gösterir. Belirli bir üretim teknolojisi için ayrõntõlõ bir fizibilite çalõşmasõ yapõlõr. Üretimin uygun olduğuna karar verildikten sonra, gerekli yatõrõmlar gerçekleştirilir. Arz taraflõ yaklaşõmda uygun pazarõn seçilmesi bir sonuçken, talep taraflõ yaklaşõmda pazarõn gereklerinin belirlenmesi ve pazar seçimi bir başlangõç noktasõdõr. Her iki yaklaşõmda da uygun kararlar verebilmek için ayrõntõlõ bir pazar araştõrmasõ şarttõr Dinamik pazarõn etkileri Pazar dinamik bir yapõya sahiptir. Bu dinamizm, tüketicinin gelir düzeyinde oluşan değişime, ve yeni teknolojilerin geliştirilmesi gibi çeşitli faktörlerden kaynaklanõr. Bu değişiklikler pazara giriş koşullarõnõn da değişmesine neden olur. Yani ürünün rekabet gücü değişir. Dinamik pazarda rekabet gücünü koruyabilmek için, üreticiler pazarõ izlemelidir. Pazar paylarõnõ korumayõ ancak böyle başarabilirler. Aynõ zamanda ortaya çõkan ürünlerin de farkõnda olmalarõ gerekir. Üretici, değişen pazar koşullarõ karşõsõnda üç farklõ tepki gösterebilir: 1) Tüketicinin değişen taleplerini göz ardõ edebilir ya da bu değişimin farkõna varmayabilir. Bu durumda pazar payõnõ yavaş yavaş kaybeder; 2) Belirli ürün gerekliliklerindeki değişiklikleri göz ardõ edebilir. Böyle bir durumda o ürün özelindeki pazar payõnõ kaybeder. Bu durumda diğer üretim hatlarõndaki fõrsatlarõn farkõna varõr ve onlar üzerinde yoğunlaşõr. Bu yaklaşõm, mevcut üretim şemasõnda bir takõm iyileştirme ve değişiklik yapõlmasõnõ gerektirir. 3) İzleyebileceği bir diğer yol ise üretim şemasõnõ, pazarda oluşan talebe göre yeniden düzenlemektir. Bunu yapabilmek için pazarõ çok yakõndan izlemelidir. Bu yaklaşõm, yeni teknoloji ürünlerine talebi yönlendiren ve pazar koşullarõnõ belirleyen, lider konumdaki üreticinin tipik davranõşõdõr. Bu üreticiler teknoloji açõsõndan da piyasada ilk sõrayõ almaktadõr. Ancak yine de bu yaklaşõmõn izlenebilmesi için teknolojik üstünlüğe sahip olmak bir ön koşul değildir. Her durumda, dinamik pazar koşullarõ karşõsõnda rekabet gücünü devam ettirebilmek için, mevcut üretim yetkinlikleri ve teknolojilerinde belirli bir ölçüde değişiklik yapõlmasõ gerekir. Bu değişikliklerin üretici tarafõndan tam ve doğru şekilde uygulanmasõ gerekir. Başlangõç aşamasõndaki teknolojinin şeçimi, tam da bu nedenle son derece önemli bir konudur Üretim yetkinlikleri ve teknoloji (1) Mevcut küresel eğilimler Küresel olarak yaygõn olan en güncel eğilim, ürüne özel teknolojilerin kullanõlmasõdõr. Bunun anlamõ, düşük düzeyli üretim yetkinliklerinin üretim makinelerine adapte edilmesidir. Ancak kullanõlan makineler son derece pahalõ, çalõştõrõlmasõ zor olan ve kalifiye işgücü gerektiren makinelerdir. Bu teknolojiler özellikle büyük ölçekli üretimler için verimlidir. Ancak, teknoloji tek bir ürüne o denli uyumlu hale getirilmiştir ki, ürünün özelliklerindeki herhangi bir değişiklik, 3-39

167 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) genellikle yeni bir makinenin devreye sokulmasõnõ gerektirir. Yeni montaj tekniklerinin kullanõlmasõ da idari zorluklara neden olur ve dolayõsõyla üretim maliyetini artõrõr. Sonuçta böyle bir durumda kalan imalatçõ, pazarda bir istikrar sağlamayõ başaramayabilir. Pazar payõ da bu doğrultuda azalmaya başlar ve üretimi tamamen durdurmak zorunda bile kalabilir. Güçlü sanayiler bu tür, teknolojiye bağlõ sorunlarla başa çõkabilir, ancak küçük sanayiler için söz konusu durum gerçek bir yüktür. Bu nedenle, başlangõçta çok yönlü üretim yapabilen genel teknolojilere yatõrõm yapmak ve bu teknolojinin en iyi şekilde kullanõlmasõna yönelik üretim yetkinlikleri geliştirmek daha mantõklõdõr. Sonuç olarak, DOKAP bölgesi sanayileri ürüne özel teknolojilerden mümkün olduğunca kaçõnmalõdõr. Aksi halde, sürekli yeni makinelere yatõrõm yapmak zorunda kalõr. Bu da yeni gelişen işletmeler için son derece zararlõdõr. Bunun yerine, başlangõçta, yüksek düzeyli üretim yetkinlikleriyle güçlendirilmiş genel ve çok yönlü üretim teknolojileri tercih edilmelidir. Teknoloji oturup yetkinlikler geliştikçe, DOKAP bölgesi sanayileri, mevcut teknoloji üzerinde değişiklik yapmak zorunda olmadan ya da çok küçük değişikliklerle yeni üretim esnekliğine kavuşabilirler. Bu yaklaşõmla bölge, teknolojiye yeni bir yatõrõm yapmak zorunda kalmadan, pazardaki dinamik değişimlerle başa çõkabilir. Temel metal işleme sanayi için, dökme metal teknolojileri ve üretim yetkinlikleri, belli bir stratejiyle, uluslararasõ standartlarda uygulanmaya başlanmalõdõr. Bu alt sektör, metale bağlõ diğer alt sektörleri de hareketlendirecek potansiyele sahiptir. 5.2 Sanayilerin Seçimi Seçim yöntemi Bölgeye yeni getirilecek ve burada desteklenecek uygun imalat alt sektörlerinin seçimi için raporda kullanõlan yöntem aşağõda açõklanmõştõr. İlk olarak, potansiyel alt sektörleri kapsayan uzun bir liste oluşturulmuştur (Tablo 12). Alt sektörlerin ürün, imalat ve pazarlama özellikleri hem arz hem de talep perspektifinden belirlenmiştir. Bu alt sektörlerin bölge için uygunluğu, bölgesel üretim ve pazarlama kapasitelerine göre tartõşõlmõştõr. Tartõşmada, bölgenin teknoloji, üretim ve yönetim yetkinlikleri göz önünde bulundurularak, BDT pazarlarõnõn başlõca hedef pazar olacağõ varsayõlmõştõr. İkinci aşamada uzun listedeki alt sektörler arasõndan, en uygun olduğu düşünülen alt sektörler daha ayrõntõlõ bir değerlendirme için belirlenmiştir. Ön seçimde uygun bulunan bu sanayiler ve ürünler kõsa liste ye alõnmõştõr (Tablo 13). Üçüncü aşamada ön elemeyi geçen sanayiler, aşağõdaki kriterlere göre daha ayrõntõlõ şekilde değerlendirilmiştir. Uygun özelliklere sahip sektörler nihai seçim için belirlenmiştir: - Bölgede şu anda mevcut olan sektörler (Tablo 14), - Bölge için uygun olduğu belirlenen sektörler (Tablo 8), 3-40

168 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) - Son beş yõlda Teşvik Belgesi alan sektörler (Tablo 10), ve - Bölgesel kalkõnma için stratejik öneme sahip sektörler. Bu sanayi ve ürünler seçim kriterleriyle birlikte Tablo 15 de yer almaktadõr Uzun liste: Genel olarak sanayilerin nitelikleri DOKAP bölgesinde geliştirilebilecek sanayiler Tablo 12 de gösterilmiştir. Tabloda, pazara giriş koşullarõ ve üretim planõ özellikleri de yer almaktadõr. Listede bulunan ürünlerin çeşitliliği çok fazla olduğundan, ürünlerin hepsi için kesin bir değerlendirme yapmak yerine, genel bir karşõlaştõrma yapõlmõş ve uygun sanayilerin özellikleri tanõmlanmõştõr. Tablo, bileşenler arasõndaki durağan ilişkiyi talep tarafõ perspektifinden yansõtmakla yetinmektedir. Pazarõn dinamikleriyse tabloda yer almamaktadõr. Bu liste içerisinden uygun sanayileri sistematik bir şekilde seçebilmek için ayrõntõlõ bir pazar araştõrmasõ gerekmektedir Kõsa liste: Desteklenmesi olasõ alt sektörler Tablo 12 de sunulan olasõ sanayiler listesi içinden, bölgeye en uygun adaylar seçmek için nihai seçime yönelik bir ara liste oluşturulmuştur. Bu liste Tablo 13 de verilmiştir. Kõsa listedeki alt sektörler aşağõdaki kriterlere göre belirlenmiştir: - Ürünlerin ihracatõnõ artõrmayõ hedefleyen alt sektörler, - Yerel tüketime yönelik olarak bölgedeki zengin doğal kaynaklarõ kullanmayõ amaçlayan alt sektörler, - DOKAP bölgesi için stratejik öneme sahip ve bu yüzden geliştirilmesi gereken alt sektörler, ve - DOKAP bölgesinde ihracatlar aracõlõğõyla imalat sanayi yapõsõnõ istikrarlõ bir hale getirmeyi amaçlayan alt sektörler. Gruplama, talep ve arz perspektiflerine göre yapõlmõştõr Desteklenecek sanayilerin nihai seçimi Nihai seçim sonucunda belirlenen alt sektörler, Tablo 15 de listelenmiştir. Tabloda aynõ zamanda seçim kriterleri ve beklenen gelişmenin aşamalarõ da yer almaktadõr. Bölgenin durumu olarak adlandõrõlan kriter, nitel bir göstergedir. Bu sütunda yer alan X işareti, bölgesel özelliklerin, adõ geçen alt sektörün gelişmesine, kurulmasõna ve yaygõnlaşmasõna uygun olduğunu gösterir. Değerlendirme sõrasõnda göz önünde bulundurulan faktörler şunlardõr: - Bölgede belli ölçüde bir sanayinin bulunmasõ, - Bölgeye verilen Teşvik Belgelerinin incelenmesi ya da yerel yönetimlerin raporuna göre gelişme potansiyelinin yüksek olmasõ, - Çalõşma Ekibi tarafõndan belirlenen şekliyle hammaddenin uygun olmasõdõr. Pazarõn boyutlarõyla ilgili elimizde kõsõtlõ bilgi bulunmaktadõr. Bu nedenle pazarõn büyüklüğü, BDT ülkelerindeki pazar boyutlarõna ve bölgenin o alt sektördeki rekabet gücüne bakõlarak küçük, orta ve büyük ölçekli olmak üzere sõralanmõştõr. 3-41

169 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Seçilen sanayilerin bölgede kurulmasõ ve desteklenmesine yönelik önceliklerinin belirlenmesi için ayrõntõlõ bir pazar araştõrmasõ yapõlmalõdõr. 5.3 Seçilen Sanayilerde Faktör Yoğunluklarõ İşgücü yoğun sanayiler İşgücünün yoğun olduğu sanayiler, genelde büyük miktarlarda ancak, vasõfsõz işgücü kullanõr. Burada yoğunluk, sermaye yatõrõm miktarõndan bağõmsõz olarak değerlendirilir. Listedeki sanayilerden aşağõdaki şartlara uygun olanlar bu gruba girer. İşgücü yoğun sanayiler, bölgede daha üst ve daha alt ölçekli alt sektörler (girdi sağlayan veya ürünleri işleyen sanayiler) bulunmadan da varlõklarõnõ sürdürülebilirler. - Büyük ölçüde işgücü kullanarak nihai ürün üreten alt sektör sanayileri, örneğin konfeksiyon, - çeşitli girdiler kullanan ancak bunlarõ mekanikleştirmesi mümkün olmayan üretim alt işlem birimleri, ör: araba ve elektrikli eşya montajõ. Bölgeye uygun imalat alt sektörleri: - Konfeksiyon, - elektrikli eşya montajõ, ve - taşõt araçlarõ montajõ. Yerel yönetimlerin bölgeye işgücü yoğun sanayiler getirmeye yönelmeleri aslõnda son derece mantõklõdõr. Bu sanayilerin yerel kalkõnmaya öncülük edecekleri açõktõr. Ancak bunlarõn geniş ölçekli bölgesel kalkõnma hedefine pek de fazla katkõda bulunmayacaklarõ da görülmektedir. Bu nedenle, bölge illeri öncelikle bölgedeki imalat sanayinin toptan kalkõnmasõna yönelik girişimlerde bulunmalõdõr. İş gücü yoğun sanayilerin bölgeye getirilmesi konusu bunun ardõndan ele alõnmalõdõr Küçük ölçekli üretim birimleri Küçük ölçekli üretim kavramõ, işgücü yoğun sanayilerle karõştõrõlmamalõdõr. DOKAP bölgesinde, küçük üretim birimlerinde imalatõn yapõlabileceği başlõca iki alan vardõr: 1. İmalatõ için özel ya da yüksek derecede yetkinlik ve teknoloji gerektiren ürünler. Bunlar işlenmiş ve dökme metal ürünlerdir. 2. Üretim faaliyetlerinin alt işlemlere bölünebileceği ya da dikey olarak ayrõlabileceği imalat alanlarõ. Bu kategorideki tipik ürünler sentetik reçine ve konfeksiyon ürünleridir. Bu alt sektörlerin gelişimi, girişimlerin büyüklüğüne ve üretim kapasitesine bakõlmaksõzõn desteklenmelidir. Bu tip alt sektörler sanayileşmenin bölge geneline yayõlmasõnda önemli rol oynarlar. 3-42

170 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Tablo 1.1 : DOKAP Bölgesinde 1997 Yõlõnda GSMH (1987 cari üretici fiyatlarõyla - milyon TL) Artvin Bayburt Giresun G.Hane Ordu Rize Trabzon DOKAP TÜRKİYE 1. Tarõm a. Tarõm ve hayvancõlõk b. Ormancõlõk c. Balõkçõlõk Sanayi a. Madencilik ve taş ocaklarõ b. İmalat c. Elektrik, gaz, su İnşaat Ticaret a. Toptan ve perakende ticaret b. Otel ve restoran hizmetleri Ulaşõm ve iletişim Mali kurumlar Konut sahipliği Ticari ve şahsi hizmetler (Eksi) Bankacõlõk hizmetleri karşõlõğõ SEKTÖREL TOPLAM (1-9) Kamu hizmetleri Özel kar amacõ gütmeyen kuruluşlar TOPLAM ( ) İthalat harçlarõ TOPLAM GSMH Kaynak : DİE Yayõnlarõ, İllere Göre Gayri Safi Milli Hasõla,

171 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Tablo 1.2 : DOKAP Bölgesinde 1997 Yõlõnda GSMH Paylarõ ( Toplamõn %'si) Artvin Bayburt Bayburt Giresun G.Hane Ordu Rize Trabzon DOKAP TÜRKİYE 1. Tarõm 15, ,27 28,41 28,40 33,24 17,18 17,67 23,12 13,25 a. Tarõm ve hayvancõlõk 11, ,99 26,22 25,80 31,52 14,48 14,95 20,60 12,33 b. Ormancõlõk 3, ,09 1,28 2,39 0,77 0,43 0,45 1,14 0,65 c. Balõkçõlõk 0, ,19 0,91 0,21 0,95 2,27 2,27 1,38 0,28 2. Sanayi 39, ,07 12,14 3,99 15,12 14,91 18,45 18,17 29,15 a. Madencilik ve taş ocaklarõ 32, ,54 1,96 1,91 0,11-0,20 4,52 1,46 b. İmalat 5, ,55 7,81 1,01 14,09 13,87 17,21 12,30 24,72 c. Elektrik, gaz, su 2, ,98 2,38 1,07 0,92 1,04 1,03 1,34 2,98 3. İnşaat 3, ,87 8,41 3,62 7,29 6,93 6,80 6,60 5,78 4. Ticaret 14, ,71 14,22 11,85 15,87 21,63 24,39 18,70 22,22 a. Toptan ve perakende ticaret 9, ,11 11,91 10,73 13,86 11,70 20,33 14,53 18,74 b. Otel ve restoran hizmetleri 5, ,60 2,31 1,12 2,00 9,93 4,07 4,18 3,48 5. Ulaşõm ve iletişim 18, ,04 19,90 34,03 14,31 22,53 17,09 18,53 12,86 6. Mali kurumlar 0, ,51 2,41 1,87 0,77 1,16 2,03 1,51 2,28 7. Konut sahipliği 2, ,34 6,84 6,51 4,63 6,37 4,29 4,92 4,86 8. Ticari ve şahsi hizmetler 0, ,47 1,34 0,50 1,49 0,86 1,74 1,29 2,28 9. (Eksi) Bankacõlõk hizmetleri karşõlõğõ 0, ,07 2,59 1,84 0,51 0,80 1,39 1,19 1, SEKTÖREL TOPLAM (1-9) 94, ,21 91,08 88,93 92,21 90,77 91,07 91,65 90, Kamu hizmetleri 4, ,75 6,22 10,26 5,18 4,90 7,07 6,09 3, Özel kar amacõ gütmeyen kuruluşlar 0, ,14-0,04 0,14 0,28 0,13 0, TOPLAM ( ) 99, ,96 97,44 99,19 97,42 95,81 98,42 97,87 95, İthalat harçlarõ 0, ,04 2,56 0,81 2,58 4,19 1,58 2,13 4,87 TOPLAM GSMH 100, ,00 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00 Kaynak : DİE Yayõnlarõ, İllere Göre Gayri Safi Milli Hasõla,

172 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Tablo 2 : Yõllarõ Arasõnda DOKAP Bölgesi Sanayi Üretimindeki Değişiklikler (1987 üreticifiyatlarõyla GSMH - milyon TL) Artvin Toplam GSMH Sanayi Toplam Madencilik İmalat Elektrik Bayburt Toplam GSMH Sanayi Toplam Madencilik İmalat Elektrik Giresun Toplam GSMH Sanayi Toplam Madencilik İmalat Elektrik Gümüşhane Toplam GSMH Sanayi Toplam Madencilik İmalat Elektrik Ordu Toplam GSMH Sanayi Toplam Madencilik İmalat Elektrik Rize Toplam GSMH Sanayi Toplam Madencilik İmalat Elektrik Trabzon Toplam GSMH Sanayi Toplam Madencilik İmalat Elektrik DOKAP Toplam GSMH Sanayi Toplam Madencilik Toplam İmalat Toplam Elektrik Toplam GSMH'da Sanayi %'si GSMH'da İmalat %'si Toplam Sanayi içinde İmalat %'si Yõllar

173 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Tablo 3: DOKAP Bölgesi ve Türkiye'de İstihdamõn Sektörel Dağõlõmõ (1990) DOKAP TÜRKİYE Artvin Bayburt Giresun G.Hane Ordu Rize Trabzon Erkek Kadõn TOPLAM % Erkek Kadõn TOPLAM % 1. Tarõm , ,7 2.1 Madencilik , ,6 2.2 İmalat Sanayi , ,9 Yiyecek, içecek ve tütün , ,5 Tekstil, giyecek ve deri , ,5 Odun ve ağaç ürünleri , ,4 Kağõt, kağõt ürünleri, baskõ , ,4 Kimya , ,6 Taş ve toprağa bağlõ sanayi , ,6 Metal sanayi , ,4 Metal ürünleri, makine & ekipman , ,2 Diğer imalat sektörleri , ,4 2.3 Elektrik, gaz , ,3 3. İnşaat , ,1 4. Ticaret, turizm , ,9 5. Ulaşõm, iletişim , ,3 6. Finans , ,3 11. Kamu Hizmetleri , ,3 Tanõmlanamayan , ,6 TOPLAM , ,0 Kaynak : DİE, 1990 Nüfus Sayõmõ 3-46

174 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Tablo 4 : DOKAP Bölgesinde Alt-Sektörlere göre İmalat İstihdamõ (1992) a) Tüm İmalat tesisleri Artvin Bayburt Giresun G.Hane Ordu Rize Trabzon DOKAP TÜRKİYE İmalat Sanayi Yiyecek, içecek ve tütün Tekstil, giyecek ve deri Odun ve ağaç ürünleri Kağõt, kağõt ürünleri, baskõ Kimya sanayi Taş ve toprağa bağlõ sanayi Metal sanayi Metal ürünleri, makine & ekipman Diğer imalat sektörleri Kaynak : 1992 yõlõnda yapõlan anketlere dayanan yayõnlanmamõş DİE verileri : Genel Sanayi ve İş Yeri Anketi Tablo 5 : 10'dan Fazla İşçi Çalõştõran Teşebbüslerde İmalat İstihdamõ (1996) b) 10'dan fazla işçi çalõştõran teşebbüsler Artvin Bayburt Giresun G Hane Ordu Rize Trabzon DOKAP TURKEY İmalat Sanayi Yiyecek, içecek ve tütün Tekstil, giyecek ve deri Odun ve ağaç ürünleri Kağõt, kağõt ürünleri, baskõ Kimya sanayi Taş ve toprağa bağlõ sanayi Metal sanayi Metal ürünleri, makine & ekipman Diğer imalat sektörleri Kaynak : İmalat sanayi tesisleri yõllõk anketinden alõnan yayõnlanmamõş DİE verileri 3-47

175 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Tablo 6: DOKAP Bölgesinde İmalat İstihdamõ ve İmalat Tesisleri(1999) ARTVİN BAYBURT GİRESUN SAHA ÇALIŞMASI SSK VERİLERİ (1997) SAHA ÇALIŞMASI SSK VERİLERİ SAHA ÇALIŞMASI SSK VERİLERİ (1997) # İş Yerleri # İşçiler # İş Yerleri # İşçiler # İş Yerleri # İşçiler # İş Yerleri # İşçiler # İş Yerleri # İşçiler # İş Yerleri # İşçiler GÜMÜŞHANE ORDU RİZE SAHA ÇALIŞMASI SSK VERİLERİ (1997) SAHA ÇALIŞMASI SSK VERİLERİ SAHA ÇALIŞMASI SSK VERİLERİ (1997) # İş Yerleri # İşçiler # İş Yerleri # İşçiler # İş Yerleri # İşçiler # İş Yerleri # İşçiler # İş Yerleri # İşçiler # İş Yerleri # İşçiler TRABZON SAHA ÇALIŞMASI SSK VERİLERİ (1997) # İş Yerleri # İşçiler # İş Yerleri # İşçiler Tablo 7 : Alt-Sektörlere göre İmalat Yoğunlaşmasõ DOKAP TÜRKİYE 3 - İMALAT ALT-SEKTÖRLERİ SAHA ÇALIŞMASI (1999) DİE (1990) Yoğunlaşma Toplam İstihdam Bölgenin %'si Toplam İstihdam Bölgenin %'si İndeksi 31. Yiyecek, içecek ve tütün , Tekstil, konfeksiyon ve deri , Orman ürünleri ve mobilya , Kağõt, kağõt ürünleri ve baskõ , Kimya, petrol, kömür, kauçuk ve plastik , Taş ve toprağa dayalõ sanayi , Metal sanayi 178 0, Metal ürünleri, makine ve ekp , Diğer imalat sanayileri 221 0, TOPLAM , ,00 Kaynak: 1990 DİE Nüfus Sayõmõ ve Saha Çalõşmasõ Verileri DOKAP TÜRKİYE 3 - İMALAT ALT-SEKTÖRLERİ DİE (1990) DİE Yoğunlaşma Toplam İstihdam Bölgenin %'si Toplam İstihdam Bölgenin %'si İndeksi 31. Yiyecek, içecek ve tütün , Tekstil, konfeksiyon ve deri , Orman ürünleri ve mobilya , Kağõt, kağõt ürünleri ve baskõ , Kimya, petrol, kömür, kauçuk ve plastik 952 1, Taş ve toprağa dayalõ sanayi , Metal sanayi , Metal ürünleri, makine ve ekp , Diğer imalat sanayileri , TOPLAM , ,00 Kaynak: 1990 DİE Nüfus Sayõmõ 3-48

176 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Tablo 8 : DOKAP Bölgesinde Potansiyel YatõrõmAlanlarõ Artvin Bayburt Giresun G.Hane Ordu Rize Trabzon Tarõm, Ormancõlõk & Balõkçõlõk 1 Mantar üretimi A A 2 Ceviz meyvesi ve ağacõ B A B 3 Kõzõl ağaç, kavak, akasya ağacõ A A 4 Seracõlõk B C A A 5 Balõkçõlõk, alabalõk A A A B A A A 6 Yağ ve süt ürünleri A-B B A B A 7 Arõcõlõk A B B A A 8 Sericulture B 9 Tavukçuluk B B B B B 10 Koyun yetiştiriciliği B B 11 Soğuk Depolar B Ağaç İşleme 12 Gömme taban döşemesi A B 13 Parça ağaç (chipwood) B B 14 MDF A 15 Mobilya B B B 16 Wood impregnation A Gõda İşleme 17 Buğday unu B 18 Makarna B A 19 Bisküvi, şekerleme B 20 Çeşniler, reçel B B A 21 Yemeklik yağ B B 22 Bakliyat paketleme A A 23 Fõndõk işleme B 24 Sebze işleme B B 25 Süt işleme B A 26 Şişe suyu B B 27 Nişasta & glükoz B 28 Maya üretimi B 29 Konsantre yem A A Tekstil 30 Giyecek B C 31 Çorap B 32 El yapõmõ halõ B B B Kimyasallar 33 Boya C 34 Plastik B B 35 Polipropilen poşetler B B 36 Sitro köpük B 37 Temizlik malzemesi üretimi B 38 Lastik tamiratõ B B B 39 PVC kapõ & pencere çerçeveleri B B B B Toprağa Dayalõ İmalat 40 Çift izolasyonlu cam B 41 Optik cam C 42 Alçõ B 43 Hazõr beton B 44 Prefabrike inşaat malzemeleri B 45 Kremit & tuğla B 46 Suni mermer B 47 Granit C 48 Seramik C Metal İşleme 49 LPG depolarõ ve doldurma B 50 Balõkçõ teknesi yapõmõ A 51 Paketlemeye yönelik konserve kaplarõ B 52 Cerrahi malzeme B 53 Soba A Diğerleri 54 Silah mühimmatõ B Kaynak : Yerel görevlilerle yapõlan çeşitli görüşmeler ve alõnan bazõ raporlardan derlenmiştir. Az problem yaratacak olan yatõrõmlar "A", bazõ temel koşullarõn gelişmesine bağlõ olan yatõrõmlar ise "C" olarak ifade edilmiştir. 3-49

177 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Tablo 9: DOKAP İllerinin Nüfus Payõ ve Elektrik Tüketiminde Oluşan Değişiklikler İller Nüfus oranõ ve elektrik tüketimi artan iller Nüfus oranõ azalan ancak elektrik tüketimi artan iller Yok Giresun Yok Ordu, Trabzon, Gümüşhane, Rize Nüfus oranõ artan iller - - Artvin, Ordu, Trabzon, Her iki göstergenin de düştüğü Artvin, Giresun Gümüşhane, Rize iller Kaynak: TÜSİAD, Türkiye de Fõrsat Penceresi 3-50

178 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Tablo 10: Yõllarõ Arasõnda Teşviklerin Sektörel Dağõlõmõ. ULUSAL TOPLAM BÖLGESEL TOPLAM ULUSAL DAĞILIM BÖLGENİN PAYI BÖLGESEL DAĞILIM YOĞUNLAŞMA $ Yatõrõm İstihdam # Proje $ Yatõrõm İstihdam # Proje % $ % İsth. % Proje % $ % İsth. % Proje % $ % İsth. % Proje 1 TARIM ,88 1,77 2,17 1,38 2,23 3,42 1,35 2,25 3,62 1,54 1,27 1,66 Tarõm ürünleri ,08 0,25 0,41 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 Hayvancõlõk ürünleri ,76 1,39 1,49 0,82 1,63 2,49 0,69 1,29 1,81 0,91 0,93 1,21 Su ürünleri ,04 0,13 0,27 13,46 13,23 13,79 0,66 0,95 1,81 15,00 7,55 6,72 2 MADENCİLİK ,05 2,93 2,66 0,86 0,66 1,75 1,01 1,10 2,26 0,95 0,38 0,85 Çõkarma ,42 1,90 1,15 0,95 0,29 1,62 0,45 0,31 0,90 1,06 0,16 0,79 İşleme ,17 0,32 0,62 1,22 1,55 2,24 0,23 0,29 0,68 1,36 0,89 1,09 Çõkarma & İşleme ,43 0,64 0,73 0,49 1,00 1,27 0,23 0,36 0,45 0,55 0,57 0,62 Zenginleştirme ,04 0,07 0,16 2,34 3,68 2,94 0,10 0,14 0,23 2,60 2,10 1,43 3 İMALAT ,22 64,63 64,29 0,56 1,52 1,59 43,22 56,12 49,77 0,62 0,87 0,77 31 Yiyecek & İçeçek ,58 7,59 9,61 1,98 4,33 4,30 10,08 18,77 20,14 2,20 2,47 2,10 32 Dokuma & Giyecek ,82 36,11 27,67 0,16 0,60 0,37 7,13 12,45 4,98 0,18 0,34 0, Dokuma ,30 34,82 26,27 0,16 0,61 0,37 7,10 12,08 4,75 0,18 0,35 0, Deri ,52 1,29 1,40 0,04 0,51 0,33 0,03 0,37 0,23 0,05 0,29 0,16 33 Ağaç İşleme ,81 1,63 1,78 1,52 2,86 4,43 1,38 2,66 3,85 1,70 1,63 2,16 34 Kağõt ,22 0,66 0,76 0,19 8,08 1,22 0,25 3,06 0,45 0,21 4,61 0,59 35 Petrokimya ,42 3,44 4,73 0,59 0,92 1,28 3,59 1,80 2,94 0,66 0,52 0, Kimya ,01 1,83 1,97 0,55 0,47 0,94 2,47 0,49 0,90 0,62 0,27 0, Kauçuk ,41 1,61 2,76 0,71 1,42 1,52 1,11 1,31 2,04 0,79 0,81 0,74 36 Toprağa Dayalõ Sanayi ,64 4,33 5,08 2,90 4,55 4,84 18,20 11,25 11,99 3,23 2,60 2, Seramik ,65 0,79 0,52 0,30 3,43 2,68 0,56 1,54 0,68 0,34 1,96 1, Cam ,54 0,62 0,58 1,39 5,45 4,84 0,84 1,93 1,36 1,55 3,11 2, Kil ,65 1,08 1,37 0,32 1,93 1,36 0,23 1,19 0,90 0,35 1,10 0, Çimento & ,63 1,47 2,35 5,27 6,73 7,33 15,46 5,64 8,37 5,87 3,84 3, İnşaat ,16 0,38 0,27 6,33 4,42 5,17 1,11 0,95 0,68 7,05 2,52 2,52 37 Temel Metal ,58 1,36 1,84 0,12 2,32 1,26 0,34 1,80 1,13 0,13 1,32 0, Demir-çelik ,84 0,84 1,11 0,09 2,03 0,84 0,19 0,97 0,45 0,10 1,16 0, Diğer ,74 0,52 0,73 0,18 2,80 1,90 0,15 0,83 0,68 0,20 1,60 0,92 38 Metal İşleme ,52 7,98 10,73 0,24 0,89 0,65 2,03 4,06 3,39 0,27 0,51 0, Metal ,02 2,48 3,09 0,45 1,67 0,90 1,02 2,36 1,36 0,50 0,95 0, Makine ,80 1,70 2,04 0,63 0,98 1,14 0,57 0,95 1,13 0,70 0,56 0, Elektrikli ,78 0,60 0,92 0,08 0,87 1,02 0,07 0,30 0,45 0,09 0,49 0, Vasõta ,39 2,47 3,73 0,10 0,32 0,25 0,37 0,45 0,45 0,11 0,18 0, Ölçü aletleri ,24 0,39 0,49 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0, Elektronik ,28 0,35 0,47 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 39 Diğer İmalat Sanayi ,63 1,51 2,08 0,12 0,73 0,89 0,22 0,63 0,90 0,14 0,41 0,43 4 ENERJi ,64 0,23 1,02 4,22 1,73 0,91 17,13 0,23 0,45 4,70 0,99 0,44 5 HİZMETLER ,21 30,44 29,85 1,33 2,32 3,02 37,29 40,30 43,89 1,48 1,32 1,47 Ulaşõm ,49 10,61 15,84 1,90 4,95 4,02 30,60 29,93 31,00 2,11 2,82 1,96 Turizm ,00 5,87 4,64 0,62 1,03 2,10 2,06 3,44 4,75 0,69 0,59 1,02 Ticaret ,62 5,44 1,61 0,52 0,21 0,86 0,94 0,65 0,68 0,58 0,12 0,42 Eğitim ,71 1,51 0,92 1,10 1,99 3,03 0,88 1,71 1,36 1,23 1,13 1,48 Sağlõk ,89 2,85 2,76 0,33 1,01 1,51 0,70 1,64 2,04 0,37 0,58 0,74 Diğerleri ,50 4,17 4,07 0,54 1,24 2,05 2,12 2,94 4,07 0,61 0,70 1,00 GENEL TOPLAM ,00 100,00 100,00 0,90 1,75 2,05 100,00 100,00 100,00 1,00 1,00 1,

179 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Tablo 11 : DOKAP Bölgesinde Yõllarõ Arasõnda Verilen Yatõrõm Teşviklerinin Dağõlõmõ (Enerji hariç) ARTVİN BAYBURT GİRESUN GÜMÜŞHANE ORDU RİZE TRABZON DOKAP $ Miktar İstihd. # $ Miktar İstihd. # $ Miktar İstihd. # $ Miktar İstihd. # $ Miktar İstihd. # $ Miktar İstihd. # $ Miktar İstihd. # $ Miktar İstihd. # 1 TARIM Tarõm ürünleri Hayvancõlõk ürünleri Su ürünleri MADENCİLİK Çõkarma İşleme Çõkarma & işleme Zenginleştirme İMALAT Yiyecek & İçecek Fõndõk Çay Temel Gõda Diğer Tekstil İplik Dokuma Giyecek Deri Ormancõlõk Kereste - Parke Parça ağaç (chipwood) Mobilya Kağõt vekağõt hamuru Petrokimya Kauçuk Kimya Toprağa Dayalõ San Seramik Cam Kil Kireç Çimento Çimento üretimi Mõcõr Hazõr beton Beton üretimi İnşaat Asfalt Temel metal Demir-çelik Diğer metal Metal İşleme Metal malzeme Makine Elektrikli makine Vasõta Diğer imalat sanayi ENERJİ Hizmetler Ulaşõm Turizm Ticaret Eğitim Sağlõk Diğerleri TOPLAM Kaynak: Yayõnlanmamõş veriler, Hazine Müsteşarlõğõ. 3-52

180 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP)! ÜRETİM MADDELERİ Tablo 12 : Şeçilen Sanayilerin Ürün-Pazarlama- İmalat Özellikleri (1/7) (DOKAP Bölgesi için düşünülen İmalat Sanayilerinin Uzun Listesi) 1 Ürünler 2 İlgili Altsektörler 3 Kullanma Amacõ 4 Ürün Çeşidi Pazara Giriş Koşullarõ Teknoloji 5 Fiyat/ Tasarõm 6 7 Hacme veya Ağõrlõğa Mukabil Görece Fiyat 8 Pazarõn Görece Büyüklüğü 9 Üretimin Verimliliği Üretim Planõnõn Bölünebilirliği Süreç 10 Faaliyet Alt-sektörün Temel Girdileri 13 Notlar Çimento Çimento Üretimi Çimento Ürünleri Hammadde Düşük Fiyat Düşük Büyük Yüksek İmkansõz İmkansõz Sermaye Yoğun BDT nda potansiyel büyük pazar Ancak kendileri de bu alt-sektörü geliştireceklerdir. Kontrplâk Ağaç İşleme İnşaat Malzemesi Ara Ürünler Düşük Fiyat Düşük Orta Yüksek İmkansõz İmkansõz Sermaye Yoğun (Sermaye) Ürüne özel teknoloji, değişmesi beklenmiyor. DOKAP da hammadde kolay elde edilebilir, bu nedenle çabuk gelişebilir. Tamamlanmõş mal üreten altsektörlerin gelişimini hõzlandõrabilir. Benzin Petrol Arõtõmõ Ana Girdiler İnorganik Kimyasal Ürünler İnorganik Kimyasallar Kimyasal Arõtma Yüksek (Karmaşõk) U/Z Düşük Büyük Yüksek İmkansõz İmkansõz Sermaye Yoğun (Büyük) Ana Girdiler Fiyat Düşük Küçük Yüksek İmkansõz İmkansõz Sermaye ve İş Gücü Yoğun Ürüne-özel teknoloji Pazarõn ölçeği potansiyel olarak büyük, ancak alt-sektör pazarda kesinlikle büyüyecektir. Bu alt-sektörün gelişmesi zorunludur ancak gelecek vaad etmemektedir. Çünkü BDT ülkelerindeki pazar küçüktür ve ürünlerin kar payõ düşüktür. Organik Kimyasal Ürünler Petrokimyasal Kömür kimyasal (çeşitli) Ara Ürünler Yüksek (Karmaşõk) Düşük ve Yüksek Büyük Yüksek İmkansõz İmkansõz Sermaye Yoğun (Büyük sermaye) Ürüne-özelteknoloji DOKAP bölgesindeki alt-ölçek sektörlerin gelişmesine yardõmcõ olacaktõr. Ancak, önümüzdeki 10 yõlda dünya pazarlarõnda ihtiyacõn üstünde ürün arzõ olacağõ tahmin edilmektedir. 3-53

181 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Tablo 12 : Şeçilen Sanayilerin Ürün-Pazarlama- İmalat Özellikleri (2/7) (DOKAP Bölgesi için düşünülen İmalat Sanayilerinin Uzun Listesi)! ÜRETİM MADDELERİ devam Ürünler Kimyasal Gübre Kimyasal Gübre Kullanma Amacõ Tarõm Ürün Çeşidi Ana Girdiler Pazara Giriş Koşullarõ Teknoloji 5A Düşük (bileşik altfiyatlarla) Fiyat/ Tasarõm 6 Hacme veya Ağõrlõğa Mukabil Görece Fiyat Pazarõn Görece Büyüklüğü Üretimin Verimliliği Üretim Planõnõn Bölünebilirliği Süreç 10B Faaliyet 11C İlgili Altsektörler Altsektörün Temel Girdileri Fiyat Düşük Büyük Yüksek Mümkün İmkansõz Göreli Olarak Sermaye Yoğun Notlar Proses, nitrojn gübresi ve gübreyi oluşturan üç elemana göre bölünebilir. Ölçek ekonomileri sağlanmazsa fizibõl değildir. BDT ülkelerinde büyük bir pazar olduğu görülmektedir. Tarõm Kimyasallarõ Tarõm Kimyasallarõ Tarõm Ana Girdiler Fiyat Düşük ve Yüksek Büyük Yüksek Mümkün İmkansõz Göreli Olarak Sermaye Yoğun Proses, orjinal hammaddelerin üretimi (inorganik kimyasal ürünler) ve üretilen malzemelerin bileşenlerine göre bölüneblir. İkinci alt-proses DOKAP bölgesi için kârlõ olabilir. BDT ülkelerindeki potansiyel pazarõn büyük olacağõ düşünülmektedir. Sentetik Reçine Ürünleri Sentetik Reçine Ürünleri (çeşitli) Ara Ürünler Termal altproses uygulanõrs a Düşük Fiyat Düşük Büyük Yüksek Mümkün İmkansõz Göreli Olarak Sermaye Yoğun Proses, orjinal hammaddenin üretimi (organik kimyasal ürünler) ve hammaddenin termal işlenmesi şeklinde bölünebilir. İkinci alt-prosesin DOKAP bölgesine getirilmesi mümkündür. 3-54

182 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Tablo 12 : Şeçilen Sanayilerin Ürün-Pazarlama- İmalat Özellikleri (3/7) (DOKAP Bölgesi için düşünülen İmalat Sanayilerinin Uzun Listesi) İNŞAAT MALZEMELERİ Ürünler Kullanma Amacõ 4 Ürün Çeşidi Pazara Giriş Koşullarõ Teknoloji 5 A Fiyat/ Tasarõm 7 Hacme veya Ağõrlõğa Mukabil Görece Fiyat 8 Pazarõn Görece Büyüklüğü 9 Üretimin Verimliliği Süreç 10 B Üretim Planõnõn Bölünebilirliği Faaliyet 11 C 12 İlgili Altsektörler Altsektörün Temel Girdileri 13 Notlar Çimento Ürünleri Çimento Ürünleri İnşaat Malzemesi Parça Düşük Fiyat Düşük Büyük Düşük İmkansõz İmkansõz Göreli Olarak İş Gücü Yoğun Altyapõlarõnõ hõzla geliştirecek olan BDT ülkelerinde potansiyel büyük pazar. Ancak, kendileri de bu alt-sektörü geliştireceklerdir. Cam Ürünleri Plaka Cam İnşaat Malzemesi Düşük Fiyat Fiyat Düşük Büyük Yüksek İmkansõz İmkansõz Sermaye yoğun (görece büyük Ürüne-özel teknoloji BDT ülkelerinde büyük pazar. DOKAP bölgesi için detaylõ fizibilite çalõşmasõ gerekmektedir. Özel cam Ürünleri Parça Hammadde Yüksek Tasarõm (işlev) Orta Küçük Düşük İmkansõz İmkansõz İş Gücü Yoğun Kalifiye iş gücü çok önemli bir rol oynamaktadõr. Kendi başõna ayakta durabilen bir altsektör değildir. Üst ölçekteki sektörlerin de gelişmesi gerekmektedir. Metal Ürünler Metal İşleme Parça, İnşaat Malzemesi Parça Yüksek ve Düşük (in Precision parts) Fiyat Tasarõm (işlev) ve Yüksek ve Düşük Büyük Düşük ve Orta İmkansõz İmkansõz İş Gücü ve/veya Sermaye Yoğun Çeşitli ürünler için BDT ülkelerinde potansiyel büyük pazar. DOKAP bölgesi precision parts üretimi için henüz başlangõç aşamasõndadõr. Bir çok alt-sektör için lokomotif bir sektördür. Kalõp Parça, İnşaat Malzemesi Parça Yüksek ve Düşük (in Precision parts) Fiyat Yüksek ve Düşük Büyük Düşük ve Orta İmkansõz İmkansõz Göreli Olarak İş Gücü Yoğun Pazar, metal işleme ürünlerininkine benzer özellikler göstermektedir. Lokomotif bir alt-sektördür. Kalõp üretme yetileri ve teknolojisi, metal ürünlerinin tümünün uygulama alanlarõnõn genişlemesini sağlar. 3-55

183 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Tablo 12 : Şeçilen Sanayilerin Ürün-Pazarlama- İmalat Özellikleri (4/7) (DOKAP Bölgesi için düşünülen İmalat Sanayilerinin Uzun Listesi) TÜKETİM MALLARI Tahõllar Öğütme Gõda Hammadde Düşük Fiyat Düşük Büyük Yüksek İmkansõz Mümkün Yemeklik Yağ Yemeklik Yağ İşleme Yemek pişirme Göreli Olarak Sermaye Yoğun Hammadde Düşük Fiyat Orta Büyük Yüksek İmkansõz İmkansõz Sermaye Yoğun İçecek İçecek Son Ürün Düşük Fiyat Düşük Büyük Orta İmkansõz İmkansõz Göreli Olarak Sermaye yoğun BDT ülkelerinde potansiyel pazar büyük. Ancak, bu sektör BDT ülkelerinde de gelişecek. Ürüne-özel teknoloji Dünya çapõndaki yõllõk talebin % 2~3 arttõğõ düşünülecek olursa, BDT ülkelerinde büyük potansiyel pazar. DOKAP bölgesinde gerçekleşmesi beklenen ürün çeşitliliği, bu alt-sektörün gelişmesini de destekleyecektir. BDT ülkelerinde büyük bir pazar olduğu düşünülmektedir. Ancak, DOKAP bölgesi sadece bölgeye özgü meyvelerle yapõlmõş içecekleri ihraç edebilecektir. Kağõt ürünleri Kağõt Ürünleri Günlük Kullanõm Son Ürün Düşük Fiyat Düşük Büyük Yüksek İmkansõz İmkansõz Sermaye Yoğun BDT ülkelerinde büyük bir pazar olduğu düşünülmektedir. DOKAP bölgesi ulaşõm maliyeti açõsõndan sahip olduğu avantaja bağlõ olarak en uygun bölge olabilir. Ancak akarsularõn arõtmasõ çok iyi yapõlmalõdõr. Basõlõ Malzeme Baskõ İşleri Son Ürün Düşük Fiyat ve Tasarõm Düşük Orta Düşük İmkansõz İmkansõz İş Gücü ve Sermaye Yoğun Ürünlerin pazara özel bir yapõda olmasõ, çok özel pazarlama bilgileri gerekmektedir. Giyecek Giyecek Günlük Kullanõm Son Ürün Düşük ve Yüksek Fiyat ve Tasarõm Düşük ve Yüksek Orta Düşük ve Orta İmkansõz Mümkün İş Gücü Yoğun BDT ülkelerindeki düşük fiyatlõ giyecek piyasasõnda Güneydoğu Asya ülkeleri hakimdir. Başarõlõ olmak için talebin iyi belirlenmesi ve buna göre harekete geçilmesi çok önemlidir. BDT pazarõna girebilmek ve orada rekabet edebilmek yüksek yönetim riskleri taşõmaktadõr. Deri Ürünleri Deri Ürünleri Giyecek, Mobilya Hammadde / Son Ürün Düşük ve Yüksek Fiyat ve Tasarõm Orta Küçük Düşük İmkansõz Mümkün İş Gücü Yoğun Üretim için BDT ülkeleri de eşit koşullara sahiptir. Belirli miktarda kaliteli ve moda ürünler üretilebilir. Tabakhane ve akarsularõn çok iyi arõtõlmasõ gerekmektedir. 3-56

184 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Tablo 12 : Şeçilen Sanayilerin Ürün-Pazarlama- İmalat Özellikleri (5/7) (DOKAP Bölgesi için düşünülen İmalat Sanayilerinin Uzun Listesi)! DAYANIKLI MALLAR Ürünler Kullanma Amacõ 4 Ürün Çeşidi Pazara Giriş Koşullarõ Teknoloji 5 A Fiyat/ Tasarõm 7 Hacme veya Ağõrlõğa Mukabil Görece Fiyat 8 Pazarõn Görece Büyüklüğü 9 Üretimin Verimliliği Süreç 10 B Üretim Planõnõn Bölünebilirliği Faaliyet 11 C 12 İlgili Altsektörler Altsektörün Temel Girdileri 13 Notlar Vasõta Araba İmalat Sanayi Son Ürün Yüksek Fiyat ve Tasarõm Yüksek Büyük Yüksek Mümkün İmkansõz Sermaye ve İş Gücü Yoğun (Büyük) Sanayi, araba parçalarõ üretiminin ve araba montajõnõn tamamõnõ kapsamaktadõr. Talep çok fazladõr, ancak sanayinin DOKAP bölgesinde kurulmasõ yõllõk süreç içinde neredeyse imkansõzdõr. Araba Parçasõ Üretimi Tamamlan mõş Vasõta Parça Düşük ve Yüksek Fiyat Tasarõm ve Düşük ve Yüksek Büyük Yüksek Mümkün İmkansõz Sermaye ve İş Gücü Yoğun Alt-sektör metal ürünleri, elektrikli aletler, vs. tarafõndan tam olarak desteklenmelidir. Bu nedenle, bu alt-sektörün kurulmasõ bir çok alt-sektörün gelişmesini de hõzlandõracaktõr. Farklõ ürünleri üretmek için değişen düzeylerde üretim yetileri ve teknoloji gerekmektedir. Bölge için uygun olan sektörler geliştirilmelidir. Araba Montajõ Tamamlan mõş Vasõta Düşük Yüksek İmkansõz Mümkün Sermaye ve İş Gücü Yoğun Garantili bir üretim ölçeğine ulaşmak için ürüne-özel teknoloji ve büyük bir sermaye yatõrõmõ gerekmektedir. Bu alt-sektörün bölgede gelişmesi, stratejik nedenlerle zorlanmadõğõ sürece, önümüzdeki yõl içinde imkansõz görülmektedir. Mobilya Mobilya Son Ürün Orta (üretim yetilerinde) Fiyat Tasarõm (görünüş işlev) ve & Düşük ve Orta Küçük Düşük Mümkün Mümkün İş Gücü Yoğun BDT ülkelerindeki kültür, alt-sektörün DOKAP bölgesinde gelişmesine yardõmcõ olabilir. Ürünler için sõkõ kalite kontrolü ve iyi tasarõm gerekmektedir. Ürünler tek tek değil bir grup olarak ele alõnmalõdõr. Mutfak Eşyalarõ Mutfak Eşyalarõ Mutfak Sistemi Parça Düşük Fiyat ve Tasarõm (görünüş & işlev) Düşük Küçük Düşük İmkansõz Mümkün İş Gücü Yoğun Mutfak sistemleri metal ürünlerini ve elektrikli aletleri içerirler. Ürünler için sõkõ kalite kontrolü ve iyi tasarõm gerekmektedir. Ürünler tek tek değil bir grup olarak ele alõnmalõdõr. BDT ülkelerindeki kültür, alt-sektörün DOKAP bölgesinde gelişmesine yardõmcõ olabilir. 3-57

185 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Tablo 12 : Şeçilen Sanayilerin Ürün-Pazarlama- İmalat Özellikleri (6/7) (DOKAP Bölgesi için düşünülen İmalat Sanayilerinin Uzun Listesi) Elektrikli Aletler Elektrikli Aletler Son Ürün Düşük ve Yüksek Fiyat ve Tasarõm (görünüş & işlev) Düşük ve Yüksek Büyük Yüksek Mümkün İmkansõz Sermaye ve İş Gücü Yoğun Alt-sektör, elektrikli alet bileşenleri üretiminin ve montaj alt-sektörünün tamamõnõ kapsamaktadõr. Talep çok fazladõr, ancak ancak sanayinin DOKAP bölgesinde kurulmasõ yõllõk süreç içinde neredeyse imkansõzdõr. Elektrikli Alet Parçalarõnõn Üretilmesi Son Ürün Parça Düşük ve Yüksek Fiyat ve Tasarõm (işlev) Düşük ve Yüksek Büyük Yüksek Mümkün İmkansõz Sermaye ve İş Gücü Yoğun Alt-sektörün, üst ölçek alt-sektörlerin tam desteğine ihtiyacõ vardõr. Bu nedenle bu sektörün gelişmesi diğer alt-sektörleri de etkileyecektir. Farklõ parçalar için değişen düzeylerde üretim yetileri ve teknoloji gerekmektedir. Göreli olarak daha düşük seviyeli üretim yetisi ve teknoloji gerektiren parçalar bölge için uygun olabilir. Elektrikli Eşya Montajõ Son Ürün Düşük Fiyat ve Tasarõm (işlev) Düşük ve Yüksek Büyük Düşük ve Orta İmkansõz İmkansõz Sermaye ve İş Gücü Yoğun Garantili bir üretim ölçeğine ulaşmak için ürüne-özel teknoloji ve büyük bir sermaye yatõrõmõ gerekmektedir. Bu alt-sektörün bölgede gelişmesi, stratejik nedenlerle zorlanmadõğõ sürece, önümüzdeki yõl içinde imkansõz görülmektedir.! DEMİRBAŞ EŞYA Makine (Demirbaş eşya) Makine Son Ürün Yüksek (üretim yetileri ve teknoloji olarak) Fiyat Yüksek Küçük Düşük İmkansõz İmkansõz Sermaye ve İş Gücü Yoğun Bu alt-sektörün, üst ölçek alt-sektörlerin ve altsektörün kendisinin tam desteğine ihtiyacõ vardõr. Alt-sektörün ürünleri, küçük ve basit olanlardan büyük ve karmaşõk olanlara kadar birçeşitlilik göstermektedir. Bu çerçevede, DOKAP bölgesi imalat sanayinin suni yapõsõ da göz önünde bulundurulursa, alt-sektörün basit ürünlerin üretimiyle işe başlamasõ önerilmektedir. Maddelerin açõklamasõ: 1ile 4 arasõndaki maddelerin içeriği açõktõr. Madde 5: Üretim için gereken üretim yetileri ve teknoloji düzeyi. Bu faktör, pazara girmek için en başta sağlanmasõ gereken koşuldur. Eğer üretim yetileri ve teknoloji uygun değilse, bu altsektör tamamen göz ardõ edilmelidir. Bir üründe düşük ve yüksek dereceli yetiler bir arada bulunabilirler. Ürün özellikleri ile ilgili değişen talepler, genellikle üretim yetisi ve teknolojisinin düşükten yükseğe doğru değişmesine neden olurlar. Madde 6: Fiyat ve/veya Tasarõm. Bu faktörler, aynõ zamanda pazara giriş koşullarõnõ da oluşturmaktadõrlar. Genelde, alõm gücü düşük olanlar için fiyat tasarõmdan önce gelmektedir. 3-58

186 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Tablo 12 : Şeçilen Sanayilerin Ürün-Pazarlama- İmalat Özellikleri (7/7) (DOKAP Bölgesi için düşünülen İmalat Sanayilerinin Uzun Listesi) Tasarõmla ilgili iki kavram vardõr: Ürünün görünüşünün tasarõmõ ve işlevselliğin ve etkinliğinin tasarõmõ. Genel olarak, giyecek üretiminde tasarõm işlevselliğin önüne geçer, ancak mobilya ve mutfak ürünleri için işlevsellik daha önemlidir. Madde 7: Ürünün hacmi veya ağõrlõğõna mukabil görece fiyat. Bu gösterge, ürünlerin satõlacağõ pazara taşõnma maliyetinin niceliksel tahmini yansõtmaktadõr. DOKAP bölgesi, coğrafi konumu sayesinde BDT pazarlarõna erişmekte Türkiye nin diğer bölgelerine kõyasla bir avantaja sahiptir. Madde 5 ve Madde 6 daki faktörlerin yanõsõra, bu görece fiyat göstergesi ile, ürünlerin hammaddelerinin fiyatlarõ da açõk bir şekilde gösterilmektedir. Madde 8: Alt-sektör pazarõnõn görece büyüklüğü. Küçük, Orta ve Büyük olarak sõnõflandõrõlan bu gösterge, ülke genelindeki pazarda mallarõn görece alt-pazar ağõrlõğõnõ göstermektedir. Madde 9: Alt-sektörün üretim verimliliği. Genelde, iş gücü yoğun alt-sektörlerin ve küçük ölçekli üreticilerin üretim verimliliği, sermaye yoğun alt-sektörlerden ve büyük ölçekli üreticilerden daha düşüktür. Madde 10: Alt-sektörün tüm üretim prosesinin ayrõ ve bağõmsõz alt-proses sektörlerine ayõrabilme ihtimali ve Madde 11 : Bir alt-prosesteki üretim faaliyetini, birden fazla üretim birimine ayõrma ihtimali. Madde 12 : Alt-sektörün temel girdileri. Alt-sektörler, temel girdiler bazõnda ele alõndõğõnda sermaye yoğun ve iş gücü yoğun olarak sõnõflandõrõlmaktadõrlar. Madde 13: Notlar. Yukarõdaki maddelerde ifade edilemeyen önemli bilgiler notlar başlõğõ altõnda anlatõlmõştõr. Bu bilgiler aynõ zamanda, DOKAP bölgesinde kurulacak ve/veya geliştirilecek imalat sanayi altsektörlerinin seçiminde de kullanõlacaktõr. 3-59

187 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Table 13 : DOKAP Bölgesinde Kurulmasõ ve/veya Desteklenmesi Düşünülen İmalat Alt-Sektörleri (Kõsa Liste) (1/3) 1. İmal edilen ürünlerin ihracatõnõ arttõrmayõ amaçlayan alt-sektörler Alt-sektör Önerinin Nedenleri Notlar! BDT ülkelerinde yaşam tarzõnõn ve beslenme alõşkanlõklarõnõn değişmesi nedeniyle geniş bir pazarõn olacağõ tahmin edilmektedir.! Gerekli üretim teknolojisi ve yetileri çok karmaşõk değildir ve bölge için uygundur.! Ürünlerin piyasada göreli olarak daha ucuz olmasõ gerekmektedir. Fiyatlandõrma konusunda bölgenin coğrafi konumu bir avantaj olabilir.! Bu alt-sektör, bölgedeki tek ürüne bağõmlõ tarõmõn çeşitlenmesini teşvik edecek ve böylece bölgenin tarõmsal kalkõnmasõna dolaylõ bir katkõda bulunmuş olacaktõr. Gõda İşleme: Olasõ Ürünler:! Yemeklik yağ! Konserve gõda! Makarna! Meyve suyu! Süt ürünleri! Et ürünleri! Bu alt sektörün rekabet gücünü artõrmak için, arazinin uygunluğu göz önüne alõnarak, bölge içi üretim en üst düzeye getirilmelidir.! Pazar payõnõ artõrmada en etkin olan unsurlar kalite, fiyat ve malõn sağlanmasõnda devamlõlõktõr.! Nihai ürünler için bölge içinde de bir pazar vardõr. Ağaçİşleme:! Kontrplâk, Chipwood! Ahşap mobilya! Kağõt Tekstil:! Dokuma! Deri Toprağa Dayalõ Ür.ler:! Çimento ve çimento ürünleri! İnşaat malzemeleri! Cam ürünleri İnorganik Kimyasallar:! Hijyenik ürünler! Tarõmsal ürünler! Sadece BDT ülkelerinde değil diğer komşu ülkelerde de kaliteli ürünler için büyük bir pazarõn olacağõ tahmin edilmektedir. Gerekli üretim teknolojisi ve yetileri çok karmaşõk değildir ve bölgede şu anda belirli düzeyde bir teknoloji kullanõlmaktadõr. Bu nedenle alt-sektör kolaylõkla gelişebilir. Alt-sektör, özellikle mobilya imalatõ konusunda iş gücü yoğun bir sanayidir. Bu altsektörün gelişmesinin ardõnda, pazarda avantajlõ bir konuma gelme niyeti yatmaktadõr. BDT ülkelerinden görece ucuz hammadde elde etmek mümkündür. Ulaşõm altyapõsõnda yapõlacak olan iyileştirmeler, BDT ülkelerine ihracat yapõlmasõnõ da kolaylaştõracaktõr.! Büyük bir potansiyel pazar ve çok büyük rekabet. Alt-sektör şu anda bölgede mevcuttur ve iş gücü yoğun bir yapõda olduğu için bu altsektör bõrakõlmamalõdõr. Hammadde hem bölgeden hem de Orta Asya ülkelerinden temin edilebilir.! BDT ülkelerinde büyük ve genişleyen pazar. İnşaat malzemeleri ekonomik ve mekansal gelişim açõsõndan birinci öncelikli ürünler. Bu pazarlardaki hemen bütün ürünlerin düşük fiyatlõ olmasõ gerekmektedir, bu nedenle bölgenin coğrafi konumu bu alt-sektörün gelişmesi için bir avantaj olabilir.! BDT ülkelerinde hem temizlik malzemeleri hem de tarõmsal ürünler için büyük bir potansiyel pazar vardõr.! Bu sanayi bölgeden hammadde elde edememektedir. Ancak, ulaşõm faaliyetlerinin ürünlerin fiyatta rekabet edebilmeleri üzerinde doğrudan etkisi vardõr. Kağõt dõşõndaki ürünlerde bu sektörün çevreye olumsuz etkileri yoktur. Kağõt sanayinde atõk sularõn dikkatle arõtõlmasõ gerekir. Pazarda etkin olmak için ürün yelpazesinin bir bütün olarak geliştirilmesi gerekir.! Başarõlõ olmak için pazarõn dikkatli izlenerek ani tepki verilmesi, ve iyi gelişmiş dağõtõm kanallarõ çok önemlidir. İşletme risklerini gidermek yakõn izlemeyi ve düzeltici önlemler alõnmasõnõ gerektirir.! Marka geliştirme piyasadan devamlõ pay almak için bir ön koşuldur.! Bölgede çimento üretimi için bir teşvik belgesi esasen alõnmõştõr. Ek yatõrõmlar ve yeni ürün üretimi olanaklarõ araştõrõlmalõdõr.! Düz cam üretimi sermaye yoğun bir işlemdir. Ayrõntõlõ pazar araştõrmasõ ve yapõlabilirlik etütleri yapõlmalõdõr.! Sektörün ürettiği ürün yelpazesi çok geniş olup harcõ alan ürünlerden çok yüksek fiyatlõ ürünlere kadar değişmektedir. Gelişmenin ilk aşamalarõnda, günlük kullanõmõ olan ürünlere öncelik verilmelidir. 3-60

188 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Table 13 : DOKAP Bölgesinde Kurulmasõ ve/veya Desteklenmesi Düşünülen İmalat Alt-Sektörleri (Kõsa Liste) (2/3) Organik Kimyasallar! PVC ürünleri! Sentetik reçine! BDT ülkelerinde büyük potansiyel pazar. Ürünler hen inşaatlarda hem de günlük hayatta kullanõlõyor.! Düşük fiyatlõ mallar pazarda rekabet edebilirler. Bölgenin coğrafi konumu bu açõdan bir avantajdõr.! Bu alt sektör kimyasal işlemlerden nihai ürün üretimine kadar olan süreçleri içerir. Bu iki tür işlemin entegrasyonu zorunlu değildir. Kimyasal işlemler sermaye yoğun olup pazarda aşõrõ arz görülmektedir. Pazar veya hammaddeye aşõrõ bağõmlõ olmayan sanayi mallarõ bölgede üretilebilir. Ulaşõm Araçlarõ Kargo vasõtalarõ BDT ülkelerindeki gelir seviyesi göz önüne alõnõrsa, orta vadede büyük bir pazarõn oluşmasõ beklenmemektedir. Ancak kargo araçlarõnõn pazarõ geniştir. Bu sektörün bölgede faaliyete başlamasõ, üst ölçek sektörlerin gelişimine öncülük edecektir. Bölgenin coğrafi konumu da büyük bir avantajdõr. Bu alt sektör sermaye yoğundur. İlk yatõrõm yapõlmadan ayrõntõlõ pazar etütleri yapõlmalõdõr. Bu ürünlerde güçlü bir pazarlama ve bakõm/onarõm hizmetleri gerekir. Montajõ yapõlan araçlarõn uluslararasõ piyasada satõlabilirliği bu desteğe bağlõdõr. Makine & Ekipman! Elektrikli eşya montajõ Orta ve uzun vadede, artan gelir seviyeleri ve elektrik enerjisinin yaygõnlaşmasõ ile, BDT ülkelerinde ve diğer komşu ülkelerde geniş bir pazarõn gelişmesi beklenebilir. Eğer başarõlõ olursa, bu alt-sektör alt ve üst ölçek sektörlerin gelişmesini teşvik edecektir. Yukarõda söylenenler burada da geçerlidir. 2. Bölgedeki zengin kaynaklarõ kullanaral yerel tüketime yönelik imalat yapmayõ amaçlayan alt-sektörler Deri Ürünleri Bu alt-sektörün önemi, bölgeden ve ülkenin diğer bölgelerinden elde edilen hammaddeye ekstra bir katma değer getirmesidir.. Aşağõdaki etmenler göz önüne alõnmalõdõr; 1. Bölgede hayvancõlõğn gelişme düzeyi 2. Bölgede moda ürünleri ve kaliteli ürün üretim olanaklarõ İnşaat Malzemeleri! Mermer & Granit Bu alt-sektör, bölgenin doğal kaynaklarõnõ mümkün olduğunca çok kullanmak ve iş imkanõ yaratmak açõsõndan önemlidir. Şu anda bu sektör için verilmiş yatõrõm teşvikleri bulunmaktadõr. Bu ürünlerin ihracatõ için yarõ-işlenmiş ürünler veya tek tek ürün yerine mutfak sandalyeleri veya parke gibi yüksek katma değeri olan ürünler teşvik edilmelidir. Önemli potansiyel ürünler Birleşik Devletler Topluluğu dõşõndaki ülkelerdir. 3-61

189 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Table 13 : DOKAP Bölgesinde Kurulmasõ ve/veya Desteklenmesi Düşünülen İmalat Alt-Sektörleri (Kõsa Liste) (3/3) 3. DOKAP bölgesinde stratejik nedenlerle kurulmasõ ve geliştirilmesi gereken alt-sektörler İşlenmiş Ürünleri Metal BDT ülkelerinde geniş bir potansiyel pazarõn oluşmasõ beklenmektedir. Bu sektör alt-ölçek sektörlerinin gelişmesi ve genişlemesi için bir temel oluşturmaktadõr. Ör: elektrikli eşya parçalarõ, araba parçalarõ, fabrika tesisleri, vb. Bu nedenle, DOKAP bölgesinde imalat sanayinin gelişebilmesi için bu alt-sektörün gelişmesi de şarttõr. DOKAP Bölgesinde gereken teknolojik gelişme ve uzman insangücü sağlanmasõ için metal ürünleri üretimi ile başlanmasõ önerilmektedir. Mevcut olanaklar sonuna kadar kullanõlmalõ ve kamu desteği bu ürünlere verilmelidir. Dökme Ürünleri Metal Metal ürünleri ile aynõ nedenler. Dökme metal ürünlerinin sanayide geniş uygulama alanlarõ vardõr. Yukarõda belirlenen bu grup için de geçerlidir. 4. DOKAP bölgesinde imalat sanayini istikrarlõ bir yapõya kavuşturmayõ amaçlayan alt-sektörler (öncelikli). Makine & Ekipman! Tarõm makineleri! İnşaat makineleri! Elektrikli eşyalar! Araba parçalarõ Tarõm ve üretim makineleri için BDT ülkelerinde şimdiden büyük ve gelişen bir pazar vardõr. Diğer ürünlerin pazarõ da kesinlikle gelişecektir. Şimdiden var olan pazar avantajõndan yararlanõp bu sanayileri desteklemek, bölgede imalat sanayinin gelişimini istikrarlõ bir yapõya kavuşturacaktõr. Bu gelişme, BDT ülkelerinde sabit bir pazar payõnõn elde tutulmasõna da katkõda bulunacaktõr. Üretim prosesi alt bölümlere ayrõlabilmektedir. Bu çerçevede bölge içindeki çeşitli alanlarda küçük ve orta ölçekli sanayilerin gelişmesi ve desteklenmesi kolaylõkla mümkün olabilir. Ancak bu girişimlerin gerekli teknoloji ve üretim yetilerine sahip olmalarõ gerekmektedir. Gelişmiş ülkelerin güçlü rekabeti beklenmelidir. Bu nedenle, ürün seçimi dikkatli yapõlmalõ ve hizmet gerekleri tam olarak yerine getirilmelidir. Ulaşõm Ekipmanõ! Gemi yapõmõ Precision Ekipmanõ! Elektronik ürünler ve Precision ekipmanõ Sadece BDT ülkelerinde değil dünya çapõnda potansiyel büyük pazar. Eğer sektör başarõlõ olursa, Karadeniz ülkelerinde sabit bir pazar payõ elde etmek mümkün olabilir. Bunun yanõ sõra sektör, alt ölçek sanayilerin, dökme metal üretimin ve birçok diğer alt sektörün gelişmesine katkõda bulunacak ve DOKAP bölgesi sanayileşmesine istikrar kazandõracaktõr. BDT ülkelerinde ve diğer ülkelerde orta ile uzun vadede büyük bir pazarõn oluşmasõ beklenmektedir. Eğer bu sektörler başarõlõ olursa, son ürünler BDT ülkelerinde büyük bir pazar payõ elde edebilirler. Bu başarõ, ayõ zamanda, bölgedeki üretim yetileri ve teknolojinin gelişmesine büyük katkõda bulunur.! Yukarõda belirlenen bu grup için de geçerlidir.! Yukarõda belirlenen bu grup için de geçerlidir. 3-62

190 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Tablo 14: DOKAP Bölgesinde Faaliyet Gösteren Başlõca İmalat Alt-Sektör Sanayileri - Mayõs 1998 itibariyle - - Alt-sektör Ana Pazar Uygulanan Üretim Prosesi Üretim Prosesinin Özellikleri Hammade Girdisinin Geldiği Yer Yönetimin Kontrolü Notlar Fõndõk İşleme Yabancõ Tüm Üretim Prosesi Sermaye Yoğun Bölge Bölge Fõndõk yağõ dõşõnda, mevcut dağõtõm kanallarõ çerçevesinde pazar hemen hemen doymuştur. Bu sektör yağ üretimini arttõrarak ve dağõtõm kanallarõnõ dünya çapõnda yaygõnlaştõrarak geliştirilebilir. Çay İşleme Yurtiçi Tüm Üretim Prosesi Kontrplâk Yurtiçi Tüm Üretim Prosesi İş Gücü Yoğun Bölge Bölge! Yurtiçi pazarõ hemen hemen doymuştur. İhracatõn gelişmesi sadece yüksek kaliteli ürünlerle mümkün olabilir. Sermaye Yoğun Bölge Bölge Mevzuat yurtiçinde hammadde elde edilmesini sõnõrlamaktadõr, hammadde BDT ülkelerinden elde edilebilir. Ancak, hammaddenin arttõrõlmasõ ve BDT ülkelerine ihracat yapõlmasõ mümkün olursa, bölgenin diğer alanlarõnda üretim yapma imkanõ vardõr. Tekstil Yabancõ Tasarõm ve Son Proses İş Gücü Yoğun Ülkedeki diğer bölgeler Bölge ve ülkedeki diğer bölgeler Pazarõn genişlemesi için iyi tasarõm, düzgün dikiş ve makul fiyatlar anahtar konumdaki faktörlerdir. Gelişmiş ülkelere yapõlan ihracat ve ülke içinde ithalat tarifelerinin azaltõlmasõ nedeniyle yabancõ ve yurtiçi pazarlardaki rekabet daha da artacaktõr. Silah Yurtiçi Precision Prosesi Sermaye Yoğun Ülkedeki diğer bölgeler Bölge Pazar doymuştur. Metal işleme için uygun olan teknoloji ve yetiler kullanõlabilir. Alt-sektör sanayi büyük ölçüde kamu sektörü tarafõndan desteklenmektedir. Gemi Yapõmõ Yurtiçi Montaj İş Gücü Yoğun Ülkedeki diğer bölgeler Ülkedeki bölgeler diğer Eğer ürünler başarõlõ bir şekilde çeşitlendirilebilirse, potansiyel pazar oldukça büyüktür (şu anda sadece küçük balõkçõ tekneleri). Çeşitlendirme tesislerin ve teknolojinin yenilenmesini egrektirmektedir. Bu nedenle bölgenen alt-sektör sanayi için üstünlüğü ele geçirmesi oldukça zor görünmektedir. 3-63

191 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Tablo 15 : Desteklenecek Alt-Sektörlerin Nihai Seçimi, Seçim Kriteri ve Desteğin Sağlanmasõ için Önerilen Kalkõnma Aşamasõ (1/2) Bölgenin Durumu Pazarõn Büyüklüğü Seçim Kriteri Zamanlama Stratejik Destekleyici Notlar Önem Sanayi Gõda İşleme Bakliyat Paketleme X X Genişleme için uygun koşullar Konsantre Yem X K-O X BDT ülkelerinde geniş pazar Buğday Unu / Mõsõr İşleme X K X Yemeklik Yağ O-B X BDT ülkelerinde geniş pazar İçecekler X K-O X Şişeleme ve Konserveleme önerilmektedir. BDT ülkelerinde geniş pazar Süt ürünleri X X Gelişme için uygun koşullar Makarna ve Bisküvi O-B X BDT ülkelerinde geniş pazar Reçel ve Şekerleme O-B X BDT ülkelerinde geniş pazar Ağaç İşleme Kereste X X Büyüme, bölgede hammaddenin elde edilmesine bağlõdõr. Gömme Taban Döşemesi X X Kereste ile aynõ. Parça ağaç (Chipwood) / MDF X O-B X BDT ülkelerinde geniş pazar. BDT ülkelerinde geniş pazar. Wood Impregnating O-B X Yukarõdaki ile aynõ. Kağõt Hamuru & Kağõt K-O X BDT ülkeleri ve Türkiye de geniş pazar. Çok iyi atõk arõtõmõ. Mutfak Dolaplarõ K-O X Başarõlõ olunursa, BDT ülkeleri ve Türkiye de geniş pazar. Mobilya X X Genişleme için uygun koşullar. Sõkõ kalite kontrolü ve iyi tasarõm gerekmektedir. Tekstil El Yapõmõ Halõlar X K X Genişleme için uygun koşullar. Yetiler kültürel açõdan korunmalõdõr. Giyecek X K X Genişleme için uygun koşullar (eğer pazar hemen karşõlõk verirse). Deri ürünleri Ayakkabõ K x Toprak ve Kile Dayalõ İmalat Evlerde kullanmak üzere Mermer X K-O X Mutfak tezgahlarõ için geniş pazar. Kaplanmõş chipwood için rekabet artõyor. Granit Üretimi ve Dekorasyonu K-O X Gelişmiş ülkelerden yüksek kaliteli son ürünler için gelen talep. Çimento ve Çimento Ürünleri X O-B X BDT ülkelerinde geniş pazar. Kendileri de gelişecekler. Cam Ürünleri (Levha Cam) K-O X BDT ülkelerinde geniş pazar. İnorganik Kimyasallar Deterjan, Sabun, Temizlik Malzeme. O-B X BDT ülkelerinde geniş pazar. Gübreler O-B X BDT ülkelerinde geniş pazar. Tarõm Kimyasallarõ O-B X BDT ülkelerinde geniş pazar. 3-64

192 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Tablo 15 : Desteklenecek Alt-Sektörlerin Nihai Seçimi, Seçim Kriteri ve Desteğin Sağlanmasõ için Önerilen Kalkõnma Aşamasõ (2/2) Seçim Kriteri Zamanlama Bölgenin Durumu Pazarõn Büyüklüğü Stratejik Önem Destekleyic i Sanayi Notlar Organik Kimyasallar PVC Ürünler O-B X Gelişme için uygun koşullar. Geniş pazar. Petrol Arõtma O-B X Çimento ve çimento ürünleri ile aynõ. Temel Metal İşleme İşlenmiş Metal Ürünleri X X X Stratejik açõdan önemli bir sektör. Gelişme için uygun koşullar. Dökme Metal Ürünleri X Yukarõdaki ile aynõ. Makine İşleme, Tarõm ve İnşaat Makineleri B X X Büyük pazar. Büyük rekabet. Diğer sektörlerin gelişmesine katkõda bulunur. Elektrikli Alet Bileşenleri B X X Yukarõdaki ile aynõ. Elektrikli Alet Montajõ B X X Yukarõdaki ile aynõ. Ulaşõm Araçlarõ Balõkçõ Tekneleri X K X Detaylõ pazar araştõrmasõ gerekmektedir. Araba Parçalarõ B X X Makine ve ekipman ile aynõ. Araba Montajõ B X X Elektrikli eşyalar ile aynõ. Precision Equipment Elektrikli Ürünler B X X Büyük pazar ancak rekabetin olacağõ tahmin ediliyor. Ürünlerin çok dikkatli seçilmesi gerekiyor. Precision Equipment X O-B X X Metal işlemeyi takip ediyor. Büyük bir pazar gelişecek. Diğerleri Basõlõ Malzeme K X X Büyük ölçüde BDT ülkelerinin ihtiyacõna dayanõyor. NOT: Küçük, Orta veya Büyük (K, O, B) olarak pazar büyüklükleri tahmin edilirken, gerçek pazar büyüklüğü ve bölge sanayilerinin rekabet gücü göz önüne alõnmõştõr. 3-65

193

194 4 Turizm

195

196 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) BÖLÜM 1 TÜRK TURİZMİNE GENEL BAKIŞ 1.1 Türk Turizminin Son Beş Yõlõ Türk turizminin yõllarõ arasõnda gösterdiği başarõlõ gelişimin ardõndan, ülkemizi ziyaret eden yabancõlarõn sayõsõ 1,5 katõna çõkmõştõr. Özellikle döneminde, turizmin gelişme oranõ iki haneli rakamlara ulaşmõştõr. Tüm bu veriler turizm sektörünün, Turizm Bakanlõğõ nõn desteğiyle sürekli geliştiği ve güçlendiğini göstermektedir. (Birim: 1,000 kişi) Yõl Yõllõk Ortalama Büyüme (yüzde ) Yabancõ ziyaretçi sayõsõ ,0 Bir Önceki Yõla Göre Büyüme (yüzde) 2,6 15,8 11,5 12,5 0,7 Kaynak: Turizm Bakanlõğõ Türkiye yi ziyaret edenlerin çoğunluğu, Avrupa nõn OECD ye üye ülkelerinden gelmektedir de bu ülkelerden gelen turist sayõsõ toplam 5,5 milyondu ve toplam turist sayõsõnõn yüzde 56 sõna karşõlõk gelmekteydi. Özellikle 1995 den beri Türkiye ye en çok ziyaretçi Almanya dan gelmektedir yõlõnda ülkemize Almanya dan gelen turist sayõsõ 2,2 milyondu ve bu değer ile toplam turist sayõsõnõn yüzde 23 ünü oluşturuyordu. Avrupa nõn geri kalan bölümünü oluşturan Doğu Avrupa ülkelerinden gelen turist sayõsõ, yine 1998 de 2,5 milyondu. Doğu Avrupa ülkeleri yüzde 25 lik bir payla en önemli ikinci pazarõ oluşturmaktadõr. Kendi içinde ise bu pazarõn başõnõ BDT ülkeleri çeker yõlõnda BDT ülkelerinden gelen 1,3 milyon ziyaretçi, toplam turist sayõsõnõn yüzde 11 lik bir kõsmõnõ oluşturmaktaydõ. 1.2 Doğu Akdeniz Turizminde Türkiye Modern turizm sektörü, büyük rekabetlerin yaşandõğõ bir pazardõr. Turizm gelirlerine önem veren ülkelerin tümü, en önemli turist kaynağõ olan OECD havuzunun müşteri potansiyelini ele geçirmeye çalõşmaktadõr. Bu bağlamda Doğu Akdeniz havzasõnda turizm gelirleri olan üç ülke vardõr. Bunlardan biri Türkiye, diğer ikisi ise Yunanistan ve Mõsõr dõr. Her üç ülkede de ortak olarak görülen turistik özellikler aşağõda verilmiştir: - Zengin turizm kaynaklarõna sahiptir (arkeoloji, tarih, kültür, pitoresk güzellikler, geleneksel yaşam tarzõ, vs.) 4-1

197 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Bölgeler Yõl / 97 (yüzde) (Birim : 1,000 kişi) Yõllõk Ortalama Büyüme (yüzde) Avrupa OECD ülk ,5 11,5 Diğer OECD ,1 11, ülk. 1 0 OECD Toplam ,7 11,6 Avrupa nõn Geri ,6 1,8 Kalan Bölümü Afrika ,0 Asya ,3 Amerika ,0 Diğerleri ,7 Not : Diğer OECD ülkeleri ABD, Kanada, Japonya, Avustralya ve Yeni Zelanda yõ kapsamaktadõr. Kaynak : Turizm Bakanlõğõ - Güneşlenmek ve denize girmek için uygun sahilleri bulunur (Mõsõr için yeni bir turizm faaliyet alanõ). - Büyük ölçüde Avrupa OECD ülkelerinden gelen turistlere hizmet vermektedirler. - Geleneksel turizm ürünleri yelpazesini genişletmeye, etkinlik turizmi ve kent turizmi gibi yeni ürünler geliştirmektedirler. - Bölgenin en çok turist çeken turizm ülkesi uzun süre Yunanistan dõ. Ancak, 1997 yõlõnda Yunanistan õ geçmeyi başaran Türkiye, 1998 yõlõnda da başõ çekmek için hazõrlõklara başlamõştõr. Bu hedefe, Türkiye deki tatillerin kalitesini artõrmaya yönelik yoğun çabalar sayesinde ulaşmak mümkün olmuştur. Türkiye nin bu atõlõmõ gerçekleştirmesinde önemli bir diğer etken de, son yõllarda turizm hizmetlerinin kalitesini düşüren Yunan turizm sektörü olmuştur. 4-2

198 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) (Birim : 1,000 kişi) Yõllõk Yõllar 98 / 97 Ortalama (yüzde ) Büyüme Ülkeler (yüzde ) Türkiye ,7 8,5 Yunanistan uyg.maz Mõsõr ,0 6,6 Not : Türkiye ve Mõsõr da sõnõr kapõsõndan geçenler ziyaretçi sayõlõrken, Yunanistan dan geçenler turist kabul edilir. Kaynak : Dünya Turizm Organizasyonu ve ulusal turizm ofisleri. 4-3

199 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) BÖLÜM 2 DOKAP BÖLGESİNDE TURİZM 2.1 Son Beş Yõllõk Dönemde DOKAP Bölgesinde Turizm DOKAP bölgesindeki ruhsatlõ (Turizm Bakanlõğõ ve Belediye den ruhsat alan) konaklama tesislerini ziyaret eden yabancõlarõn sayõsõ, yõllarõ arasõnda yõllõk ortalama yüzde 5,6 lõk vasat bir artõş göstermiştir. Bu beş yõl boyunca, özellikle 1997 de ziyaretçi sayõsõnda büyük dalgalanmalar yaşanmõştõr. DOKAP bölgesinin ülke turizmi içindeki payõ 1994 de yüzde 5 di. Ancak ülke genelindeki toplam ziyaretçi sayõsõ daha hõzlõ bir artõş gösterdiğinden bu oran 1998 de yüzde 3,7 ye gerilemiştir. Yaşanan dalgalanmalarõn nedeni, 1993 de en geniş hacme ulaşan bavul ticaretinin dinamik kimliğidir. BDT ülkelerinden bavul ticareti amacõyla gelen ziyaretçiler, son beş yõl içinde farklõ bölgelere kaymõştõr. Bu bölgeler, kalitenin ve ücretlerin daha yüksek olduğu İstanbul gibi metropoller, İran Körfezi ülkeleri ve Suriye gibi denizaşõrõ ülkelerdir. Bunun yanõ sõra bölgeye yapõlan yurtiçi seyahatler arasõnda yõlda ortalama yüzde 13,1 lik bir artõş göstermiş ve bu ziyaretlerin Türkiye genelindeki payõ 1994 te yüzde 2,6 dan, 1998 de yüzde 4,1 e yükselmiştir. Bölgeye yurtiçi ve yurtdõşõndan gelenlerin sayõsõ, arasõnda yõlda yüzde 10,3 oranõnda artmõştõr. DOKAP bölgesinin Türkiye toplamõ içindeki payõ 1994 yõlõndaki yüzde 4,5 den, 1998 de yüzde 4 e düşmüştür. Bu düşüşün nedeni, aynõ dönem için ülke genelinde yõllõk artõş oranõnõn yüzde 9,7 ye tõrmanmõş olmasõdõr. İller bazõnda bakõldõğõnda, Trabzon DOKAP bölgesinin ticaret ve turizm merkezi olmasõ nedeniyle bölgeye yapõlan toplam seyahatin yüzde 41,7 sini karşõlamaktadõr. Bölgenin ikinci önemli turizm merkezi Rize, yüzde 20,7 lik payla Trabzon u izlemektedir. Bu illerden sonra yüzde 14,2 ile Artvin, yüzde 12,8 ile Ordu ve yüzde 8,3 ile Giresun gelmektedir. Gümüşhane ve Bayburt ise, sõrasõyla yüzde 1,8 ve yüzde 0,7 lik küçük birer pay alabilmiştir. Bunun başlõca nedenleri, coğrafi engeller ve bölgesel turizm merkezleri olan Trabzon ve Rize ye uzaklõklarõdõr. 2.2 DOKAP Bölgesindeki Turizm Kaynaklarõ DOKAP Bölgesinde gelecek vaad eden turizm kaynaklarõ Tablo 2.2 de sunulmuştur. Listede yer alan kaynaklar, çoğunlukla Turizm Bakanlõğõ nõn bastõrdõğõ 1998 tarihli Karadeniz Bölgesi broşüründan seçilmiştir. Seçme işlemi sõrasõnda broşürde adõ koyu harflerle geçen ya da resimleri bulunan bölgeler tercih edilmiştir. Bunun yanõ sõra, Kültür Bakanlõğõ ile Milli Parklar ve Av-Yaban Hayatõ Koruma Genel Müdürlüğü nün envanterlerinden yararlanõlarak liste genişletilmiştir. Turizm kaynaklarõ açõsõndan en zengin il, toplam 14 turizm alanõnõn bulunduğu Trabzon dur. Bu ili 12 şer kaynağa sahip Rize ve Ordu izlemektedir. Listenin en altõndaysa, sadece 4 turizm kaynağõna sahip Bayburt yer almaktadõr. 4-4

200 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) 4.2 Tablo 2.1 Turizm Bakanlõğõ ve Belediyelerden Ruhsat Alan Konaklama Yerlerindeki Ziyaretçi ve Geceleme Sayõsõ Ortalama Geceleme ('98) Artvin Ziy.çi Yab sayõsõ Yer Toplam Gece Yab ,9 sayõsõ Yer ,4 Toplam ,8 Giresun Ziy.çi Yab sayõsõ Gece sayõsõ Yer Toplam Yab ,9 Yer ,3 Toplam ,3 Gümüşhane Ziy.çi Yab sayõsõ Yer Toplam Gece Yab ,0 sayõsõ Yer ,3 Toplam ,3 Ordu Ziy.çi Yab sayõsõ Yer Toplam Gece Yab ,9 sayõsõ Yer ,3 Toplam ,4 Rize Ziy.çi Yab sayõsõ Yer Toplam Gece Yab ,3 sayõsõ Yer ,3 Toplam ,3 Trabzon Ziy.çi Yab sayõsõ Yer Toplam Gece Yab ,3 sayõsõ Yer ,3 Toplam ,3 Bayburt Ziy.çi Yab sayõsõ Yer Toplam Gece Yab ,0 sayõsõ Yer ,4 Toplam ,4 DOKAP Ziy.çi Yab Toplam sayõsõ Yer Toplam Gece Yab ,4 sayõsõ Yer ,3 Toplam ,4 Türkiye Ziy.çi Yab sayõsõ Yer Toplam Gece Yab ,8 sayõsõ Yer ,8 Yüzde (yüzde ) Ziy.çi sayõsõ Gece sayõsõ Toplam ,5 Yab. 4,5 5,0 3,7 2,8 1,3 3,7 Yer. 3,5 4,4 5,2 3,9 3,8 4,2 Toplam 3,9 4,6 4,8 3,5 2,8 4,0 Yab. 1,5 1,9 1,4 1,0 0,6 1,4 Yer. 2,5 3,5 3,6 3,0 2,8 3,1 Toplam 2,0 2,7 2,6 2,0 1,5 2,2 Kõsaltmalar: Yab.- Yabancõ Yer.- Yerli Ziy.çi- Ziyaretçi Kaynak : Turizm Bakanlõğõ 4-5

201 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Yabancõ turistlere yönelik tur rehberlerinde yer alan ve uluslararasõ öneme sahip olduğu düşünülen turizm merkezleri, koyu renk harflerle gösterilmiştir. Trabzon bu merkezler açõsõndan da en zengin ildir (8 adet). Ardõndan 5 kaynakla Rize gelir. Artvin ilindeki Çoruh nehrinde yapõlan rafting dõşõnda, diğer beş ildeki turizm merkezlerinin hiçbiri yabancõ tur rehberlerinde yer almaz. Bu, bölgedeki beş ilin uluslararasõ turizm pazarõnda hemen hiç tanõnmadõğõnõ göstermektedir. 2.3 Turistik Tesisler ve Turizm Hizmetleri DOKAP bölgesinde, Turizm Bakanlõğõ ve belediye ruhsatlõ konaklama yerlerinin sayõsõ, 1994 de 475 iken, 1998 de 388 e düşmüştür. Başka bir deyişle, bölgede yõllõk ortalama yüzde 4,8 lik bir gerileme gerçekleşmiştir yõlõnda olan yatak sayõsõysa, yõllõk ortalama yüzde 4,5 lik bir gerilemeyle 1998 de düşmüştür. Aynõ eğilimi, bölgenin ülke geneli içindeki payõnda da gözlemlemek mümkündür. İşletme sayõsõnõn ulusal kapasiteden aldõğõ pay 1994 te yüzde 4,7 den, 1998 de yüzde 3,9 a gerilemiştir. Yine aynõ yõllar içinde yatak sayõsõnõn aldõğõ pay ise yüzde 3,1 den yüzde 2,5 e düşmüştür. Özellikle kaliteli konaklama talebine cevap verebilmek için son yõllarda 4, 5 yõldõzlõ oteller açõlmõştõr. Bunlarõn bazõlarõ Trabzon daki Grand Zorlu, Rize deki Dedeman, Maçka daki Sümela otelleridir. Bu tesisler bölgede kent, konferans ve seminer turizminin gelişmesi için yeni fõrsatlar yaratmõştõr. Sunduklarõ ekonomik seçenekler, zengin menüler ve genel temizlik koşullarõyla, bölgedeki restoranlar yeterlidir. Bölgede yabancõ turistlerin taleplerine cevap verecek standart turizm hizmetlerinin sunulmasõna yetecek sayõda seyahat acentasõ, turist rehberi ve turist aracõ da bulunmaktadõr. 2.4 Turizm Destek Altyapõsõ Trabzon bölgede havaalanõna sahip tek ildir. Bu nedenle de, bölgeye hava yoluyla ulaşmak için kullanõlan tek noktadõr. Şu anda bu havaalanõndaki yolcu hizmet tesisleri, mevcut trafiğe yetecek düzeydedir. Yolcu sayõsõndaki artõşõ karşõlamak amacõyla, gelecekte uçuş tarifelerinde bazõ iyileştirmelerin yapõlmasõ gerekebilir. Mevcut uçuşlar, Trabzon dan sabahõn erken saatlerinde ya da öğleden sonra / akşam saatlerinde yapõlmaktadõr. Bölgedeki yollar genel olarak iyi durumdadõr. Başlõca turistik alanlara giden yollar, ülke genelindeki yollarla aynõ niteliktedir ve turistik alanlara yakõn kavşaklarda standart sarõ renkli yön levhalarõ yer almaktadõr. Turistik bir koridor olan Trabzon- Rize arasõndaki yolda genişletme çalõşmalarõ sürdürülmektedir. Bu çalõşmalar sonucunda yolculuk süresi kõsalacak ve bölgenin en önemli iki turistik yöresi arasõndaki ulaşõm kalitesi yükselecektir. 4-6

202 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) 4.3 Tablo 2.2 DOKAP Bölgesindeki Turizm Kaynaklarõnõn Envanteri Artvin Giresun Gümüşhane Ordu Rize Trabzon Bayburt Arkeoleoji/ Tarih *İshan / Barhal, *Giresun *İmerd Manastõrõ *Fatsa Kalesi *Zil Kalesi *Sümela *Bayburt Yusufeli Kalesi *Yeşilgeçit *Bala Kalesi *Aya Sofya Kalesi *Giresun Is. Kalesi *Rize Kalesi *Boztepe *Akşar Tepesi (Amazonlar) *Faldaça *Atatürk *Aydõn Tepe *Tirebolu Kalesi Köşkü (yeraltõ şehri) Kalesi *Arõkmusa *Ortahisar *Andoz Kalesi Yerl. *Espiye Kalesi *Eriçok Tepesi *Şebinhisar *Kaleköy Kalesi Kalesi *Kaya Kilise *İkizce Kalesi *Bedrama Kalesi Kültür/ *Kafkasor Fest. *Aksu Sanat *Kuşburnu *Fõndõk Fest. *Çay Ekimi *Akçaabat Yerel Yaşam (boğa Festivali Şurubu *Fõndõk Fabrik. *Anzer (bal) *Uzungöl Tarzõ güreşleri) *Bal Festivali *Kadõrga Festivali Yayla Turizmi *Kocabey *Bektaş *Zigana *Çambaşõ *Ayder *Hamsiköy *Veliköy *Kümbet *Kelifalan *Ayder *Hidirnebi *Şavşat *Kulakkaya (kaplõca) Doğa/Manzara/ Florave Fauna Spor / Macera Belirlenen kaynaklarõn toplamõ *Hatilla Mil.Pr. *Karagöl- Sahara Mil.Pr. *Çoruh Nehri (rafting) *Karaca Mağrasõ *Kurul Kayasõ *Artabel Gölleri, Torul *Tomara Şelalesi *Uluköy, Kürtün *Kar ve çim *Zigana (kayak) kayağõ *Kaçkar Dağlarõ. *Çamlõhemşin *Kaçkar Dağ. (tõrmanma/ trekking) *Fõrtõna (kano) *İkizdere (planörle uçma) *Altõndere *Ammonikito Milli Parkõ Rosso fosilleri *Uzungöl *Akçaabat *Araklõ Yabancõ tur rehberlerinde yer alan kaynaklar Kaynak: Turizm Bakanlõğõ Karadeniz Bölgesi broşürü, 1998 baskõsõ Milli Parklar ve Doğal Hayat Genel Müdürlüğü, DOKAP Bölgesinde Milli Parklar ve Koruma Alanlarõ Kültür Bakanlõğõ, Kültürel ve Doğal Varlõklar Envanteri,

203 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Tablo 2.3 Turizm Bakanlõğõndan/Belediyelerden Ruhsat Almõş Konaklama Yerleri Artvin Tesisler Yatak sayõsõ 3,896 3,896 3,896 2,663 2,604 Giresun Tesisler Yatak sayõsõ 1,459 1,501 1,475 1,148 1,100 Gümüşhane Tesisler Yatak sayõsõ Ordu Tesisler Yatak sayõsõ 1,857 1,869 1,915 1,612 1,676 Rize Tesisler Yatak sayõsõ 4,082 4,220 4,386 3,715 3,772 Trabzon Tesisler Yatak sayõsõ 6,915 6,955 7,160 7,091 7,134 Bayburt Tesisler Yatak sayõsõ DOKAP Tesisler Toplam Yatak sayõsõ 19,351 19,502 19,893 16,644 16,701 Türkiye Tesisler 10,132 10,196 10,269 9,914 9,929 Yatak sayõsõ 621, , , , ,766 Yüzde Tesisler (yüzde) Yatak sayõsõ Kaynak: Turizm Bakanlõğõ 4-8

204 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) BÖLÜM 3 DOKAP BÖLGESİNİN TÜRK TURİZMİNDEKİ YERİ 3.1 Türkiye nin Diğer Gelişmiş Turizm Bölgelerine Göre DOKAP Bölgesi Turizm Bakanlõğõ, Türkiye yi yedi turizm bölgesine ayõrmõştõr: İstanbul daki turizm hizmet merkeziyle Marmara turizm bölgesi, Ege (İzmir), Akdeniz (Antalya), İç Anadolu turizm bölgesi (Ankara), Erzurum, Malatya ve Van a yayõlmõş turizm hizmet merkezleriyle Doğu Anadolu turizm bölgesi, Güneydoğu Anadolu turizm bölgesi (Diyarbakõr) ve Karadeniz turizm bölgesi. Karadeniz turizm bölgesi, Doğu ve Batõ Karadeniz illerini kapsamaktadõr. Bölgenin doğu bölümünde Trabzon, kent turizminin merkezi olarak hizmet sunarken, Batõ Karadeniz de aynõ görevi Samsun üstlenmiştir. Akdeniz, Ege, Marmara ve İç Anadolu bölgeleri, sahip olduklarõ zengin ve dünya çapõnda tanõnan turizm kaynaklarõyla yerli ve yabancõ turistler için en revaçta turizm bölgeleridir. Adõ geçen bu dört gelişmiş turizm bölgesiyle karşõlaştõrõldõğõnda DOKAP bölgesinin bazõ dezavantajlarõ bulunmaktadõr: - bölgeye turistik bir imaj kazandõracak ve dünya çapõnda tanõnmasõnõ sağlayacak turizm kaynaklarõnõn azlõğõ, - hem yabancõ hem de yerli turistlerin, etkinlik ve tanõtõm merkezi olan gelişmiş turizm bölgelerine uzaklõğõ, - Doğu Karadeniz sõradağlarõ gibi coğrafi şartlar nedeniyle ulaşõmõn zorluğu, - yoğun yağõş ve kõsa yaz mevsimi gibi iklim koşullarõ. Sahillerin, deniz tatili turizmine uygun olmamasõ ve bu pazarõn gelişmesine olanak tanõmamasõ. Bu engellerden dolayõ, DOKAP bölgesi Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgeleri gibi Türkiye nin az gelişmiş, az tanõnmõş ve sonuç olarak az ziyaret edilen turizm bölgelerinden biri olarak kalmõştõr. Tablo 3.1 de DOKAP bölgesinin Türk turizm yapõsõ içerisindeki yeri incelenmiştir. DOKAP bölgesinin zayõf ve güçlü olduğu noktalar aşağõda verilmiştir: Zayõf noktalarõ - genel bir ilgi görmemesi ve kitlesel turizm pazarlarõ için uygun olmamasõ - deniz tatili turizminin geliştirilememesi - mevcut tesis ve hizmetlerin kent turizmine uygun olmamasõ - kültür turizmi açõsõndan gelişmiş turizm bölgeleri (özellikle Ege, Akdeniz, Marmara ve İç Anadolu) kadar çekici olmamasõ Güçlü Noktalarõ Geniş yeşil alanlar, eski nehir vadileri, alpin dağ sõralarõyla eşsiz bir coğrafya sunmasõ, benzersiz yerel yaşam tarzõ ve gelenekleri (Yayla hayatõ, gelenekler ve festivaller), alternatif turizme uygunluğu (doğa turizmi, yayla turizmi, tarõma dayalõ turizm, etkinlik turizmi, macera turizmi, vs.) 4-9

205 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) DOKAP (Trabzon) Marmara (İstanbul) Ege (İzmir) Akdeniz (Antalya) İç Anadolu (Ankara) Doğu Anadolu (Malatya, Van, Erzurum) Güneydoğu Anadolu (Diyarbakõr) Tablo 3.1 Türk Turizmi İçinde DOKAP Bölgesinin Yeri Hedef Dünya Tek Kaynaklarõn Sunduğu Ürünler Turizm Pazarõnda Başõna Kültür Deniz Doğal Kongre/ Doğa/ Sağlõk/ Konuya Tanõnmasõ Bir Tatili Güzellikler Kentsel Faaliyet Kaplõca göre ilgi Hedef mi? yaşam gören kaynakl. Kültür/ Kültür/ Doğa Doğa Turizmi Turistleri için Sõnõrlõ Her Çeşit Tüm Turizm Turistlere Hitap Ediyor Her Çeşit Tüm Turizm Turistlere Hitap Ediyor Her Çeşit Tüm Turizm Turistlere Hitap Ediyor Her Çeşit Tüm Turizm Turistlere Hitap Ediyor Kültür Kültür Turizmi Turistleri için Sõnõrlõ Kültür Kültür Turizmi Turistleri için Sõnõrlõ Hayõr Zayõf Çok Zayõf Orta Zayõf Orta Orta Zayõf Evet Çok Zayõf Güçlü Çok Orta Orta Güçlü Güçlü Güçlü Evet Çok Çok Güçlü Güçlü Orta Güçlü Güçlü Güçlü Güçlü Evet Çok Çok Güçlü Güçlü Orta Güçlü Güçlü Güçlü Güçlü Evet/ Hayõr Güçlü Hiç Yok Güçlü Güçlü Orta Güçlü Güçlü Hayõr Zayõf Hiç Yok Orta Zayõf Orta Zayõf Zayõf Hayõr Zayõf Hiç Yok Orta Zayõf Zayõf Zayõf Zayõf Kaynak: JICA Çalõşma Ekibi 3.2 DOKAP Bölgesi Turizminin Önemli Bir Ögesi Olan Turlarõn Tipik Yapõsõ Tur paketlerinin yapõsõ, turlarõ tercih eden beş büyük turizm pazarõna göre incelenmiştir. Bu pazarlar, uluslararasõ turizmi temsilen Almanya, Fransa, ABD ve Japonya pazarlarõyla yerli turizm pazarõdõr. Yapõlan incelemenin sonuçlarõ Şekil 3.2-1, ve de gösterilmiştir. Yürütülen bu çalõşma, bazõ ilginç eğilimleri ortaya koymaktadõr. 4-10

206 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) (1) Uluslararasõ pazarlar Paket turlarõn dördü de tarihi ve kültürel alanlarõ kapsayan ve kültür turizmi kategorisinde yer alan paketlerdir. Söz konusu yapõ ile bölge, genellikle Avrupa OECD pazarlarõna yönelik olan paket turlara göre farklõ bir yapõ sergilemektedir. Adõ geçen paket turlarõ genellikle deniz, sahil, güneş ya da deniz tatili turizmi üzerinde yoğunlaşmõştõr. Bu durum aynõ zamanda, deniz tatili için uygun sahil ve elverişli iklim koşullarõna sahip olmayan (yoğun yağõş, güneşli günlerin az, yaz mevsiminin kõsa olmasõ, vs.) DOKAP bölgesi turizmini kõsõtlayan ögeleri de ortaya çõkarmaktadõr. Jet Tour (Fransa) hariç, tüm tur operatörleri özel ilgi turlarõ düzenler. Bu tür turlar, Almanya, ABD ve Japonya daki pazarlarõn belli bir bölümünün ilgisini çeker. Jet Tour, Air France a bağlõ bir tur operatörüdür ve daha genel ilgi alanlarõna yönelik çalõşõr. Böylelikle daha geniş pazarlara hitap eden paket turlarõ organize eder. Jet Tour tarafõndan DOKAP bölgesine düzenlenen ve Trabzon ve Samsun da toplam iki gece konaklamayõ kapsayan bir gezi, bölgede sunulan ve sayõlarõ yaklaşõk iki düzine olan paket turlarõna bir çeşitlilik katmaktadõr. Bu gezinin içeriği, Ege ve Akdeniz sahil tatillerine benzer niteliğe sahiptir. Alman paket turlarõ, kültür gezisi yapmanõn dõşõnda, doğa ve etkinlik turizminin bir parçasõ olarak Rize yakõnlarõndaki Kaçkar Dağlarõ nda yarõm günlük bir trekking gezisi düzenlemektedir. Bu gezi, Almanlarõn en favori dinlence etkinliklerinden biri olan Wanderung a (doğa yürüyüşü) benzer bir seçenek olarak geliştirilmiştir. Turizm Bakanlõğõ Yayla Turizmi ni teşvik etmektedir. Bunun nedeni, Yayla turizminin bölgede en çok umut vaad eden turizm ürünü olarak görülmesidir. Ancak, Turizm Bakanlõğõ nõn bu çabasõna rağmen, yayla turizmi henüz hiç bir uluslararasõ paket tur kapsamõna alõnmamõştõr. Bölgedeki arazi koşullarõ zorludur. Kõyõ otoyolu ulaşõm ve iletişimi sağlayan tek ana hattõr ve yolun hemen gerisinde tepe ve dağlar uzanõr. Turizm faaliyetlerinin neredeyse tamamõnõn Trabzon ile Rize arasõndaki yolda toplanmasõnõn başlõca nedeni budur. Bölgenin iç kesimlerinde yer alan Sümela ve Uzungöl e ise sadece kõsa geziler düzenlenmektedir. Alman paket turunda yer alan Artvin ve Yusufeli gezileri, bu konudaki tek istisnadõr. Gümüşhane ve Bayburt illerine uğrayan paket turu bulunmamaktadõr. (2) Yurtiçi pazarõ Yerel turlar, uluslararasõ pazara yönelik kültür turizmi paket turlarõyla taban tabana zõt bir kimliğe sahiptir. Bu tür turlar, Turizm Bakanlõğõ nõn Yayla turizmine yönelik girişimlerini destekleyecek şekilde ve genellikle Yayla turizmi faaliyetlerini içermektedir. Trabzon ilindeki Zigana ve Uzungöl, ziyaret edilen başlõca yaylalar arasõndadõr. 4-11

207 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Kõyõ turizm koridoru tek ulaşõm bağlantõsõ olduğundan, DOKAP bölgesindeki yerli ve yabancõ paket turlarõ aynõ rotayõ izler. Gümüşhane ve Bayburt illerine yerli paket turlarõ bile uğramamaktadõr. Bölgenin iç kesimine yapõlan tek gezi, Zigana Yaylasõ ndan yeni açõlan Karaca Mağarasõ na (Gümüşhane) düzenlenen 9 günlük turdur. 4-12

208 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) 4-13

209 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) 4-14

210 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) 4-15

211 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) BÖLÜM 4 DOKAP TURİZM SEKTÖRÜ GELİŞMESİ 4.1 Önemli Konular DOKAP bölgesinde başarõlõ bir turizm kalkõnmasõ için iyileştirilmesi gereken önemli konular aşağõda özetlenmiştir: turistik alanlarõn tanõtõmõ ve ziyaretçilere yönelik hizmetlerin, ulusal ortalamalarõn ve uluslararasõ standartlarõn çok altõnda olmasõ, turistik bilgilendirici ve tanõtõcõ malzemelerin kullanõmõnõn zor olmasõ; bunlarõn zaman zaman gerekli bilgileri içermemesi (il bazõnda yaşanan bir sorun), bu konularda uzmanlarla çalõşõlmamasõ, turistik alanlara özel bilgilendirici malzemelerinin yetersiz olmasõ (sadece Turizm Bakanlõğõ tarafõndan hazõrlanan ve uluslarasõ tanõtõmlarda kullanõlan bölgesel broşürlerde turistik alanlara ait çok az bilgi bulunmaktadõr), DOKAP bölgesinin tanõtõmõnõ yapmak ve bölgeyi tek bir turistik alan olarak pazarlamak için iller arasõnda yeterli eşgüdüm ve işbirliğinin sağlanamamõş olmasõ, diğer önemli turizm bölgelerinin deneyimlerinden yararlanmak için girişimde bulunulmamasõ, sonuç olarak, bölgenin hem yerel hem de uluslararasõ pazarlarda bir turizm bölgesi olarak algõlanmamasõ. DOKAP bölgesinde yürütülen tanõtõm faaliyetlerinin eksikliği ve ziyaretçilere yönelik hizmet ve tesislerin yetersizliği, aşağõdaki fotoğraf analizi ve yapõlan açõklamalarla ortaya konulmuştur. Söz konusu analiz, aşağõdaki önemli turizm alanlarõ üzerinde yoğunlaştõrõlmõştõr: - Sümela Manastõrõ - Uzungöl - Aya Sofya - Atatürk Köşkü Bu alanlar, Türkiye nin Bergama, Efes, Konya, Safranbolu ve Antalya gibi diğer önemli turizm bölgelerindeki güzel örneklerle karşõlaştõrõlmõştõr. Yukarõda sõralanan sorunlarõn çözümü için, bütün ilgili kamu kurumlarõnõn (merkezi yönetim, il yönetimi, belediyeler), yerel halkõn ve özel sektörün işbirliğini gerekmektedir. Aksi takdirde, Denizli deki deneyime benzer bir hata yapõlabilir. Adõ geçen bölgede, Pamukkale nin turistik değerinin yok olmasõnõ önlemek için gereken koruma önlemleri çok geç alõnmõştõr. 4-16

212 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) 4-17

213 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) 4-18

214 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) 4-19

215 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) 4-20

216 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) 4-21

217 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) 4-22

218 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) 4-23

219 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) 4-24

220 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) 4.2 Kalkõnma Stratejisi ve Öneri Proje ve Programlar DOKAP bölgesinin Türkiye nin turizm yapõsõ içindeki temel işlevinin, yakõn bir gelecekte de değişmesi beklenmemektedir. Bölüm 3.1 de incelendiği üzere, bölgenin kitlesel pazara hizmet sunan dört gelişmiş bölgeyle -Marmara, Ege, Akdeniz ve İç Anadolu- rekabet etme olanağõ yoktur. Bu çerçevede DOKAP turizmi, sadece doğaya ya da yayla yaşam tarzõna dayanan alternatif bir turizm temasõ üzerinde yoğunlaşmamalõdõr. Tasarlanan ve desteklenen fikir bu olsa da, yelpazeyi genişletmek uzun vadede daha yararlõ olacaktõr. Bu doğrultuda, hem yerli hem de uluslararasõ potansiyel turizm pazarlarõnõn tüm kesimlerine hitap etmeyi amaçlamak ve bu doğrultuda ürünler hazõrlamak gerekmektedir. Bu ürünler, geniş gruplarõ, tek başõna gelenleri, genel ilgiye yönelik geziler ve kültür gezilerinden hoşlananlarõ, seminer ve konferanslarõ içeren kent turizmini tercih edenleri, doğa hayranlarõnõ ve macera, spor faaliyetleri, dağ tõrmanõşõ gibi etkinliklerle ilgilenenleri kapsamalõdõr. Ulusal ve uluslararasõ pazara, geniş bir turistik faaliyet ve ürünler yelpazesi sunulmalõ ve DOKAP bölgesinin sahip olduğu tüm turizm potansiyelini ve zenginlikleri sergilenmelidir. DOKAP turizm kalkõnma stratejisi Ürün, Pazar ve Tanõtõm perspektiflerine göre belirlenmiştir. (1) Ürün geliştirme Mevcut kaynaklarõn turistik değerlerini artõrmak ve tüm ziyaretçilere tatmin edici gezi olanaklarõ sunabilmek için, tanõtõm kalitesini yükseltmek, Daha geniş pazar kesimlerine hitap eden yeni turizm ürünleri geliştirmek ve sunulan ürün yelpazesinin çeşitliliğini artõrmak, ve Sonuç olarak, hem yerel hem de uluslararasõ pazarda bölgeyi turistik açõdan daha çekici hale getirmek. (2) Pazar geliştirme Turizm değeri konusunda bölgesel bilinci atõrmak amacõyla iller arasõnda işbirliğini sağlamak ve böylece bölge içi turizmi teşvik etmek, Büyük kent merkezleri ve turist dağõtõm merkezleriyle daha yakõn temas halinde olarak bölgeler arasõ turizmi güçlendirmek, ve Bölge dõşõnda profesyonel ortaklõklar kurarak uluslararasõ pazarõn ilgisini doğrudan çekmek. (3) Tanõtõmõn yaygõnlaştõrõlmasõ İllerarasõ işbirliği ile gelişecek olan bölge içi turizmi tanõtmak için kolaylaştõrõcõ önlemler almak, Yaygõnlaştõrõlan tanõtõm faaliyetlerinin etkisini en iyi şekilde görebilmek için, büyük kent merkezleri ve turist dağõtõm merkezlerindeki önemli turizm işletmeleriyle (havayollarõ, tur operatörleri, organizatörler, birlikler) 4-25

221 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) profesyonel ortaklõklar kurmak, ve Sonuç olarak, hem yerel hem de uluslararasõ pazarlarda bölgenin profilini tanõtmak, bölgeyi çekici ve güzel turistik hedeflerden biri haline getirmek. Yukarõda geçen üç öneri õşõğõnda, turizm kalkõnma proje ve programlarõ için iki ana çerçeve geliştirilmiştir: 1) DOKAP Turizm Ürünlerini Geliştirme Projesi 2) DOKAP Turizm Ortaklõğõ Programõ Bu programlarõn içeriği, ayrõ bir cilt olan Proje Raporu nda yer almaktadõr. Programlarõn kapsamõnda yer alan alt projelerin detaylarõ ise Bölüm 5 de anlatõlmaktadõr. DOKAP Turizm Ürünlerini Geliştirme Projesi (Proje No 10.3) DOKAP bölgesi, sahip olduğu çeşitli tarihi ve kültürel alanlara ve farklõ peyzajõna karşõn, anõtsal kaynaklardan yoksundur. Anõtsal kaynaklar, bir bölgenin turistik imajõnõ ortaya koyan ve tanõnmasõnõ sağlayan dünyaca ünlü eserlerdir. Şu anda ziyaret edilen birkaç alanda tanõtõm faaliyetleri ve turistik etkinlikler, ulusal standartlarõn çok altõndadõr. Uluslararasõ normlar açõsõndan bakõldõğõnda ise bu alanlarõn yabancõ turistlerin beklentilerini karşõlamasõ çok zordur. Bu proje, DOKAP bölgesinin turistik çekiciliğini bir bütün olarak artõrmayõ amaçlamaktadõr. Bunun için belirlenen turizm alanlarõnõ, uluslararasõ standartlara uygun modern tesisler, turizm etkinlikleri ve gerekleri ile donatmalõdõr. Bu konuyla ilgili yapõlmasõ gerekenler aşağõda özetlenmiştir: Turistik alanlara giden yollarõn ve bunlarõn peyzajõnõn düzeltilmesi, Ziyaretçi tesislerinin iyileştirilmesi (otoparklar, turist merkezleri, sahaya özel turizm levha ve işaretleri, turistler için yürüyüş yolu ve patikalar, panoramik manzara alanlarõ, vs.), Alana özel harita ve broşürlerin hazõrlanmasõ, Sonradan belirlenen alan ve çekim noktalarõnõn diğer turizm kaynaklarõna dahil edilmesi. Proje, bölgede belirlenen mevcut ve potansiyel turizm alanlarõ üzerinde yoğunlaşacak yedi pilot alt projeden oluşmaktadõr: Uzungöl bölgesi (Trabzon) Ayder / Kaçkar bölgesi (Rize) Sümela / Altõndere bölgesi (Trabzon) Zigana / Hamsiköy bölgesi (Trabzon ve Gümüşhane) Büyük Trabzon bölgesi (Trabzon) Kafkasor bölgesi (Artvin) Kelifalan bölgesi (Ordu) 4-26

222 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) DOKAP Turizm Ortaklõğõ Programõ (Proje No 10.4) DOKAP bölgesi her ne kadar uluslararasõ platformda tanõnan turizm kaynaklarõ açõsõndan fakir olsa da, sahip olduğu bir çok turizm kaynağõ bulunmaktadõr. Bu kaynaklarõ etkin biçimde kullanõlmasõnda farklõ illerdeki kaynaklarõ birleştiren ve işbirliği içinde çalõşan pazarlama faaliyetleri kilit bir rol oynayacaktõr. Bu tür faaliyetler, çekici turistik rotalar oluşturacaktõr. Bölgelerarasõ turizme yönelik olarak bu rotalardan bazõlarõ, diğer önemli turizm alanlarõyla birleştirilebilir. DOKAP turizmi, bölge dõşõnda kuracağõ profesyonel ortaklõklarla uluslararasõ pazarlara doğrudan erişimi de sağlamalõdõr. Bu ortaklõklarõn kurulacağõ turizm işletmeleri, büyük kent ve turizm merkezlerinde bulunan havayolu acentalarõ, tur operatörleri, konferans organizatörleri ve ticari birliklerdir. Özellikle, bölge insanõnõn kurduğu turizm işletmeleri, ortaklõklar kurmak için teşvik edilmelidir. Bu girişim, bölgenin turizm değerine ilişkin anlayõşõ güçlendirmenin yanõ sõra bölgesel bütünleşme ve sosyal birleşmenin sağlanmasõna katkõda bulunacaktõr. 4.3 DOKAP Bölgesinin Coğrafi Turizm Yapõsõnõn Değişimi Önerilen proje ve programlarõn uygulanmasõyla yepyeni bir yapõ oluşacaktõr. Bu yapõ, yeni alanlara ve çekim noktalarõna sahip değişik turlarõ, Trabzon Rize koridoruna bağlayan geniş bir ağ oluşturacaktõr. Mevcut yapõ, uzak ve dağõnõk turistik alanlarõ birleştiren ve Trabzon u merkez alan zayõf bir zincirden meydana gelmektedir. Öneriler kalkõnma planõyla uyumlu bir şekilde yürütüldüğünde, DOKAP bölgesinin coğrafi turizmini gözle görülür biçimde değiştirecektir. Bunun ötesinde Trabzon, Rize ve Çoruh Nehri nden meydana gelen üçlü turizm yapõsõnõn, denizaşõrõ bir bağlantõyla, kuzeydoğu KEİ ülkelerine (Gürcistan ve Rus Kafkasya bölgesi) uzanmasõ da mümkün olacaktõr. Aslõnda Artvin ilinde düzenlenen Kafkasor (Kafkasya) Yayla Festivali, tipik doğu bölgesi kimliğini yansõtmaktadõr. Bu şenlik, DOKAP bölgesinin kültür, gelenek ve yaşam tarzõnõn, sõnõr komşusu olan Gürcistan ve hatta Rus Kafkasya bölgesiyle bir çok noktada kesiştiğini göstermektedir. Turistlerin DOKAP bölgesini bir bütün olarak algõlamasõ için çabalar yürütülmektedir. Bu değerli ortak kültürel mirasõn vurgulanmasõ bu konuda önemli bir rol oynayabilir. Böyle bir girişim, hiç şüphesiz Rus Kafkasya bölgesi için politik istikrarõn sağlanmasõ ve ekonomik kazanç elde edilmesine de yardõmcõ olacaktõr. Turistik alanlara özel çeşitli alt projelerle desteklenen bu iki kapsamlõ turizm projesi, birkaç önemli projeyle tamamlanacaktõr. Çalõşma çerçevesinde diğer sektörler için önerilen bu küçük çaplõ projeler şunlardõr: 4-27

223 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Sektör Proje No./İsim Turizme Katkõsõ Su Kaynaklarõ 3.1 Çok Amaçlõ Barajlar Yerel topluluklar için rekreasyonel turizm (Çoruh ve Kelkit nehirleri) Kõrsal Ekonomi 5.3 Bir Köy Bir Ürün Köy/Yayla turizmi Kõrsal Ekonomi 5.5 Kõrsal Turizmin Teşvik Edilmesi Köy/Yayla turizmi Dokap Kimliği 10.2 DOKAP Ticaret Fuarõ Trabzon da Konferans/Kent turizmi Bütün bu projeler, sadece önerdiği sektörün kalkõnmasõna katkõda bulunmakla kalmayacak, DOKAP turizminin bir bütün olarak gelişmesi ve bölgenin kimliğinin güçlenmesine yardõmcõ olacaktõr. Coğrafi turizm yapõsõnõn değişimi ve hedef turist pazarõ gelişimi Tablo 4.1 de özetlenmiştir. Planlanan kalkõnma dönemleri çerçevesinde coğrafi turizm yapõsõnõn göstereceği değişim aşağõdaki tablolarda gösterilmiştir (Şekil ). 4-28

224 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Turizm Yapõsõ Tablo 4.1 DOKAP Bölgesinde Coğrafi Turizm Yapõsõnõn Değişimi Mevcut dur um Kalkõnmanõn özellikleri: *ayrõ ayrõ *birbirinden uzak *kontrolsüz 2005 e kadar *koridor bağlantõsõ güçleniyor *yeni ürünler sunulmaya başlõyor *3 turizm kuşağõ gelişiyor (Trabzon, Rize, Artvin/Çoruh) 2010 a kadar 2011 ve daha sonrasõ *destekleyici turizm rotasõ oluşuyor (Artvin- Erzurum-Bayburt- Gümüşhane) *3 turizm kümesi oluşuyor (Trabzon, Rize, Artvin/Çoruh Barajlarõ) *ürün yelpazesi çeşitleniyor *3 turizm kümesi genişliyor *Erzurum kuşağõ ile olan bağlantõ güçleniyor *Karadeniz in diğer tarafõ ile turizm trafiği başlõyor Hedef Pazar Temel olarak *yerel *DOKAP bölgesi Pazarõn bir bölümüne hitap eden: *Türkiye de bölgeler arasõ *uluslararasõ SİT alanlarõ Temel olarak *yerel *DOKAP bölgesi Gelişen: *Türkiye de bölgeler arasõ *uluslararasõ SİT alanlarõ *yerel *DOKAP bölgesi Ortalamabüyüklükte bir pazarõn oluştuğu: *Türkiye de bölgeler arasõ *uluslararasõ SİT alanlarõ ve bunun yanõ sõra genel ilgi alanõna sahip turistlerin bir bölümü *yerel *DOKAP bölgesi Pazarõn genişlediği: *Türkiye de bölgeler arasõ *uluslararasõ SİT alanlarõ/ genel ilgi alanõna sahip turistler *BDT/Karadeniz kõyõ ülkelerinin katõlõmõ 4-29

225 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) 4-30

226 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) 4-31

227 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) 4-32

228 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) 4-33

229 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) BÖLÜM 5 ALT PROJE VE PROGRAMLARIN AYRINTILARI DOKAP Turizm Ürünlerinin Geliştirilmesi Projesi, kõsa vadede (2005 e kadar) yedi potansiyel turizm alanõnda yürütülecek yedi alt projeden oluşmaktadõr. Alt projelerin ayrõntõlarõ bu bölümde anlatõlmõştõr. Bu projeler, diğer sektörler için geliştirilen ve turizmle de bağlantõlõ olan dört projeyle (Bölüm 4.3 de anlatõldiği üzere) ile birlikte DOKAP b ölgesinin turist çekme kapasitesi ve imajõnõn gelişmesini sağlayacak ve sonuç olarak bölgeye gelen ziyaretçi sayõsõnõn artmasõna katkõda bulunacaklardõr. Alt-proje bileşenlerinin tanõmlarõ, DOKAP turizm kaynaklarõnõn, günümüz turistinin ihtiyaçlarõnõ karşõlamak üzere turizm destek altyapõsõ, ziyaretçi tesisileri, tanõtõm, turizm ürünlerinin gelişmesi vs. açõsõndan nerde ve nasõl geliştirileceğini ortaya koymak amacõyla verilmiştir. Şekil 5.1, Uzungöl bölgesi için geliştirilen alt-proje 5.1 ve Ayder-Kaçkar bölgesi için geliştirilen alt proje 5.2 nin kalkõnma çerçeveleri özetlenmektedir. Turizm Bakanlõğõ, Mayõs 1991 itibariyle DOKAP bölgesi genelinde 20 potansiyel turizm merkezi belirlemiştir. Bunlardan ikisi Artvin de, üçü Giresun da, biri Gümüşhane de, beşi Ordu da, ikisi Rize de, altõsõ Trabzon da ve biri Bayburt tadõr. Bu tarihten itibaren aşağõda sõralanan yedi turizm merkezinin kalkõnmasõ için gereken iyileştirme önerileri ayrõntõlarõyla tanõmlanmõştõr. Yayla turizmi için Kafkasor, Artvin Yayla/dağ turizmi için Kaçkar, Artvin Kayak turizmi için Zigana, Gümüşhane Yayla turizmi için Kelifalan, Ordu Yayla turizmi için Ayder, Rize Yayla turizmi için Uzungöl, Trabzon Kayak turizmi için Kop Dağõ, Bayburt Bu çalõşma tarafõndan önerilen yedi alt proje uygun bulunduğu takdirde, Turizm Bakanlõğõ nõn belirlediği iyileştirici kalkõnma önerilerinden yararlanõlacaktõr. DOKAP Turizm Ortaklõğõ Programõ (Program 5.8), seçilen yedi turizm alanõnda yürütülecek olan bu alt projelerden tamamen farklõ bir içeriğe sahiptir. Farklõlõğõnõn ilk nedeni, bölgedeki illerin tümünü kapsamasõdõr. İkinci farklõlõk ise altyapõ ve tesis geliştirmeye yönelik projelerden ziyade, bilgi birikimine (knowhow, malzeme, teknik, tanõtõm yaklaşõmõ, irtibat, vs.) yönelik bir program olmayõ amaçlamaktadõr. Seçilen turizm alanlarõ için geliştirilen yedi alt proje arasõnda, (5.1) Uzungöl ve (5.2) Ayder-Kaçkar için geliştirilen projeler birinci dereceden önceliğe sahip olanlardõr. Bunlardan sonra ikinci öncelikli olarak (5.3) Sümela-Altõndere, (5.4) Zigana-Hamsiköy, (5.5) Büyük Trabzon, (5.6) Kafkasor, ve (5.7) Kelifalan projeleri gelmektedir. 4-34

230 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) 4-35

231 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) 5.1 Uzungöl Turizm Alanõ (Trabzon) (1) Amaç Uzungöl ün doğal ve folklorik çekiciliğini uluslararasõ turistlere hitap edebilecek şekilde artõrmak, Uzungöl turizminin devamlõlõğõnõ sağlamak amacõyla çevreye yönelik iyileştirme önlemleri almak. (2) Proje ve Programlar Erişim yolunun iyileştirilmesi (Şelale sularõ boyunca Uzungöl yolunun güzel manzarasõnõ korumak için turizm by-pasõ), Panorama terasõ ve erişim yolunun iyileştirilmesi, Uzungöl de ve çevresindeki tepelerde ziyaretçi tesislerinin inşasõ (ziyaretçi merkezi, turizm levha ve işaretleri, otoparklar, doğa yürüyüş alanlarõ), Tarõma dayalõ turizm programlarõ (geleneksel çiftlik evlerinin restorasyonu, çiftlik evlerinde konaklama, el yapõmõ hediyelik eşyalarõn geliştirilmesi, yerel festival), Göl suyu kirliliğinin kontrol altõna alõnmasõ (katõ atõklarõn imhasõ, kanalizasyon sistemi, alüvyon ve çökelti kontrolü, vs.). 5.2 Ayder-Kaçkar Turizm Alanõ (Rize) (1) Amaç Ayder in doğal ve folklorik çekiciliğini uluslararasõ turistlere hitap edebilecek şekilde artõrmak, Macera turizmine yönelik küçük pazar payõnõ artõrarak pazar potansiyelini genişletmek. (2) Proje ve Programlar Erişim yolunun iyileştirilmesi (Ayder-Kaçkar tepeleri, Çamlõhemşin/Zil Kalesi/Bala Kalesi), Ayder, Kaçkar tepelerindeki yürüyüş alanlarõ, Zil Kale yürüyüş alanõ ve Bala Kalesi yürüyüş alanlarõnda ziyaretçi tesislerinin inşasõ (ziyaretçi merkezi, turizm levha ve işaretleri, otoparklar, doğa ve yeşil arazi yürüyüş alanlarõ), DOKAP bölgesinin mirasõnõn ve geleneklerinin vitrinini oluşturmak üzere Karadeniz Köyü nün Zenginlikleri pilot projesi, Tarõma dayalõ turizm programlarõ (geleneksel çiftlik evlerinin restorasyonu, çiftlik evlerinde konaklama, el yapõmõ hediyelik eşyalarõn geliştirilmesi, yerel festival), 4-36

232 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) 5.3 Sümela-Altõndere Turizm Alanõ (Trabzon) (1) Amaç Sümela Manastõrõ nda, talebin en yüksek olduğu dönemlerdeki turist izdihamõnõ önlemek için tedbirler almak, Sümela nõn turistik cazibesini artõrmak ve Altõndere Milli Parkõ nõ doğa turizmi potansiyeliyle birleştirmek. (2) Proje ve Programlar Erişim yolunun iyileştirilmesi (şeritlerin genişletilmesi, gidiş-geliş trafiğinin ayrõlmasõ), Lift ve tramvay sistemlerinin kurulmasõ (Sümela Manastõrõ ve Altõndere Milli Parkõ), Sümela Manastõrõ ve Altõndere Milli Parkõ nda ziyaretçi tesislerinin inşasõ (ziyaretçi merkezi, turizm levha ve işaretleri, otoparklar, doğa/yeşil arazi yürüyüş alanlarõ). 5.4 Zigana-Hamsiköy Turizm Alanõ (Gümüşhane ve Trabzon) (1) Amaç Bölgenin turistik merkezi olan Trabzon çevresinde alternatif tur rotalarõ geliştirmek ve Sümela Manasatõrõ na gelen turist izdihamõnõ önlemek, Yeni belirlenen turizm kaynaklarõnõ birleştirerek, ihmal edilen kõrsal alanlarõn turizmden yararlanmasõnõ sağlamak. (2) Proje ve Programlar Zigana Geçişi yolunun iyileştirilmesi (eski İpek Yolu), Vazelon Manastõrõ na giden yolun iyileştirilmesi, Zigana Yaylasõ, Hamsiköy (eski ipek yolunun merkezi), Vazelon Manastõrõ ve Karaca Mağarasõ nda (Gümüşhane de ziyarete yeni açõlan turistik alan) ziyaretçi tesislerinin inşasõ (ziyaretçi merkezi, turizm levha ve işaretleri, otoparklar). Tarõma dayalõ turizm programlarõ (geleneksel çiftlik evlerinin restorasyonu, çiftlik evlerinde konaklama, el yapõmõ hediyelik eşyalarõn geliştirilmesi, Eski İpek Yolu konulu yerel festival). 5.5 Büyük Trabzon Turizm Alanõ (Trabzon) (1) Amaç Trabzon da kent turizmine yönelik yeni olanaklar yaratmak için kentin tarihi yerlerini (arnavut kaldõrõmlõ caddeler, Tabakhane köprüsü, Ortahisar) iyileştirmek ve yenilemek, Turistlerin ilgisini çekebilmek için Trabzon turistik merkezine alternatif tur rotalarõ geliştirmek. 4-37

233 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) (2) Proje ve Programlar Trabzon daki tarihi alanlarõn (arnavut kaldõrõmlõ caddeler, Tabakhane köprüsü, Ortahisar) yenilenmesi, Trabzon da gerekli olan alanlarda yürüyüş yollarõnõn yapõlmasõ ve motorlu araç trafiğinin kontrol altõna alõnmasõ, Trabzon da ziyaretçi tesislerinin inşasõ (ziyaretçi merkezi, turistler için haritalar, alana özel bilgi broşürleri, turizm levha ve işaretleri, otoparklar), Akçaabat ta bazõ eski evlerin restore edilmesi ve ziyaretçiler için tanõtõcõ ve bilgilendirici hizmetlerin sunulmasõ (haritalar, alana özel bilgi broşürleri, turizm işaretleri, yürüyüş alanlarõ, vs.). 5.6 Kafkasor Turizm Alanõ (Artvin) (1) Amaç DOKAP yayla turizminin vitrini olarak Kafkasor un doğal, kõrsal ve folklorik açõdan çekiciliğini artõrmak, Kafkasor u yeni gelişen Artvin turizm rotasõnõn merkezi haline getirmek. (2) Proje ve Programlar Kafkasor Yaylasõ na giden yolun iyileştirilmesi, Porfesyonel uzmanlarõn yardõmõ alõnarak Kafkasor Yayla Festivali için kapsamlõ bir program hazõrlanmasõ (örneğin ulusal dans tiyatrosunun sağlayacağõ rehberlik ve danõşmanlõk), Kafkasor Yaylasõ ve çevresinde ziyaretçi tesislerinin geliştirilmesi (ziyaretçi merkezi, turizm levha ve işaretleri, otoparklar, doğa yürüyüş alanlarõ), Tarõma dayalõ turizm programlarõ (geleneksel çiftlik evlerinin restorasyonu, çiftlik evlerinde konaklama, el yapõmõ hediyelik eşyalar). 5.7 Kelifalan Turizm Alanõ (Ordu) (1) Amaç DOKAP yayla turizminin vitrini olarak Kelifalan õn doğal, kõrsal ve folklorik açõdan çekiciliğini artõrmak, Kelifalan õ yeni gelişen Ordu turizm rotasõnõn merkezi haline getirmek. (2) Proje ve Programlar Kelifalan Yaylasõ na giden yolun iyileştirilmesi, Kelifalan Yaylasõ ve çevresinde ziyaretçi tesislerinin inşasõ (ziyaretçi merkezi, turizm levha ve işaretleri, otoparklar, doğa yürüyüş alanlarõ), Tarõma dayalõ turizm programlarõ (geleneksel çiftlik evlerinin restorasyonu, çiftlik evlerinde konaklama, el yapõmõ hediyelik eşyalar). 4-38

234 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Yukarõda sõralanan proje bileşenleri ile ilgili daha somut fikirler oluşturabilmek için başka ülkelerden alõnan örnekler Şekil 5.2 ile 5.7 arasõnda sunulmuştur. Doğa parklarõnda doğa yürüyüş alanlarõnõn seçimi, doğanõn düzenlenmesi, Alana özel yönlendirici bilgi broşürleri, Belirli bir alan içinde turistlerin özellikle ilgisini çekecek olan yerlerle ilgili açõklamalõ bilgi broşürleri, Yönlendirici haritalar ve rehberler, Yön ve bilgi levhalarõna üç tipik örnek. 4-39

235 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) 4-40

236 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) 4-41

237 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) 4-42

238 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) 4-43

239 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) 4-44

240 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) 4-45

241 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) 5.8 DOKAP Turizm Ortaklõğõ Programõ (1) Amaç Hem yerel hem de uluslararasõ pazarda DOKAP õn turistik imajõnõ ve tanõtõmõnõ geliştirmek. Yerel ve uluslararasõ pazarda DOKAP õn tanõnmasõnõ sağlamak için kõsõtlõ kaynaklarõ (mali kaynak, personel ve know-how ve irtibat) birleştirmek. (2) Programlar Bölge genelinde, tüm ilgili kurumlarõn (kamu, belediye, tur operatörleri, vs.) katõlõmõyla bir turizm tanõtõm konseyinin kurulmasõ. Şu anda illere yayõlmõş birbirinden bağõmsõz ve sõnõrlõ tanõtõm faaliyetlerinin önüne geçmek. Bunun için bölge genelindeki mali kaynağõn, personelin, deneyimin (know-how) ve bağlantõlarõn bir araya toplanmasõ. Bölge turizminin en uygun şekilde pazarlanabilmesi için yerel ve uluslararasõ pazarlarda ayrõntõlõ bir pazar araştõrmasõ yapmak. Araştõrmadan yola çõkarak etkin pazarlama ve tanõtõm programlarõnõn geliştirilmesi. Hazõrlanan programlarõn aşağõdaki önerileri kapsamasõ: ulusal ve uluslararasõ tanõtõm için bölge genelinde tanõtõm malzemelerinin ve alana özel broşürlerin hazõrlanmasõ. Bu broşürlerin turistik alan gezilerinde kullanõlmasõ. Yeni ve çekici turizm ürünlerinin geliştirilmesi (turizm alanlarõ, şovlar, festivaller, vs.). Ülkenin büyük kentlerinde bölgeye ilişkin, hem halka hem turizm alanõnda çalõşanlara yönelik satõş semineri ve sunuşlarõnõn düzenlenmesi. Yurtiçindeki başlõca tur operatör ve organizatörleriyle satõşa yönelik sürekli iletişimin kurulmasõ. Turizm Bakanlõğõ nõn belirlediği ulusal heyetle beraber, büyük uluslararasõ turizm fuarlarõna (örneğin Londra da WTM, Berlin de ITB) katõlõnmasõ. Avrupa OECD ülkelerindeki tur operatörleriyle satõşa yönelik sürekli iletişimin kurulmasõ. Yerel ve uluslararasõ pazarda turizm ve medya alanõnda çalõşan önemli kuruluşlarõn sponsorluğunda, DOKAP bölgesinin tanõtõmõ için geziler düzenlenmesi. 4-46

242 4 Ticaret

243

244 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) BÖLÜM 1 MEVCUT DURUM DOKAP bölgesinin kalkõnmasõnda ticaret ve hizmet sektörleri her zaman önemli bir rol oynamõştõr. Trabzon kenti İpek Yolu üzerinde yer alan başlõca merkezlerden biri olmasõnõn yanõ sõra Osmanlõ İmparatorluğu döneminde de bölgesel idari merkez olarak hizmet vermiş, tüm Karadeniz havzasõ için önemli bir ticaret merkezi olmuştur. Trabzon bu işlevlerinin büyük bölümünü 1917 Bolşevik İhtilali nden sonra yitirmiştir. Karadeniz havzasõ içinde İhtilal öncesi görülen ticari faaliyetler, Sovyet blokunun kendi içinde ticarete yönelmesi nedeniyle büyük ölçüde ortadan kalkmõştõr. Bunun sonucunda oluşan gelir düşmesi ve nüfusun azalmasõ, Trabzon ve Doğu Karadeniz de bulunan diğer kentlerin çeşitli sõkõntõlar yaşamasõna neden olmuştur. Ancak, Sovyetler Birliği nin çöküşüyle Karadeniz havzasõ içindeki ticaret yeniden hareketlenmiş ve hõzlõ bir gelişim göstermiştir. Karadeniz kõyõsõndaki Türk kentleri, 1990 yõlõndan itibaren tarihi ticari fonksiyonlarõnõ yeniden kazanmõşlardõr. Eski Sovyetler Birliği ülkeleriyle yapõlan ticarette Trabzon ve kõsmen de Rize önemli birer rol oynamaktadõr. Yeni gelişen Cumhuriyetlerde düzenli ticaret anlaşmalarõnõn olmamasõ ve idari altyapõnõn eksikliği gibi problemlerle başa çõkmak için özel ticaret anlaşmalarõ yapõlmõştõr. Uluslararasõ ticaretin yanõ sõra, DOKAP bölgesindeki kent merkezlerinin iş olanaklarõ ve gelir seviyeleri, büyük ölçüde kendi kõrsal art bölgelerine (hinterland) sunduklarõ hizmet ve kamu sektöründeki istihdama dayanmaktadõr. Hizmet sektörüne olan bu bağõmlõlõk, en güncel bilgi kaynağõ olan 1990 Nüfus Sayõmõ sonuçlarõnõn istihdam verilerinde de açõkça görülmektedir. Tarõm dõşõ faaliyetler arasõnda en büyük payõ kamu sektöründeki istihdam almaktadõr. DOKAP bölgesinde 1990 yõlõ itibariyle toplam çalõşan sayõsõ dir. Çalõşanlardan kişi sanayide ve kişi hizmet sektöründe olmak üzere toplam kişi tarõm dõşõ işlerle uğraşmaktadõr. 1.1 Kamu Hizmetleri Kamu sektörü istihdamõ Hizmet sektörü istihdamõnõn yarõya yakõnõ, yani kişilik kõsmõ kamu sektöründe çalõşmaktadõr. Bölgenin kamu hizmetlerine olan bağõmlõlõğõ ülke ortalamasõnõn üstündedir; kamu hizmetleri 1997 yõlõ itibariyle GSBH nõn yüzde 6.1 ini oluştururken, aynõ yõl için ülke ortalamasõ yüzde 3,9 dur (Cilt III.3, Tablo 1.1). Bu nedenle, kamu istihdamõndaki değişiklikler sadece hizmet sektörünün gelişimi açõsõndan değil, bölge ekonomisinin bütünü açõsõndan da önemlidir. Karadeniz Teknik Üniversitesi bünyesinde Bölgenin büyümesini belirleyen etmenler konularõnda bir dizi araştõrma yapõlmõştõr. Bölgesel gelir düzeyini belirleyen en önemli açõklayõcõ değişken bütün çalõşmalarda kamu hizmetlerindeki 5-1

245 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) büyüme olarak saptanmõştõr. Ülke genelinde, son 15 yõllõk dönemde bu rakam yõlda yaklaşõk yüzde 4 lük bir artõş göstermiştir. DOKAP bölgesinde, kamu çalõşanlarõndan farklõ olarak, özel sektörde çalõşanlarõn sayõsõ ve bu sayõlardaki değişme ile ilgili olarak herhangi bir veri bulunmamaktadõr. Türkiye nin son yõllarda kalkõnma politikasõ çerçevesinde benimsediği özelleştirme eğilimi ve kamu harcamalarõnõ kontrol altõna almaya yönelik faaliyetler, kamu sektöründeki istihdam ve gelirin büyük olasõlõkla sabit kalacağõnõ göstermektedir Kamu hizmetleri Kamu sektörüyle ilgili kararlar, başka önemli yollarla da bölgesel ekonomi üzerinde etkili olmaktadõr. Trabzon nüfusunun yüzde 10 undan fazlasõ Karadeniz Teknik Üniversitesi öğrencilerinden oluşmaktadõr. Üniversitenin, bölgedeki tüm kent merkezlerinde fakülteleri ve meslek yüksek okullarõ bulunur. Öğrencilerin büyük kõsmõ Trabzon dõşõndan gelir ve burada yaptõklarõ harcamalar, kent merkezi için önemli bir gelir kaynağõdõr. Trabzon da sağlõk hizmetleri konusunda da benzer bir yoğunlaşma söz konusudur. Burada üç ihtisas hastanesi ve bir büyük üniversite hastanesi bulunmaktadõr. Hastaneler sadece Karadeniz Bölgesi ne değil, Doğu Anadolu dan gelen hastalara da hizmet vermektedir. Hasta ve refaketçilerinin harcamalarõ yerel ekonomi açõsõndan önemlidir. Tesislerin tümünün kamuya ait olmasõ nedeniyle konumlarõna ilişkin kararlar doğrudan devlet tarafõndan alõnmaktadõr. İhtisaslaşmõş sağlõk hizmetlerinin, DOKAP bölgesindeki belirli sağlõk sorunlarõ ile ilgilenmek üzere daha da gelişeceği düşünülmektedir. 1.2 Dõş Ticaret 1980 yõlõndan beri, dõş ticaretin Türk ekonomisi açõsõndan önemi sürekli olarak artmaktadõr. Uygulanmasõna 1983 de başlanan dõşa yönelik liberal ekonomi politikalarõ, bölge ekonomisi üzerinde fazlaca etkili olmamõştõr. Bunun yerine, eski Sovyetler Birliği ülkeleri ile yapõlan ticaretin kõsa bir süre önce gelişmeye başlamasõ, DOKAP bölgesi ekonomisinde daha önemli bir etki yaratmõştõr. Rusya ile politik ilişkilerin düzelmeye başlamasõ ve iki ülkenin dõş ticaretinde gözlenen liberalleşme dõş ticareti olumlu etkilemiştir. Türkiye aynõ zamanda, Kafkasya ve Orta Asya ülkeleriyle dõş ticaretin teşvik edilmesine daha fazla önem vermeye başlamõştõr. Tüm bu girişimler, dõş ticaretin gelişmesi ve farklõ ticari faaliyetlerinin ortaya çõkmasõ sonucunu doğurmuştur. Yeni ticaret şekilleri, alõşõldõk ticaret rejimine göre yapõlan ticari faaliyetler kadar önemli bir yer tutmaya başlamõştõr (Tablo 1). Üç yeni ticari faaliyet türü; i) sõnõr ticareti, ii) bavul ticareti ve iii) serbest bölgelerde yapõlan ticarettir (Tablo 1). Merkezi planlama ile yönetilen ekonomilerin takas ve benzeri ikili ticaret anlaşmalarõ şeklinde yürüttüğü dõş ticaret düzenlemelerinin sona ermesi ile bavul 5-2

246 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) ve sõnõr ticareti gibi geçici ve kõsmi çözümler ortaya çõkmõştõr. Bu tip düzenlemeler etkin bir dõş ticaret rejimi olmayõp geçiş döneminin acil ihtiyaçlarõna kõsmi çözümler sağlamõşlardõr. Yurtdõşõna giden ziyaretçilerin, gümrük vergisi ödemeden ülkelerinde yolcu beraberinde çeşitli mallar sokmalarõna izin verilmiştir. Ancak bu ülkeler kendi ticari altyapõlarõnõ geliştirdikçe, bu tip ticari faaliyetlerin yavaş yavaş azalõp ortadan kalkacağõ düşünülmektedir. A- İhracat Tablo 1 Türkiye nin KEİ Ülkeleri ile Yaptõğõ Dõş Ticaret (bin dolar) ) Dõş Ticaret Rejimine Göre ) Sõnõr Ticareti ) Bavul Ticareti ) Serbest Bölgeler B İthalat ) Dõş Ticaret Rejimine Göre ) Sõnõr Ticareti ) Bavul Ticareti ) Serbest Bölgeler Kaynak: İl Gümrük Müdürlükleri nin Kayõtlarõ (Gümüşhane ve Bayburt illeri sõnõrda bulunmadõğõndan gümrük idareleri yoktur.) Dõş ticaret rejimine göre yürütülen ticaret DOKAP bölgesi, Türkiye ile Karadeniz e komşu ülkeler arasõnda yürütülen ticarette potansiyel olarak önemli bir rol oynayabilir. Bu ülkeler kõsa bir süre önce, bir bölgesel ticaret bloğu çerçevesinde bir araya gelmişlerdir. Karadeniz Ekonomik İşbirliği Konseyi (KEİ) adõ verilen bu ticaret bölgesinin üyesi tüm ülkeler bölgedeki ticareti artõrma konusunda isteklidir. Türkiye nin KEİ ülkeleriyle 1992 ve 1997 yõllarõnda yaptõğõ ticaret, sõrasõyla Tablo 2 ve Tablo 3 de verilmiştir. Bu tablolar, sadece Karadeniz limanlarõndan KEİ ülkelerine yapõlan ihracatõ değil, Türkiye nin yaptõğõ toplam ihracatõ göstermektedir. Aslõnda, Karadeniz limanlarõ, toplam ihracat miktarõ içinde çok küçük bir paya sahiptirler. KEİ ülkelerine geniş bir ürün yelpazesinde ihracat yapõlmaktadõr. İhraç ürünleri içinde yõllõk ticaret hacmi bir milyon dolarõ geçen yüzlerce ürün ve ürün grubu bulunmaktadõr. Yõllõk ihracat tutarõ 100 milyon dolarõn üstünde olan ürünlerin sayõsõ da oldukça yüksektir. Tahõl, meyve ve sebze, yemeklik yağ, şeker ve baharatlar, sabun ve deterjan, plastik ürünleri, giyecek, metal ürünleri, taşõt araçlarõ, elektrikli makineler ve mobilya bu ürünler arasõnda yer almaktadõr. KEİ ülkelerinin tümüne ihracat yapõlmasõna karşõn, en önemli pazar Rusya dõr ile 1997 yõllarõ arasõnda toplam ihracatõn yarõsõndan fazlasõ bu ülkeye yapõlmõştõr. Rusya daki gelişmeler, Türk ihracatõnõn gelecekte hangi yönde büyüyeceğinin belirlenmesinde çok önemli bir rol oynayacaktõr. 5-3

247 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) KEİ ülkelerine Türkiye den yapõlan toplam ihracat ile bu ülkelere DOKAP bölgesi limanlarõndan yapõlan ihracat karşõlaştõrõldõğõnda, toplam ihracatõn yüzde 15 inin DOKAP illerinden yapõldõğõ görülmektedir. Bunun yanõ sõra, çay ve fõndõk dõşõnda bu bölgeden ihraç edilen mallarõn hemen hepsi, Türkiye nin başka bölgelerinde üretilip DOKAP üzerinden ihraç edilmektedir. Ticaret rejimi altõnda yapõlan ihracat genellikle büyük hacimlerde ve doğrudan üretim bölgelerinden yapõlmaktadõr. Ancak, başka bölgelerde üretilen bazõ mallar iki önemli nedenden dolayõ DOKAP bölgesi üzerinden ihraç edilmektedir. Bu nedenlerden ilki, DOKAP daki tüccarlarõn ihracat pazarlarõnda oluşturduğu ticari ilişkilerdir. Bu ticari ilişki ağõ Karadeniz i çevreleyen ülkelerin bir çoğunu kapsamaktadõr. Sadece Rusya nõn Sochi kentinde, DOKAP bölgesi girişimcilerinin sahip olduğu 500 den fazla ticari işletme bulunduğu belirtilmektedir. İhracatõn DOKAP bölgesinden yapõlmasõnõn ikinci nedeni ise sevk edilen mallarõn her partisinde karõşõk mal gruplarõnõn bulunmasõdõr. İhracat sevkiyatlarõnõn büyük çoğunluğu bir kamyon yükü veya daha az miktarda maldan oluşmaktadõr. Bu boyuttaki sevkiyatta bile çok çeşitli ürünler bir arada gönderilmektedir. Bu ürünler genellikle üretim yapõlan alanlardan kamyonlara yüklenerek DOKAP bölgesine gönderilmekte ve buradaki ihracatçõlar her ihracat işlemi için istenen bileşimde malõ aynõ ulaşõm aracõ ile göndermektedir Sõnõr ticareti DOKAP bölgesindeki sõnõr ticareti 1990 yõlõnda başlamõş, 1994 yõlõnda en yüksek değerine ulaşmõş ve bu tarihten sonra da düşüşe geçmiştir. Bunun iki önemli nedeni, Türkiye nin ticaret yaptõğõ ülkelerin sõnõr ticaretini kõsõtlamalarõ ve bu ülkelerin ekonomik koşullarõnõn genel olarak kötüleşmesidir. Türkiye 1996 yõlõnõn sonunda Avrupa Birliği ile bir Gümrük Birliği anlaşmasõ imzalamõştõr. Bu anlaşma üçüncü ülkelerle yapõlan her türlü dõş ticareti olumsuz etkilemektedir. Bu olumsuzlõk sõnõr ticareti için de geçerlidir. Gümrük Birliği kurallarõna göre, Türkiye kendisi ve AB üyeleri dõşõndaki bütün üçüncü ülkelerden yapõlan ithalata yüzde 36 gümrük vergisi uygulamak zorundadõr. Bunun üzerine, üçüncü ülkelerin büyük bir kõsmõ, Türkiye den yapõlan ithalata aynõ oranda vergi uygulamaya başlamõştõr. Bu durum hem Türkiye nin bu ülkelerden yaptõğõ ithalatõ hem de bu ülkelere yaptõğõ ihracatõ olumsuz etkilemiştir. Sõnõr ticaretiyle ilgili başka kõsõtlamalar da vardõr. Türkiye sõnõr ticaretini, sõnõrda bulunan illerin ihtiyaçlarõyla kõsõtlamõştõr. Bu illere gelen mallar içerideki illere ancak dõş ticaret rejimi çerçevesinde öngörülen vergi, resim ve harçlarõn ödenmesi koşulu ile taşõnabilir. Bu kõsõtlamalar, ihraç edilen ürünlerin çeşit ve miktarõnõ azaltmõştõr. Sonuç olarak ticaret, şeker ve baharatlar, sabun ve deterjan, deri ürünleri ve çeşitli makineler 5-4

248 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) üzerinde yoğunlaşmõştõr. İşlenmiş gõda (bisküvi ve yemeklik yağ) da önemli ihracat ürünleri arasõndadõr. Sõnõr ticareti yoluyla ithal edilen ürünlerde daha büyük bir çeşitlilik gözlenmektedir. Başlõca ürünler kömür, demir, hurda metaller, çeşitli metal ürünleri, kereste, post ve deridir. Petrol ürünlerinin de sõnõr ticareti ithalatõnda önemli bir yer tuttuğu söylenmekte, ancak bu ürünler resmi kayõtlarda yer almamaktadõr. Son yõllarda, bir kõsmõ işlendikten sonra ihraç edilen kereste ithalatõnõn da arttõğõ belirtilmektedir Bavul ticareti Bavul ticareti, DOKAP bölgesinde yapõlan dõş ticaretin en önemli kõsmõnõ oluşturmaktadõr. Yapõsõ gereği, ticaretin bu türü konusunda herhangi bir istatistik bulunmamaktadõr. Ticaretin hacmi, ülkeye gelen turist sayõsõ ve kişi başõna düşen tahmini harcama ve satõş tutarlarõna göre yaklaşõk olarak hesaplanmaktadõr. Başlangõçta, ithalat ve ihracat arasõnda bir denge vardõ; BDT ülkelerinden gelen tüccarlar, mallarõnõ takas etmekteydi. Ancak son yõllarda, bavul ticaretinde ihracat ağõr basmaya başlamõştõr. Hangi mallarõn ihraç edildiği bilinmekle birlikte, bu konuda da istatistik veri yoktur. Bavul ticareti ile yapõlan ihracatta deri ürünleri ve giyeceğin başõ çektiği belirtilmektedir. Bu ticaretin hacmi başlõca iki nedenden dolayõ düşüş göstermiştir. İlk olarak, Türkiye nin ticaret ortaklarõ ülkeler, tüccarlarõn kendi ülkelerine götürdükleri mallarõn miktarõyla ilgili kõsõtlamalar getirmiştir. Kişi veya yolculuk başõna gümrüksüz taşõnabilecek mal sõnõrlarõ daraltõlmõştõr. Mallarõn bir çoğu için de gümrük vergisi uygulamasõ getirmişlerdir. Bavul ticaretinin hacminde tahmin edilen büyük düşüşün temel nedeni büyük olasõlõkla bu değişikliklerdir. Diğer neden ise ticaretin başka ülkelere kaymasõdõr. Büyük ithalatçõlardan mal alanlar (özellikle Rusya), mallarõn daha ucuz olduğu başka arz kaynaklarõ bulmuşlardõr. İran Körfezi çevresindeki Arap ülkeleri, hem daha ucuz fiyatlõ mal sunduklarõ hem de bavul ticareti için gelen turistlere teşvik amacõyla daha düşük ulaşõm ücretleri uyguladõklarõndan en önemli arz pazarõ haline gelmişlerdir Serbest bölgeler DOKAP bölgesinde iki Serbest Ticaret Bölgesi (STB) bulunmaktadõr. Trabzon daki STB, 1991 yõlõnda tamamlanmõş ve 1992 de faaliyete geçmiştir. Bugüne kadar bu Serbest Bölgedeki başarõ çok sõnõrlõ olmuştur. Temmuz 1997 itibariyle serbest bölgede 27 şirket faaliyet göstermektedir. Bunlardan ikisi imalat şirketi, üçü finans kurumu, geri kalanlar ise ticaret firmalarõdõr. İmalat şirketleri Azerbaycan dan gelen fõndõğõ, tekrar ihraç etmek üzere işlemektedirler. Ticaretle ilgilenen şirketler ise genelde çeşitli pazarlarda ithal ettikleri ürünleri BDT ülkelerine satmaktadõrlar. 5-5

249 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Bölgenin ticaret hacmi, 1996 da 150 milyon dolara ulaşmõş, ancak bu tarihten sonra düşüşe geçmiştir. Şu anda yõllõk ticaret hacmi 50 milyon dolar civarõndadõr. Bu ticaretin büyük bir bölümü (bir çok yõl yüzde 60 dan fazla olmak üzere) otomobil ticaretinden oluşmaktadõr. Bir Türk şirketi Rusya dan araba ithal ederek, bunlarõ Gürcistan veya daha doğudaki ülkelere ihraç etmektedir. Bölge esas olarak İran a transit ticaret amacõyla kurulmuş bu ülkeye olan ticaretin durmasõ Bölgedeki ticareti sõnõrlamõştõr. Bir başka STB, 1998 yõlõnda Rize de faaliyete geçmiştir. Serbest bölgede şu ana kadar iş kapasitesi sõnõrlõ olup sadece üç şirket faaliyettedir yõlõndaki ticaret hacminin 2 milyon dolar civarõnda olmasõ beklenmektedir. Bu bölgede arsa ve ofis kiralarõ daha düşük olduğundan, Trabzon serbest bölgesinin potansiyel müşterilerinin buraya kayacağõ düşünülmektedir. Rize STB sinde binalarõn inşasõ devlete ait Çay Kurumu daha önce gerçekleştirilmiş ve Bölge bedelsiz olarak Serbest Bölge İdaresi ne devredilmiştir. Bu nedenle, bu Bölgedeki kiralar Trabzon bölgesine göre daha düşüktür. Her iki serbest bölgenin de uluslararasõ ticaret ve ihracata yönelik şirketler için birer üretim merkezi olmasõ amaçlanmõştõr. Buradaki şirketleri, dünyanõn herhangi bir yerindeki hammaddeyi uluslararasõ fiyatlarla satõn almaktan alõkoyan hiç bir engel yoktur. Bunun yanõ sõra, şirketler düşük işgücü maliyeti ve diğer altyapõ destek teşviklerinden yararlanma olanağõna sahiptirler. Ancak bugüne kadar, ihracata yönelik imalat yapan şirketlerden serbest bölgede yer alma konusunda herhangi bir talep gelmemiştir Ticaret kanallarõnõn hacmi ve büyüme potansiyeli Dõş ticaret rejimi uyarõnca KEİ ülkeleri ile yapõlan Türk ticaretinin toplam içindeki payõ yüzde 10 dur. Bu miktarõn çok küçük bir kõsmõ DOKAP limanlarõndan sevk edilmektedir. Bölge limanlarõnõn, Türk dõş ticareti içindeki payõnõn yüzde 1 civarõnda olduğu tahmin edilmektedir. İhracat payõ ise fõndõk ihracatõna bağlõ, yüzde 1,4 ve üstündedir yõllarõ arasõnda yapõlan ithalatta DOKAP limanlarõnõn payõ yüzde 0,11 gibi göz ardõ edilebilecek düzeydedir ve sadece bir kaç ürün üzerinde yoğunlaşmõştõr. Bu konuda istatistiki veri bulunmamasõna rağmen, DOKAP limanlarõnõn transit ticarette önemli bir rol oynadõğõ bilinmektedir. Özellikle İran la yapõlan ticaret, Trabzon limanõ üzerinden yapõlmaktadõr. Sõnõr ticaretinin hacmi, ticari rejime göre yapõlan ticaretin hacmine yakõndõr. Bavul ticareti ise DOKAP bölgesinde çok önemlidir. Kõsa vadede dõş ticaretin gelişimi, sõnõr ve bavul ticaretine bağõmlõ olacaktõr. Ancak bu tür ticaretin uzun vadede devam etmesi mümkün değildir. Serbest bölgelerde ve ticari rejim kurallarõnca yapõlan ticaretin teşvik edilmesi gerekmektedir. Ancak bu tip ticaretin miktarõnõn kõsa vadede sõnõrlõ kalmasõ beklenmektedir. 5-6

250 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) 1.3 Toptan ve Perakende Ticaret DOKAP nüfusunun yaklaşõk yüzde 80 i kõyõ bölgesinde yaşamaktadõr. Kõyõ kentlerinin tümü önemli birer ticaret ve hizmet merkezidir. Trabzon ve Rize bir yandan kendi alt bölgelerine hizmet sağlarken bir yandan da transit ticarete katkõda bulunmaktadõr. Ordu ise görece zengin olan kendi alt bölgesi için önemli bir dağõtõm merkezidir. Ticari kuruluşlarõn hepsi küçük aile şirketleridir yõlõnda KTÜ tarafõndan yapõlan bir çalõşmada, ticaret sektöründe çalõşanlarõn sadece yüzde 22,5 inin maaşlõ elemanlar olduğu belirlenmiştir. İstihdamõn geri kalan bölümünü kendi işlerinde çalõşanlar oluşturmaktadõr. Bunlarõn büyük bir kõsmõ kendi hesabõna çalõşanlardõr. Ticarette sabit bir işyeri olmayanlarõn da önemli bir ağõrlõğõ olduğu tahmin edilmektedir. Perakende ve toptan ticaret yapan kuruluşlarõn sayõsõ oldukça fazladõr itibariyle, 172 kişiye bir dükkan düşmektedir. Her 10 perakendeciye bir toptancõ şirketi düşmektedir. Bu oranlar, Türkiye ortalamalarõnõn üç ile beş kat üstündedir. Toptancõ dükkanlarõn perakendicelere oranõ son yõllarda düşüş göstermekle beraber yine de yüksektir. Ticari kuruluşlarõn büyüklüğü ve yapõsal özellikleriyle ilgili bilgiler, Yerleşme Hiyerarşisi çalõşmasõ çerçevesinde bölgedeki büyük kent merkezlerinde yapõlan anket ile kõsmen yenilenmiştir. Bilgilerin toplandõğõ 40 önemli kent merkezinde, 1999 yõlõ itibariyle ticari ve kişisel hizmet sunan kuruluşun bulunduğu belirlenmiştir. Bu ankette belirlenen perakendeci ve toptancõlarõn sayõsõ, 1992 yõlõndaki çalõşmada elde edilen verilere yakõndõr. Tahmin edileceği ve aşağõdaki tabloda da görüldüğü üzere, kuruluş sayõsõ en yüksek olan alan, perakende ticarettir. Sadece çok sayõda kuruluşun bulunduğu hizmet alanlarõyla ilgili verileri içeren aşağõdaki tabloya göre Trabzon, Ordu ve Rize kentlerinde ticaret işyerlerinin yüzde 41 i bulunmaktadõr. Bu yüksek oran ile üç kent merkezinin nüfustan aldõklarõ pay (yüzde 12,8) karşõlaştõrõldõğõnda, ticaret işyerlerinin büyük bir bölümünün kent merkezlerinin kendi nüfuslarõyla değil, alt bölgelerinde hizmet sağladõklarõ nüfus büyüklüğü ile ilgili olduklarõ görülmektedir. Bu işyerlerinin pek çoğu oldukça küçük hacimli iş yapmakta ve ancak kendi kendilerine yetecek kadar gelir elde etmektedir. Eğer alternatif iş imkanlarõ gelişirse, hem toptan hem de perakende ticaret yapan kuruluşlarõn sayõsõnõn azalacağõ düşünülmektedir. Kar marjlarõ, perakendecilikte yüzde 10 ile 20 arasõnda değişmektedir. Toptan ticarette ise kar marjõ bunun yarõsõ kadardõr. Gerçek marjlar, ürünün dayanõklõlõğõna ve satõşlarõn ödeme koşullarõna bağlõ olarak büyük farklõlõklar göstermektedir. 5-7

251 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) DOKAP bölgesinde ticaret ve hizmet kuruluşlarõ Trabzon Ordu Rize Bölgesel toplam Bakkal dükkanlarõ Konfeksiyon ve ayakkabõ mağazalarõ Gõda toptancõlarõ Restoranlar Berber dükkanlarõ Mobilya dükkanlarõ Fõrõnlar Elektrikli eşya satan mağazalar Kõrtasiye mağazalarõ Manav dükkanlarõ Dayanõklõ tüketim mallarõ satan mğz Kasap dükkanlarõ Toplam Toptan ve perakende ticarette oluşacak yapõsal değişimler, istihdam üzerinde güçlü bir ters etki yaratacaktõr. Büyük kentlerde son yõllarda görülen büyük marketlerin açõlmasõ eğilimi henüz DOKAP Bölgesinde etkili değildir. Böyle bir gelişmenin DOKAP Bölgesinde gerçekleşmesi ile perakende ve toptan ticaret dükkanlarõ sayõsõnõn azalmasõ beklenmelidir. Toptancõlarõn büyük bir bölümü ve perakendecilerin bir bölümü, bavul ticareti için gelen yabancõlara hizmet sunmaktadõr. Düzenli ithalat kanallarõ geliştikçe bu ticaret şeklinin ortadan kalkacağõ açõktõr. Küçük miktarlarda mal götüren alõcõlar yerine, ithalatçõlar büyük miktarda ürün satõn alacaklar ve bunlarõn nakliyesi ve dağõtõmõ için daha etkin mekanizmalar kullanacaklardõr. 1.4 Uzmanlaşmõş Ticari Hizmetler DOKAP bölgesinde uzmanlaşmõş ticari hizmetler ve bankacõlõk sektörü sayõsal verilere göre oldukça gelişkin görünmektedir itibariyle bölgedeki ihtisaslaşmõş ticari kuruluşlarõn ve banka şubelerinin sayõsõ 2450 dir. En fazla kuruluşun bulunduğu grup muhasebeciler dir. Türkiye de muhasebeciler, işletme yönetiminin ihtiyaç duyacağõ verileri üretmezler. Bu meslek grubunun asõl işlevi devletin bürokratik denetim mekanizmasõnõn getirdiği zorunlu kayõtlarõ tutmaktõr. 1 Bu rakamlar sadece sayõlarõ en fazla olan kuruluşlarõ kapsamaktadõr. Bunlarõn dõşõnda, inşaat malzemeleri ve benzin satan kuruluşlar, döviz bürolarõ, fotoğrafçõ dükkanlarõ, kuru temizleyiciler, mücevher dükkanlarõ, kahvehaneler, makine ve yedek parça satõcõlarõ, ulaşõm firmalarõ, araba ve yedek parça satõcõlarõ, tamir hizmetleri gibi çok çeşitli kategoriler bulunmaktadõr. 5-8

252 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Diğer uzmanlaşmõş hizmetler mühendislik, sağlõk, nakliye ve sigortacõlõk hizmetleridir. Bu hizmetler, genellikle üç büyük kent merkezinde yoğunlaşmõştõr ve bu yoğunlaşma ticari ve kişisel hizmetlere oranla daha fazladõr. Trabzon tek başõna uzmanlaşmõş hizmetlerin üçte birini barõndõrmaktadõr. 5-9

253 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) BÖLÜM 2 KISITLAYICI ETMENLER 2.1 Dõş Ticaretin Gelişmesini kõsõtlayan etmenler DOKAP bölgesinde uluslararasõ ticaretin büyümesi, yurtiçi pazarõn özellikleri ve BDT ülkeleriyle İran da yaşanan özel problemlerden dolayõ kõsõtlanmaktadõr. Büyük ihracat pazarlarõnõn (özellikle Rusya) ithalatõ son yõllarda önemli ölçüde daralmõştõr. Bu ülkelerle ticaret bu ülkelerin kendi iç bünyelerinde gerçekleştiremedikleri reformlar ve yasalarõn tam hakim olamamasõ gibi nedenlerle de sõnõrlõ kalmaktadõr. Benzer şekilde, BDT ülkeleri üzerinden nakliye yapmak oldukça zordur ve bu durum Orta Asya Cumhuriyetleri ne yapõlacak olan transit ticarete engel olmaktadõr. Karayollarõ ve limanlarõn kontrolü hükümetin elinde değildir ve yollarõ kontrol altõnda tutan çeteler, nakliyecilerden yüksek miktarlarda rüşvet talep etmektedirler. Bu durum DOKAP bölgesi ile Kafkasya ve Orta Asya ülkeleri arasõndaki ulaşõm maliyetlerini olumsuz yönde etkilemektedir. Avrupa ülkelerinden bu bölgelere yapõlan ulaşõm için daha güvenli alternatif yollarõn bulunmasõ bu alternatif hatlardaki maliyetleri DOKAP limanlarõndan yapõlan nakliye maliyetinin çok altõna çekebilecektir. Ticaretteki verimsiz yapõnõn bir başka nedeni de ticaret sektörünün yapõsal güçsüzlüğüdür. Bölgede uluslararasõ ticaret yapan yaklaşõk bin tüccar vardõr, ancak bunlarõn hepsi küçük ölçekli şirketlerdir. Bu durumda sevkiyatlarõn hacmi de küçük olduğundan, daha ucuz olmasõna karşõn deniz taşõmacõlõğõ yapõlamamaktadõr. Ayrõca, küçük tüccarlar, satõcõ kredileri, takas ticareti, ve ikiden fazla ülke arasõnda mal dolaşõmõnõ sağlayacak şekilde ticari düzenlemeleri kapsayan gelişkin ticaret mekanizmalarõnõ kullanamamaktadõr. Son yõllarda ticari faaliyetlerde yaşanan büyük gerileme, yüksek taşõma maliyetlerini daha da artõrmõştõr. İhracat pazarlarõna olan sefer sayõlarõ düşmüş ve mal teslim tarihlerinde belirsizlikler ortaya çõkmõştõr. İş hacmi küçük olduğundan, sunulan hizmetler de pahalõya mal olmaktadõr. Organizasyon yetersizliği, finansman eksikliği ve dõş ticaret faaliyetlerinin azlõğõ, dõş ticarette verimliliği düşürmüş ve maliyetleri yükseltmiştir. Sonuçta ortaya çõkan yüksek fiyatlar, alõcõlarõn Avrupa ve İran Körfezi ndeki alternatif arz kaynaklarõna kaymalarõna neden olmuştur. BDT ülkelerine yapõlan ihracatõn büyümesine engel olan bir başka faktör de ihracat sigortasõ ve ihracatõ teşvik eden diğer önlemlerin eksikliğidir. Türkiye de ihracatõn finansmanõ mevzuata göre uygun koşullu ihracat kredileri sadece imalatçõ/ihracatçõlara sağlanmaktadõr. DOKAP Bölgesi ihracatçõlarõ tarafõndan ihraç edilen ürünlerin büyük bölümü başka bölgelerden ihraç amaçlõ olarak alõndõğõ için bölgedeki küçük ihracatçõlarõn mevcut kredi olanaklarõndan yararlanmalarõ engellenmektedir. 5-10

254 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) Serbest ticaret bölgeleri, aslõnda, birer ticaret merkezi ve ihracata yönelik imalatõ destekleyici bir unsur olarak düşünülmüştür. Ancak, bölgede imalat sektörünün gelişmemiş olmasõ ve destek faaliyetlerinin yetersizliği sebebiyle, bu serbest bölgelerde ihracata yönelik imalat hemen hiç yapõlmamaktadõr. Bunun yanõ sõra, serbest bölgelerin küçük olmasõ, çevrelerindeki bağlantõ sanayilerinin büyümesini de engellemektedir. 2.2 Ticaret Sektörünün Verimsizliği Bölgedeki tüm ticaret şirketleri küçük ölçekli şirketlerdir. Bu durum, şirketlerin pazar geliştirme konusunda çalõşmalar yapmalarõnõ ve ticarete yönelik finansman sağlamalarõnõ engellemektedir. Türkiye ye rakip ülkelerde devletin sağladõğõ finansman olanaklarõnõn bulunduğu düşünülecek olursa, ihracatçõlar daha da büyük zorluklarla karşõ karşõya kalmaktadõrlar. Bölgedeki tüccarlarõn kapasitelerini çok fazla geliştirememiş olmalarõnõn başlõca nedeni, iki önemli tarõm ürününün pazarlanmasõnda devletin baskõn bir rol oynamasõdõr. Çay, devlete ait olan Çaykur tarafõndan pazarlanmakta, fõndõğõn pazarlanmasõ ise büyük ölçüde yine devlet kontrolündeki Fiskobirlik tarafõndan yapõlmaktadõr. Bu iki kurum pazarlamada birer tekel olmamakla birlikte, pazarda istikrarsõzlõğa yol açmaktadõr. Çayõn işlenmesinde ve pazarlanmasõndaki devlet tekeli 1980 lerin ortasõnda kalkmõş ve bu tarihten sonra, pazara birçok özel firma girmiştir sonu itibariyle, özel sektör çay işleme kapasitesi toplamõn yüzde 75 i kadardõr. Oysa özel sektörün ürün işleme ve pazarlamadaki payõ, toplam ürün miktarõnõn yarõsõndan daha azdõr. Bu şaşõrtõcõ sonuç, devlete ait olan kapasitenin özel sektörden daha yoğun olarak kullanõlmasõ sonucunda ortaya çõkmaktadõr. Devletin çay işleme kurumu (Çaykur) özel sektör karşõsõnda çok ayrõcaklõ bir konumdadõr: Bu kurum pek çok açõk ve dolaylõ korumalara mazhar olmaktadõr. Bu şartlar altõnda, özel sektörün devlete ait bir kurumla rekabet etmesi mümkün değildir. Fõndõkta da benzer bir durum yaşanmaktadõr. Normal koşullar altõnda, yurtiçindeki fiyatlar ihracat fiyatlarõna göre belirlenmektedir. Ancak bazõ yõllarda, devlet kontrolündeki Fiskobirlik, ürünü dünya fiyatlarõnõn üstünde fiyatlarla satõn almakta ve zarar doğrudan veya dolaylõ olarak Hazine tarafõndan karşõlanmaktadõr. Fiskobirliğin daha yüksek fiyat verdiği bu yõllarda, özel sektör piyasadan çekilmektedir. Bunun tersinin olduğu ve düşük desteleme fiyatlarõnõn ilan edildiği yõllarda ise özel sektör pazar payõnõ artõrmaya çalõşmaktadõr. Bu istikrarsõzlõk, kurulmuş olan pazarlama zincirlerinin devamlõlõğõnõ bozmakta ve özel sektörün işleme ve pazarlama konularõnda yapacağõ yatõrõmlarõ engellemektedir. 5-11

255 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) BÖLÜM 3 KALKINMA OLANAKLARI DOKAP için düşünülen bütün kalkõnma senaryolarõ altõnda, bölgesel gelir ve istihdamõn artõşõnda yurtiçi ve uluslararasõ ticaret, turizm, ticari ve kişisel hizmetler ve sağlõk ile eğitim sektörlerindeki uzmanlaşmõş hizmetler önemli bir rol oynayacaktõr. DOKAP bölgesinin kalkõnmasõ büyük ölçüde hizmet sektörünün büyümesine bağlõ olacaktõr. Sektör, güçlü ve destekleyici önlemler alõnmasõ durumunda bu işlevini yerine getirebilir yõlõnda olan hizmet sektörü istihdamõnõn, 2020 yõlõ itibariyle iki katõna çõkacağõ tahmin edilmektedir. Bölge nüfusunun hedeflenen gelir seviyesine ulaşabilmesi için, tüm gelişimin uzmanlaşmõş hizmetlerde gerçekleşmesi gerekmektedir. Büyük gelişme kaydetmesi gereken üç alt sektör turizm, uzmanlaşmõş ticaret hizmetleri (özellikle uluslararasõ ticaret) ve eğitim ve sağlõk sektöründeki uzmanlaşmõş hizmetlerdir. 3.1 Uluslararasõ Ticaret Türkiye, Avrupa Birliği ile yapõlan Gümrük Birliği anlaşmasõnõn gereklerini yerine getirirken komşularõ ile ikili ticaretini daha da geliştirebilir. Gümrük Birliği anlaşmasõnõn izin verdiği tüm mekanizma ve desteklerin sistematik bir şekilde ortaya konmasõ ve uygulanmasõ öncelikli olarak ele alõnmalõdõr. Dõş ticaretin finansmanõ ve uygulamada karşõlaşõlan idari sorunlarõn çözümlenmesi için KEİ ülkelerinin tümü ile ikili ticaret anlaşmalarõ yapõlmalõdõr. Ticaret anlaşmalarõ konusunda, sõnõr illerinin valilerine ve diğer yerel yetkililere bir takõm yetkiler verilmesi konusunda beklentiler vardõr. Ancak bu konuda çalõşmalar yapõlõp daha ayrõntõlõ öneriler geliştirilmelidir. 3.2 Kent merkezlerinin kendi etki alanlarõna sunacağõ hizmetler DOKAP bölgesindeki tüm yerleşmeler kendi alt bölgelerinde yaşayan nüfusa çeşitli hizmetler sunmaktadõr. Mevcut durumda, sunulan bu hizmetler kamu yönetimi konusunda yoğunlaşmõştõr. Ancak hizmetlerin, alt bölge nüfuslarõnõn artan hareketliliğine paralel olarak, bölgesel nitelikte bir kaç merkezde toplanarak çeşitlenmesi araştõrõlmalõdõr. Bu gelişme, sunulan ürün ve hizmetlerin yelpazesini genişletecek ve daha büyük çaplõ bir etki (çarpan etkisi) yaratacaktõr. Trabzon ve Ordu halihazõrda kendi alt bölgelerine çeşitli idari ve ticari hizmetler sunmaktadõrlar. Bu iki kent merkezi, daha da güçlendirilerek hem DOKAP bölgesi için hem de daha güneyde yaşayan nüfus için çekiciliği artõrõlabilir. Trabzon daki mevcut yüksek öğrenim olanaklarõ çeşitlendirilerek sadece yurtiçindeki öğrencileri değil BDT ülkelerindeki öğrencileri de çekebilecek eğitim olanaklarõ geliştirilebilir. DOKAP bölgesi, yüksek öğretim kurumlarõ açõsõndan iyi bir altyapõya sahiptir. Bölgede gelişmesi beklenen imalat sanayinin yetişmiş işgücü gereksinimi göz 5-12

256 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) önünde bulundurularak, çeşitli fakülteler tarafõndan yönetilen meslek yüksek okullarõnõn güçlenmesine önem verilmelidir. 5-13

257 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) BÖLÜM 4 KALKINMA STRATEJİSİ DOKAP bölgesi kalkõnmasõnõn hõzlanmasõnda ticaret ve hizmet sektörleri önemli birer rol oynayacaktõr. Beklenen büyümenin eşit öneme sahip iki bileşeni vardõr: uluslararasõ ticaret ve uzmanlaşmõş hizmetler. 4.1 Uluslararasõ Ticaretin Teşvik Edilmesi Uluslararasõ ticaret kõsa vadede, diğer bölgelerden gelen ürünlerin KEİ ülkelerine ihraç edilmesine dayandõrõlacaktõr. Zaman içinde, bölgenin imalat tabanõnõn gelişmesiyle bu ticaret daha da güçlendirilebilir. Kişisel hizmetlerin gelişmesinde bazõ uzmanlaşmõş sağlõk ve eğitim hizmetleri başõ çekecektir. Türkiye nin Avrupa Birliği ne üye olmasõ, sõnõr ticareti olanaklarõnõ kõsõtlayacaktõr. İthalatõn yapõldõğõ ülkelerde gerekli düzenlemelerin yapõlmasõ da bavul ve sõnõr ticareti hacminin düşmesine yol açacaktõr. Bu çerçevede, geçici ticaret faaliyetleri olduğu görünen bu ticaret yerine, ticaret rejimi kurallarõnca yapõlacak faaliyetler bölge için daha yararlõ olacaktõr. Düzenli ticaret rejimi kurallarõnca yapõlan ticaret teşvik edilmelidir. Ticaret anlaşmalarõnõn iyileştirilmesi ve serbest ticaret bölgelerinde üretim tabanõnõn gelişmesi, bu konudaki ilk adõmõ oluşturacaktõr. Ticaret anlaşmalarõ için ulusal düzeyde çaba gösterilmesi gerekmektedir. Bu çabalar, ihracatçõlar için ihracat finansmanõ ve garantisi sağlamak ve ikili anlaşmalarla ticareti teşvik etmek olabilir. Serbest bölgeler şu anda transit ticaret için kullanõlmaktadõr. Türk pazarlarõndan serbest bölgelere getirilen mallar çeşitlendirilmeli, küçük sevkiyatlar şeklinde yapõlacak ihracatõn önündeki engeller kaldõrõlmalõ ve bu bölgelerde ticaret yapmanõn maliyeti azaltõlmalõdõr. İki serbest bölgede de imalat yapõlmamaktadõr. Bu durum, kõsmen politik istikrarsõzlõğa tepkiden, kõsmen de devletin serbest bölgelerin yönetilmesi konusundaki düzenlemelerinin etkilerinden kaynaklanmaktadõr. Serbest bölgelere imalat konusunda yatõrõm yapõlabilmesi için, ticaretin uzun vadeli, geniş bir ufuğa sahip olmasõ gerekir. Bu konuda politik istikrar önemli bir faktördür. Ayrõca, serbest bölgelerdeki imalatçõlar için ek teşvikler sağlanmalõdõr. Örneğin, bu bölgelerde üretim yapacak imalatçõlarõn ürünlerinin bir kõsmõnõ yurtiçi pazarlara gümrük vergilerinden muaf olarak satabilme olanağõ araştõrõlabilir. 4.2 Kamu Hizmetleri Uzmanlaşmõş hizmetlerin gelişimi büyük ölçüde devlet tarafõndan kontrol edilmektedir. Hastane ve yüksek öğrenim kurumlarõnõn yer seçimi devlet tarafõndan yapõlmaktadõr. Bu hizmetler artõk büyükşehir statüsündeki kentlerde yoğunlaşmak yerine, Trabzon ve Ordu gibi bölgesel merkezlere dağõtõlmalõdõr. Sağlõk hizmetleriyle ilgili olarak, bölgesel hastalõklar konusunda uzmanlaşmõş 5-14

258 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) hastanelere gereksinim vardõr. Bu hastaneler hem bölgeye hem de komşu ülkelere hizmet verebilirler. 4.3 İhracat Tabanõnõn Geliştirilmesi Bölge içinde bir takõm mekansal uzmanlaşmalar olabilir. Ordu nun bölgenin hem üretim hem de ihracat merkezi olacağõ öngörülmüştür. Şu anda Trabzon da yoğunlaşmõş olan teknik ve bilimsel eğitim olanaklarõ, Ordu da da yaygõnlaştõrõlabilir. Bu kentte kurulacak yeni eğitim kurumlarõ, Trabzon daki mevcut üniversite ile bağlantõlõ olabileceği gibi bağõmsõz üniversiteler olarak da düşünülebilir. Ordu daki üretim tabanõ kõsmen BDT ülkelerinden ithal edilen hammaddeye dayalõ olacak ve üretilen ürünlerin büyük bir kõsmõ ihraç edilecektir. Ordu da ulaşõm altyapõsõnõn ve ulaşõm ve ticaretle bağlantõlõ tüm hizmetlerin gelişmesi çok önemlidir. Hizmetlerdeki bu gelişme, turizm faaliyetlerini de yakõndan ilgilendirmektedir. Bu konular bu raporun farklõ bir bölümünde sunulmuştur. 5-15

259 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) BÖLÜM 5 ÖNERİLEN PROGRAM VE PROJELER İki serbest bölgeden de hemen hiç yararlanõlamamaktadõr. Bölgedeki sanayicilerin neden bu bölgelere yatõrõm yapmaktan çekindiklerini belirlemek için en kõsa zamanda bir araştõrma yapõlmalõ, bu bölgelerin tam kapasiteyle kullanõlmasõnõ teşvik edebilmek için gerekli kurumsal önlemler alõnmalõdõr. Yönetimin iyileştirilmesi, Gümrük Müdürlüğü tarafõndan yapõlan düzenleyici müdahalelerin azaltõlmasõ ve ticaret ortamõnõn daha istikrarlõ bir yapõya kavuşturulmasõ, bu bölgelere daha çok yatõrõm yapõlmasõnõ sağlayacaktõr. Komşu ülkelerden gelenlere sunulan pazarlama altyapõsõ yetersizdir. Bölgedeki işadamlarõ dernekleri, yabancõ işadamlarõna yönlendirme ve danõşmanlõk hizmetleri verecek bir merkezi organizasyon oluşturmalõdõr. Bu hizmet başlangõçta, ticaret ve sanayi odalarõ tarafõndan sunulabilir. Daha sonra ise İzmir dekine benzer bir sabit ihracat fuarõna dönüştürülebilir. Bu fuarõn yapõsõ, konumu ve finansmanõna ilişkin düzenlemeler üzerinde daha detaylõ çalõşmalar yapõlmalõdõr. Türkiye de başarõlõ olan ihracat pazarlama modellerinden biri, bir dõş ticaret şirketinin kurulmasõdõr. Bu şirketler, kendilerine bağlõ ihracatçõlar adõna, büyük pazarlarda aktif pazarlama görevini üstlenmektedirler. Bunun yanõ sõra, pazarlamanõn geliştirilmesi ve dõş ticarete yönelik danõşmanlõk hizmetleri ve büyük pazalarda lojistik destek gibi hizmetler de sunmaktadõrlar. Bölgedeki işadamlarõ dernekleri, DOKAP ihracatçõlarõ için böyle uzmanlaşmõş bir şirket kurmanõn olanaklarõnõ araştõrmak için teşvik edilmelidir. Bölgeye yapõlacak kamu yatõrõmlarõ, uzmanlaşmõş sağlõk ve eğitim hizmetlerinin geliştirilmesi konusuna öncelik vermelidir. Yüksek öğrenimde özel sektörün eğitim hizmeti sunmasõ da mümkündür. Bu yatõrõm, kar amacõ gütmeyen vakõflar tarafõndan kurulan özel üniversitelere benzer şekilde yapõlabilir ve bölgeden yetişen iş adamlarõ, bu yatõrõmõn finansmanõnda önemli bir rol oynayabilirler. 5-16

260 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) KOD KATEGORİ İSMİ Tablo Yõlõnda KEİ Ülkelerine Yapõlan İhracat (ABD dolarõ) (1/3) ARNAVUTLUK AZERBAYCAN BULGARİSTAN GÜRCİSTAN YUNANİSTAN MOLDOVYA ROMANYA RUSYA UKRAYNA TOPLAM FEDERASYONU 1 Canlõ hayvanlar Et ve yemeklik sakatat Balõk, yumuşakçalar ve kabuklular Süt ürünleri, kuş yumurtalarõ, doğal bal, vs Hayvansal ürünler Canlõ bitkiler ve diğer bitkiler Yemeklik sebzeler, yumrular, kökler Yemeklik meyveler ve yemişler Kahve, çay ve baharatlar Tahõllar Değirmencilik sanayi ürünleri Yağlõ tohumlar ve yağlõ meyveler Zamk, sakõz, çamsakõzõ ve diğerleri Bitkisel kaplama malzemeleri Hayvansal ve bitkisel yağlar İşlenmiş et, balõk, yumuşakcalar Şeker ve şekerleme Kakao ve kakaolu ürünler Tahõl, un, nişasta ve süt içeren ürünler Sebze, meyve ve bitkiler içeren ürünler Muhtelif yemeklik ürünler Alkolsüz içecekler, ispirto, sirke

261 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) KOD KATEGORİ İSMİ ARNAVUTLUK AZERBAYCAN BULGARİSTAN GÜRCİSTAN YUNANİSTAN MOLDOVYA ROMANYA RUSYA FEDERASYONU UKRAYNA TOPLAM 23 Gõda sanayi atõklarõ Tütün ve yerine geçen ürünler Tuz, sülfür, toprak, taş Metalik maden filizi, moloz, kül Mineral yakõtlar Inorganik kimyasallar Organik kimyasallar Eczacõlõk ürünleri Gübreler Cilt ve makyaj ürünleri Öz yağlar, parfümeri, kozmetik Sabun, organik yüzey aktifleştirici maddeler Albüminli maddeler, yapõştõrõcõlar, enzimler Patlayõcõlar, pro-teknik ürünler, kibritler Fotografik ve sinematografik malzeme Muhtelif kimyasal ürünler Plastik ve plastikten yapõlmõş malzeme Kauçuk ve kauçuktan yapõlmõş malzeme KOD KATEGORİ İSMİ Tablo Yõlõnda KEİ Ülkelerine Yapõlan İhracat (ABD dolarõ) (2/3) ARNAVUTLUK AZERBAYCAN BULGARİSTAN GÜRCİSTAN YUNANİSTAN MOLDOVYA ROMANYA RUSYA FEDERASYONU UKRAYNA 41 Post ve deri, taban derisi Deri ürünleri, eyer, koşum takõmõ Kürk derisi, yapay kürk ürünleri TOPLAM 5-18

262 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) KOD KATEGORİ İSMİ ARNAVUTLUK AZERBAYCAN BULGARİSTAN GÜRCİSTAN YUNANİSTAN MOLDOVYA ROMANYA RUSYA FEDERASYONU UKRAYNA 44 Odun ve ağaç ürünleri, odun kömürü Mantar ve mantardan yapõlan ürünler Saman, vb. ürünleri Ağaç, ağaç yapõmõ ürünler, hurda Kağõt ve kağõt ürünleri Basõlõ kitaplar, gazeteler, resimler, vb İpek Yün ve diğer hayvan kõlõ Pamuk Bitkisel tekstil ürünleri, örgü dokuma, vb El yapõmõ iplik El yapõmõ tel (devamsõz) Keçe, kalõn sicim, ip, vb Halõ, hasõr ve duvar örtüsü Özel dokumalar, dantel, duvar halõsõ, nakõş 59 Empenye ve kaplanmõş dokumalar Örgü ve kroşe ürünler Örgü ve kroşe ürünlerden yapõlan malz Örgü ve kroşe olmayan ürünler ve malz Eski giysi ve diğer tekstil ürünleri Ayakkabõ, tozluk, vb Şapka ve aksesuarlarõ Şemsiye, gölgelik, koltuk değneği, kamçõ İşlenmiş tüy ve kuş tüyü, suni çiçekler Taş, alçõ, çimento ve asbest ürünleri TOPLAM 5-19

263 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) KOD KATEGORİ İSMİ ARNAVUTLUK AZERBAYCAN BULGARİSTAN GÜRCİSTAN YUNANİSTAN MOLDOVYA ROMANYA RUSYA FEDERASYONU UKRAYNA 69 Seramik ürünleri Cam ve cam ürünleri İnci, değerli taş, metal ve malzemeler Demir ve çelik Demir ve çelik ürünleri Bakõr ve bakõr malzemeler Nikel ve nikel malzemeler Alüminyum ve alüminyum malzemeler (rezerv alan) 78 Kurşun ve kurşun malzemeler Çinko ve çinko malzemeler Kalay ve kalaydan yapõlan malzemeler Diğer baz metaller, ve malzemeler TOPLAM KOD KATEGORİ İSMİ Tablo Yõlõnda KEİ Ülkelerine Yapõlan İhracat (ABD dolarõ) (3/3) ARNAVUTLUK AZERBAYCAN BULGARİSTAN GÜRCİSTAN YUNANİSTAN MOLDOVYA ROMANYA RUSYA FEDERASYONU UKRAYNA TOPLAM 82 Baz metallerden yapõlan alet ve kesiciler Muhtelif baz metal ürünleri Isõtõcõlar, makine ve mekanik eşya Elektrikli makine ve ekipman Demiryolu ve tramvay lokomotifi, vagonu Yukarõdakiler dõşõndaki vasõtalar Uçan vasõtalar ve parçalarõ Gemi, tekne ve yüzen araçlar

264 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) KOD KATEGORİ İSMİ 90 Optik, fotografik, sinematografik malzemeler ARNAVUTLUK AZERBAYCAN BULGARİSTAN GÜRCİSTAN YUNANİSTAN MOLDOVYA ROMANYA RUSYA FEDERASYONU UKRAYNA TOPLAM Saat, kol saati ve parçalarõ Müzik aletleri, parçalarõ ve aksesuarlarõ Silah ve mühimmat, parçalarõ Mobilya Oyuncaklar, oyun ve spor aletleri Muhtelif mamuller Sanat eserleri,kolleksiyon parçalarõ ve antika TOPLAM Kaynak : Türkiye nin KEİ Ülkeleri ile Yaptõğõ Dõş Ticaret,

265 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) KOD KATEGORİ İSMİ 1 Canlõ hayvanlar Tablo Yõlõnda KEİ Ülkelerine Yapõlan İhracat (ABD dolarõ) (1/3) ARNAVUTLUK AZERBAYCAN BULGARİSTAN GÜRCİSTAN YUNANİSTAN MOLDOVYA ROMANYA RUSYA FEDERASYONU UKRAYNA TOPLAM 2 Et ve yemeklik sakatat Balõk, yumuşakçalar ve kabuklular Süt ürünleri, kuş yumurtalarõ, doğal bal, vs Hayvan kökenli ürünler Canlõ ağaçlar ve diğer bitkiler Yemeklik sebzeler, yumrular, kökler Yemeklik meyveler ve yemişler Kahve, çay ve baharatlar Tahõllar Öğütme sanayi ürünleri Yağlõ tohumlar ve yağlõ meyveler Zamk, sakõz, çamsakõzõ ve diğerleri Bitkisel kaplama malzemeleri Hayvansal ve bitkisel yağlar İşlenmiş et, balõk, yumuşakçalar Şeker ve şekerleme Kakao ve kakaolu ürünler Tahõl, un, nişasta ve sütten hazõrlanan ürün Sebze, meyve ve bitkilerden hazõrlanan ürün Muhtelif yemeklik mamuller Alkolsüz içecekler, ispirto, sirke Gõda sanayi atõklarõ

266 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) KOD KATEGORİ İSMİ Tütün ve yerine geçen ürünler Tuz, sülfür, toprak, taş Metalik maden filizi, moloz, kül Mineral yakõtlar Inorganik kimyasallar Organik kimyasallar Eczacõlõk ürünleri Gübreler Cilt ve makyaj ürünleri Öz yağlar, parfümeri, kozmetik Sabun, organik yüzey aktifleştirici maddeler Albuminli maddeler, yapõştõrõcõlar, enzimler Patlayõcõlar, pro-teknik ürünler, kibritler Fotografik ve sinematografik malzeme Muhtelif kimyasal ürünler ARNAVUTLUK AZERBAYCAN BULGARİSTAN GÜRCİSTAN YUNANİSTAN MOLDOVYA ROMANYA RUSYA FEDERASYONU UKRAYNA TOPLAM Plastik ve plastikten yapõlmõş malzeme Kauçuk ve kauçuktan yapõlmõş malzeme KOD KATEGORİ İSMİ Tablo Yõlõnda KEİ Ülkelerine Yapõlan İhracat (ABD dolarõ) (2/3) ARNAVUTLUK AZERBAYCAN BULGARİSTAN GÜRCİSTAN YUNANİSTAN MOLDOVYA ROMANYA RUSYA UKRAYNA TOPLAM FEDERASYONU 41 Post ve deri, taban derisi Deri ürünleri, eyer, koşum takõmõ Kürk derisi, yapay kürk ürünleri Odun ve ağaç ürünleri, odun kömürü

267 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) KOD KATEGORİ İSMİ ARNAVUTLUK AZERBAYCAN BULGARİSTAN GÜRCİSTAN YUNANİSTAN MOLDOVYA ROMANYA RUSYA UKRAYNA TOPLAM FEDERASYONU 45 Mantar ve mantardan yapõlan ürünler Saman, vb. ürünleri Ağaç, ağaç yapõmõ ürünler, hurda Kağõt ve kağõt ürünleri Basõlõ kitaplar, gazeteler, resimler, vb İpek Yün ve diğer hayvan kõlõ Pamuk Bitkisel tekstil ürünleri, örgü dokuma, vb 54 El yapõmõ iplik El yapõmõ tel (devamsõz) Keçe, kalõn sicim, ip, vb. Halõ, hasõr ve duvar örtüsü Özel dokumalar, dantel, duvar halõsõ, nakõş Empregne ve kaplanmõş dokumalar Örgü ve kroşe ürünler Örgü ve kroşe ürünlerden yapõlan malz Örgü ve kroşe olmayan ürünler ve malz Eski giysi ve diğer tekstil ürünleri Ayakkabõ, tozluk, vb Şapka ve aksesuarlarõ Şemsiye, gölgelik, koltuk değneği, kamçõ İşlenmiş tüy ve kuş tüyü, suni çiçekler Taş, alçõ, çimento ve asbest ürünleri

268 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) KOD KATEGORİ İSMİ ARNAVUTLUK AZERBAYCAN BULGARİSTAN GÜRCİSTAN YUNANİSTAN MOLDOVYA ROMANYA RUSYA UKRAYNA TOPLAM FEDERASYONU 69 Seramik ürünleri Cam ve cam ürünleri İnci, değerli taş, metal ve malzemeler Demir ve çelik Demir ve çelik ürünleri Bakõr ve bakõr malzemeler Nikel ve nikel malzemeler Alüminyum ve alüminyum malzemeler (rezerv alan) Kurşun ve kurşun malzemeler Çinko ve çinko malzemeler Kalay ve kalaydan yapõlan malzemeler Diğer baz metaller, ve malzemeler KOD KATEGORİ İSMİ Tablo Yõlõnda KEİ Ülkelerine Yapõlan İhracat (ABD dolarõ) (3/3) ARNAVUTLUK AZERBAYCAN BULGARİSTAN GÜRCİSTAN YUNANİSTAN MOLDOVYA ROMANYA RUSYA UKRAYNA TOPLAM FEDERASYONU Baz metallerden yapõlan alet ve kesiciler Muhtelif baz metal ürünleri Isõtõcõlar, makine ve mekanik eşya Elektrikli makine ve ekipman Demiryolu ve tramvay lokomotifi, vagonu Yukarõdakiler dõşõndaki vasõtalar Uçan vasõtalar ve parçalarõ Gemi, tekne ve yüzen araçlar

269 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) KOD KATEGORİ İSMİ 90 ARNAVUTLUK AZERBAYCAN BULGARİSTAN GÜRCİSTAN YUNANİSTAN MOLDOVYA ROMANYA RUSYA UKRAYNA TOPLAM FEDERASYONU Optik, fotografik, sinematografik malzemeler Saat, kol saati ve parçalarõ Müzik aletleri, parçalarõ ve aksesuarlarõ Silah ve mühimmat, parçalarõ Mobilya Oyuncaklar, oyun ve spor aletleri Muhtelif mamuller Sanat eserleri,kolleksiyon parçalarõ ve antika TOPLAM Kaynak : Türkiye nin KEİ Ülkeleri ile Yaptõğõ Dõş Ticaret

270 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) KOD Tablo 4 Türkiye nin KEİ Ülkeleri İle Yaptõğõ İhracattaki Değişiklikler (000 dolar) (1/2) KATEGORİ İSMİ 1992 TOPLAM 1997 TOPLAM BÜYÜME ORANI 2 Et ve yemeklik sakatat 1.806, ,6 193,4 3 Balõk, yumuşakçalar ve kabuklular 2.665, ,7 248,8 4 Süt ürünleri, kuş yumurtalarõ, doğal bal, vs , ,3 220,1 7 Yemeklik sebzeler, yumrular, kökler , ,3 128,6 8 Yemeklik meyveler ve yemişler , ,0 197,4 9 Kahve, çay ve baharatlar 3.465, ,3 10,7 10 Tahõllar ,4 407,2-99,7 11 Öğütme sanayi ürünleri , ,0 580,0 12 Yağlõ tohumlar ve yağlõ meyveler 1.876, ,8 214,4 15 Hayvansal ve bitkisel yağlar , ,2 42,2 17 Şeker ve şekerleme , ,7 122,7 18 Kakao ve kakaolu ürünler , ,8 239,4 19 Tahõl, un, nişasta ve sütten hazõrlanan ürün , ,1 814,8 20 Sebze, meyve ve bitkilerden hazõrlanan ürün , ,2 292,2 21 Muhtelif yemeklik mamuller 7.860, ,1 493,9 22 Alkolsüz içecekler, ispirto, sirke 3.104, ,9 1142,5 24 Tütün ve yerine geçen ürünler , ,2 92,5 25 Tuz, sülfür, toprak, taş 8.094, ,6 76,6 26 Metalik maden filizi, moloz, kül 7.117, ,7 525,9 27 Mineral yakõtlar , ,6-7,2 28 Inorganik kimyasallar , ,7 85,3 29 Organik kimyasallar 2.873, ,2 99,4 30 Eczacõlõk ürünleri , ,9-8,4 31 Gübreler 1.867,2 887,9-52,4 32 Cilt ve makyaj ürünleri 3.747, ,4 1146,4 33 Öz yağlar, parfümeri, kozmetik 4.576, ,4 635,0 34 Sabun, organik yüzey aktifleştirici maddeler , ,5 1256,1 35 Albuminli maddeler, yapõştõrõcõlar, enzimler 463, , , 38 Muhtelif kimyasal ürünler 2.769, ,5 277,2 39 Plastik ve plastikten yapõlmõş malzeme , ,8 768,5 40 Kauçuk ve kauçuktan yapõlmõş malzeme , ,7 35,8 41 Post ve deri, taban derisi 5.281, ,2 100,7 42 Deri ürünleri, eyer, koşum takõmõ , ,1 89,1 43 Kürk derisi, yapay kürk ürünleri , ,2 577,8 44 Odun ve ağaç ürünleri, odun kömürü 3.260, ,9 310,4 48 Kağõt ve kağõt ürünleri , ,1 487,7 52 Pamuk , ,2 190,1 54 El yapõmõ iplik 5.395, ,1 598,7 55 El yapõmõ tel (devamsõz) 4.558, ,1 523,2 56 Keçe, kalõn sicim, ip, vb. 918, ,3 6606,0 5-27

271 Doğu Karadeniz Bölgesi Bölgesel Gelişme Planõ (DOKAP) KOD KATEGORİ İSMİ 1992 TOPLAM 1997 TOPLAM BÜYÜME ORANI 57 Halõ, hasõr ve duvar örtüsü 2.422, ,0 1426,9 58 Özel dokumalar, dantel, duvar halõsõ, nakõş 1.361, ,2 1942,0 59 Emregne ve kaplanmõş dokumalar 523, ,1 4722,8 60 Örgü ve kroşe ürünler 442, ,6 9221,9 61 Örgü ve kroşe ürünlerden yapõlan malz , ,3 1684,5 62 Örgü ve kroşe olmayan ürünler ve malz , ,5 890,9 63 Eski giysi ve diğer tekstil ürünleri , ,7 570,0 64 Ayakkabõ, tozluk, vb , ,2 333,3 68 Taş, alçõ, çimento, asbest ürünleri 2.560, ,6 566,3 KOD Tablo 4 Türkiye nin KEİ Ülkelerine Yaptõğõ İhracattaki Değişiklikler (000 dolar) (1/2) KATEGORİ İSMİ 1992 TOPLAM 1997 TOPLAM BÜYÜME ORANI 69 Seramik ürünleri 9.753, ,4 251,8 70 Cam ve cam ürünleri , ,2 455,6 71 İnci, değerli taş, metal ve malzemeler 413, ,2 735,7 72 Demir ve çelik 7.543, ,8 844,7 73 Demir ve çelik ürünleri , ,7 91,0 74 Bakõr ve bakõr malzemeler , ,7-70,8 76 Alüminyum ve alüminyum malzemeler 6.186, ,0 530,8 79 Çinko ve çinko malzemeler 33, ,1 6371,6 82 Baz metallerden yapõlan alet ve kesiciler 1.122, ,0 258,3 83 Muhtelif baz metal ürünleri 1.291, ,5 962,0 84 Isõtõcõlar, makine ve mekanik eşya , ,9 113,8 85 Elektrikli makine ve ekipman , ,6 213,8 87 Yukarõdakiler dõşõndaki vasõtalar , ,3 435,0 89 Gemi, tekne ve yüzen araçlar , ,2-95,3 90 Optik, fotografik, sinematografik malzemeler 3.676, ,8 86,4 94 Mobilya 8.776, ,6 286,4 95 Oyuncaklar, oyun ve spor aletleri 439, ,4 181,9 96 Muhtelif mamuller 719, ,5 786,2 TOPLAM , ,5 276,7 Kaynak : Türkiye nin KEİ Ülkeleri ile Yaptõğõ Dõş Ticaret,