Sivas ın Bir Köyünde Brusella Seroprevalansı*

Transkript

1 A r a ş t ı r m a m a k a l e s i Sivas ın Bir Köyünde Brusella Seroprevalansı* Ahmet ALİM, Levent ÖZDEMİR, Seher ARSLAN 2, Naim NUR 2, Haldun SÜMER 2 The Seroprevalance of Brucelle in Village of Sivas ÖZET Amaç: Sivas ın bir köyünde brusella seroprevalansının araştırılması Yöntem: Çalışma kesitsel bir araştırma olarak planlanmış 2002 yılı Nisan-Mayıs aylarında tamamlanmıştır. Çalışmaya basit rasgele örneklem yöntemi kullanılarak 20 yaş üzeri 2500 kişiyi temsil eden 109 kişi dahil edilmiş, 106 sına ulaşılmıştır (%97,2). Çalışmaya alınanlardan kan örnekleri toplanmış ve Brusella Aglütinasyon Testleri (Rose Bengal ve Wright) uygulanmıştır. Rose Bengal Testi pozitif olanlara Wright Testi yapılmıştır. Bireylere hastalık belirtileri, risk altındaki bireyler ve korunma yolları ile ilgili olarak eğitim verilmiş ve gerekenler tedavi edilmiştir. İstatistiksel analizde Ki-kare testi kullanılmıştır. Bulgular: Çalışmaya alınan 106 kişinin 56 sı (%52,8) kadın, 50 si (%47,2) erkektir. Yaş ile seropozitiflik arasında anlamlı ilişki bulunamamıştır. Çalışmaya alınan 106 kişiden 22 sinde Rose Bengal Testi pozitif sonuçlanmıştır. Rose Bengal pozitif 22 kişiye Wright Testi uygulanmıştır. 106 kişi değerlendirildiğinde toplam 16 kişide (%15,1) brusella seropozitifliği tespit edilmiştir. Kadınlarda seropozitiflik %5,4 iken, erkeklerde bu sıklık %26,0 ile anlamlı derecede yüksek olarak tespit edilmiştir (p<0,05). Sonuç: Brusella dünyada gelişmiş ülkeler dışında önemli ve yaygın bir hastalıktır. Türkiye sıklığın fazla olduğu ülkeler arasında bulunmaktadır. Sadece hayvancılıkla uğraşan kesim değil, bu hayvanlardan elde edilen ürünleri tüketenler de risk altında bulunmaktadır. Bu nedenle zoonotik bir hastalık olan brusella için veteriner hekimlerle işbirliği yapılması, halka hastalık, bulaşma yolları ve korunma hakkında sağlık eğitimi verilmesi, sağlık çalışanlarının konuya ilgisinin çekilmesi gerekmektedir Anahtar Kelimeler: Brusella, Seroprevalans, Rose Bengal, Wright ABSTRACT Objective: The objective was to investigate the seroprevalance of Brucelle in village of Sivas. Method: The study was cross-sectional and conducted between April and June The study population of 109 subjects was selected from 2500 individuals aged 30 years. We were able to contact 106 of them (%97.2). Blood samples were withdrawn and Brucella Agglutination test (Rose Bengal and Wright) was performed. Wright test was employed to the cases with positive Rose Bengal Test. Information about the disease, population under risk and measures for prevention was given to the cases and if required the cases were treated. Chi-Square test was used for statistical analysis. Findings: Among 106 cases enrolled 56 (52.8%) were female and 50 were (47.2%) male. No significant association was found between age and seropositivity. Among 106 cases, 22 had positive Rose Bengal Test. In Rose Bengal positive 22 cases, Wright Test was used. When 106 cases were evaluated, 16 cases (15.1%) had brusella seropositivity. Woman had seropositivity rate of 5.4%, while in male cases it was significantly different from it with a rate of 26.0% (p<0.05). Conclusion: Brusella is an important disease except for the developed countries. Turkey belongs to the group of countries with high prevalence. Not only the people deals with cattle, but the consumers are under high risk for the disease. That s why there is need of collaboration with the veterinarians, education given to the public about the disease, its spreading ways, and methods for prevention and the interest of health staff to the subject. Key Words: Brucella, Seroprevalence, Rose Bengal, Wright 1 Sivas İl Sağlık Müdürlüğü, Halk Sağlığı Laboratuvarı, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı Yazışma Adresi: Doç. Dr. Levent Özdemir, Cumhuriyet Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı, Sivas e-posta: [email protected] Bu çalışma IX. Halk Sağlığı Kongresi nde sözel bildiri olarak sunulmuştur. 19 [Geliş Tarihi: Kabul Tarihi: ]

2 Alim ve diğerleri Giriş ve Amaç Brusellozis, brusellalar tarafından oluşturulan enfeksiyöz, genellikle subakut ve kronik seyirli zoonoz bir hastalıktır. Enfekte inek sütlerinin herhangi bir pastörizasyon işlemine tabii tutulmadan tüketilmesi, peynir veya tereyağı üretiminde kullanılması, ülkemizde Güneydoğu Anadolu Bölgesi nde çiğ köfte yeme alışkanlığı önemli enfeksiyon kaynaklarındandır. Peynir, çökelek halinde bekletildiği zaman brusellanın yaşam süresi üç aya kadar çıkar. Enfekte hayvan gübresi kullanılan toprakta yetişen taze sebzelerle de hastalığın bulaşabildiği bildirilmektedir. İnsandan insana bulaşma seyrek ya da hiç görülmemektedir. Yaralı deriden veya ağızdan alınan mikroorganizma önce en yakın lenf noduna, oradan kana geçerek kemik iliğine, eklemlere, sinirlere, beyine ve özellikle de cinsel organlara yerleşerek hastalık oluşturmaya başlar. B.melitensis, B.abortus, B.suis, B.ovis, B.neotane ve B.canis olarak adlandırılan tipleri bulunmaktadır (1). İnsanlarda üşüme, dalgalı ateş ve terleme, karın ve eklem ağrısı gibi belirtilerle kendini gösterir. Ateş 40 o C nin üstünde olup, gebe kadınlarda düşüklere neden olur. Erkeklerde orşitis sonu kısırlık oluşabilir. Bazen ciddi komplikasyonlar sonu hastalık ölümle sonuçlanabilir Brusellozis tedavisinde doksisiklin ve streptomisin kombinasyonu ya da rifampisin ve trimetoprim/sülfometakzasol kombinasyonu kullanılabilir. Diğer bir seçenek rifampisinle birlikte oflakzosin kombinasyonudur (2). Sivas İl Sağlık Müdürlüğü tarafından semt pazarlarından toplanan peynirlerde Sivas geneli için toplam brusella üreme sıklığı %7,8, araştırmayı yaptığımız köyden gelen peynirlerde üreme sıklığı %22,2 olarak tespit edilmesi nedeniyle bu köyde yaşayan kişilerde brusella seroprevalansı araştırılmıştır. Yöntem Kesitsel bir araştırma olarak planlanan çalışma Sivas ın bir köyünde 2002 yılı Nisan-Mayıs aylarında tamamlanmıştır. Çalışmaya, basit rasgele örnekleme yöntemi kullanılarak toplam 4200 kişiden 20 yaş üzeri 2500 kişiyi temsil eden 109 kişi dahil edilmiş, 106 sına (%97,2) ulaşılmıştır. Araştırmaya katılanlarla katılmayanların yaş ve cinsiyete göre dağılımları arasında istatistiksel olarak anlamlı farklılık tespit edilmemiştir (p>0,05). Çalışmaya alınanlar çalışmanın amacı ve yöntemi hakkında bilgilendirilmiş ve çalışmanın etik kurul raporu alınmıştır. Alınan kan örnekleri 4 0 C de saklanarak aşı kabıyla 4 saat içinde laboratuvara ulaştırılmıştır ve serolojik testler uygulanıncaya kadar -20 o C de saklanmıştır. Örneklere Brusella Aglütinasyon Testleri (Rose Bengal ve Wright) uygulanmıştır. Rose Bengal Plate Test antijeni (B. abortus S99 ölü suşunun standardize süspansiyonundan oluşan) serum ile karıştırılmış ve 4 dakika boyunca çevrilmiştir. Sonuçlar hemen değerlendirilmiştir. Pembe renkle birlikte halka oluşumu ya da açılmayla birlikte hafif aglütinasyon (+), açılmayla birlikte karakteristik aglütinasyon olması (++) pozitif olarak değerlendirilmiştir. Wright aglütinasyon testi ile Rose Bengal pozitif olan örnekler doğrulanmıştır. Kısaca test antijeni 1/100 oranında fenol salinle seyreltilmiş ve kullanılmadan önce en az 12 saat bekletilmiştir. Bütün serumlar düzenli olarak 1/20 den 1/1280 e kadar seyreltilmiştir. Antijen ve serum bir tüp içerisinde nazikçe karıştırılmış ve 37 o C de 48 saat inkübe edilmiştir. İnkübasyon periyodundan sonra tüpler mat siyah bir fon önünde değerlendirilmiştir. Nazikçe çalkalamadan önce veya sonra tüpün dibinde aglütinasyon ve süspansiyonda berraklaşma olması pozitif sonuç olarak kabul edilmiştir. Negatif örnekler bulanık kalmış ve aglütinasyon gözlenmemiştir. Brusella maruziyeti için 1/80 titrede pozitiflik, brusellozis için 1/160 titrede pozitiflik belirleyici olarak kabul edildiğinden çalışmada 1/80 ve üzeri titrasyonu pozitif olarak kabul edilmiştir (3). Analizler Sivas il Sağlık Müdürlüğü Halk Sağlığı Laboratuvarı nda yapılmıştır. İstatistiksel analizde Ki-kare testi kullanılmıştır. Bulgular Çalışmaya alınan 106 kişinin 56 sı (%52,8) kadın, 50 si (%47,2) erkektir; yaş ortalamaları 40,9±19,6 (X±SD, yaş aralığı 20-80) olarak bulunmuştur. Yaş ile seropozitiflik arasında anlamlı ilişki bulunamamıştır. Çalışmaya alınan 106 kişiden 22 sinde Rose Bengal Testi pozitif sonuçlanmıştır. Rose Bengal pozitif 22 kişiye Wright Testi uygulanmıştır. 22 kişiden 16 sında Wright Testi 1/80 ve üzeri titrede pozitif sonuç vermiştir. Tablo 1 de Wright Testi yapılan 22 kişinin titrelere göre pozitifliği değerlendirilmiştir. Tablo 1. Kan Örneklerinde Yapılan Rose Bengal Testi ile Pozitif Bulunan Vakaların Wright Testi Titrasyonuna Göre Dağılımı (Sivas, Aglütinasyon Titresi S % <1/ ,2 1/40 2 9,1 1/ ,8 1/160 ve üzeri 9 40,9 Toplam ,0 20

3 106 kişi değerlendirildiğinde toplam 16 kişide (%15,1) brusella seropozitifliği tespit edilmiştir. Brusella seropozitifliğinin cinsiyete göre dağılımı Tablo 2 de verilmiştir. Kadınlarda seropozitiflik %5,4 iken, erkeklerde bu sıklık %26,0 ile anlamlı derecede yüksek olarak tespit edilmiştir (p<0.05). Tablo 2. Vakaların Wrigth Testi ile 1/80 ve Üzeri Titrede Seropozitif Olarak Kabul Edildiği Durumda Seropozitifliğin Cinsiyete Göre Dağılımı (Sivas, 2002) Seropozitif Seronegatif Sayı % Sayı % Toplam Kadın 3 5, ,6 56 Erkek 13 26, ,0 50 Toplam 16 15, ,9 106 x 2 =8,78, p<0,05 Tablo 3 de bruselloz için risk faktörü olup olmamasına göre seropozitiflik verilmiştir. Hayvanlarla direk temas, hijyenik olmayan et, pastorize edilmemiş süt ve ürünlerinin kullanımı, meslek gibi özellikler risk faktörü olarak kabul edilmiştir. Risk faktörü olanlarda seropozitiflik %21,5 iken, olmayanlara göre (%4,9) istatistiksel olarak anlamlı derecede farklı bulunmuştur (p<0,05). Tablo 3. Seropozitifliğin Brusella İçin Risk Faktörü Bulunup Bulunmamasına Göre Dağılımı (Sivas, 2002) Seropozitif Seronegatif Risk faktörü Sayı % Sayı % Toplam Var 14 21, ,5 65 Yok 2 4, ,1 41 Toplam 16 15, ,9 106 x 2 =5,45, p<0,05 Tartışma ve Sonuç İnsan bruselloz vakalarının sayısı süt ve süt ürünleri tüketimiyle direkt olarak ilişkilidir (3). Özellikle peynir ve kontamine mandra ürünlerinin yenmesiyle hastalık bulaşır. Çalışmanın yapıldığı bölgede pişirilmemiş sütten geleneksel yöntemlerle hazırlanan peynir üretimi sıktır. Pastörize süt kullanımının çok yaygın olmaması bölgedeki bruselloz vakalarının yüksekliğine katkıda bulunmaktadır. Sağlık Bakanlığı istatistiklerine göre Türkiye de 2002 yılında brusella vakası tespit edilmiştir (5). Sivas Sağlık Müdürlüğü verilerine göre 2002 yılında Sivas İli nde 196 brusella vakası bildirilmiştir (6). Bu alanda Alim ve diğerleri çalışmalar çoğunlukla buruselloz açısından yüksek risk taşıyan gruplar üzerinde yapılmıştır. Prevalanslar bölgeden bölgeye, ülkeden ülkeye farklılıklar göstermektedir. Erzincan İli nde yapılan bir çalışmada brusella seropozitifliği %15,5 (7), Sivas ta 2002 yılında yaşlı nüfustan 750 kişi üzerinde yapılan bir çalışmada %3,2 olarak bulunmuştur (8). Van İli nde Ceylan ve arkadaşları tarafından besicilerde yapılan bir çalışmada bruselloz seropozitifliği insanlarda Rose Bengal ile %26,7, Wrigth ile %27,2 olarak bulunmuştur (9). Aslan ve arkadaşlarının (10) Malatya da yaptıkları çalışmada brusella prevalansı %5,1, Günhan ve arkadaşlarının (11) kedi besleyenlerde yaptığı çalışmada %5,5, Beril ve arkadaşlarının (12) Manisa ilindeki risk gruplarında yaptığı çalışmada %5,7 olarak bulunmuştur. Bozkurt ve Aytaç ın Ankara da yaptığı çalışmalarında Doğankent Sağlık Ocağı Bölgesi nde yaşayan 20 yaş üzeri erişkinlerde Bruselloz prevalansı Lam Aglütinasyon Testi (LAT) ile %11,0, Serum Aglütinasyon Testi (SAT) ile %0,3 olarak saptanmıştır (13). Avrupa ülkelerinde 2000 yılında insanlarda 2847 bruselloz vakası tespit edilmiştir (14). Orta Amerika da yüksek riskli grupta yapılan bir çalışmada prevalans %45,0 (15), İspanya da brusella seroprevalansı %17,0 olarak bildirilmiştir (16). Aktif hastalığın insidans hızı (yıllık) Yunanistan da 1110/100000, Suudi Arabistan da 18/100000, Lübnan da 8,1/100000, Ürdün de 16,7-29,9/ olarak rapor edilmiştir (17-21). Suudi Arabistan da yapılan çeşitli çalışmalarda brusella seroprevalansları %15,0-22,9 arasında bulunmuştur (22-25). Dimitrov ve arkadaşları Kuveyt te yaşayan değişik uluslara mensup 1836 kişiden topladığı serumlarda brusella seroprevalansını %24,8 olarak tespit etmiştir (26). Sudan da %15,0, Gana da %6,6, Çad da %3,8, Brezilya da %30,0 seropozitiflik tespit edilmiştir (27-30). Bazı meslek gruplarında farklı hızlar bulunmuştur. Kuzey Ürdün de yüksek riskli grupta brusella seroprevalansı %8,2 olarak bulunmuştur (31). İngiltere de yapılan bir çalışmada incelenen 1052 serum örneğinde 18 kişide seropozitiflik ve yanlızca iki kişide akut brusellozis tespit edilmiştir (32). İspanya da tarım işçiierinde %3,1 (33), tıbbi atık işçilerinde %45,9 brusella seropozitifliği tespit edilmiştir (34). Avcılarda seropozitiflik %15,0 olarak bulunmuştur (35). Çalışmada %15,1 olan seropozitiflik bir çok bölgeden yüksektir. Suudi Arabistan, Kuveyt, Brezilya gibi ülkelerle ülkemizden Erzincan ve Van gibi illerde çalışmayla benzer seroprevalans hızları bulunmuştur. Çalışmanın yapıldığı köyde yaşayanların çoğu hayvancılıkla uğraşmaktadırlar. Çiğ sütten yapılan peynir, pastörize 21

4 Alim ve diğerleri olmayan süt tüketenlerde, hayvanlarla temas halinde olanlarda, mesleksel maruziyeti olanlarda (kasap, besici) seroprevalans risk faktörlerine maruz kalmayanlara göre anlamlı derecede farklı bulunmuştur. Bu bulgu riskli gruplarda yapılan diğer çalışmalarla uyum göstermektedir (30, 33-34). Çalışmada erkeklerde seropozitifliğin kadınlara göre anlamlı derecede fazla olduğu görülmektedir. Çalışmayla uyumlu olarak seropozitifliğin erkeklerde yüksek olduğu çalışmalar da vardır (8-9, 24). Bununla birlikte bazı araştırmacılar erkeklerle kadınlar arasında seropozitiflik açısından fark olmadığını bildirmişlerdir (7, 27, 30). Çalışmadaki cinsiyet farklılığının nedeni aslında mesleki farklılık olabilir. Çalışmanın yapıldığı köyde hayvancılıkla daha çok erkekler uğraşmaktadır. Brusella Dünya da gelişmiş ülkeler dışında önemli ve yaygın bir hastalıktır. Türkiye sıklığın fazla olduğu ülkeler arasında bulunmaktadır. Sadece hayvancılıkla uğraşan kesim değil, bu hayvanlardan elde edilen ürünleri tüketenler de risk altında bulunmaktadır. Bu nedenle zoonotik bir hastalık olan brusella için veteriner hekimlerle işbirliği yapılması, halka hastalık, bulaşma yolları ve korunma hakkında sağlık eğitimi verilmesi, sağlık çalışanlarının konuya ilgisinin çekilmesi gerekmektedir. KAYNAKLAR 1. Dobrean V, Opris A, Daraban S. An epidemiological and surveillance overviev of brucellosis in Romania. Vet Microbiol 2000;90: SOA Shamelian. Diagnosis and treatment of brucellosis. The Netherlands Journal of Medicine 2000;56: Bilgehan H. Klinik mikrobiyolojik tanı. Ankara: Şafak Matbaacılık;1995 ss Topçu A, Söyletir G, Doğanay M. Brusella. İnfeksiyon hastalıkları, İstanbul: Nobel Tıp Kitapevleri; 1996 p Türkiye sağlık istatistikleri, tr/extras/istatistikler/ temel2002/ t51.htm., Erişim Tarihi: Sivas istatistik yıllığı. Sağlık Bakanlığı 2003 p Göktaş P. The increase in brucellosis cases in Erzincan. Turkey. Turkish Journal of Infection 1990; 4: Sümer H, Sümer Z, Alim A et al. Seroprevelance of brucella in an elderly population in Mid Anatolia, Turkey. J Health Popul Nutr 2003;21: Ebubekir C, Hasan I, Turan B ve ark. Van iline bağlı bazı köylerde insan ve hayvan populasyonunda bruselloz seroprevalansı. Van Tıp Dergi 2003;10(1): Aslan T, Genç M, Güneş G. Brucellosis screening using wright tecqnique on some selected groups in Malatya province. Journal of Turgut Özal Medical Center 1995;2: Günhan C, Karakartal G, Büke M et al. The prevelance of brucellosis among cattle raisers. The First International Congress of Infectious Diseases, Poster Session, Beril Ö, Özlem T, Gönül D ve ark. Manisa ilindeki risk gruplarında bruselloz seroprevalansı. İnfeksiyon Derg 1998;12(4): Bozkurt Ş, Aytaç N. Doğankent Sağlık Ocağı Bölgesi nde yaşayan 20 yaş üzeri erişkinlerde bruselloz prevalansı. Ankara Üniv Tıp Fak Mec 2001;54(1): Godfroid J, Kasbohrer A. Brucellosis in the European Union and Norway at the turn of the twenty first century. Vet Microbiol 2002;90: Moreno E. Brucellosis in Central America. Vet Microbiol 2002;90: Mendez Martinez C, Paez Jimenez A, Cortes Blanco M et al. Brucellosis outbreak due to unpasteurised raw goat cheese in Andalucia (Spain), January-March 2002;8: Hadjichristodoulou C, Soteirades E, Goutzianna G. et al. Surveillance of brucellosis in rural area of Greece: Application of the computerized mapping programme. Eur J of Epidemiol 1999;15: Bikas C, Jelastopulu E, Leotsidinis M. Epidemiology of human brucellosis in rural area of North-Wetstern Peloponnese in Greece. Eur J of Epidemiol 2003; 18: Crump JA, Yousseg FG, Luby SP, et al. Estimating the incidence of typhoid fever and other febrile illnesses in devoloping countries. Emerg Infect Dis 2003; 9: Kalaajieh WK. Epidemiology of human brucellosis in Lebanon, in 1977 Medecine et Melodies Infectieuses 2000;30: Abu Saqra QM. Epidemiological aspects of brucellosis in Jordan. Eur Journal of Epidemiol 2000;16: Al Sekait MA. Seroepidemiological survey of brucellosis antibodies in Saudi Arabia. Ann of Saudi Medicine 1999;19: Musa MT, Shigidi MTA, Saeed OM. Brucellosis in humans associated with animals. Saudi Med J 1999;20: Alballa SR. Epidemiology of human brucellosis in Southern Saudi Arabia. J of Tropical Medicine and Hygiene 1995;98: Ali MM, Lal B, Reddy R. Brucellosis in a rural community. Saudi Medical J 1998; 19: Dimitrov TS, Panigrahi D, Emara Met al. Seroepidemiological and microbiological study of brucellosis in Kuwait. Med Princ Pract 2004 Jul-Aug;13(4): El Ansary EHH, Mohammed BA, Hamad ARA et al. Brucellosis among animals and human contacts in Eastern Sudan. Saudi Medical J 2001;22: Kubuafor DK, Awumbila B, Akanmori BD. Seroprevolence of bruscellosis in cattle and humans in the Akwopim- South district of Ghana. Public health implications. Acta Trop 2000;76:

5 29. Schelling E, Diguimbaye C, Daoud S et al. Brucellosis and Q fever seroprevalances of nomadic pastoralists and their livestock in Chad. Prev Vet Med 2003;61: Martinez JEL, Teran CM. Brucellosis in Mexico: current status and trends. Vet Microbiol 2002;90: Abosheda MN, Odeh JS, Abuessud M et al. Seroprevelance of brucellosis among high risk people in nothern Jordan. Int J Epi 1996; 25: RJ Henderson. Brucellosis in the dairy forming community and allied workers of Worcestershire. Lancet 1967;290: Alim ve diğerleri 33. Villamarin Vazquez JL, Chiva NF, Arnedo PA. Seroprevelance of brucellosis in agricultural workers living in Coastal Areas of Castellon, Spain. Salud Publica De Mexico 2002;44: Hernandez BL, Niveas PA, Castillo MJC. Seroprevalence of brucellosis in the workers of a plant of treatment of sanitary wastes. Med Clin 2003;120: Deutz A, Fuchs K, Schuller F et al. Seroepidemiological studies of zoonotic infections in hunters in South-Eastern Austria: prevelances, risk factors. Berliner und Munchener Tierarztliche Wochen Schifrt 2003;116: