ERZURUM - ILıCA i ALACA KÖYÜ CAMİİ

Transkript

1 ...:!A"-.Ü!<..,-,TL!ü!!.r~k~ya!Ut~A!!.rs;aşwtı~rm!!!;a!UI!!.!ar'-!.l ~E.!!nş!ı.lt~tU!,;!.şü!!..!!D~erg~sl!... ""Sao.ıY~1,!;.!18~E!..!rz<!!.u!..lru~m!!..."'-20l/,lOul ---: ERZURUM - ILıCA ALACA KÖYÜ CAMİİ Dr. Hüseyn YURTTAŞ bulunmaktadır. zurum'un yaklaşık 36 km. batısında, Erzurum - Kandll - Aşkale esk olu üzernde, ana yoldan 2 km. kadar kuzeydek Alaca Köyü'nde Camn grş üzernde yer alan ktabeye göre H. 1 M. l699 tarhnde nşa edlmştr. Dört beyt halndek guzel br suius le yazılmış olan ktabe şöyledr (Resm: 6): \\\\~1. 1- Eyled Cam bnasın kıldı bunyld.1 us111 EylesUn Bar Taala etdug vakfı kabl!. 2- Eyleye daru's-selam ol vakıfın meskfuıını Cennet- l'la çnde hem cvar ola ResuL. 3- Devletn dam muammer eyleye Rabbu'ı 'a'ıa. Devlet dareyn ola hem olmaya herkz meloi Atatürk Ünverstes Fen-Edebyat Fakültes Sanat Tarh Bölümü.

2 -216- H. Yurttaş: Erzurum-Ilıca! Alaca Köyü Cam 4- Sahb'ül-hayrat haza Mustafa bn- Mezıd Ruhu çn fatha ma'as- salılt ber-resoi." Sene ı ı ı ı" 1- Cam bnasını yaptırdı, bunu asıl bna kıldı. Allahı,ı.Taala yapmış oldugu vakfı kabul etsn. 2- O vakıfın meskenn Selam ev kılsın. Cennet- Ala'da Peygambere komşu ola. 3- Yüce Allah, devletn ebed kılsın. İk dünyası devlet olsun, asla mahzun olmasın. 4- Bu hayır sahb Mezd ogıu Mustafa, Resulullah'a sal.t le beraber ruhu çn fatha Sene H. II 1I/M Ktabeden anlaşıldığı üzere Camy, Mezd oglu Mustafa yaptırmıştır. Camy yaptıran kşnn kmlg hakkında belgeye dayanan hçbr blg yoktur. Sadece köy halkı arasında Mezd oğlu Mustafa, Hacı Mustafa Paşa olarak blnmektedr. Ancak Camy yaptırdığı 1699 tarhnden önce, bölgeye ne zaman geldg, ne gb br şle meşgulolduğu, nerede vefat ettğ gb sorulara, belgeye dayalı br cevap vermek mümkün değldr. Camy yaptıran aleye mensup Süleyman Çgdem'n verdg blglere göre, Mezd oglu Mustafa'nın halk arasında "ıspaha" (spah) bey olarak bölgeye geldğ blnmekte mş. Alaca le lgl Osmanlı kaynaklarındak en esk blg, tarhl ve 998 numaralı Muhasebe- Vlayet- Dyar-ı Bekr ve Arab Zü'l- Kadryye Defter'nde bulunmaktadır!. Erzurum Abad'a bağlıdır. Alaca 7000 akçelk br gelre sahp görülmektedr. Bu gelrle Alaca'nın, görevlendrlecek brne tımar olarak verlebleceğ göz önünde bulundurulmalıdır. Mezd oğlu Mustafa'nın sülalesnden gelen kşler hala Alaca'da ve Erzurum'da yaşamaktadırlar. PUn ve mmar özellkjer: Cam, çten ı 1.35 x 9.30 m. ölçıllernde dkdörtgen br alan üzerne kurulmuştur (Plan). Dört ahşap drek tarafndan taşınan, ahşap ört!lye sahptr. Köyün güneydoğu kesmne kurulan Camnn dört br tarafı bahçe le çevrldr. Önceler etrafında başka br yapı yokken, daha sonra batısına mam çn lojman mahyetnde küçük br yapı, kuzeyne de br son cemaat yer eklenmştr. Günümüzün nşaat malzemesyle eklenen bu son cemaat yer, Cam grşnn dışarıdan görünmesn engellemektedr (Resm: 1-2). Dıştan moloz taş örgüye sahp duvarlarda üç sıra ahşap hatıl kullanılmıştır. Bu hatıllar 0.25 m. kalınlıkta ve 1.25 m. 1 Muhasebe- Vlayet- Dyar-ı Bela ve Arab ve Zl'I-Kadryye Defter (937/1530) I,II, Ankara, 1998.

3 ...!:la...u~ 'wt...u!!.r~k.ı"ya~t..aa!!.r:sas""ltl~rm~a~i!!.!.n""","e... ns.."t",tus",-ü!!.... D""erg~sı... ""Sa...y... ı ",18~E,-,rz",u... ru...m"-",20,,,o,",,1 ----=-2 ı7- aralıklarla yerleştrlmş olup, Camnn dört duvarında da yer almaktadır (Resm: 3 4). Alaca Cam'nde moloz taşın yanı sıra, duvarların bazı bölümlernde, duvar köşelernde, grşte ve mhrapta düzgün kesme taş kullanılmıştır (Resm: 5). Camn çersn doguda, güneyde ve batıda kşerden toplam altı pencere aydınlatmaktadır. İçe dogru genşleyen bu pencerelerden kuzeybatıdak sonradan kapatılarak br nş olarak kullanılmış, kuzeydogudak se küçüıtülerek orjnal şekl bozulmuştur. Pencerelern orjnal demr parmakhkları ve ahşap söveler sökülmüş, yerlerne plastk dograma pencereler takılmıştu. Kuzey cephenn ortasında yer alan grş, basık kemerl ve sadedr. Ktabe de bu basık kemern üzernde yer alır (Resm: 6). Pencerenn bulunmadıgı kuzey cephedek grşn dogusunda, dlml kemerl yüzeysel küçük br nş bulunmaktadır. Kemer köşelklerndek dareler çersnde, brer altı kollu yıldız yerleştrlmştr. Bu nş, zemnden yukarıdadır ve br mhrap nş olarak kullanılmıştır (Resm: 7). Cam örtüsüilü taşıyan ahşap drekler, 0.30 x 0.30 m. ölçülerndedr. Ayakların taşıdıgı büyük krşler, dogu-batl dogrultusunda atılan ahşap konsollara oturmaktadır. Bunlar, ayakların başlıkları gbdr. Üst örtü de bu ahşap krşlere dört yönden uzatılan küçük ahşap krşlere bndrlmştr. Örtü, 197D'l yıllarda onarım görmüştür 2 (Resm: 8). Camnn kuzey kesmnde, k ana ahşap taşıyıcı le bunların arasına yerleştrlmş k küçük ahşap drek tarafından taşınan mahf! kısmı yer almaktadır. Mahfln orta bölümü çerye dogru taşırılarak br uzantı oluşturulmuştur. Bu kısım mahflde br yükselt meydana getrmektedr k bunu müezzn mahfıl olarak tanımlamak mümkündür. Bu uygulama, Erzurum camernde de yaygındır. Mahfl ahşap korkuluga sahptr (Resm: 9). Mhrap mukarnaslı br yaşmaga sahp olup, üç yönden düz slmelerle çerçevelenmştr (Resm: ıo). Mukarnaslar sade ve basttr. Kavsara kısmı üç yönden, zencrek geçmel br bordürle sınırlandırılmıştır. Bu bezemel kuşak, mhrabın ç köşelernde sütünce ntelgndek yuvarlak kestl slmenn üzerne, kavsaranın alt sınırına kadar ndrlmştr. Adeta br kavsara kemer mahyetndek bu süsleme, kemer şeklnde olmayıp, alt kenarı açık dkdörtgen bçmndedr (Resm: ll). Alaca Cam'nn mnber yendr (Resm: 12). Mnares ahşap olup, sacla kaplanmıştır (Resm: 1,2). Kades kuzeybatı köşede beden duvarından çıkıntı yapmıştır. çatı sevyesne kadar moloz taş örgülü kade, bu sevyeden sonra ahşap olarak devam etmektedr. Şerefe kısmından hemen sonra, ahşap dkmelerle taşınan külah yer alır. Petek kısmına yer verlmemştr. Mnareye, camnn çersnden, mahfiden çıkılmaktadır. Bu tür mnareler yne Erzurum'da bazı camierde bulunmaktadır. 2 Ahşap tavanın onarım gördü~ünü Alaca Köyü saknlernden Hakkı Eşsz söylemştr.

4 -218- H. Yurttaş: Erzurum-Ilıca! Alaca Köyü Cam Camn ç, son yıllarda yaglı boya le boyanmış, duvarlar zemnden yaklaşık 1 m. 'ye kadar ahşap lambr le kaplanmıştır. Toprak olan damın üzer pramdal çatı le örtülmüştür. Fazla br süslemenn görülmedg Cam, sade mmars le dkkat çekmektedr. De~erlen~rme Alaca Cam, gösterdg plan ve düzenlenş tbaryle Erzurum'dak ahşap drekl camlere benzemektedr. Osmanlı dönemnde nşa edlen bu camler küçok boyutlu, sade ve bast br mmarye sahptrler. Erzurum'dak bu tür camlern çersnde en esk tarhl olanı Ayaz Paşa Cam'dr. H. 966 / M tarhl yapı, Erzurum vallernden Ayaz Paşa tarafından yaptınımıştır. Mnaresnn yer ve malzemesyle farklılık gösteren Camn ç düzenlemes Alaca Cam le aynıdır. Yne aynı tarz camlerden Yukarı Mumcu Cam H / M. 1604, Hacı Cuma Cam H. 1040/ M. 1630, Gürcü Mehmet Paşa Cam H. 1058/ M. 1648, Yegen Aga Cam H / M. 1661, Kasım Paşa Cam 1078/ M. 1667, Al Paşa Cam H.II05 / M. 1693, Karaköse Cam XVII. Yüzyıl, Kırmacı Cam XVII. Yüzyıl, 1hmal Cam H.1127 / M. 1715, Zeynel Cam H. 1162/ M. 1749, Kadana Cam H. 1165/ M. 1751, Taş Mesct H. 1178/ M (Vaktyes), Köse Ömer Aga Cam H / M.I771, Mehd Efend Cam H / M. 1795, Esat Paşa Cam H / M. 1852, Taş Cam 1323/ M gb örnekler bu tptek camern sevlerek uygulandıgını ortaya koymaktadır. Sayılan tüm örneklerde dört ahşap drekle taşınan, çten ahşap, dıştan toprak dam örtülü camier, yöre klmne uygun br mmar serglerler. Bu cam tpnn çokça terch edlmesndek en büyük sebep, malzemenn elde edlşnde ve camn nşasındak kolaylıktır. Erzurum Ulu Cam'nn lk nşasının da ahşap oldugunu Evlya Çeleb'nn Seyahatnames'nden 4 ö~enmekteyz. Eserde, Camnn kyüz ahşap drekl oldugu fade edlmektedr. XVII. Yüzyıldan sonrak onarımıarda taşıyıcılar ve örtü sstem taş ve tuglaya dönüştürülmüş olmalıdır~. Dger br neden de, özellkle kış şartlarında daha sıcak br ortamın elde edlmesdr. Çünkü kubbel mekanların nşası daha zor ve masraflıdır. 3 Camlerle lgl ayrıntılı blg çn bkz. Abdürrahm Şerf Beygu, Erzurum Tarh, Anıtları, Ktabeler, İstanbul, 1936.; İ. Hakkı Konyalı, Abdeler ve Ktabeler İle Erzurum Tarh, İstanbul, 1962, s ; R. Hüseyn Ünal, " Erzurum İl Dahlndek İslam Devr Anıtları Üzerne Br İnceleme", Edebyat Fakültes Araştırma Dergs, Sayl:6, (Nsan 1973), Erzurum, 1974, s ; Hamza Gündogdu, "Geçmşten Günümüze Erzurum ve Çevresndek Tarh Kalıntılar", Şehr- Müb&rek Erzurum, Ankara, 1989, s Mehmed Zılllogıu Evlya Çeleb, Evlya Çeleb Seyahatnames, 1-2, İstanbul, 1966, s.soi. 5 Konu le lgl olarak 1. Hakkı Konyalı, Abdeler ve Ktabeler İle Erzurum Tarh, İstanbul, 1960, s. 262.; Aptullah Kuran, "Anadolu'da Ahşap Sütunlu Selçuklu Mmars", Malazgrt Armağanı, Ankara, 1972, s ; Haluk Karamağaralı, "Erzurum Ulu Cam", Yıllık Araştırmalar Dergs, III, Ankara, 1981, s

5 ~A,,-.t)~.,-,T~Il!!.rk~ ıjya!ut.j:laı.ı.ra!llswtı... rmıwall1lall.lr.ı.! 4t.Epws!!!t"-!tll~sll~D~er... g=ls,-s,-<!a!.iy.lı1",8... Erz...".ur~u... m...,,20""o~1 ~-219- Ayrıca ahşabm nsan tabatında daha sıcak br etk bıraktıgı blnmektedr. Yöre svl mmar örneklernde de ahşap kubbe (kırlangıç veya karlangoç) çokça kullanılmıştır. Özellkle Erzurum evlernn "tand/rev" dedgmz mekanında bu örtü, vazgeçlmez br mmar unsurdur. Yne ahırlarda, "pasn (jrtü" adı verlen ahşap bndnnelerle meydana getrlen örtü terch edlmştr. Bütün bunların yüzyıllar boyunca kullanılmış olması yukarıda belrtt~mz nedenlerden kaynaklanmış olsa gerektr. Çevre köylerde ahşabın hem camlerde ve hem de svl mmarde vazgeçlmez yapı malzemes olması, Erzurum'u çevreleyen dagların br zamanlar sarı çam orınanlarıyla kaplı oldugu şeklndek düşüncey destekleyeblr düşüncesndeym. Ayrıca ahşabın elde edlşnde ve naklyesndek kolaylık, yöre nsanını, meskenlernde ve badethanelernde agacı bolca kullanmaya yönlendrmştr. Alaca Cam'nn, Erzurum CamIeryle dger br benzer yanı, kuzeybatı köşede yer alan çten ahşap, dıştan sacla kaplanmış mnaresdr. Yne nşasının kolay, malzemesnn haff oluşu nedenyle terch edld~n düşündü~ürnüz bu tür mnarelern en erken tarhl olanını tespt etmek pek mümkün degldr. Ahşabm dış etkenlere karşı dayanıksız oluşu nedenyle bu mnareler zamanla yenlenmş olmalıdır. Ahşap gövdel mnarelern orjnalnde sacla kaplı olmadıkları muhakkaktır. Sacla kaplama yüzyılımızdak br uygulamadır. Sade ahşap kaplamalı mnareler yakın zamana kadar az sayıda da olsa mevcuttu. Böyle br mnare, yakın çevrede Yusufel'nn Ögdem Köyü Cam mnaresnde görülmektedr (Resm: 13). Bu tür mnare1ern Erzurum'dak en erken tarhl olanını XVI. Yüzyıla kadar götürmemz mümkündür. Erzurum'da 15 cvarında camde ahşap mnarenn yer alması, ktçtmsenecek br rakam degldr. Ahşap mnarel camlerden brkaçı Yukarı Mumcu Cam, Hacı Cuma Cam, Karaköse Cam, Emr Şeyh Cam, Aşagı Habb Efend Cam (Resm: 14) dr. Alaca Cam, üzernde yer alan ktabes ve mmarsyle, ahşap drekl camler çersnde öneml br yere sahptr. Bu nedenle Camn korunması, mmarsne uymayan eklentlern kaldırılarak orjnal1g;nn muhafaza edlmes gerekmektedr.

6 -220- H. Yurttas: Erzurum-Ilıca! Alaca KUyn Cam, ", \, ~::ı..., :, rı,, d f rt.... ı. :::.h,! tl::::::::::. "... ~.. ~. Btzuıum / Ihca- Alaca KQyü Catn plan Mlöves (.18._)

7 ----<ıa!.!-,-"ü,,-,t...u",r""k"" Yl.l!a,,-tA...,ra",stı...r...,m",a""la..,r... 1""E""ns""ö""'tU,.,s",U...D""e"",rg""s""--,S",,a... y,-,11""s'--"'er""z"'u...,ru...m...2""oo"'1'-- -:-.ııl- Resm: 1 - Erzurum-Ilıca / Alaca Köyü Cam, kuzeyden. Resm: 2 - Erzurum-Ilıca / Alaca Köyü Cam, batıdan,

8 -222- Hı Yurttas: Erzurum-Ilıca! Alaca Köyü Cam Resm: 3 - Erzurum-Ilıca / Alaca Köyü Cam, dogtidan. Resm: 4 - Erzurum-Ilıca / Alaca Köyü Cam, güneyden.

9 ...2lA~.~Ü...T",-U!!jrl!!k,ı,ı'YlJla.Lt A~ra!stıı!!r!..!m!!!a!-"la!!n.!.BE!!nsl.!tjı.ııtUlllls:l!.U..ı.D:.!:e.urg;.ı:ls~ -=S~aZ!Ylwı~8~E!l.rz~uruul.!m!...:l:20:.ı:O,-!ı..;;-223- Resm: 5 - Erzurum-Ilıca Alaca Köyn Cam, duvar ve hatıllar. Resm: 6 - Erzurum-Ilıca Alaca KöyU Cam, ktabe.

10 -224- H. Yur«!!,; Erzurum-Ilıca!AI!!ca Klly!! Cam Resm: 7 - Erzurum-Ilıca / Alaca Köyü Cam, nş. Resm: 8 - Erzurum-Ilıca / Alaca Köyü Cam, ç örtü.

11 ...L!A"-'.U~ 'c..!tull.ijrk!!l!"yı.!a!!.tl!a~ra!us:>!tır~m!!la~la!!.r,,",1 E""n,..s:>!ttll~sU..D".;e...rg...",s...ş""Iıı.:.Y,-,1I""S'-JE...r1...u",r""u... m,-2",o",o... ı ---"-225- Resm: 9 - Erzurum-Ilıca / Alaca Köyü Cam, mahf!. Resm: 10 - Erzurum-Ilıca / Alaca Köyü Cam, mhrap.

12 -226- H. Yurttaş; [nurum Ilıca! Alaca KöyU Cam Resm: II - Erzurum-llıca Alaca Köyü Cam, mhrap. Resm: 12 - Erzurum-Ilıca Alaca Köyü Cam, mnber.

13 ..,.aa...ü.ı.: :...T~Ut!.!r..l!k.ı.ı y;aa.ı.t A~ral.StıUrumWaUla!!!r..!.1!öE.ı.ı;ns!.IJt~tU!!!s~U..ı.D~e!..lrı:oı;s!!....S!.!!a.ıJYII.J1!;ll8""El<Jn.Al!uruu!.!!m~2.ıı:OOI!,!1,--...;-227- Resm: 13 - Artvn-Yusufel / Ögdem Köyü Cam Mnares Resm: 14 - Erzurum-Aşa~ı Habb Efend Cam Mnares

14