Atom ve Periyodik Sistem. Ünite

Transkript

1 Ünite 2 Atom ve Periyodik Sistem KİMANIN TEMEL KANUNLARI 44 ATOMUN TEMEL TANECİKLERİ 67 ATOM MODELLERİNİN TARİHSEL SERÜVENİ 89 PERİODİK SİSTEMİN GELİŞİMİ 102 ÖZELLİKLERDE PERİODİK DEĞİŞİM

2 KİMANIN TEMEL KANUNLARI ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM Antoine Laurent de Lavoisier ilk defa bilimsel ölçme ve deneyler yaparak Kütlenin Korunumu Kanununu ortaya çıkarmıştır. anma olayını bugünkü anlamda açıklayıp oksijenin metallerle verdiği bileşiklerin metal oksitler olduğunu göstermiştir. Lavoisier, içerisinde hava olan cam balon içerisine bir parça kalay atıp ağzını kapatmış ve bunları tartmıştır. Daha sonra ağzı kapalı cam balonu ısıttığında beyaz renkli tebeşir tozu gibi bir maddenin (kalay oksit) olduğunu görmüştür. Son durumda cam balonu tarttığında ilk tartımdaki kütleyle aynı olduğunu görmüştür. Kimya ile simyayı birbirinden farklı kılan en önemli etken, elbette ki kimyanın ölçmeye dayalı olmasıdır. Bazı deneylerin yapılması ve bu deneylere ait sonuçlardan yola çıkarak hipotezler kurulup, teoriler geliştirilmesi kimyayı günümüzde bir bilim haline getirmiştir. Kimyasal reaksiyonlar sonucunda oluşan değişimler ile ilgili dört tane temel kanun vardır. 1. Kütlenin Korunumu Kanunu Kimyanın en önemli kanunlarından birisi olan kütlenin korunumu kanunu Antoine Laurent de Lavoisier tarafından oluşturulmuştur yılında Fransız kimyacı Lavoisier yanan maddelerin havanın oksijeniyle birleşmesinin bir sonucu olduğunu deneysel olarak göstermiştir. apmış olduğu deneyi, kapalı bir kapta gerçekleştirmiş, kabın tepkime sonundaki toplam kütlesinin başlangıçtaki kütleye eşit olduğunu göstermiştir. Kimyasal tepkimelerde atomların cinsi ve sayısı değişmediğinden toplam kütlede de bir değişim olmaz. ani tepkimeye giren maddelerin kütleleri toplamı, tepkime sonunda oluşan maddelerin kütleleri toplamına eşittir. Örneğin; Kalsiyum elementi ile kükürt elementinin tepkimesi sonucu kalsiyum sülfür bileşiği oluşur. Bu olayda kütlenin korunumu kanunu gösterilecek olursa; şeklindedir. Kalsiyum (Ca) + Kükürt (S) SORU Magnezyum (Mg) ve azottan (N) oluşan bir bileşikte kütlece % 28 azot bulunmaktadır. Bu bileşiğin 20 gramında kaç gram Mg bulunur? Kalsiyum sülfür (CaS) Bileşiğin % 28'i azot ise % 72'si magnezyumdur. 100'de 72 ise 20'de? A) 16,2 B) 14,4 C) 12?= 14,4 gram Mg bulunur. D) 7,2 E) 4,8 anıt B a b (a) resminde dereceli silindirde görülen sıvı, soldaki behere dökülüp bir karışım oluşturuluyor. (b) resminde oluşan karışımın toplam kütlesinin başlangıçtaki toplam kütleye eşit olduğu gözleniyor. 44 SORU X kütlesi (g) X 3 kütlesi (g) X elementinin değişen miktarlarına karşı, oluşan X 3 kütlesi grafikte verilmiştir. Bileşikteki X ve elementlerinin kütlece birleşme oranı c m m X m kaçtır? A) B) C) D) E) 5 3 Grafiğe bakıldığında 2 gram X harcandığında 5 gram X 3 oluşmuştur. 52= 3 gram harcanır. m 2 Kütlece birleşme oranı c m X m = tür. 3 Soru anıt A

3 CH 4 + 2O 2 S CO 2 + 2H 2 O 3,2 g x g 8,8 g 7,2 g ukarıdaki tepkimede harcanan O 2 kütlesi kaç gramdır? A) 16,4 B) 14,8 C) 13,6 D) 12,8 E) 10,4 36 gram karbon (C), hidrojenle (H) birleşerek 40 gram bileşik oluşturmaktadır. Buna göre, bileşikteki hidrojenin kütlece %'si kaçtır? A) 10 B) 25 C) 30 D) 40 E) 50 Kütlenin korunumu kanununa göre tepkimeye giren ve tepkimeden çıkan maddelerin kütleleri toplamı eşit olmalıdır. 3,2 + x = 8,8 + 7,2 x= 12,8 gram anıt D anıt A ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM Kütle (g) 9,6 4,2 Zaman 0 X ve elementlerinden Z bileşiğinin oluşması sırasında toplanan verilerle yukarıdaki grafik çizilmiştir. Bu grafiğe göre, I. Başlangıçta toplam kütle 19,2 gramdır. II. Oluşan bileşik 15 gramdır. III. Bileşiğin kütlece % 64'ü X'tir. A) alnız I B) alnız II C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III X Grafiğe göre başlangıçta 9,6'şar gram X ve vardır. Başlangıçtaki toplam kütle 9,6 + 9,6= 19,2 gram olur. Grafiğe bakıldığında X'ten 9,6 4,2= 5,4 gram kullanılırken 'den 9,6 gram kullanılmıştır. Oluşan bileşik 5,4 + 9,6= 15 gram olur. 15 gram bileşikte 5,4 g X 100??= % 36'sı X'tir. anıt C X Bir bileşiği oluşturan X ve elementleri bir daire diliminde kütlece ifade edilmiş olup, dilimler özdeştir. X Buna göre, m 1 I. X ve 'ler arasındaki kütlece birleşme oranı c m m = 'ü. t r 3 II. 8 gram bileşiğin 6 gramı 'dir III. Bileşiğin kütlece % 20'si X'tir. A) alnız I B) alnız II C) I ve III D) II ve III E) I ve II anıt E 45

4 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM Joseph Proust ( ) 2. Sabit Oranlar Kanunu 1799 yılında Fransız kimyacı Joseph Proust tarafından ortaya konulmuştur. Bu kanuna göre, bir bileşiği oluşturan elementlerin kütleleri arasında sabit ve değişmeyen bir oran vardır. Bileşiğin miktarı değişse de bileşiği oluşturan elementlerin kütlece birleşme oranı hiçbir zaman değişmez. Örneğin; Kalsiyum ve kükürt elementlerinden oluşan CaS bileşiğinde elementlerin kütlece birleşme oranı 5/4 tür. ani her 5 gram kalsiyumun tamamen tepkimeye girebilmesi için 4 gram kükürt elementi gerekmekte ve tepkime sonucunda kütlenin korunumu yasasına göre 9 gram CaS bileşiği oluşmaktadır. Ca nın kütlesi S nin kütlesi CaS nin kütlesi 5 gram 4 gram 9 gram 15 gram 12 gram 27 gram 40 gram 32 gram 72 gram Buna göre, CaS'deki elementler arasında sabit oran m Ca m S = 5 4 Not olur. Bileşiği oluşturan elementler arasında sabit bir oran olduğuna göre bileşikteki elementlerin kütlece yüzdeleri de sabittir. Hidrojenin kütlesi(g) Hidrojenin kütlesi(g) Oksijenin kütlesi(g) H 2 O bileşiğinde H 2 O bileşiğinde elementlerin kütlece birleşme m m oranı 1 oranı H H 1 = = dir. m dir. m O 8 O 8 ukarıdaki grafikte hidrojen ve oksijen elementlerinin değişik kütlelerde birleşmesine ait değişim ukarıdaki grafikte hidrojen ve oksijen elementlerinin görülmektedir. değişik kütlelerde birleşmesine ait değişim görülmektedir. 7 gram Fe ile 4 gram S birleşirse 11 gram FeS bileşiği oluşur. FeS nin elementlerinden oluşumunda bu oran değişmez. mfe 7 mfe 7 ms 4 m = ise m =, S 4 FeS 11 m = FeS 11 FeS nin elementlerinden oluşumuna ait aşağıdaki grafikleri çizebiliriz. Elementlerin kütlece birleşme oranı (m Fe /m S ) FeS'nin kütlesi (g) UARI Fe'nin kütlesi (g) S'nin kütlesi (g) Elementlerin harcanan kütleleri (g) Fe S 11 FeS'nin kütlesi (g) Bileşiği oluşturan elementler arasındaki birleşme oranı değişecek olursa aynı elementler ile yeni ve farklı bileşikler oluşturulmuş olur. MgO ve MgO 2 bileşiklerinde elementlerin kütlece birleşme oranları sırasıyla = ve = 'ü. t r ukarıdaki bileşiklerden de görüldüğü gibi aynı elementlerin oluşturduğu farklı formüle sahip bileşiklerdeki kütlece birleşme oranı farklıdır. 46 SORU Al 2 S 3 bileşiğinde alüminyumun kükürtle 9 kütlece birleşme oranı dır. 16 Buna göre, 48 gram kükürt kaç gram Al 2 S 3 bileşiğinde bulunur? A) 56 B) 65 C) 75 D) 95 E) gram Al ile 16 gram S'den 25 gram bileşik oluşur. 16 gram S'den 25 gram bileşik oluşursa 48 gram??= 75 gram bileşik oluşur. anıt C Soru

5 ÜNİTE ÜNİTE Buna göre, 36 gram X23 bileşiği elde etmek için en az kaç gram gereklidir? A) 24 B) 22 C) 18 D) 16 E) 12 X2 için 1 X 3 = 2 8 XS3 S4 2X = = > 18 g bileşik gram bileşik için 12 gram gerekli ise 36 gram??= 24 gram gereklidir. X23 için 1 anıt A m 7 X bileşiğinde elementlerin kütlece birleşme oranı c m X m = 4 tür. m Buna göre, X23 bileşiğindeki kütlece birleşme c m X m oranı kaçtır? A) 3 2 B) 4 7 C) 7 6 D) 6 7 E) X bileşiği için & X23 için & X 7 = 4 2X = & anıt C X3 bileşiğini oluşturan elementlerin kütlece birleşme oranı mx m = 2 tür. 3 B) 40 C) 50 D) 60 B) X2 X 2 = 1 X 2 1 = & Bileşiğin kütlece % 50'si olur. E) 90 X3 bileşiğinin kütlece % 60'ı olduğuna göre, aşağıdaki bileşiklerden hangisinin kütlece % 50'si X'tir? A) X X 2 = 3 3 X2 için & Buna göre, X2 bileşiğinin kütlece yüzde kaçı 'dir? A) 20 X3 için & C) X23 D) X2 E) X25 anıt C Bileşiğin % 60'ı ise % 40'ı X'tir. X 2 = 1 X 2 1 X2 bileşiği alındığında = & olur X3 için & X 40 = 3 60 ani % 50'si X, % 50'si 'dir. anıt D X2 bileşiğinde 4 gram X ile 1 gram birleşiyor. Aynı elementlerden oluşan X23 bileşiğinin 21 gramında kaç gram X vardır? A) 74 B) 12 C) 10 D) 9 E) 4 anıt B 47 ATOM ATOM VE VE PERİODİK PERİODİK SİSTEM SİSTEM mx 3 = X2 bileşiğinde elementlerin kütlece birleşme oranı 8 m dir.

6 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM X ile arasında oluşan bir bileşikte elementlerin kütlece birleşme m oranı X 7 m = dir gram X ile 80 gram tepkimeye girerse hangi maddeden kaç gram artar? A) 7 gram X B) 20 gram C) 8 gram D) 10 gram E) 20 gram X m X 2 bileşiğinde elementlerin kütlece birleşme oranı m X 1 = dir. 2 Buna göre, 8 gram X ile kaç gram elementi birleşerek X 2 3 bileşiği oluşur? 28 gram kullanılır. X 7 g 20 g 4 kat 35 g 4 kat 80 g 35 28= 7 gram X artar. anıt A A) 8 B) 12 C) 20 D) 24 E) 40 anıt B 12 gram X ve m gram elementlerinin tepkimesinde, X in tamamının harcanması için 9 gram daha eklemek gerekmektedir. Oluşan bileşikte elementlerin kütlece birleşme oranı m m X 4 = olduğuna göre, m sayısı kaçtır? 7 A) 24 B) 20 C) 18 D) 16 E) 12 m Kütlece birleşme oranı X 4 m = olduğundan 12 gram X ile 21 7 gram birleşir. X in tamamını harcamak için 9 gram eklemek gerektiğinden başlangıçta 21 9 = 12 gram vardır. anıt E 48 Oluşan X 2 kütlesi (g) İlave edilen kütlesi (g) X elementi bulunan kaba elementi ilave edilerek X 2 bileşiğinin elde edilmesi olayına ait oluşan X 2 kütlesiilave edilen kütlesi grafiği yukarıda verilmiştir. Grafikteki bilgilere göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Tepkimeden sonra kapta 32 gram madde vardır. B) 24 gram X 2 oluşmuştur. C) 2 gram artmıştır. D) Başlangıçta kapta 18 gram X vardır. m 3 E) X 2 bileşiğinin kütlece birleşme oranı c m X m = dir. 1 Grafiğe bakıldığında 24 gram X 2 bileşiği oluşurken 6 gram harcanmıştır = 18 gram X kullanılmıştır. m X 18 3 Kütlece birleşme oranı c m m = & 'dir. 6 1 Grafiğe bakıldığında 8 6= 2 gram artmıştır. Tepkimeden sonra kapta 24 gram X 2 bileşiği ve 2 gram artan 'den vardır. Toplam = 26 gram vardır. anıt A Soru

7 3. Katlı Oranlar Kanunu 1804 yılında John Dalton tarafından bulunmuştur. Bileşiklerde elementler arasındaki kütle oranının korunmasına karşın bazen aynı elementlerin birbirleriyle birleştiklerinde farklı özellikler gösteren bileşikleri oluşturduğu gözlenmiştir. Örneğin karbon ve oksijenin birleşmesiyle özellikleri tamamen birbirinden farklı karbondioksit (CO 2 ) ve karbonmonoksit (CO) diye adlandırılan iki farklı ürün meydana gelir. Aynı zamanda Dalton atom teorisi de Katlı Oranlar Kanununu desteklemektedir. Bu kanunda Dalton iki element birden fazla bileşik oluşturmak üzere birleşirse, bir elementin belli bir kütlesi ile birleşen diğer elementin farklı kütleleri arasında tamsayılı bir oran vardır şeklinde bahsetmektedir. Örneğin; NO ve NO 2 bileşiklerinde eşit miktarda N vardır. Bileşiklerdeki oksijenler arasındaki oran ise 1 2 dir. NO ve N 2 O 5 bileşiklerinde ise, N miktarlarını eşitlemek için NO bileşiği 2 ile genişletilirse N 2 O 2 gibi olur. N 2 O 2 ve N 2 O 5 bileşiklerinde N miktarları eşit olduğundan oksijenlerin katlı oranı 2 5 'tir. John Dalton ( ) ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM Katlı oranlar kanunu, iki elementin farklı iki bileşiği için geçerlidir. ani basit formülleri aynı olan bileşik çifti arasında katlı oran aranmaz. Ayrıca katlı oran 1 olmamalıdır. NO 2 ve N 2 O 4 bileşikleri arasında katlı oran yoktur. Aynı tür atomlardan oluşmayan bileşik çiftleri arasında katlı oran aranmaz. Örneğin, NO ve CO bileşikleri arasında bir katlı orandan söz edilemez. Bir elementin katlı oranı a b ise diğer elementin katlı oranı b a Aynı tür atomlardan oluşan farklı bileşiklerdeki elementlerin kütlelerine bakılarak da katlı oran yorumu yapılabilir. Aşağıdaki örnekte, karbon ve hidrojenden oluşan bileşiklerin birincisinde 12 gram karbon ve 4 gram hidrojen, ikincisinde ise 24 gram karbon ve 6 gram hidrojen bulunmaktadır. Bu bileşiklerde aynı miktarda karbon içeren hidrojen kütleleri arasındaki oranı bulabilmek için birinci bileşik 2 ile genişletilmelidir. Karbonun kütlesi (g) Hidrojenin kütlesi (g) I. bileşik 12 4 x 2 II. bileşik 24 6 Hidrojenler arasındaki katlı oran = olarak bulunur. 'dır. Karbon monoksit O = C Karbon dioksit 1 = 1 O 2 = = C 1 Karbon monoksitteki oksijenin karbon dioksitteki oksijene oran : 1:2 SORU Aşağıdaki bileşik çiftlerinden hangisi katlı oranlar yasasına uyar? A) H 2 SO 4 H 2 SO 3 B) N 2 O 3 Al 2 O 3 C) SO 2 SO 3 D) H 2 O 2 H 2 S Katlı oranlar kanunun uygulanabilmesi için bileşik içerisinde sadece iki farklı cins element bulunmalıdır. B ve D şıklarındaki bileşikler aynı tür atomlardan oluşmamaktadır. E şıkkındaki bileşiklerin basit formülleri aynıdır. E) C 4 H 8 C 2 H 4 SO 2 v Katlı oran 2 SO 3 'tür. 3 anıt C H O HO Dalton'a göre suyun oluşumu 49

8 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM Bileşik X kütlesi (g) Bileşik kütlesi (g) a 1,4 3 b 1,4 3,4 Tabloda X ve elementlerinden oluşan iki bileşik için, içerdikleri X kütlelerine karşılık bileşik kütleleri verilmiştir. Buna göre, a ile b bileşikleri arasındaki katlı oran kaçtır? A) B) C) D) E) a bileşiğinde 1,4 gram X e karşılık 3 gram bileşik oluştuğundan 3 1,4 = 1,6 gram vardır. b bileşiğinde 1,4 gram X e karşılık 3,4 gram bileşik oluştuğundan 3,4 1,4 = 2 gram vardır. X 14, 16, 14, 2 16, 4 Elementlerden biri eşit olduğundan katlı oran & olur. 2 5 anıt A X ve elementleri arasında iki farklı bileşik oluşmaktadır. Birinci bileşiğin formülü X 3 4, ikinci bileşiğin formülü ise X 2 n 'dir. Aynı miktar X ile birleşen birinci bileşikteki kütlesinin ikinci bileşikteki kütlesine oranı 3 8 olduğuna göre, "n" sayısı aşağıdakilerden hangisidir? A) 5 B) 4 C) 3 D) 2 E) 1 X miktarlarını eşitlemek için X 3 4 bileşiği 2 ile X 2 n bileşiği 3 ile genişletilirse; X34 $ X = X2n $ X6 3n 3 3n 3n= 3 n= 1 anıt E 1. bileşik X 2 a 2. bileşik X 3 b Aynı miktar X ile birleşen 1. bileşikteki nin 2. bileşikteki ye 3 kütlece birleşme oranı 'dir. 8 Buna göre, b a oranı kaçtır? A) 4 3 B) 2 3 C) 4 1 D) 3 2 E) 3 4 anıt C X ile arasında oluşan üç bileşikte X ve 'nin kütlece birleşme oranları aşağıdaki grafiklerde verilmiştir. Buna göre, eşit miktarda ile birleşen X'in kütleleri arasındaki ilişki aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? A) I > II > III B) II > III > I C) III > II > I D) III > I > II E) I > III > II anıt D 50 Soru

9 X ve 'den oluşan iki bileşikte aynı miktar X ile birleşen 'lerin 4 kütle oranı 'tir. Buna göre, 5 I. X 3 4 X 3 5 II. X 2 X 2 5 III. X 4 X 2 5 bu bileşik çiftleri yukarıda verilenlerden hangileri olabilir? A) alnız II B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III X'in kütlesi (g) 7 'nin kütlesi (g) 2 3 X ve elementlerinden oluşan iki bileşikteki X ve kütleleri yukarıdaki grafikte verilmiştir. Buna göre, birinci bileşiğin formülü X ise ikinci bileşiğin formülü aşağıdakilerden hangisidir? I II I. X 3 4 X 3 5 v X'ler eşitken 'lerin oranı 5 4 tir. II. 2/X 2 X 2 5 v X'ler eşitlendiğinde 'lerin oranı 5 4 tir. III. 2/X 4 X 2 5 v X'ler eşitlendiğinde 'lerin oranı 5 8 'tir. anıt B Grafiğe bakıldığında birinci bileşikte (X) 7 gram X, 2 gram ile birleşmiştir. X 7 X için & = 2 İkinci bileşiğin formülü X a b olsun grafiğe göre ikinci bileşikte 7 gram X, 3 gram ile birleşmiştir. ax. 7 a. 7 7 a 2 = & = = b. 3 b. 2 3 b 3 Bileşiğin formülü X 2 3 bulunur. ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM A) X B) X 2 C) X 2 D) X 2 3 E) X 3 4 anıt D Bileşikler X kütlesi (g) kütlesi (g) Bileşik formülü I. bileşik X 2 3 II. bileşik 7 m X 2 2X 35 X 7 X 2 3 için & = = X 7 X 2 için & = 2 m 7 7 = m 28. m & = 16 ukarıda verilen bilgilere göre m'nin sayısal değeri kaçtır? A) 80 B) 62 C) 44 D) 32 E) 16 anıt E X ve elementlerinden oluşan iki bileşikten birincisinde kütlece % 50, ikincisinde ise % 40 X bulunmaktadır. Birinci bileşiğin formülü X 2 olduğuna göre, ikinci bileşiğin formülü aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? A) X 2 B) X 3 C) X 2 D) X 2 3 E) X 3 4 Birinci bileşiğin % 50'si X ise % 50'si 'dir. İkinci bileşiğin % 40'ı X ise % 60'ı 'dir. X 50 X 2 X 2 için & = = İkinci bileşiğin formülü X a b olsun. ax. 40 a. 2 4 a 1 = = = b. 60 b. 1 6 b 3 Bileşiğin formülü X 3 bulunur. anıt B 51

10 4. Birleşen Hacim Oranları Kanunu ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM Gay-Lussac ( ) 1808 yılında Gay-Lussac, gazlarla ilgili yaptığı çeşitli deneyler sonucunda, aynı basınç ve sıcaklıkta gazların belli hacim oranlarında birleştiklerini gözlemlemiştir. Buna birleşen hacim oranları kanunu denir. Bu kanun sadece gazlar için geçerlidir. Gay-Lussac yaptığı deneylerin birinde aynı şartlarda 1 hacim azot gazına karşılık 3 hacim hidrojen gazının kullanıldığını belirlemişti. Bu tepkime sonucunda ise aynı şartlarda gaz fazında 2 hacim NH 3 oluşmaktaydı. N 2 (g) + 3H 2 (g) S 2NH 3 (g) 1 tanecik 3 tanecik 2 tanecik 1 hacim 3 hacim 2 hacim ani 4 hacim gaz harcanmış ve 2 hacim ürün elde edilmişti. Ancak Dalton bu duruma karşı çıkarak hacim oranlarının 1 olması gerektiğini savunmuştur. Onu böyle bir düşünceye iten neden ise, kendi teorisine göre atomların parçalanamamasıdır. ine bu nedenden ötürü Dalton suyun formülünün H 2 O değil de HO olduğunu savunmuştur. Dalton'a göre, H(g) + O(g) S HO(g) 1 tanecik 1 tanecik 1 tanecik 1 hacim 1 hacim 1 hacim şeklindedir. Daha sonra yapılan deneyler sonucu elde edilen veriler birleşen hacimlerin yukarıdaki oranda olmadığını göstermiştir. Bu soruna yaptığı çalışmalarla elementlerde molekül kavramını ortaya atarak Avogadro açıklık getirmiştir. Avogadro'ya göre; Maddelerin yapısını oluşturan tanecikler atomların birbirlerine bağlanması ile oluşan moleküller şeklinde olmalı ve tepkime sırasında molekülleri oluşturan atomlar arasındaki bağlar kırılarak yenileri oluşmalıdır. H 2 (g) O 2 (g) S H 2 O(g) 1 tanecik 1 tanecik 2 1 tanecik 1 hacim 1 hacim 2 1 hacim 2 hacim H 2 1 hacim O 2 2 hacim H 2 O Amadeo AVOGADRO ( ) Avogadro hipotezine göre; Aynı sıcaklık ve basınçta bulunan farklı gazların eşit hacimlerinde eşit sayıda tanecik (atom veya molekül) vardır. Aynı sıcaklık ve basınçta bulunan farklı gazların eşit sayıdaki molekülleri eşit hacim kaplar. 52 Soru

11 2 litre C x H 8 gazı ile y litre H 2 gazı birleşerek 2 litre C 5 H 12 gazını oluşturuyor. Ölçümler aynı sıcaklık ve basınçta yapıldığına göre, x ve y sayıları kaçtır? x y A) 3 4 B) 5 3 C) 3 2 D) 5 4 E) 4 3 Aynı sıcaklık ve basınçta hacim ile molekül sayısı doğru orantılıdır. 2CxH8+ yh2$ 2C5H ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM anıt D 1 hacim X n gazı ile 1 hacim n gazının tepkimesinden aynı koşullarda 1 hacim X n 3 gazı elde ediliyor. Buna göre, X n ile X n 3 bileşiklerindeki 'ler arasındaki katlı oran kaçtır? A) 1 2 B) 1 3 C) 3 7 D) 4 3 E) 5 3 Aynı koşullarda hacim ile molekül sayısı doğru orantılıdır. X n + n X n 3 'lerin eşit olabilmesi için n= 2 olmalıdır. X 2 v Katlı oran 1 X 2 3 'tür. 3 anıt B Aynı koşullarda, 2 litre N 2 H 4 gazı ile 2 litre F 2 gazının tepkimesinden 4 litre X gazı oluştuğu gözleniyor. Buna göre, X gazının formülü aşağıdakilerden hangisidir? A) N 2 H 4 F 2 B) NHF 2 C) NF 3 D) N 2 H 4 E) NH 2 F Aynı koşullarda hacim ile molekül sayısı doğru orantılıdır. 2N 2 H 4 + 2F 2 4X T 4N 8H 4F NH 2 F anıt E 53

12 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM Alt tarafı negatif () yükle yüklü olan bulutlar yeryüzünün pozitif yükle yüklenmesini sağlar. SÜRTÜNME İLE ELEKTRİKLENME Milattan önce 5. yüzyılda deneylerle ispatlanmadan ortaya atılmış en küçük yapı taşı atom kavramı, 19. yüzyılın başlarında deneylere ve bilinen kimya yasalarına bağlı olarak gelişti ve bilimsel olarak atom modelleri ortaya konuldu. Atomun yapısı ile ilgili teorilerin geliştirilmesi elektriksel deneylerle mümkün olmuştur. Elektrik yükü ile kez antik dönemde ağaç reçinesinin fosilleşmesiyle oluşan kehribarın (eski unanca: elektron) ipek ya da yüne sürtüldüğünde küçük cisimleri çekmesi ile belirlenmiştir. Bu tür elektriklenme olayına günlük hayatımızda da karşılaşırız. + + İki cisim farklı yükle yüklenmişse birbirlerini şekildeki gibi çeker. + İki cisim aynı yükle yüklenmişse birbirlerini şekildeki gibi iter. Örneğin; yün kazakların giyilirken ve çıkarılırken kıvılcımların oluşması, otomobilin kapısına dokunduğumuzda elektrik çarpması ya da plastik bir tarağı saçımıza sürtüp akan suya yaklaştırdığımızda suyu çekmesi gibi. Bu da elektrik yükünün bir yerden bir yere hareket ettiğini gösterir. Pozitif (+) ve negatif () olmak üzere iki tür elektrik yükü Benjamin Franklin tarafından keşfedilmiştir. ünlü kumaşa sürtülen ebonik çubuğun elektriklenme türüne negatif elektrik yükü, ipek kumaşa sürtülen cam çubuğun elektriklenme türüne ise pozitif elektrik yükü denir. Elektriksel olarak nötr olan bir cisim eşit sayıda negatif ve pozitif yüke sahip oldukları için net yük içermez. Pozitif yük sayısı negatif yük sayısından fazla ise madde pozitif yüklüdür. Negatif yük sayısı, pozitif yük sayısından fazla ise madde negatif yüklüdür. Atomların elektrik yüklü olduklarını plastik çubuk kullanarak uygulayacağınız birkaç işlem ile anlayabilirsiniz. Plastik çubuğu, küçük parçalar halinde böldüğünüz kağıda dokundurduğunuzda kağıt parçalarını çekmediğini görürsünüz. Ancak plastik çubuğu kumaşa sürterek tekrar kağıt parçalarına dokundurduğunuzda kağıt parçalarını çektiğini görürsünüz. 54 Amerikalı mucit Benjamin Franklin ( ) fırtına bulutlarının statik elektrikle yüklü olduğunu gösterdi. Bunu fırtınalı bir havada metal bir anahtar bağlanmış ip ile uçurtma uçurarak yaptı. ıldırım ıslak ipe çarptı ve elektrik aşağı, ipin ucunu tutmakta olan Franklin'e doğru aktı. Franklin tehlikeyi atlatmış olsa da daha sonra bu deneyi terkarlamaya çalışanların bazıları yıldırım çarpması sonucu öldü. Kumaşa sürtülen plastik çubuk elektrik yükü kazanır. Elektriklenen plastik çubuk kağıt parçalarını kendine çeker. Elektriklenme olayında maddenin yapısı değişmediğinden elektriklenme atom alışverişiyle olmaz. ün kumaş ve ebonit çubuk arasındaki elektriklenme olayında yün kumaş ve ebonit çubuk kendi yapısını korumuş, başka bir maddeye dönüşmemiştir. Sürtme işlemi süresince iki madde arasında yüklü tanecik alışverişi olur. Atomu oluşturan bu tanecikler atomdan çok daha küçüktür. Maddelerin elektriklenmesini sağlayan atomun yapısındaki negatif () yüklü elektronlardır. Sürtünme ile atomun yapısındaki elektronlar bir maddeden diğerine geçer. Sonuç olarak burada bahsedilen elektriklenme olayı, atomda + ve yükler bulunması gerektiği ve dolayısıyla atomun bölünebilir olduğu fikirlerinin oluşumuna neden olmuştur. Soru

13 SORU Maddenin elektriklenmesi ile ilgili; I. Elektriklenme maddelerin arasında atomların alışverişiyle olur. II. Sürtünme yoluyla oluşan elektriklenme sonucu maddenin yapısı değişir. III. Farklı tür yükler birbirini çeker. A) alnız I B) alnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III SORU I. ün kazağı çıkarırken meydana gelen çıtırtı sesleri II. Bilgisayar ekranlarının tozlanması III. ağmur yağması IV. Saça sürülen tarağın küçük kağıt parçalarını çekmesi ukarıda verilen olaylardan hangileri elektriksel yüklerin varlığını gösterir? A) I ve III B) II ve IV C) I ve IV D) II, III ve IV E) I, II ve IV Elektriklenme atomun yapısındaki negatif () yüklü elektron alışverişiyle olur. Maddenin yapısı değişir. (+) ve () yükler yani farklı tür yükler birbirini çeker. anıt D I, II ve IV olaylarda elektrik yükü bir yerden bir yere hareket eder. anıt E FARADA ELEKTROLİZ DENEİ Elektrik yüklerini açıklamak için genellikle atomların yapısından yararlanılır. Elektriklenme ile atomlar bölünmeyeceğinden atomdan daha küçük taneciklerin var olduğu güçlü elektriklenmenin atomlar üzerinde yapmış olduğu değişiklikler neticesinde ortaya çıkmıştır. Faraday'ın 1830'larda yaptığı elektroliz deneylerine kadar atomun yapısı ile ilgili herhangi bir çalışma veya ilerleme yoktur. Elektrik ve kimyasal değişme arasında nicel bir ilişkinin olduğu 1833'de M. Faraday tarafından bulunmuştur. Kimyasal bileşiklerin sulu çözeltilerine elektrik akımı uyguladığında, eksi yüklü elektrotta (katotta) bileşiği oluşturan artı yüklü iyonları element olarak elde etmiştir. Faraday'ın yaptığı deneylerden, bir atomun ancak belirli bir miktar veya bu miktarın bazı basit katları kadar elektrik yükü taşıyabileceği sonucu çıkarılabilir. ani elektrik yükleri parçacıklar halinde taşınmaktadır. Elektrik yükünün parçacıklar halinde taşınması, elektriğin taneciklerden oluştuğunu gösterir. SORU I. Elektrik yükü parçacıklar halinde taşınır. II. Aynı yükle yüklenmiş maddeler birbirini iterken farklı yüklerle yüklenmiş maddeler birbirini çekerler. III. Elektrik ve kimyasal değişme arasındaki ilişki Faraday la kanıtlanmıştır. ukarıda verilen yargılardan hangileri doğrudur? A) alnız I B) alnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Elektrik yükü pozitif veya negatif parçacıklar halinde taşınır. Aynı yükle yüklenmiş maddeler birbirini iterken farklı yüklerle yüklenmiş maddeler birbirini çekerler. Elektrik ve kimyasal değişme arasında nicel bir ilişkinin olduğu 1833'de M. Faraday tarafından bulunmuştur. anıt E Elekt rik yük lü ta rak. Eğer saç la rı nı zı ku ruyken ta rar sa nız ta rak ta dur gun yük olu şur ve yak laş tı rıl dığın da ka ğıt par ça la rı nı çe ker. Michael Faraday ( ) Humphry Davy nin asis ta nı olan Fa raday, Davy nin en bü yük bu lu şu olarak ad lan dı rı lır. Fa ra day fi zik ve kim ya bi li mi ne elekt ro liz le il gi li sis te ma tik çalışmaları içe ren birçok katkı yapmıştır. Not Elektrot: Elektroliz kabındaki elektrolit çözelti içine batırılan metallere denir. Anot: Elektroliz kabında pilin pozitif kutbuna bağlı elektroda denir. Katot: Elektroliz kabında pilin negatif kutbuna bağlı elektroda denir. V Tuz köprüsü (Ag) elektrot (Zn) elektrot Katot 1 M AgNO 3 1 M Zn(NO 3 ) 2 Anot AgNO 3 çözeltisi elektroliz edildiğinde katotta 1,118 mg Ag açığa çıkaran elektrik yükü miktarı 1 Coulomb (C) dur. ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 55

14 ELEKTRONUN KEŞFİ VE ÖZELLİKLERİ ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM George Stoney ( ) Katot ışınları tüpündeki negatif yüklü taneciklere elektron adını Thomson vermemiştir te İrlandalı bilim insanı George Stoney elektronun varlığını kanıtlayamamış olmasına rağmen elektronun yükünü hesaplamış ve bu taneciklere elektron adını vermiştir. Faraday'ın çalışmaları, Havas boflalt lm fl tüp atomda yüklü taneciklerin Katot (C) bulunduğunu ve Dalton Atom Teorisindeki en küçük taneciğin atom olmadığını gösterse de elektronların varlığına 2 1 ar k dair ilk kanıtlar 1870 lerde Anot (A) William Crooks tarafından belirlenmiştir. Crooks geliştirdiği vakumlu tüp içerisinde gazların üksek gerilim kayna Görünmeyen katot fl n Çinko sülfür ile kaplanm fl ekran katot fl n n alg lar elektrikle etkileşim sonucu ortaya çıkan davranışlarını inceledi. Buna göre, katot ışını tüpü adı verilen cam tüpün iki ucuna bir doğru akım üreteci bağlamış, elektrotlar arasına yüksek voltaj uygulamış ve tüpün negatif ucundan yani katodundan anoduna doğru hareket eden ışınların tüpün sonunda yeşilimsi ışın oluşturduğunu görmüştür. Bu ışına katot ışınları denir yılında Joseph John Thomson bu denemeleri tüpün dışına manyetik alan ve elektriksel alan uygulayarak katot ışınlarının negatif kutup tarafından itildiğini, pozitif kutup tarafından da çekildiğini gözledi. Böylece katot ışınlarının hızlı hareket eden negatif yüklü () tanecikler olduğu sonucuna vardı. Bu negatif yüklü taneciklere George Stoney'in önerdiği gibi elektron adı verildi. Katot Işınlarının Özellikleri Hızla akan elektronlardır. Katottan anoda doğru hareket ederler. Kullanılan elektrodun cinsine (demir, platin vb.) bağlı değildirler. Tüpün içindeki gazın cinsine bağlı değildirler. Negatif yüklüdürler. Doğrusal yolla yayılırlar. Manyetik ve elektriksel alanda saparlar. 56 ELEKTRONUN ÜK/KÜTLE ORANININ BELİRLENMESİ Thomson, Plücker'in deneyini model alarak yaptığı deneyde katot ışınlarının manyetik ve elektriksel alanda sapmalarını inceledi. Thomson; Katot ışınlarının elektriksel alanda pozitif kutup tarafından çekildiğini gözlemledi. Bu sapma miktarı parçacığın negatif yükü ile doğru orantılı, kütlesi ile de ters orantılıdır. Çünkü, büyük kütleli tanecikler elektrostatik çekim kuvvetinden daha az etkilenecektir. Buradan ilgili hesaplamaları yaparak Thomson, yük John Thomson sapmayı ölçmüş ve böylece elektronun oranını belirlemiştir. kütle Thomson, elektrik ve manyetik alanların şiddetlerinden yararlanarak elektronun yük/kütle oranını e m = 1, C/kg olarak bulmuştur. yük oranının bulunması katot ışınlarının kütleli taneciklerden oluştuğunu göstermiştir. kütle yük Farklı gazlar kullanarak oluşturduğu katot ışınlarının tamamında aynı oranını kütle bulmuştur. Thomson, elektronun yük ve kütlesini ayrı ayrı belirleyememiştir. Amerikalı R.A. Millikan ( ) yaptığı yağ damlası deneyi ile elektronun yükünü 1, C olarak ölçmüştür. Thomson tarafından bulunan eşitliği kullanılarak elektronun kütlesinin yük kütle 9, g olduğunu bulmuştur. Soru

15 1. X elementinin elementi ile oluşturduğu X 2 bileşiğinin 22 gramı 6 gram X içermektedir. m Buna göre, bileşikteki X m kütle oranı kaçtır? A) B) C) D) E) m Bileşikteki X kütlece birleşme m oranı 1 'tür. 3 Başlangıçta 8 gram X + a gram tepkimeye giriyor. ÇÖZÜMLÜ SORULAR 4. X 3 bileşiğinin kütlece % 40'ı X olduğuna göre, X 2 bileşiğinin kütlece yüzde kaçı X'tir? A) 50 B) 40 C) 25 D) 20 E) X ve den oluşan iki bileşikten birincisinin formülü X 3 4, diğerininki X 5 n dir. Aynı miktar ile birleşen birinci bileşikteki X kütlesinin ikinci bileşikteki X kütlesine oranı 5 9 olduğuna göre, n kaçtır? ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 8 gram artıyor. A) 12 B) 10 C) 8 D) 6 E) 5 ukarıdaki ifadeler ok yönünde takip ediliyor. Buna göre, başlangıçta alınan X ve maddelerinin toplamı kaç gramdır? A) 60 B) 54 C) 48 D) 40 E) 36 m 6. X 2 3 bileşiğindeki maddelerin kütlece birleşme oranı X m = tir I. a. Tüm kimyasal olaylarda kütle korunur. Buna göre, 35 gram ile en fazla kaç gram X 2 bileşiği elde edilir? A) 63 B) 58 C) 52 D) 49 E) 43 Proust II. b. Bir bileşiği oluşturan atomlar sabit oranda birleşir. Gay-Lussac III. c. Bir kimyasal olayda gazların hacimleri oranı sabittir. 7. Aşağıdaki çiftlerden hangisi katlı oranlar yasasına uymaz? Lavoisier I II ukarıdaki bilgiler onları savunan bilim insanları ile doğru eşleştirilirse hangi seçeneğe ulaşılır? A) I. b B) I. c C) I. b D) I. a E) I. c II. a II. b II. c II. c II. a III. c III. a III. a III. b III. b A) NO 2 N 2 O 3 B) CH 4 C 2 H 6 C) SO 2 SO 3 D) CO CO 2 E) CO NO 57

16 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 8. X ve elementlerinden oluşan bir bileşikte elementlerin m kütlece birleşme oranı X 7 m = olduğuna göre, 3 I. Bileşikte kütlece % 30 vardır. II. Bileşiğin 50 gramında 40 gram X vardır. III. 21 gram X ile yeterince 'nin tepkimesinden 30 gram bileşik oluşur. A) alnız III B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III 9. I. bileşik: X II. bileşik: X 2 3 X ve arasında oluşan iki farklı bileşik yukarıdaki gibidir. Aynı miktar ile birleşen birinci bileşikteki X'in ikinci bileşikteki X'e oranı kaçtır? A) B) C) D) E) X ve elementlerinden oluşan iki bileşikteki X ve kütleleri şöyledir; X kütlesi (g) kütlesi (g) I. 2a 3b II. 4a 4b Buna göre, birinci bileşiğin formülü X 3 ise ikinci bileşiğin formülü nedir? 12. A) X B) X 2 C) X X 2 4 X 2 3 D) X 2 E) X X 2 5 X X 6 X 3 ukarıdaki gibi aynı elementlerin oluşturduğu farklı bileşiklerin hangisinde katlı oran 3 4 'tür? A) 1 ve 2 B) 1 ve 4 C) 2 ve 6 D) 3 ve 5 E) 5 ve Kütle (g) X X 13. Kalsiyum ve oksijen elementlerinin oluşturduğu bileşik için deney sonuçları aşağıdaki gibidir. Deney Kalsiyum (g) Oksijen (g) I 2 0,8 0 Zaman X ve elementlerinden X bileşiğinin oluşumu sırasında maddelerin kütlelerinin zamanla değişimi şekildeki gibi olduğuna göre; m X 1 I. Bileşikteki elementlerin kütlece birleşme oranı c m m 2 dir. II. Tepkime sonunda kaptaki toplam kütle 28 gramdır. III. Artan olmaması için en fazla 12 gram eklenmelidir. A) alnız III B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III II a 2,4 III 4 b Buna göre, yukarıdaki tabloda a ve b yerine gelmesi gereken sayılar aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? a b A) 6 3,2 B) 6 2,4 C) 6 1,6 D) 8 2,8 E) 8 3,6 58 Soru

17 1. 22 gram bileşiğin 6 gramı X ise 22 6= 16 gramı 'dir. Kütlece birleşme oranı c m X 6 3 m m = & 16 8 anıt C m X 2. Kütlece birleşme oranı c m m 1'e 3 olduğundan 8 gram X'e karşılık 24 gram harcanır. 8 gram arttığında başlangıçta = 32 gram vardır. Başlangıçta alınan X ve maddelerinin toplamı ise 8 gram X + 32 gram = 40 gram 3. I. b II. c III. a ÇÖZÜMLER anıt D anıt C m 7 8. Kütlece birleşme oranı c m X m = > 10 gram bileşik 3 I. 10 gram bileşikte 3 gram varsa 100 de??= % 30 vardır. II. 10 gram bileşikte 7 gram X varsa 50 gram??= 35 gram X vardır. III. 7 gram X ile 10 gram bileşik elde edilirse 21 gram X??= 30 gram bileşik oluşur. anıt C 9. 3/ X X 2 3 v Aynı miktar ile birleşen birinci bileşikteki X'in 3 ikinci bileşikteki X'e oranı olur. 2 anıt E ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM X 40 X 2 4. X 3 için = & = X 2 1 X 2 için = & Kütlece % 50'si X'tir. 5. n/ X 3 4 v Aynı miktar ile birleşen X miktarı 4/ X 5 n 3n 9 = 20 5 n= 12 2X 8 X 4 6. X 2 3 için = & = X 4 2 X 2 için = & > 7 gram bileşik gram 'den 7 gram bileşik oluşursa 35 gram 'den??= 49 gram bileşik oluşur. 3 n 'dir. 20 anıt A anıt A anıt D 7. Aynı elementlerden oluşmayan bileşikler arasında katlı oranlar yasası uygulanamaz. anıt E 10. Grafiğe bakıldığında 14'er gram X ve 'den 7 gram X harcanırken 'nin tamamı harcanmıştır. m X 7 1 Kütlece birleşme oranı c m m = & dir. Tepkime sonunda kapta artan 7 gram X ile oluşan 21 gram X vardır. Top lam = 28 gramdır. Artan olmaması için 7 gram X'e karşılık 14 gram gereklidir. anıt B X a X a 11. Birinci bileşik için; X 3 & = 2 & = 2 3 3b b İkinci bileşik ise X m n olsun. mx. 4a m. 2a 4a m 1 = & = & n. 4b nb. 4b n = 2 Bileşiğin formülü X 2 olur ve 4. bileşikler alındığında; 2/ X 2 v Aynı miktar X ile birleşen 'lerin oranı 4 tür. 3 X 2 3 anıt B anıt B 13. Birinci ve ikinci deneylere bakıldığında oksijenin kütlesi üç katına çıkarken kalsiyumun da kütlesi üç katına çıkacağından a= 6'dır. Birinci ve üçüncü deneyle bakıldığında kalsiyumun kütlesi iki katına çıkarken oksijenin de kütlesi iki katına çıkacağından b= 1,6'dır. anıt C 59

18 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 1. CH 4 ile 4 3 katlı oranına uyan bileşik C 2 H 6 'dır. 2. Fe 2 S 3 bileşiğinde kütlece birleşme oranı ( m Fe ) = 7 m S 6 olduğuna göre, FeS bileşiğinde kütlece birleşme oranı 3. ( m Fe m S ) = 6 7 'dir. X'in kütlesi (g) I II 'nin kütlesi (g) X ve 'den oluşan iki bileşikteki birleşen kütleler grafikte verilmiştir. Birinci bileşiğin formülü X ise ikinci bileşiğin formülü X 2 'dir. m 1. CuO bileşiğinde kütlece birleşme oranı Cu = 4'tür. Buna m o göre, bu bileşik kütlece %... Cu içerir. 2. FeO ile Fe 2 O 3 bileşikleri arasındaki katlı oran...'tür. 3. X 2 bileşiğindeki elementlerin kütlece birleşme oranı m X m = 2 3 olduğuna göre, X 2 bileşiğindeki elementlerin kütlece birleşme oranı ( m X m )...'tür gram Mg elementi azot(n) ile birleşerek 25 gram Mg 3 N 2 bileşiği oluştuğuna göre, bileşiğin kütlece %...'sı azottur. 5. nin kütlesi (g) II. bileşik I. bileşik X 3 4 bileşiğinde elementlerin kütlece birleşme oranı m X = 21 olduğuna göre, aynı elementlerden oluşan m 8 X 2 3 bileşiğinde 8 gram ile birleşen X 14 gramdır. 5. X n 5 ve X 2 bileşiklerinde aynı miktarda ile birleşen X n 5 bileşiğindeki X miktarının X 2 bileşiğindeki X miktarına oranı 4/5 olduğuna göre X n 5 teki n sayısı 2'dir. 6. X 2 5 bileşiğinde kütlece birleşme oranı ( m X m ) = 7 15 olduğuna göre, 30 gram kullanılarak en fazla 44 gram bileşik elde edilir. 7. X ve 'den oluşan iki bileşikten X 3 4 olan birinci bileşikte kütlece birleşme oranı ( m X ) = 21 olduğuna göre, m 8 X 2 3 olan ikinci bileşiğin kütlece % 70'i X'tir. 8. X 2 bileşiğinin 11 gramında 7 gram X bulunduğuna göre, X 2 3 bileşiğinin 38 gramında 20 gram bulunur. 9. CO 2 ile C 2 H 5 OH bileşikleri arasında katlı oran bulunmaz. 10. C 2 H 4 ile C 4 H 8 bileşikleri arasında katlı oran vardır. 0 m 3m X in kütlesi (g) X ve 'nin oluşturduğu iki bileşiğe ilişkin veriler grafikteki gibidir. Buna göre, birinci bileşiğin formülü X 3 4 ise, ikinci bileşiğin formülü... dir. 6. Aynı koşullarda 1 hacim X 2 gazı ile 2 hacim n gazının tamamı tepkimeye girdiğinde, 1 hacim X 2 4 gazı oluştuğuna göre "n" sayısı...'dir. 7. Katlı oranlar kanunu... atom modeline kanıt oluşturur. 8. X a 2 ve X 2 7 bileşiklerinde eşit miktarda ile birleşen X'ler arasındaki katlı oran 7 olduğuna göre, a'nın değeri 4...'dir. 9. X 2 bileşiğinde elementlerin kütlece birleşme oranı m X = 3 olduğuna göre, 56 gram X bileşiği oluşması için m 8... gram X gereklidir gram X ile 21 gram 'nin birleşmesi sırasında X'in tamamı harcandığında 'den 14 gram arttığına göre, X'in 'ye kütle oranı...'tür. 60 Soru 1. D D D 6. D 7. D D /3 3. 8/ X Dalton

19 1. A + 2B S 3C + D reaksiyonunda 15 gram A ve 25 gram B artansız tepkimeye giriyor gram D maddesi oluştuğuna göre, C maddesinin kütlesi kaç gramdır? Bileşik formülü X kütlesi (g) Bileşik kütlesi (g) X AÇIK UÇLU SORULAR X ve elementlerinden oluşan iki ayrı bileşik ile ilgili şu bilgiler veriliyor; 3 Birinci bileşiğin kütlece 'u X tir. 19 İkinci bileşikte 9 gram X ile 16 gram birleşmiştir. Buna göre, aynı miktar X ile birleşen birinci bileşikteki kütlesinin ikinci bileşiktekine oranı kaçtır? 5. X 2 bileşiğinde elementlerin kütlece birleşme oranı m m X 7 = 'ü. t r 4 Buna göre, 30 gram X bileşiğindeki X ve elementlerinin kütleleri arasındaki fark kaç gramdır? 3 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM X 2 n 7 27 ukarıdaki tabloda X ve elementlerinden oluşan iki bileşik için, içerdikleri X kütlelerine karşılık bileşik kütleleri verilmiştir. Buna göre, n sayısı kaçtır? 6. Kütle(g) 2 21 X 14 0 Zaman 3. Aynı koşullarda 2 hacim X 2 gazı ile 3 hacim 2 gazlarından 2 hacim Z gazı oluşmaktadır. Buna göre, oluşan Z gazının formülü nedir? 5 X ve elementlerinden X bileşiğinin oluşumu sırasında kütlesi ile X bileşiğinin kütlesi arasındaki değişme grafikteki gibidir. Buna göre; I. Bileşikteki elementlerin kütlece birleşme oranı kaçtır? II. Bileşik kütlece % kaç X içerir? III. 24 gram bileşikte kaç gram vardır? m e X o m X 2 3 I. 1, II. %33,3, III

20 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 7. X ve elementlerinden oluşan X ve X 2 5 bileşiklerindeki X ve kütleleri tablodaki gibidir. 8. Bileşik X kütlesi(g) kütlesi(g) X 7 2 X ,5 m Buna göre, X 2 5 bileşiğindeki 'nin kütlesi (m) kaç gramdır? 4 X in kütlesi (g) I II 7, bileşik çifti 2. bileşik çifti I. FeO Fe 3 O 4 C 2 H 4 C 3 H 8 II. SO 2 SO 3 H 2 O H 2 O 2 III. MnO 2 Mn 3 O 4 N 2 O 3 NO 2 ukarıdaki tabloda verilen 1. ve 2. bileşik çiftlerinden kaç tanesinde katlı oran aynıdır? nin kütlesi (g) X ve den oluşan iki bileşikteki elementlerin kütleleri arasındaki ilişki yukarıdaki grafikte verilmiştir. Buna göre, ler arasındaki katlı oran kaçtır? 11. X ve elementlerinden oluşan birinci bileşiğin formülü X 2, ikinci bileşiğin formülü X 2 n dir. Aynı miktar X ile birleşen birinci bileşikteki nin kütlesinin ikinci bileşikteki nin kütlesine oranı 4 olduğuna göre ikinci 3 bileşikteki n değeri kaçtır? X in kütlesi (g) I II 3, nin kütlesi (g) X ve atomları arasında oluşan iki bileşikte X ve nin birleşen kütleleri grafikteki gibidir. 12. X 2 bileşiğinde elementlerin kütlece birleşme oranı m X m = 3 8 'dir. Buna göre, 24 gram X ile yeterince nin tepkimesinden kaç gram X bileşiği oluşur? Birinci bileşiğin formülü X 2 ise ikinci bileşiğin formülü nedir? 56 X Soru

21 1. CaS bileşiğinde elementlerin kütlece birleşme oranı m m Ca 5 = olduğuna göre, aşağıdaki şekillerden hangisi s 4 CaS bileşiğindeki kütlece birleşme oranını ifade eder? (Bölmeler eşit aralıklıdır.) A) B) C) D) E) TEST 1 4. Başlangıçtaki kütleleri 4,8 er gram olan X ve elementlerinden Z maddesi oluşurken maddelerin kütlelerindeki değişim grafikteki gibidir. 8 4,8 m Kütle(g) 0 Z X Zaman Buna göre; m I. Kütlece birleşme oranı m X 3 = ' dir. 2 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 2. I. N 2 O 5 NO 2 II. H 2 SO 4 H 3 PO 4 III. C 3 H 4 C 5 H 10 IV. CO CO 2 V. HCl KCl ukarıda verilen bileşik çiftlerinden kaç tanesi katlı oranlar yasasına uyar? A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 E) 5 3. X ve elementlerinden oluşan iki bileşikte X kütlesi ile bileşiğin kütlesi arasındaki değişim grafikteki gibidir. II. Z nin kütlece % 60 ı X tir. III. m = 3,2 dir. yukarıdakilerden hangileri yanlıştır? A) alnız I B) alnız III C) I ve II D) I ve III E) II ve III Bileflik kütlesi(g) I 30 II Cu 2 S bileşiğinin kütlece % 20'si S'dir. Buna göre, 12 gram Cu 2 S bileşiğinin kaç gramı Cu'dur? A) 9,6 B) 8,4 C) 7,6 D) 6,8 E) 6,2 0 6 X in kütlesi (g) Buna göre; I. I ve II farklı bileşiklerdir. II. İkinci bileşikteki nin kütlece yüzdesi, birinci bileşiktekinden küçüktür. III. İki bileşik arasındaki katlı oran 1 dir. yargılarından hangileri yanlıştır? A) alnız I B) alnız II C) alnız III D) I ve III E) II ve III 6. X ve elementlerinin oluşturduğu X 2 3 bileşiğinde kütlece m birleşme oranı 9 m = dur. X 10 Buna göre, aynı elementlerden oluşan X 2 5 bileşiğinin kütlece % kaçı dir? A) 20 B) 30 C) 40 D) 50 E) C 1. A 2. E 2. C 3. C 3. C 4. C 4. B 5. B 5. A 6. B 6. E7. E 63

22 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 7. X ve elementlerinden oluşan iki bileşikteki X ve kütleleri grafikteki gibidir. 9 6 X in kütlesi(g) I nin kütlesi(g) Buna göre, birinci bileşiğin formülü X 3 2 ise birinci ve ikinci bileşikler arasındaki katlı oran kaçtır? A) 1 5 B) 1 2 C) 3 1 II D) 4 E) X ve elementlerinden oluşan iki farklı bileşikteki X kütlesinin bileşik kütlesi ile değişimi grafikteki gibidir. 4 2 X in kütlesi(g) II. bileflik I. bileflik Bileflik kütlesi(g) Buna göre, birinci ve ikinci bileşiğin formülü aşağıdakilerden hangisi olabilir? I. bileşik II. bileşik A) X 3 X 2 B) X X 3 C) X 2 3 X 2 D) X 3 X E) X 2 X 2 8. I. 14 gram X ile 16 gram den 30 gram X oluşumu II. 12 gram X ile 3 gram den 15 gram X 2 6 oluşumu III. 3 gram X ile 1 gram den 4 gram X 4 oluşumu ukarıdaki olaylardan hangileri kütlenin korunumu kanununu destekler? A) alnız II B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III gram X 2 bileşiği 16 gram içermektedir. Buna göre, X 3 bileşiğinde elementlerin kütlece birleşme oranı ( m X m ) kaçtır? A) 1 3 B) 1 2 C) 2 5 D) 2 3 E) X ve elementlerinden oluşan X bileşiğinin kütlesi ile X in kütlesi arasındaki değişim grafikteki gibidir X in kütlesi (g) Bileflik kütlesi(g) Buna göre, 5,7 gram X 2 3 bileşiği elde etmek için kaç gram X gerekir? A) 4,2 B) 3,8 C) 3,6 D) 2,8 E) 2,1 12. Aynı koşullarda 2 hacim X 2 gazı ile 1 hacim 2 gazı, 2 hacim Z gazını oluşturmaktadır. Aynı koşullarda 2 hacim Z gazı, 4 hacim 2 gazı ile 2 hacim Q gazını oluşturmaktadır. Buna göre, Z ve Q gazlarının formülleri aşağıdakilerden hangisi olur? Z Q A) X 2 X 2 5 B) X 2 3 X 2 C) X 2 X 2 3 D) X 2 X 3 E) X X C 8. E 9. E 10. A 11. D 12. A Soru

23 Kütle (g) I. bileflik X 0 Zaman 0 Zaman Kütle (g) II. bileflik X ve elementlerinden iki farklı bileşiğin oluşmasına ilişkin kütle - zaman grafikleri yukarıdaki gibidir. Buna göre, birinci bileşiğin formülü X 2 ise, ikinci bileşiğin formülü nedir? A) X 2 5 B) X 2 C) X TEST 2 4. X 3 bileşiğinin kütlece % 60 ı olduğuna göre, aynı elementlerden oluşan aşağıdaki bileşiklerden hangisinin kütlece % 80 i X tir? A) X B) X 2 C) X 2 3 D) X 2 E) X X 2 bileşiğinde elementlerin kütlece birleşme oranı m m X 7 = olduğuna göre, 4 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM D) X 3 4 E) X 3 I. X 2 II. X 2 3 III. X Bileşik Bileşikteki Cu kütlesi (g) Bileşikteki O kütlesi (g) Bileşik kütlesi (g) 7 bileşiklerinden hangilerinde bu oran dir? 12 A) alnız II B) I ve II C) I ve III CuO 64 III I CuO II ukarıda CuO bileşiğinin iki ayrı örneğindeki bakır (Cu) ve oksijen (O) kütleleri verilmiştir. Buna göre, I, II ve III numaralı yerlere yazılması gereken kütleler aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? 6. D) II ve III E) I, II ve III kütlesi (g) I II III A) B) C) D) E) X kütlesi (g) X ve elementleri bileşik oluştururken elementlerin kütleleri arasındaki ilişki grafikte verilmiştir. 3. I. X 2 II. X 2 3 III. X 3 ukarıdaki bileşiklerde X in eşit miktarı ile birleşen kütlelerinin artış sırası aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir? A) I, II, III B) III, II, I C) II, I, III D) II, III, I E) I, III, II Buna göre, 45 gram bileşik oluşurken kaç gram X ve kaç gram harcanır? A) X= 42 g B) X= 40 g C) X= 36 g = 3 g = 5 g =9 g D) X= 30 g E) X= 9 g = 15 g = 36 g 1. C 1. B 2. E 2. C 3. C 3. C 4. C 4. D 5. B 5. A 6. B 6. E7. E 65

24 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 7. X ve elementlerinden oluşan iki ayrı bileşikten birinci bileşiğin formülü X 2 5, ikinci bileşiğin formülü X 2 dir. 21? Bileflik kütlesi(g) 0 I II 6 X in kütlesi(g) Buna göre, II. bileşikteki 6 gram X ten kaç gram bileşik oluşur? A) 12 B) 15 C) 16 D) 18 E) X ve nin farklı iki bileşiğindeki kütleler aşağıdaki gibidir. X'in kütlesi (g) 'nin kütlesi (g) I. Bileşik 0,8 0,3 II. Bileşik 2,4 0,6 Buna göre aynı miktar X ile birleşen birinci bileşikteki 'nin ikinci bileşikteki 'ye oranı kaçtır? A) B) 3 C) D) E) X ve elementlerinin oluşturduğu X 2 bileşiğindeki elementlerin kütlece birleşme oranı grafikteki gibidir. 7 X kütlesi (g) 8. Karbondioksit (CO 2 ) bileşiğinde 3 gram C ile 8 gram O tam olarak birleşir. Buna göre, 88 gram CO 2 bileşiğinde kaç gram C elementi bulunur? A) 6 B) 12 C) 24 D) 30 E) kütlesi (g) Buna göre, X 2 3 bileşiğindeki elementlerin kütlece birleşme oranı aşağıdaki grafiklerden hangisinde doğru verilmiştir? A) C) 7 7 X kütlesi (g) 0 12 X kütlesi (g) kütlesi (g) B) 14 D) 12 X kütlesi (g) 0 7 X kütlesi (g) kütlesi (g) 0 8 kütlesi (g) 0 7 kütlesi (g) 9. Bir kapta bulunan belirli bir miktar X üzerine maddesi eklenerek X 2 bileşiği oluşturuluyor. 13 Oluflan X 2 kütlesi (g) E) 7 X kütlesi (g) 0 14 kütlesi (g) Eklenen kütlesi (g) Bu olayla ilgili çizilen grafiğe göre; I. Başlangıçta kapta 8 gram X vardır. II. nin 4 gramı artar. m III. Kütlece birleşme oranı X 8 m = dur. 9 A) alnız III B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III m 12. X 2 3 bileşiğinde elementlerin kütlece birleşme oranı X 7 m = 6 'dır. 7. D 8. C 9. B 10. A 11. A 12. A Aynı elementlerden oluşan X 2 bileşiği ile ilgili; m I. Elementlerin kütlece birleşme oranı X 7 m = 'tür. 4 II. 27 gram bileşikte 6 gram vardır. 2 III. X 2 3 bileşiği ile aralarındaki katlı oran tü. r 3 A) alnız II B) alnız III C) I ve II D) I ve III E) II ve III Soru

25 ATOMUN TEMEL TANECİKLERİ Atomu tanımlayan atom numarası terimi araba plakasına benzetilebilir. Aynı plakaya sahip bir başka arabaya rastlayamazsınız. Atom numarası da farklı element atomlarında her zaman farklıdır. Örneğin hidrojen atomunun (H) atom numarası 1, helyum atomunun (He) atom numarası 2, lityum atomunun (Li) atom numarası 3'tür EDA 74 H Bilim insanları atomun yapısını incelediğinde atomun merkezinde, kütlenin büyük bir kısmını ve pozitif yükün tamamını içeren bir çekirdek olduğunu anladılar. Atomun merkezinde bulunan çekirdekte, pozitif yüklü protonların yanında yüksüz nötronlar olduğu keşfedildi. Atomun içinde bulunan atom altı tanecikler, proton, nötron ve elektronlardır. Proton: Atomun çekirdeğindeki pozitif yüklü taneciktir. Nötron: Atomun çekirdeğindeki yüksüz taneciktir. Elektron: Atomun katmanlarındaki negatif yüklü taneciktir. Tanecik Sembol Bağıl yük Bağıl kütle Proton p 1+ 1 akb Nötron n 0 1 akb Elektron e 1-1/1840 akb Daha sonraki yıllarda atomda, proton, nötron ve elektronun yanı sıra çok sayıda taneciğin bulunduğu anlaşılmıştır. Ancak atomların davranışlarını proton, nötron ve elektron sayıları belirler. Atom Numarası Bir element atomunun çekirdeğindeki proton sayısına atom numarası (Z) denir. Çekirdekte bulunan taneciklerden sadece protonlar yüklü olduğundan atom numarası, çekirdek yükü olarakta ifade edilebilir. Atom numarası= Proton sayısı= Çekirdek yükü ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 16 8 O 4 2 He Atom numarası element sembollerinin sol alt köşesine yazılarak gösterilir. Atom numarası aynı olan atom veya iyonlar aynı elemente ait taneciklerdir. Nötr atomlarda atom numarası, elektron sayısına eşittir. Proton sayısı= Elektron sayısı1 Nötr atom Kütle Numarası Elektronların kütlesi, proton ve nötronların kütlesine göre çok küçüktür. Bu nedenle atom kütlesinin çekirdek kütlesine eşit olduğu söylenebilir. Bir element atomunun çekirdeğindeki proton ve nötron sayılarının toplamına kütle numarası (A) denir. Kütle numarası= Proton sayısı + Nötron sayısı Kütle numarası element sembollerinin sol üst köşesine yazılır. Kütle numarasına nükleon sayısı da denir. Sembolü X olan bir elementin atom ve kütle numarası, 12 6 C şeklinde gösterilir. Kütle numarası A (p + n) Atom numarası Z 1 (p) UARI Bir atomun çekirdeğindeki toplam tanecik sayısı = p + n Bir atomdaki toplam tanecik sayısı = p + n + e 67

26 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM İyon Proton sayısı elektron sayısından farklı taneciklere iyon denir. İyonlar (+) veya (-) yüklü atom veya atom gruplarıdır. Tek atomlu iyonlar: K +, Zn 2+, Al 3+, H 1-, O Çok atomlu iyonlar: NH + 4, SO 2 4, OH, CIO 4... İyon halinde taneciğin iyon yükü, proton sayısı ile elektron sayısı arasındaki farka eşittir. SORU İyon yükü= proton sayısı elektron sayısı X 3+ iyonu 18 elektron 24 nötron içermektedir. X atomu ile ilgili; I. Atom numarası 21'dir. II. Çekirdeğindeki toplam tanecik sayısı 42'dir. III. Nükleon sayısı 45'tir. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) alnız I B) alnız III C) I ve II D) I ve III E) II ve III Kütle numarası Proton sayısı İyon yükü Elektron sayısı İyon yükü = p e 3+= p 18 p= 21 Atom numarası 21'dir. Çekirdeğindeki toplam tanecik sayısı1 p + n = 45 Nükleon sayısı yani kütle numarası = p + n = = 45 anıt D Kütle bakımından proton (veya nötron) 10 kg lık bir karpuz, elektron ise 5 g lık bir erik ile kıyaslanabilir. SORU X n iyonunun 15 protonu, 16 nötronu ve 18 elektronu bulunmaktadır. Buna göre, X n iyonu aşağıdakilerden hangisidir? A) 15 X 3+ B) 15 X 3 C) 16 X 3 D) 16 X 3+ E) X3 SORU İyon yükü= p e = 3 Kütle numarası= p + n = = anıt B Kristal iyon lambası Nötron sayısı atom numarasından 1 fazla olan 3+ iyonunun 10 elektronu bulunduğuna göre, nötron sayısı kaç olur? A) 14 B) 13 C) 12 D) 8 E) 7 İyonu yükü = p e 3+= p 10 p= 13 n= p + 1 n= = 14 anıt A SORU X 2+ iyonunda 30 elektron vardır. X'in nötron sayısı proton sayısından 8 fazladır. Buna göre, X 2+ iyonunun kütle numarası aşağıdakilerden hangisidir? A) 80 B) 76 C) 72 D) 68 E) 64 İyonu yükü = p e 2+= p 30 p= 32 n= p + 8 n= n= 40 Kütle numarası = p + n = = 72 anıt C 68 Soru

27 X atomu ile ilgili şu bilgiler veriliyor; Kütle numarası 80 dir. Nötron sayısı proton sayısından 10 fazladır. Buna göre, X atomu ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Çekirdek yükü + 35'tir. B) Nükleon sayısı 80'dir. C) Toplam tanecik sayısı 115'tir. D) Nötron sayısı 45'tir. E) Elektron sayısı 45'tir. n = p + 10 Kütle numarası= p + n 80= p + p + 10 p= 35 Çekirdek yükü 35'tir. X atomu dediğinden p= e'dur. Elektron sayısıda 35'tir. n= p = 45 Nükleon sayısı = p + n = = 80 Toplam tanecik sayısı = p + n + e = = 115 anıt E ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM + NH 3 ile NH 4 tanecikleri ile ilgili; I. Elektron sayıları toplamı II. Nötron sayıları toplamı III. Çekirdek yükleri toplamı niceliklerinden hangileri aynıdır? ( 14 7 N, 1 1 H) A) alnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III III. NH 3 'te çekirdek yükleri toplamı = 10'dur. NH + 4 'de çekirdek yükleri toplamı = 11'dir. Çekirdek yükleri toplamları farklıdır. I. NH 3 için; NH+ 4 için; İyon yükü = p e İyon yükü = p e 0= 10 e 1+= 11 e e= 10 e= 10 Elektron sayıları toplamları aynıdır. II. NH 3 te nötron sayıları toplamı = 7 NH + 4 'de nötron sayıları toplamı = 7 Nötron sayıları toplamları aynıdır. anıt B X 1 iyonunun nükleon sayısı 80 olup, elektron sayısı nötron sayısından 9 eksiktir. Buna göre, X atomunun proton sayısı kaçtır? A) 20 B) 25 C) 35 D) 45 E) 48 anıt C XO 4 3 iyonundaki toplam elektron sayısı 50'dir. X atomununun nötron sayısı 16 olduğuna göre kütle numarası kaçtır? ( 8 O) A) 40 B) 39 C) 32 D) 31 E) 17 İyon yükü = p e 3= p 50 p= 47 XO 3 4 de proton sayıları toplamı X + 4.8= 47 X= 15 Kütle numarası= p + n = = 31 anıt D 69

28 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM Anyon Atomun elektron alması sonucunda oluşan negatif (-) yüklü taneciklere anyon denir. ( F -, O 2-, N 3-, PO 4 3- ) Tanecik çapı= O 2 > O Anyon: elektron sayısı > proton sayısı Anyonda p oranı < 1 olur. e Anyon oluşumu genelde ekzotermiktir. Atom elektron aldıkça, elektron başına düşen çekim kuvveti azalacağı için çap büyür. Katyon Atomun elektron vermesi sonucunda oluşan pozitif (+) yüklü taneciklere katyon denir. (Na +, Fe 3+, Cu 2+ +, NH 4 ) Katyon: proton sayısı > elektron sayısı 8 O + 2e- S 8 O 2- p= 8 p= 8 e= 8 e= Al S 3e + 13 Al 3+ p= 13 p= 13 e= 13 e= 10 Tanecik çapı= Al > Al 3+ Katyon oluşumu endotermiktir. Atom elektron verdikçe, Katyonda p oranı > 1 olur. e elektron başına düşen çekim kuvveti artacağı için çap küçülür. Buna göre, proton sayısı aynı olan taneciklerde (+) yük sayısı arttıkça iyon çapı küçülür, (-) yük sayısı arttıkça iyon çapı büyür diyebiliriz. Elektron sayısı aynı olan taneciklerde çekirdek yükü arttıkça, elektron başına düşen çekim kuvveti artar, çap küçülür. 12 Mg 2+, 7 N 3- ve 10Ne taneciklerinin çapları arasındaki ilişki 7 N 3- > 10 Ne > 12 Mg 2+ şeklindedir. Katyon ve anyon Bir atom iyon haline geçtiğinde; Elektron sayısı değişir. Proton sayısı, atom numarası, çekirdek yükü değişmez. Nötron sayısı değişmez. Fiziksel ve kimyasal özellikleri değişir. Kütle numarası, nükleon sayısı değişmez. Çekirdeğin çekim gücü değişmez. Birim elektron başına uygulanan çekim kuvveti değişir. Tanecik çapı değişir. Toplam tanecik sayısı değişir. Fiziksel ve Kimyasal Özellikler Nelere Bağlıdır? Fiziksel özellikler; proton, nötron ve elektron sayısına bağlıdır. İki tanecikte bunlardan biri bile farklı olursa bu iki taneciğin fiziksel özellikleri farklı olur. Kimyasal özellikler; proton ve elektron sayısına bağlıdır. İki tanecikte bunlardan biri bile farklı olursa bu iki taneciğin kimyasal özellikleri farklı olur Cl ve Cl Fiziksel ve kimyasal özellikleri farklı Cl ve Cl Fiziksel özellikleri farklı kimyasal özellikleri aynı Nötr atomda artı ve eksi yükler eşit sayıdadır. SORU Proton sayıları aynı olan X 1 ve X 2+ iyonları ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur? A) İyon yükleri aynıdır. B) Kimyasal özellikleri aynıdır. p C) e oranları aynıdır. D) Bir elektron başına düşen çekim kuvveti X 2+ iyonunda daha fazladır. E) X 1- nin X 2+ ya dönüşmesi için 3 elektron alması gerekir. 70 Proton sayıları örneğin 17 olsun. 17 X1 17 X2+ p= 17 p= 17 e= 18 e= 15 Proton sayıları aynı iken elektron sayısı daha az olan X 2+ iyonunda bir elektron başına düşen çekim kuvveti daha fazla olur. İyon yükleri (1) ve (2+) olduğundan farklıdır. Elektron sayıları farklı olduğundan kimyasal özellikleri farklıdır. X 2+ iyonunun elektron sayısı daha az olduğundan e p oranı fazladır. X 1 X e X 1 iyonu X 2+ iyonuna dönüşürken 3 elektron verir. anıt D Soru

29 X m iyonu 3 iyonundan 2 elektron aldığında yükleri eşit oluyor. Buna göre m sayısı ile iyonların son yükü kaçtır? m İyonların son yükü A) B) 1+ 1 C) 1 1 D) 1 1+ E) e iyonu 2 elektron verdiğinde 1 iyonu oluşur. Son durumda yükleri eşit olduğunda X m iyonu da 2 elektron aldığında X 1 iyonu oluşur. X m + 2e X 1 m 2= 1 m= 1+ ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM anıt B I X ve X II. 18Z ve T III M1+ ve M2+ ukarıda verilen tanecik çiftlerinden hangilerinin kimyasal özellikleri birbirinin aynısıdır? A) alnız I B) alnız II C) alnız III D) I ve II E) II ve III Kimyasal özelliklerinin aynı olabilmesi için proton ve elektron sayıları aynı olmalıdır. anıt A X atomu 1 elektron alarak X a iyonuna dönüşüyor. Buna göre, I. X a iyonundaki bir elektron başına düşen çekim kuvveti X atomununkinden küçüktür. II. X ile X a 'nın fiziksel özellikleri birbirinden farklıdır. III. X a 'daki toplam tanecik sayısı X'inkinden 1 fazladır. A) alnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Proton sayıları 9 olsun. X + e X a = 1 9 X1 9 X p= 9 p= 9 e= 10 e= 9 Proton sayıları aynı iken elektron sayısı daha az olan X atomunda bir elektron başına düşen çekim kuvveti büyük olur. Proton ve nötron sayıları aynı iken elektron sayıları farklı olduğundan fiziksel özellikleri farklıdır. X a= 1 iyonunda elektron sayısı 1 fazla olduğundan X atomuna göre toplam tanecik sayısı (p + n + e) 1 fazladır. anıt E 71

30 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM İZOTOP ATOMLAR Proton sayıları aynı, nötron sayıları farklı olan atomlardır. İzotop atomların atom numaraları aynı, kütle numaraları farklıdır. ani çekirdek yapıları farklıdır. Hidrojenin izotopları Kütle numaraları farklı Cu 29 Cu Atom numaraları aynı 1 H 1 (Hidrojen) Nötron sayısı 1 2 H( 2 1 D) 1 3 H ( 3 1 T) (Döteryum) (Trityum) Proton sayısı Atom numarası Kütle numarası İzotop atomların proton sayıları aynı olduğu için aynı elemente ait atomlardır. Nötr izotop atomların; fiziksel özellikleri farklı, kimyasal özellikleri aynıdır. İzotop atomların aynı elementle oluşturdukları bileşiklerin formülü aynıdır. F. Soddy (Sodi), 1910 yılında radyoaktiflikle ilgili çalışmaları sırasında uranyum atomunun farklı kütledeki atomlarını bulmuştur. Bu atomlara izotop adını verdi. H O 2 H 2 O D O 2 D 2 O Proton ve elektron sayıları aynı olduğu için oluşturdukları bileşiklerin kimyasal özelikleri aynı, ağırlıkları farklı olduğu için bileşiklerin fiziksel özellikleri farklıdır. SORU X 3 iyonunda 18 elektron ve 16 nötron bulunduğuna göre aşağıdakilerden hangisi X'in izotopu olabilir? A) 15 X B) 15 X C) 16 X D) X E) X X 3 iyonunda e= 18 n= 16 İyon yükü= p e 3= p 18 p= 15 Kütle numarası = p + n = = X taneciğinin izotopu X olabilir. anıt A UARI Bir elementin izotoplarının yüzdelerinden ortalama atom kütlesinin hesabı; Bir elementin kütle numarası ile atom kütlesi arasında çok küçük bir fark vardır. Genelde elementler, doğada çeşitli izotoplarının karışımı olarak bulunur. İzotop atomların kütle numaraları, dolayısıyla atom kütleleri de farklıdır. Bu nedenle izotopların doğada bulunma yüzdelerinden bir elementin ortalama atom kütlesi hesaplanır. Ortalama atom kütlesi = A 1. (%) 1 + A 2. (%) 2 + A 3. (%) A: İzotopun atom kütlesi %: İzotopun doğada bulunma yüzdesi Bir elementin ortalama atom kütlesi izotopların atom kütlelerinin yüzdeleri ile kütle numaraları çarpımlarının toplanması ile hesaplanır. Örneğin, klor doğada %25 oranında 37 Cl izotopu ve %75 oranında 35 CI izotopu olarak bulunur. Buna göre, klorun ortalama atom kütlesi = 35, 5' tir J.J. Thomson ve F. Aston (Estın) 1912 yılında kütle spektrometresiyle pozitif yüklü neon iyonlarını kütlelerine göre ayırdı. Aston, doğadaki her 10 neon atomundan 9'unun kütle numarasının 20, 1'inin kütle numarasının 22 olduğunu gösterdi. Bu deneylerle, izotop atomların varlığı kanıtlandı. Soru

31 20 22 Ne ve Ne atomlarıyla ilgili olarak; I. İzotop atomlardır. II. Kimyasal özellikleri aynıdır. III. Nötron/proton oranları farklıdır. açıklamalarından hangileri doğrudur? A) alnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Ne Ne Proton sayıları aynı, nötron sayıları farklı olduğundan birbirlerinin izotopudurlar. Proton ve elektron sayıları aynı olduğundan kimyasal özellikleri aynıdır. Proton sayıları aynı olsa da nötron sayıları farklı olduğundan p n oranları farklıdır. anıt E ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM Tanecik Proton sayısı Nötron sayısı Elektron sayısı X Z T ukarıdaki tabloda, X,, Z ve T taneciklerinden hangileri anyon, hangileri izotoptur? Anyon İzotop A) Z ve T B) X ve Z C) Z X ve T D) ve Z X ve T E) X ve T Z anıt C 37 X 1 iyonunun nötron sayısı elektron sayısından iki fazladır. Buna göre; I. Nötron sayısı 20 dir. II. Proton sayısı 17'dir. III. İzotopunun kütle numarası 35'dir. yargılarından hangileri kesinlikle doğrudur? A) alnız I B) alnız II C) alnız III D) I ve II E) I ve III 37 p X 1 K.N= p + n İyon yükü= p e 37= p + n 1= p e n= 37 p e= p + 1 n= e + 2 verildiğinden; 37 p= p p= 17 bulunur. n= 37 p = 20'dir. İzotopunun kütle numarası 37'den farklı olacağından 35 olabilir. Ancak kesin değildir. anıt D 17 X1 ve izotop iyonları ile ilgili; I. Kütle numaraları aynıdır. II. nin çekirdek yükü 17 dir. III. Atom numaraları farklıdır. A) alnız I B) alnız II C) alnız III D) I ve II E) I, II ve III anıt B 73

32 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM İZOBAR ATOMLAR Kütle numaraları (nükleon sayıları) aynı, atom numaraları (proton sayıları) farklı olan atomlardır. Kütle numaraları aynı Cl Ar Atom numaraları farklı Kütle numarası Proton sayısı Nötron sayısı İzobar atomların fiziksel ve kimyasal özellikleri farklıdır. İzobar atomlar farklı elementlere ait atomlardır. SORU 14 6 X ve 14 atomları ile ilgili; 7 I. İzobar atomlardır. II. X'in çekirdeğindeki toplam tanecik sayısı 'ninkinden büyüktür. III. Kimyasal özellikleri aynıdır. A) alnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Proton sayısı X Kütle numaraları aynı atom numaraları farklı olduğundan birbirlerinin izobarıdırlar. Çekirdeğindeki toplam tanecik sayıları (p + n) aynıdır. Proton sayıları farklı olduğundan kimyasal özellikleri farklıdır. anıt A SORU Kütle numarası X, ve Z atomlarının kütle numarası Z X 40 nötron sayısı değişimi grafikteki gibidir. 39 Buna göre, I. X ve Z'nin proton sayıları aynıdır II. ve Z farklı elementlerdir. III. X ve Z izobar atomlardır. Nötron sayısı A) alnız I B) alnız III C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III X için K.N= p + n 1 40= p + 21 p= 19 için K.N= p + n 1 39= p + 20 p= 19 Z için K.N= p + n 1 40= p + 20 p= 20 X ve Z'nin proton sayıları farklıdır. ve Z'nin proton sayıları farklı olduğundan farklı elementlerdir. X ve Z'nin kütle numaraları aynı proton sayıları farklı olduğundan birbirinin izobarıdırlar. anıt D SORU 8 X ve 19 atomları izobar olduğuna göre, I. nin çekirdek yükü 8 dir. II. X'in nötron sayısı 10'dur. III. X ve elementleri farklı fiziksel özelliklere sahiptir. yargılarından hangileri yanlıştır? A) alnız I B) alnız II C) I ve II D) I ve III E) II ve III İzobar atomların atom numaraları farklı olduğundan 'nin çekirdek yükü 8 olamaz. İzobar atomların kütle numaraları aynı olduğundan X'in nötron sayısı 10 olduğunda kütle numaraları aynı olamaz. X ve elementleri farklı elementler olduğundan fiziksel özellikleri farklıdır. anıt C 74 Soru

33 Proton Sayısı İZOTON İZOBAR İZOTOP Nötron Sayısı İZOTON ATOMLAR Atom numaraları farklı, nötron sayıları aynı olan atomlardır. Kütle numaraları farklı K Mg Atom numaraları farklı Nötron sayısı İzoton atomlar farklı elementlere ait atomlardır. İzoton atomların fiziksel ve kimyasal özellikleri farklıdır. SORU 14 6 X ve 14 atomları ile ilgili; 7 I. İzoton atomlardır. II. X'in nötron sayısı, 'ninkinden fazladır. III. X ve atomlarının fiziksel özellikleri aynıdır. A) alnız II B) alnız III C) I ve II D) I ve III E) II ve III Proton sayısı Proton sayıları farklı, nötron sayıları farklı olduğundan birbirinin izotonu değildirler. X'in nötron sayısı 8, 'ninki ise 7'dir. X ve 'nin proton, nötron ve elektron sayıları farklı olduğundan fiziksel özellikleri farklıdır. anıt A ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM SORU Element AN KN n X Z Q Tabloda, atom numaraları (AN), kütle numaraları (KN) ve nötron sayıları (n) verilen X,, Z ve Q elementleri ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? A) X ile Q izobar atomlardır. B) Q ile Z izotop atomlardır. C) X ile izoton atomlardır. D) Kütle numarası en küçük olan Z'dir. E) Z ile Q'nun kimyasal özellikleri farklıdır. Element AN KN n X Z Q X ile Q izobardır. Q ile Z izotoptur. X ile izotondur. Z'nin kütle numarası en küçüktür. Z ile Q'nun proton ve elektron sayıları aynı olduğundan kimyasal özellikleri aynıdır. anıt E SORU Proton sayısı andaki grafikte X Z proton ve nötron 20 sayıları belirtilen 18 X,, Z ve T atomları 16 T ile ilgili; Nötron I. ile X'in kütle sayısı numaraları farkı 2'dir. II. Z ve T izoton atomlardır. III. Toplam nükleon sayısı en fazla olan T'dir. A) alnız I B) alnız II C) I ve II D) I ve III E) II ve III X ile 'nin nötron sayıları aynı iken proton sayıları farkı 4 olduğundan kütle numaraları farkı da 4 olur. Z ile T'nin nötron sayıları aynı proton sayıları farklı olduğundan birbirinin izotonudurlar. Z'nin proton sayısı ile nötron sayısı en fazla değere sahip olduğundan toplam nükleon sayısı en fazladır. anıt B 75

34 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM İZOELEKTRONİK TANECİKLER Elektron sayıları ve elektron dizilişleri aynı, proton sayıları farklı olan taneciklerdir. 11 Na+ 13 Al3+ Proton sayıları farklı, elektron sayıları aynıdır. Elektron sayıları aynı olmasına rağmen, proton sayıları farklı olduğundan kimyasal ve fiziksel özellikleri farklıdır. İzoelektronik taneciklerin en az bir tanesi iyon halinde bulunur. SORU Tanecik Elektron sayısı Kütle numarası X Tabloda elektron sayısı ve kütle numarası verilen X 2 ve 3 tanecikleri ile ilgili; I. Birbirinin izoelektroniğidirler. II. Birbirinin izotonudurlar. III. Toplam tanecik sayıları eşittir. yargılarından hangileri yanlıştır? A) alnız I B) alnız III C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III SORU X 2 iyonu ile iyonu izoelektroniktir. X'in nötron sayısı 'nin nötron sayısından 4 eksik olduğuna göre, X'in kütle numarası kaçtır? A) 78 B) 80 C) 82 D) 84 E) 86 X 2 3 e= 18 e= 18 p= 16 p= 15 Elektron sayıları aynı proton sayıları farklı olduğundan izoelektroniktirler. X 2 için; K.N= p + n 32= n + 16 n= 16 3 için; K.N= p + n 31= n + 15 n= 16 Nötron sayıları aynı proton sayıları farklı olduğundan izotondurlar. Toplam tanecik sayıları= p + n + e X 2 için; p + n + e= için; p + n + e= anıt B Elektron sayıları eşittir. X 2 ile e= 36 X 2 için 1 iyon yükü= p e 2= p 36 p= 34 'nin nötron sayısı 85 37= 48'dir. X'in nötron sayısı 'ninkinden 4 eksik olduğundan 44'tür. X'in kütle numarası= p + n = anıt A 39 İZOTON 40 19K 20Ca İZOTOP K İZOBAR İZOELEKTRONİK Ar SORU Nötron sayıları farklı olan X, ve Z tanecikleri ile ilgili şu bilgiler veriliyor. X ve Z nin yalnız elektron sayıları aynıdır. X ve nin yalnız proton sayıları aynıdır. Buna göre, X, ve Z tanecikleri ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur? A) X ile Z izobardır. B) ile Z izoelektroniktir. C) ile Z izotondur. D) X ile izotoptur E) X, ve Z'nin kütle numaraları aynıdır. X ile 'nin yalnız proton sayıları aynı olduğundan nötron sayıları farklıdır. ani birbirinin izotopudur. anıt D 76 Soru

35 ÜNİTE 4 Maddenin Halleri Karbonun iki farklı fiziksel şekli, elmas ve grafit (kurşun kalemlerde kullanılır). Gra fit te kar bon atom la rı. Her mad de nin atom lardan fit oluş te kar tu ğu bon nu atom öne sü la ren rı. Her hi po mad tez 2000 de nin yıl atom dır var lar- Gra dan ol ma oluş sı na tu kar ğu nu şın, öne atom sü la ren rın hi tek po tez tek 2000 gö rün yıl tü lü dır nebil me si ni sağ la yan tek nik ler son 35 yıl da ge liş ti- var ol ma sı na kar şın, atom la rın tek tek gö rün tü lü nebil me si ni sağ la yan tek nik ler son 35 yıl da ge liş tiril miş tir. ril miş tir. Gra fit te Grafitte kar bon karbon atom la atomları. Her mad Her de maddenin atom lardan oluş atomlardan tu ğu nu öne oluştuğunu sü ren hi po tez öne 2000 süren yıl hipotez na kar 2000 şın, yıldır atom var la rın olmasına tek tek karşın, gö rün tü atom lü ne- dır var ol ma sı bil me si ların ni sağ tek la yan tek tek görüntülünebilmesini nik ler son 35 yıl da sağla ge liş tiril miş tir. yan teknikler son 35 yılda geliştirilmiştir. Kuartz. Karbonun iki farklı fiziksel şekli, elmas ve grafittir. Grafit kurşun kalemlerde kullanılır. c) Kovalent Kristaller Kovalent kristallerde (kovalent ağ yapılı kristaller olarak da adlandırılır) atomlar, kovalent bağlarla, üç boyutlu ağ yapısında bir arada tutunmaktadırlar. Kovalent kristallerde, moleküler kristallerde olduğu gibi, farklı atomlardan oluşan moleküller yoktur. En iyi bilinen kovalent kristaller karbon atomunun allotropları olan elmas ve grafittir. Elmasta her karbon atomu dörtyüzlü olarak diğer dört karbon atomuna bağlıdır. Üç boyuta yayılmış kuvvetli kovalent bağlar, elmasın olağanüstü sertlikte (bilinen en sert maddedir) ve yüksek ALLOTROP erime noktasında (3550 C) bir kristal olmasını sağlar. Grafitteki kristal yapıda ise karbon atomları altıgen halkalar şeklinde dizilmiştir. Grafiti oluşturan bu tabakalar zayıf Van Bir elementin atomlarının birbirlerine farklı şekilde bağlanmasıyla oluşturdukları farklı der Waals kuvvetleri ile bir arada tutulur. Bu kovalent bağlar da grafite sertlik verir. molekül ve geometrideki maddelere allotrop denir. Karbonun allotropları = elmas, grafit, amorf karbon (fulleren) 335 pm H O 3 H 2 Karbonun O Karbonun Karbonun iki farklı iki farklı iki fiziksel fiziksel farklı fiziksel şekli, şekli, elmas şekli, ve elmas ve grafittirtir. Grafit Grafit ve kurşun grafittir. kalemlerde Grafit kurşun kullanılır. kullanılır. kalemlerde SORU grafit- B) Amorf Katılar kullanılır. Metalik bir kristalin kesiti. Daire içindeki + işareti BEAZ FOSFOR VE ÖZELLİKLERİ 1. GrafitElmas metal atomlarının çekirdeği ve iç elektronlarını 2. Döteryum ( 2 gösterir. Pozitif metal iyonları etrafındaki gri alan 1 D) Trityum ( 3 1 T) BEAZ FOSFOR ise hareketli VE ÖZELLİKLERİ elektron denizini göstermektedir. 3. Oksijen gazıozon gazı BEAZ FOSFOR VE ÖZELLİKLERİ ukarıdaki madde çiftleri ile ilgili; I. 3. çiftin aynı elementle oluşturdukları bileşiklerin formülleri aynıdır. II. 1. çiftin fiziksel özellikleri aynıdır. 294 III. alnız 3. çift aynı tür atomlar içerir. A) alnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III Beyaz fosfor, Beyaz fosfor, elementinin fosfor elementinin bir bir allotropudur. bir E) I, II ve III Duman allotropudur. kamuflajı ve Duman aynı zamanda kamuflajı bir ve yangın bir aynı yangın silahı zamanda bir yangın yaygın silahı olarak kullanılmakta- askeri silahı olarak askeri alanda yaygın kullanılmaktadır. Fosfor SORU dır. Fosfor alanda yaygın dumanının kullanılmaktadır. teneffüs Fosfor edilmesi Beyaz ciğerlerde fosfor, dumanının ani fosfor dumanının yaralar teneffüs elementinin oluşmasına edilmesi teneffüs ve bir ciğerler- teneffüs allotropudur. edilmesi Elmas ve grafit birbirinin allotropudur. Duman ciğerlerde eden kişinin kamuflajı ani havasızlıktan yaralar ve oluşmasına aynı boğulmasına zamanda ve teneffüs ve bir yol yangın teneffüs açmaktadır. olarak kişinin eden Hemen kişinin silahı eden Buna göre, elmas ve grafit ile ilgili; askeri havasızlıktan sonraki alanda aşamada yaygın boğulmasına insan kullanılmaktadırmaktadır. Fosfor Hemen dumanının sonraki aşamada teneffüs insan edilmesi vü- vücudu içten yol aç- I. Aynı ortamdaki erime noktaları aynıdır. yol açmaktadır. dışa doğru yanmaktadır. Hemen sonraki Çoğu aşamada insan vücudu içten dışa doğru kez, beyaz fosforla yanan kişinin elbiselerinde fazla II. Aynı tür atom içerirler. ciğerlerde cudu içten yanmaktadır. iz meydana ani dışa gelmemekte, yaralar doğru Çoğu yanmaktadır. oluşmasına kez, beyaz fosforla Çoğu yanma reaksiyonu ve teneffüs kez, III. Atomların dizilişleri farklıdır. beyaz fosforla yanan kişinin yanan elbiselerinde kişinin elbiselerinde fazla iz mey- fazla eden vücut kişinin içinden havasızlıktan cilde kadar sürmektedir. boğulmasına anma re-yoaksiyonu meydana gelmemekte, açmaktadır. niceliklerinden hangileri doğrudur? iz bir Hemen kez yanma başladığında sonraki durdurulamamaktadır. içinden cilde kadar sürmektedir. anma re- yanma reaksiyonu reaksiyonu vücut içinden cilde kadar aşamada sürmektedir. insan vücudu içten anma dışa reaksiyonu doğru yanmaktadır. bir kez başladığın- Çoğu kez, C) I ve III D) II ve III A) alnız III B) I ve II vücut aksiyonu da bir durdurulamamaktadır. kez başladığında durdurulamamaktadır. beyaz fosforla yanan kişinin elbiselerinde fazla E) I, II ve III iz meydana gelmemekte, yanma reaksiyonu vücut içinden cilde kadar sürmektedir. anma reaksiyonu bir kez başladığında durdurulamamaktadır. (a) (b) Elmas Grafit (a) Elmasın yapısı. Her karbon atomu dörtyüzlü düzende, dört farklı karbon atomuna bağlanmıştır. (b) allotropları: Grafitin yapısı. Oksijen İki tabaka arası gazı mesafe (O 335 pm dir. 2 ), ozon gazı(o 3 ) Oksijenin O Grafik ayrıca kurşun kalemlerde, O = bilgisayar O kaydedicilerinin ve daktiloların şeritlerinde de kullanılabilir. Bir başka kovalent kristal ise kuartzdır O (SiO O 2 ). Kuartzda silisyum atomlarının Fosforun dizilişi allotropları= karbonun elmastaki Kırmızı dizilişine fosfor, benzer. beyaz fosfor, siyah fosfor. Kükürtün allotropları= Rombik kükürt, monoklinik kükürt, amorf kükürt. Bir d) elemente Metalik Kristaller ait allotropların özellikleri; Kristaldeki Fiziksel özellikleri her örgü noktası farklıdır. aynı metal (Erime atomu ve tarafından kaynama işgal noktaları, edildiğinden, bağ metalik yapısı, molekül şekilleri, kristallerin yapısını incelemek diğer kristal yapılara göre daha kolaydır. Metaldeki değerlik elektronları, metal atomları tarafından kuvvetle tutulmadıkları için her yöne doğru aka- geometrik şekilleri, aktiflikleri vb.) bilen Bağ bulut oluşturur. kuvvetleri Bu nedenle farklıdır. metal kristallerin bir elektron bulutu içerisine yerleşmiş artı yüklü Başka iyonlardan elementler oluşmuştur. ile Metalik tepkimeye kristallerdeki girme bağlanma eğilimleri diğer farklıdır. kristallerdekinden farklı olup, bir metaldeki bağ elektronları tüm kristal boyunca dağılmıştır. Bu dağılımdan Çekirdek yapıları aynıdır. kaynaklanan büyük kohezyon kuvvetleri metallerin sertlik ve dayanıklılıklarını belirlemektedir. Atomların Ayrıca değerlik dizilişleri elektronlarının farklıdır. boş orbitallere rahatça hareketliliği metallerin ısı ve elektriği Aynı iyi elementle iletmelerini sağlamaktadır. oluşturdukları Katıların bileşiklerin en düzenli formülleri hali metalik kristallerdir. aynıdır. H O 2 H 2 O Katıların en kararlı halleri kristal halidir. Ama eğer katı çok hızlı bir şekilde oluşmuşsa (örneğin bir sıvı aniden dondurulmuş ise) atom ya da moleküllerinin çoğu düzenli bir şekilde yönlenecek zaman bulamadan, yani düzgün bir kristal oluşturamadan olduğu konumda kilitlenir. Ortaya çıkan bu düzensiz bir şekilde gelişigüzel istiflenmiş katıya amorf adı verilir. Cam, lastik, tereyağı, plastik amorf katılara örnektir. formülleri Kristal katılar aynıdır. belirli bir sıcaklıkta erirken, amorf katılar belirli sıcaklık aralığında gitgide yumuşayarak akıcılık kazanırlar. 3. çift birbirinin allotropudur. Allotropların aynı elementle oluşturdukları bileşiklerin 1. çift birbirinin allotropu olduğundan fiziksel özellikleri farklıdır. Her üç çiftinde kendi aralarında içerdikleri atom türleri aynıdır. anıt A Allotropların fiziksel özellikleri farklıdır. Aynı tür atomlar içerir. Allotropların bağ kuvvetleri ve dizilişleri farklıdır. anıt D 77 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM

36 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 1. X 3+ iyonu ile ilgili şu bilgiler veriliyor; Elektron sayısı 23'tür. Nötron sayısı, proton sayısından 4 fazladır. Buna göre, X 3+ iyonu ile ilgili; I. Atom numarası 20'dir. II. Kütle numarası 56'dır. III. Nötron sayısı 30'dur. A) alnız I B) alnız II C) I ve II D) II ve III E) I ve III ÇÖZÜMLÜ SORULAR 4. alnızca elektron sayısı bilinen nötr bir atom ile ilgili aşağıdakilerden hangisi bilinemez? A) Çekirdek yükü B) Nötron sayısı C) Atom numarası D) Proton sayısı E) İzotopunun proton sayısı 2. Negatif yüklü bir iyon ile ilgili; I. Katyondur. II. Proton sayısı > Elektron sayısı'dır. III. Elektron sayısı > Çekirdek yükü'dür. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) alnız I B) alnız II C) alnız III D) I ve II E) I ve III X3+, 10 ve 8 Z 2 tanecikleri ile ilgili; I. Üçü de birbirinin izotopudur. II. Birbirinin izotonu iseler kütle numaraları arasındaki ilişki X 3+ > > Z 2 dir. III. Z 2 iyonunda bir elektron başına düşen çekim gücü en fazladır. A) alnız I B) alnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III I. X S X 3+ II. 3 S III. Z 1+ S Z 1 ukarıda verilen değişmeleri gerçekleştiren X, 3 ve Z 1+ atom ve iyonlarının elektron sayıları nasıl değişir? X 3 Z A) Azalır Artar Artar B) Azalır Azalır Artar C) Artar Azalır Artar D) Artar Artar Azalır E) Azalır Azalır Azalır Element Atom no Kütle no Nötron sayısı X Z X, 2+ ve Z taneciklerinin atom numaraları, kütle numaraları ve nötron sayıları tablodaki gibidir. Buna göre; I. 2+ ile Z izotondur. II. X ile 2+ izobardır. III. 2+ ile Z izoelektroniktir. A) alnız I B) I ve II C) II ve III D) I ve III E) I, II ve III Soru

37 7. Elektron sayısı 10 9 X Z Proton sayısı Grafikte elektron sayısı-proton sayısı ilişkileri verilen X, ve Z tanecikleri ile ilgili; I. X taneciği, Z ile izoelektroniktir. II. X anyon, Z katyon ve nötr atomdur. III. X ile Z'nin kimyasal özellikleri aynıdır. A) alnız I B) alnız II C) II ve III D) I ve II E) I ve III X2+ 23, ve iyonları ile ilgili; Z7+ I. X 2+ ile Z 7+ birbirinin izoelektroniğidir. II. 1+ ile Z 7+ birbirinin izotonudur. III. X 2+ ile 1+ birbirinin izobarıdır. A) alnız I B) alnız II C) alnız III D) I ve II E) I ve III ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 12. X taneciği ile ilgili şu bilgiler veriliyor; 8. Aşağıdaki iyonların hangisinde p < n = e ilişkisi vardır? A) Na1+ B) 16 8 O2 C) Cl1 D) 14 7 N3 E) Ca2+ Elektron sayısı, proton sayısından 2 fazladır. Proton sayısı, nötron sayısına eşittir. Buna göre, X taneciği ile ilgili; I. Anyondur. e II. n oranı 1'den büyüktür. III. Atom numarası a ise, kütle numarası 2a dır. 9. XO 3 n iyonunda toplam 42 elektron bulunduğuna göre, "n" aşağıdakilerden hangisidir? ( 16 X, 8 O) A) 1+ B) 2+ C) 1 D) 2 E) 3 A) alnız III B) I ve II C) II ve III D) I ve III E) I, II ve III ile 39 X 1+ iyonlarının elektron sayıları birbirine eşittir. X'in nükleon sayısı 'ninkinden 7 fazla olduğuna göre, X'in çekirdek yükü ve 'nin nötron sayısı kaçtır? X'in çekirdek yükü 'nin nötron sayısı A) B) C) D) E) Atomun yapısı ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisinin doğruluğu kesin değildir? A) Proton ve nötronlar, atomun çekirdeğinde bulunur. B) Çekirdek yükü proton sayısına eşittir. C) Nükleon sayısı, kütle numarasına eşittir. D) Kütle numarası proton sayısının 2 katıdır. E) Atom numarası proton sayısına eşittir. 79

38 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 1. X 3+ için e= 23'tür. İyon yükü= p e 3+ = p 23 p= 26 Atom numarası 26'dır. n= p = 30 Kütle numarası= p + n = = 56 ÇÖZÜMLER anıt D X Z2 p= 13 p= 10 p= 8 e= 10 e= 10 e= 10 Proton sayıları farklı olduğundan izotop değildirler. Birbirinin izotonu iseler yani nötron sayıları aynı olduğundan proton sayısı fazla olanın kütle numarası fazladır. Kütle numaraları ilişkisi X 3+ > > Z 2 olur. Z 2 iyonunda proton sayısı en az sayıda olduğundan elektron başına düşen çekim gücü en azdır. anıt B 2. Negatif yüklü iyonlar anyondur. Anyonda e > p'dur. anıt C 6. X için p= 19 KN = 40 n= için p= 20 KN= 40 n= 20 Z için p= 18 KN= 38 n= 20 I. 2+ ile Z'nin nötron sayıları aynı proton sayıları farklı olduğundan izotondurlar. II. X ile 2+ nın kütle numaraları aynı proton sayıları farklı olduğundan izobardırlar. III. 2+ ile Z'nin elektron sayıları aynı proton sayıları farklı olduğundan izoelektroniktir. anıt E 3. I. X S X e Elektron verildiğinden elektron sayısı azalır. II. 3 S + 3e Elektron verildiğinden elektron sayısı azalır. III. Z e Z 1 Elektron alındığından elektron sayısı artar. anıt B 4. Elektron sayısı bilinen nötr bir atom için e = p'dur. Ancak nötron sayısı bilinemez. anıt B X için e= 10 p= 7 yükü= 3 için e= 9 p= 9 yükü= 0 Z için e= 10 p = 11 yükü= 1+ I. X ile Z nin elektron sayıları aynı proton sayıları farklı olduğundan izoelektroniktir. II. X, 3 yüklü olduğundan anyondur., yüksüz olduğundan nötrdür. Z, 1+ yüklü olduğundan katyondur. III. X ile Z'nin elektron sayıları aynı olsa da proton sayıları farklı olduğundan kimyasal özellikleri farklıdır. anıt D Soru

39 Cl1 iyonunda p= 17, e= 18, n= 18 dir. ani e = n > p'dur. anıt C X2+ için; KN= 23, p= 12, n= 11, e= için; KN= 23, p= 11, n= 12, e= Z7+ için; KN= 35, p= 17, n= 18, e= 10 I. X 2+ ile Z 7+ nin elektron sayıları aynı proton sayıları farklı olduğundan izoelektroniktir. II. 1+ ile Z 7+ nın nötron sayıları farklı olduğundan izoton değildirler. III. X 2+ ile 1+ nın kütle numaraları aynı atom numaraları farklı olduğundan izobardır. anıt E ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 9. İyon yükü= p e n= ( ) 42 n= 2 anıt D 12. X taneciğinin elektron sayısı proton sayısından 2 fazla olduğundan 2 yüklüdür. ani anyondur. n= p olduğundan p= a ise n= a'dır. Kütle numarası 2a olur. Elektron sayısı proton sayısından fazla olduğundan nötron sayısından da fazladır. n e oranı 1'den büyük olur. anıt E X 1+ e= 18 Elektron sayıları eşit olduğundan X 1+ iyonunda elektron sayısı 18'dir. Proton sayısı ise 19 olur. X'in nükleon sayısı 'ninkinden 7 fazla olduğundan 'nin nükleon sayısı 39 7 = 32'dir KN= p + n 32= 16 + n n= Atomun kütle numarası 37 17X atomunda olduğu gibi proton sayısının 2 katı olmayabilir. anıt D anıt B 81

40 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 1. Kütle numarası 65, nötron sayısı 35 olan X 2+ iyonunun elektron sayısı 28'dir X 1 ve 20 a iyonlarının elektron sayıları eşit olduğuna göre, a değeri 2+'dır Ca 2+ iyonunda tanecikler arasında p = n < e ilişkisi vardır. 1. Atom numarası 84 ve nötron sayısı 126 olan element atomunun kütle numarası...'dur. 2. Kütle numarası 121 olan X atomu 51 elektron içerdiğine göre, nötron sayısı... olur. 3. Toplam elektron sayısı 10 olan X iyonunda X'in atom numarası...'dir. ( 1 ) 4. X atomu X 3+ iyonuna dönüştüğünde 3 elektron verir. 4. Kütle numarası 80, nötron sayısı 45 olan X 5+ iyonunun elektron sayısı...'dur X 1 iyonundaki toplam tanecik sayısı 54'tür X1+ ile 4 iyonları eşit sayıda elektron içerdiğine göre, 'nin proton sayısı...'tür. 6. Atom numarası nötron sayısından 1 fazla olan X taneciğinin 1 yüklü iyonunda 18 elektron bulunduğuna göre, X taneciğinin nükleon sayısı 33'tür X 1+ ve iyonları birbirinin...'dir Cl ve Cl1 tanecikleri birbirinin izotopudur. 7. Nötr izotop atomlarının fiziksel özellikleri...'dır. 8. Birbirinin izotopu olan 42 X ve 43 X atomlarının nötron sayıları aynıdır. 8. İzobar atomların proton ve nötron sayıları toplamı......'dır. 9. İzobar atomların atom numarası farklı, nükleon sayısı aynıdır. 9. İzoton atomların elektron sayıları... dır elektronu bulunan X 1+ iyonunda n = p+1 olduğuna göre, kütle numarası 23'tür. 10. Toplam tanecik sayısı 49 olan 31 X 3 iyonunun proton sayısı...'tir. 82 Soru 1. D 2. D D D 7. D D 10. D İzoelektroniği 7. farklı 8. aynı 9. farklı

41 X1+ iyonunun elektron sayısı iyonunun elektron sayısına eşittir. Buna göre X 1+ ile 3+ iyonlarının nötron sayıları arasındaki oran kaçtır? AÇIK UÇLU SORULAR 21/24 4. Tanecik Kütle numarası Elektron sayısı X Z T ukarıda verilen X,, Z 1+ ve T taneciklerinden hangileri birbirinin izotonudur? ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 2. Aşağıdaki tabloda X ve taneciklerinin proton, nötron ve elektron sayıları verilmiştir. Z 1+, T Tanecik Proton sayısı Nötron sayısı Elektron sayısı X Buna göre, I. X ve tanecikleri birbirinin izotopudur. II. taneciği anyondur. III. X taneciği nötr atomdur. IV. X taneciğinde bir elektron başına düşen çekim kuvveti 'ninkinden fazladır. V. X ve taneciklerinin nükleon sayıları aynıdır. yukarıdakilerden kaç tanesi yanlıştır? Xn iyonunun, nötron sayısı elektron sayısından 11 fazla olduğuna göre, n sayısı kaçtır? X 3 iyonu n iyonuna 2 elektron verdiğinde yükleri eşitleniyor. Buna göre, n sayısı kaçtır? 1 6. Atom Kütle numarası Nötron sayısı Elektron sayısı P A L M E Kütle numarası, nötron sayısı ve elektron sayısı verilen taneciklerden hangisi 3 yüklü iyon halindedir? 1+ E 1. C 2. E 3. C 4. C 5. B 6. B 7. E 83

42 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 7. X atomu Cl ile izotop 21Sc ile izoton olduğuna göre, I. X'in çekirdeğindeki toplam tanecik sayısı 37'dir. II. X'in çekirdek yükü 17'dir. III. X atomu ile iyonu izoelektroniktir. yukarıdakilerden kaç tanesi doğrudur? 8. Kütle numarası X Z X 1 iyonunun toplam tanecik sayısı 53 tür. X 1 iyonunun nötron sayısı elektron sayısına eşit olduğuna göre, X in atom numarası kaçtır? X ve 16 8 atomlarından oluşan X 3 iyonunda toplam nükleon sayısı ile toplam elektron sayısı arasındaki fark kaçtır? Nötron sayısı X, ve Z atomlarının nötron sayısıkütle numarası değişimi grafikteki gibidir. Buna göre, I. ile Z nin kimyasal özellikleri aynıdır. II. X ile Z izoton atomlardır. III. X ile izobar atomlardır. yargılarından kaç tanesi doğrudur? I. 13 X3+ 45 II III. 8 Z2 ukarıda verilen iyonlardan hangilerinde proton (p), nötron (n) ve elektron (e) sayıları arasında n > p > e ilişkisi vardır? X n iyonu ile ilgili şu bilgiler veriliyor; Elektron sayısı 18'dir. Nötron sayısı, proton sayısından 1 fazladır. Buna göre, 31 X n iyonu ile ilgili; 31 I. 14Si atomu ile izobar taneciklerdir. 32 II. 16S atomu ile izoton taneciklerdir. III. İzotopunun nötron sayısı 15 olabilir. yargılarından kaç tanesi doğrudur? 13. X taneciğinin atom numarası 2m, elektron sayısı 2m2 ve kütle numarası 5m'dir. Buna göre, X taneciği ile ilgili; I. +2 yüklü katyondur. II. Nötron sayısı 3m'dir. 5m III. 2mX 2+ şeklinde gösterilir. yargılarından kaç tanesi doğrudur? I, II Soru

43 X2 iyonunda proton (p), nötron (n) ve elektron (e) sayıları arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? A) p= n < e B) p > n > e C) p= e > n D) n > e > p E) p= n = e TEST 1 5. X, ve Z taneciklerindeki proton (p) ve elektron (e) sayıları aşağıda verilmiştir. p X: 3 2 : 8 10 Z: e Buna göre X, ve Z tanecikleri ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur? Anyon Katyon Nötr A) X Z B) Z X ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 2. 3+, X 1+, Z 3 iyonları eşit sayıda elektron içerdiğine göre atom numaralarının büyükten küçüğe sıralanışı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? C) X Z D) X Z E) Z X A), X, Z B) X,, Z C), Z, X D) Z, X, E) X, Z, X3 iyonu ile 1+ iyonu eşit sayıda elektron taşıdığına göre, elementinin atom numarası kaçtır? A) 12 B) 13 C) 15 D) 18 E) X atomu X n iyonu haline geçerken elektron sayısı azalıyor. Buna göre, X n iyonu ile ilgili; I. Katyondur. p II. e oranı X atomununkinden fazladır. III. Nötron sayısı X atomununkinden azdır. yargılarından hangileri yanlıştır? A) alnız I B) alnız III C) I ve II D) I ve III E) II ve III 7. X 1+ ve X 1 iyonları izotop iki atomun iyonlarıdır. 4. X atomunun 29 protonu, 34 nötronu bulunmaktadır. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi X'in izotop atomudur? A) X B) 34 X C) 29 X D) X E) 63 X Buna göre, X 1+ ve X 1 iyonları ile ilgili; I. Proton sayıları aynıdır. II. Nötron sayıları aynıdır. III. Fiziksel özellikleri aynıdır. A) alnız I B) alnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III C A E A C E C C B C B B E A 85

44 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM X1 ile 2+ iyonları izolektroniktir. 24 ile 23 Z atomları izotondur. Buna göre, Z'nin proton sayısı kaçtır? A) 14 B) 13 C) 12 D) 11 E) X ve 23 n iyonları izoelektroniktir. atomunun nötron sayısı X'inkinden 2 fazla olduğuna göre, (n) kaçtır? A) 2 B) 0 C) 1+ D) 2+ E) X ve 13 atomları afla da verilen iyonlardan hangisi ile yüklendi inde eşit sayıda elektron içerir? X A) B) C) D) 0 +3 E) X 3 iyonu ile ilgili şu bilgiler veriliyor; Elektron sayısı= a Nötron sayısı, proton sayısından 1 fazladır. Buna göre, X 3 iyonu ile ilgili; I. Atom numarası= a 3'tür. II. Kütle numarası= 2a 5'tir. III. Nükleon sayısı= 2a + 5'tir. A) alnız III B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III İyon Elektron sayısı Kütle numarası X Z ukarıdaki tabloda X 3+, 2 ve Z 2+ iyonlarının elektron sayıları ve kütle numaraları verilmiştir. Buna göre, X, ve Z atomları ile ilgili; I. Çekirdek yükü en küçük olan X'tir. II. Nötron sayısı en büyük olan 'dir. III. ve Z izotoptur. A) alnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III 11. Çekirdek yükleri ayn olan X ve tanecikleri ile ilgili; I. Nötron sayıları farklı ise birbirinin izotoplarıdır. II. Elektron sayıları farklı ise kimyasal özellikleri farklıdır. III. Kütle numaraları eşit ise izobar atomlardır. 86 A) alnız II B) alnız III C) II ve III D) I ve II E) I ve III 8. D 9. C 10. B 11. D 12. A 13. C 14. B 14. Bir X iyonu 2 elektron verdiğinde, proton, nötron ve elektron sayıları eşitlenmektedir. Buna göre, X iyonu aşağıdakilerden hangisi olabilir? A) X1 B) X2 C) X2+ D) X2+ E) X2 Soru

45 1. I. 80 Br ve 81 Br: İzotop II. 40 K ve 40 Ca: İzobar III. 15 P +3 ve 12 Mg: İzoelektronik ukarıda verilen tanecik çiftleri ile ilgili verilen tanımlamalardan hangileri doğrudur? A) alnız I B) I ve II C) II ve III D) I ve III E) I, II ve III TEST 2 4. I. Nötr bir atom 1 elektron verdiğinde X iyonuna II. X iyonu, 2 elektron vererek iyonuna III. iyonu da 4 elektron aldığında Z iyonuna dönüşüyor. ukarıda verilen bilgilere göre, anyon ve katyon olan iyonlar hangileridir? Anyon Katyon A) X ve Z B) X ve Z C) Z X ve D) Z ve X E) ve Z X ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 2. X n iyonunun atom numarasını bulabilmek için; I. n sayısının değeri II. X n 'nin kütle numarası III. X n 'nin elektron sayısı niceliklerinden hangilerinin bilinmesi yeterlidir? A) alnız I B) I ve III C) II ve III D) I ve II E) I, II ve III 5. Atom numarası aynı olduğu halde nötron sayısı farklı olan atomlara birbirinin izotopu denir. Nötr izotop atomlar ile ilgili; I. Fiziksel özellikleri aynıdır. II. Kimyasal özellikleri aynıdır. III. Kütle numaraları aynıdır. A) alnız I B) alnız II C) alnız III D) I ve II E) I ve III 3. 2 S ukarıdaki dönüşümle ilgili aşağıdaki verilenlerden hangisi yanlıştır? Nicelik Değişim A) Çekirdek yükü Değişmez. B) Nükleon sayısı Değişmez. C) Nötron sayısı Değişmez. D) İyon yükü Artar. E) Proton sayısı Artar. 6. Element Atom numarası Kütle numarası X n 2n + 1 n 2n + 2 Z n + 1 2n + 2 Tablodaki X, ve Z elementleri ile ilgili olarak; I. X ile nin kimyasal özellikleri aynıdır. II. ile Z birbirinin izobarıdır. n III. X ile Z'nin p oranı aynıdır. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) alnız I B) alnız II C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III 1. C 1. E 2. E 2. B 3. C 3. E 4. C 4. C 5. B 5. B 6. B 6. C7. E 87

46 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM Na ile Na+ tanecikleri ile ilgili; I. Çekirdekteki toplam tanecik sayısı II. Toplam temel tanecik sayısı III. Bir elektron başına düşen çekim kuvvetleri niceliklerinden hangileri aynıdır? A) alnız I B) alnız II C) alnız III D) I ve II E) I ve III 10. X 5+ iyonunda toplam temel tanecik sayısı 72'dir. Bu tanecikte nötron sayısı proton sayısından 2 fazla olduğuna göre X 5+ iyonunun elektron sayısı kaçtır? A) 28 B) 25 C) 20 D) 18 E) X 7+ iyonunda 28 elektron, 80 1 iyonunda 36 elektron bulunmaktadır. Buna göre, X ve atomları ile ilgili; S'nin izotopu olduğu bilinen ve elektron sayısı 12 olan 16 X iyonu aşağıdakilerden hangisidir? A) X2+ B) X4+ C) X4+ D) X2 E) X4+ I. Atom numaraları aynıdır. II. Kimyasal özellikleri aynıdır. III. Nötron sayıları aynıdır. yargılarından hangileri yanlıştır? A) alnız I B) alnız II C) alnız III D) I ve II E) II ve III 9. Atom veya İyon Proton sayısı Nötron sayısı Elektron sayısı X Nötron sayısı II E D C B A I Z Proton sayısı ukarıdaki tabloda X,, Z atom ve iyonlarının proton, nötron ve elektron sayıları verilmiştir. A, B, C, D ve E atomlarının proton ve nötron sayılarındaki değişim grafikte gösterilmiştir. Buna göre, I. X ve Z izoelektroniktir. II. X, (2+) yüklü katyondur. III. ile Z izotondur. Buna göre, I. A ve B atomları farklı elementlere aittir. II. D ve E izotoptur. III. A, B ve C izotondur. A) alnız I B) I ve II C) I ve III A) alnız I B) alnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III D) I ve III E) I, II ve III C 7. B 2. E 8. E 3. C 9. B 4. C 10. C 5. B 11. C 6. B 12. E7. E Soru

47 ATOM MODELLERİNİN TARİHSEL SERÜVENİ Dalton'un atom modeli küçük bilardo toplarına benzetilebilir. Pozitif yüklü küresel bulut Elektronlar Bir çok bilim adamı tarih boyunca atomun yapısı ile ilgili pek çok fikir ortaya atmış ve atomun yapısını tanımlamaya çalışmıştır. Zaman içerisinde teknoloji ilerledikçe bu fikirlerin doğru olanları ile yanlış olanları belirlenerek yeni fikirler ortaya atılmıştır. Atomun küçük ve bölünemez parçacıklardan oluştuğu düşüncesini ilk olarak unanlı filozof Demokritos M.Ö 400'lü yıllarda ortaya atarak, bu parçacıklara unanca "bölünemez" anlamına gelen atom adını verdi. Demokritos her maddenin hep aynı özdeş atomlardan oluştuğunu, maddelerin farklı görünmesinin atomların düzeninden ve hareketlerinden kaynak- Demokritos landığını savundu. Ortaya atılan bu fikirler günümüzün bilimsel düşüncesinin gelişmesine katkıda bulunmuş, atomun varlığı ve yapısı ile ilgili farklı teoriler ortaya koymuştur. Bu teorileri sırasıyla tarihsel gelişimi içerisinde inceleyelim. 1. Dalton Atom Modeli Atom hakkında ilk bilimsel çalışmayı 19.yüzyılın başlarında J. Dalton yapmıştır. Dalton'a göre; Atomlar içi dolu, bölünemez kürelerdir. Bütün maddeler atomlardan oluşmuştur. Atom parçalanamaz. Bir elementin bütün atomları aynıdır. Farklı elementlerin atomlarının kütleleri farklıdır. Dalton'un modeli (1870) Farklı elementlerin belirli oranda birleşmesinden bileşikler oluşur. Günümüzde atomun içi dolu küre olmadığı, elementin bütün atomlarının özdeş olmadığı (izotopları olabildiği) ve atomun parçalandığı bilinmektedir. Ayrıca bu modelde proton, nötron ve elektronun varlığı belirtilmemiştir. ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM Thomson un Üzümlü Kek Modeli: Bu model ilk atom modellerinden biridir. Thomson bu modelde gösterildiği gibi elektronların pozitif yüklü küresel bulut içerisinde üzümlü kekteki üzümler gibi yerleştiğini önermiştir. 2. Thomson Atom Modeli Thomson, 1903 yılında atomun daha küçük parçalardan oluştuğunu öne sürmüş, atomun yapısını üzümlü keke benzeterek modelini açıklamıştır. Bu modele göre kek; pozitif yüklere, üzümler ise negatif yüklere benzetilmiştir. Thomson'a göre; Atomun yapısında pozitif ve negatif yüklü tanecikler vardır. Bu (+) yükler ile () yükler atomda homojen olarak dağılmıştır. Atomlar yarıçapı yaklaşık 10-8 cm olan pozitif yüklü kürelerdir. Negatif yüklü elektronlar bu küre içerisine dağılmışlardır. Atomda (+) ve () yükler eşittir. Bu nedenle atom yüksüzdür. Elektronların kütlesi çok küçüktür. Bu yüzden atom kütlesini pozitif yüklü tanecikler oluşturur. Thomson atom modelinde (+) yüklerin ve () yüklerin atomda homojen olarak dağıldığı iddiası yanlıştır. Ayrıca nötronlardan bahsedilmemiş olması da bu teorinin bir eksikliğidir. Thomson atom modeli J. Thomson 89

48 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM SORU Thomson kendi atom modelinde; I. Negatif yükler belirli enerji katmanlarında bulunur. II. Atom yarıçapı, 10 8 cm olan küre şeklindedir. III. Atom nötrdür. görüşlerinden hangilerini ileri sürmüştür? A) alnız I B) alnız II C) I ve II D) I ve III E) II ve III 3. Rutherford Atom Modeli Negatif yüklerin belirli enerji katmanlarında bulunduğunu Bohr öne sürmüştür. Thomson a göre atomlar yarıçapı yaklaşık 10 8 cm olan pozitif yüklü kürelerdir. Atomda (+) ve () yükler eşit olduğundan atom nötrdür. anıt E α tanecikleri kaynağı 1911 yılında Rutherford, arkasına film yerleştirilmiş bir Altın yaprak altın tabakaya "2+" yüklü alfa (a) taneciklerini (He 2+ ) göndererek ışınların levhaya çarptıktan sonra izledikleri yolları çizmiştir. Bu ışınların çok büyük bir kısmının sapmadan geçtiğini, çok az bölümünün saptığını ya da tam geri arık Görüntü ekranı döndüğünü gözlemlemiştir. Rutherford atom modeli Rutherford a göre; Bir atomun kütlesinin çok büyük kısmı ve pozitif yükün tümü çekirdek adı verilen çok küçük bölgede toplanmıştır. Atom içi dolu kürecik değildir. Atomun içinde çok küçük hacimde çekirdek olup, büyük hacim boşluktur. Pozitif yük atom kütlesinin yaklaşık yarısına eşit olup, atomdan atoma değişir. Çekirdeğin çevresinde belirli uzaklıklarda ( + ) yükü dengeleyecek sayıda elektronlar bulunur. E. Rutherford Elektronlar atom çekirdeğinin dışında büyük bir boşluğa dağılmışlardır. Elektronlarla çekirdek arasında bir çekim kuvvetinin olduğunu ve elektronların çekirdeğe düşmemeleri için, çekirdek çevresinde dönmeleri gerektiğini öne sürmüştür. Rutherford modeli atomdaki elektronların hareketlerini açıklayamadığı gibi elektronların niçin çekirdek üzerine düşmediklerini, çekirdek çevresinde ne şekilde yer aldığını ve atomların yaydığı spektrumları açıklayamamıştır. UARI Rutherford, atom kütlesinin diğer yarısını oluşturan yüksüz taneciklerin olması gerektiğini söylese de, ispatlayamamıştır. 1932'de Chadwick nötronların varlığını kanıtlayarak atom kütlesinin diğer yarısını oluşturan yüksüz tanecikleri buldu. Atomun hacminin çoğu boşluktur. Atomun çekirdeği bir golf topu olsaydı, atomun çapı New ork'taki Empire State binası kadar olacaktı. Merak Ediyorsanız Alfa parçacıkları iki elektronu da kaybetmiş helyum iyonlarıdır (He 2+ ). Rutherford ve meslektaşları alfa parçacıklarını küçük mermiler gibi kullanıp atomlara gönderdiler ve atomların yapısını anlamaya çalıştılar. ATOM SPEKTRUMLARI VE ATOMUN APISI Elektromanyetik Işın Elektrik ve manyetik alanda sapma gösteren ışımalara elektromanyetik ışın denir. Radyo dalgaları, kızıl ötesi ışınlar, Xışınları, görünür bölge ışınları gibi ışımalar elektromanyetik ışıma türleridir. Bu ışınlar dalga hareketi yaparak ilerlerler. Elektromanyetik dalgalar ifade edilirken, dalga boyu ve frekans gibi nicelikler kullanılır. 90 Soru

49 Elektromanyetik ışının farklı dalga boyları farklı enerji değerlerine sahiptir. a. b. Merak Ediyorsanız a daki ışın (bağıl olarak uzun dalga boylu) b deki ışından (bağıl olarak kısa dalga boylu) daha az enerjilidir. ABSORPSİON (SOĞURMA) Kararlı bir atom düşük enerjilidir ve bu hale temel hal denir. Atomlar bir elektrik veya bek alevi ile ısıtıldığında, elektronlar enerji soğurarak (absorplayarak), daha yüksek enerji düzeyine çıkarlar. Bu olaya absorpsiyon denir. Bu atomlara da uyarılmış atom denir. genlik (A) Dalga boyu (l) genlik (A) Dalga boyu (l) Dalga boyu (l, lamda ile gösterilir): Ard arda gelen iki tepe veya çukur arasındaki uzaklıktır. Genlik (A): Dalgada oluşan maksimum yükseklik veya minimum derinliktir. Frekans (u, nü ile gösterilir): Belirli bir noktadan bir saniyede geçen dalga sayısıdır. Birimi 1/s ya da Hertz (Hz) dir. Bir dalganın frekansı ve dalga boyu arasında ters orantılı bir ilişki vardır. Dalga boyu artarsa frekansı azalır. Elektromanyetik ışını enerji taşıyan bir dalga olarak düşünebiliriz. Bununla birlikte elektromanyetik ışının bazı özellikleri dalga modeli ile açıklanamamaktadır. Dalga modelinin açıklayamadığı özellikler tanecik modeli ile ilerki sınıflarda ayrıntılı incelenecektir. Elektromanyetik dalgalar ortam değiştirildiğinde kırılır. Kırılmanın miktarı ışığın dalga boyuna bağlıdır. Dalga boyu kısa olan ışınlar daha çok kırılırken, dalga boyu uzun olan ışınlar daha az kırılır. Beyaz ışık (Güneş ışığı) bir prizmadan geçirildiğinde dalga boylarına göre kırılarak bileşenlerine ayrılır. Kırmızıdan mora kadar bütün renkleri içeren ve renkler arasında kesin bir sınır olmaması nedeniyle bu tür spektrumlara sürekli (kesiksiz) spektrum denir. arık Prizma Sürekli spektrum ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM Beyaz ışık kaynağı EMİSON Uyarılmış atomlar kararlı olmadıklarından absorbe edilen enerjinin bir kısmını ışık olarak geri verir ve atom daha düşük bir enerji seviyesine geçer. Bu olaya emisyon denir. Bir atomun en düşük enerji seviyesine ise temel hal denir. Beyaz ışığın sürekli spektrumunun eldesi Isıtılan atomlar yüksek enerjiye ulaşır ve soğutulduklarında ışıma yaparlar. Işımalar farklı dalga boylarına sahip ışımalar olup, bir prizmadan geçirilirse ekranda ince çizgiler halinde farklı dalga boylarında ışınlardan oluşan bir spektrum meydana gelir. Bu tür spektrumlara çizgi (kesikli) spektrum denir. Bu spektruma yayılma (emisyon) spektrumu da denir. Prizma arık Işık spektrumu Prizma Beyaz ışık Güneş ışını (Beyaz ışık) prizmadan geçirildiğinde kırılarak farklı dalga boylarında ışıklara ayrılır. üksek gerilim uygulanan hidrojen gazı lambası Hidrojenin kesikli ışıma spektrumu Her atomun spektrumu kendine özgüdür. ani farklı elementlerin atomları, enerji alıp uyarıldıktan sonra, temel hale dönerken o elemente özgü renklerde ışınlar yayar. Havai fişeklerde her rengin oluşmasına farklı bir element yol açar. Örneğin, sarı renk Na atomlarının; yeşil renk, Cu ve B atomlarının; kırmızı renk, Sr atomlarının; kiremit rengi, Ca atomlarının yaydığı ışınlardan kaynaklanır. 91

50 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM Bohr Atom modeli Elektronların hızlı ve her yönde olan hareketi, dönmekte olan bir pervanenin kanatları arasındaki boşluklar yokmuş ve bir pervane bulutu varmış görünümüne benzer şekilde bir elektron bulutu oluşturur. 4. Bohr Atom Modeli 1919 yılında Danimarkalı fizikçi Niels Bohr (Nils Bor), Rutherford modelinin açıklayamadığı noktalara (elektronların çekirdek üzerine neden düşmediği gibi) ışık tutuyordu. Bohr, hidrojen atomunun sahip olduğu çizgi spektrumlarını açıklayabilmek için hidrojen atomunun yapısını tanımlayan bir model önerdi. Bohr'a göre; Atomdaki her bir elektronun belirli bir potansiyel enerjisi vardır. Bu elektronlar çekirdek çevresinde dairesel bir yörüngede hareket eder. Elektronun, çekirdeğin etrafında ancak belirli uzaklıklardaki dairesel yörüngelerde (enerji düzeylerinde) sürekli hareket halindedir. Bu yörüngelere enerji seviyesi (katman) adı verilir. Bir elektron bir yörüngede ne kadar kalırsa kalsın enerji yayınlamaz ve böylece enerjisi sabit kalır. Enerji seviyeleri atom çekirdeğine yakınlığına göre n = 1, 2, 3, 4 gibi tamsayılarla veya K, L, M, N gibi harflerle ifade edilir. Elektron en düşük enerji gerektiren düzeyde bulunmak ister. Bu durumdaki elektron kararlı haldedir. Bu duruma temel hâl denir. Elektron kararlı haldeyken atom ışın yayınlamaz. Enerji Enerji alır. (absorpsiyon) Bhor Atom Modeli n = 3 n = 2 n = 1 n -... E n - 4 E4 n - 3 E3 n - 2 E2 n - 1 E1 Enerji verir (emisyon) Dışarıdan enerji alan elektronlar daha yüksek enerji düzeyine geçiş yapar ve kararsız hale gelir. Bu duruma uyarılmış hâl denir. Uyarılmış (yüksek enerjili) elektronlar kararsızdır ve temel hale geçmek ister. Elektronlar temel hale geçerken enerji kaybederler. Elektron, yüksek enerjili bir düzeyden daha düşük enerjili bir düzeye inerse aradaki enerji farkına eşit enerjiye sahip ışın yayılır (Emisyon). Bohr atom modelinin yetersizlikleri Hidrojen gibi tek elektronlu atomların spektrumlarını açıklarken çok elektronlu atomlarınkini açıklayamamıştır. Elektronların belirli bir dairesel yörüngede döndüğünü belirtmiştir. Ancak günümüzde yörünge yerine elektronun bulunabilme olasılığının olduğu bölgelerden söz edilebilir. SORU 1. konum 2. konum Bohr atom modeli ile ilgili; I. Bir elektron yüksek enerjili düzeyden daha düşük enerji düzeyine geçerken belirli bir enerji yayar. II. Elektronların çekirdek çevresindeki hareketleri daireseldir. III. Kararlı atomlar ışıma yapmaz IV. Temel haldeki bir atomun elektronları en düşük enerji düzeylerindedir. A) I ve IV B) II ve III C) I, II ve III D) II, III ve IV E) I, II, III ve IV Bohr a göre, elektronlar çekirdek çevresindeki dairesel yörüngelerde dönerler. Elektron, uyarılmış (yüksek enerjili) halden daha düşük enerji seviyesine inerken fazla enerjiyi ısı ve ışık olarak yayar. Elektron kararlı haldeyken atom ışın yayınlamaz. Elektron en düşük enerji düzeyinde yani temel halde bulunmak ister. anıt E Atomdaki elektronlar, elektron bulutunun anlık herhangi bir yerinde olabilir konum MODERN ATOM TEORİSİ Günümüzde atomu açıklamak için kullanılan teoriye Modern Atom Teorisi adı verilir. apılan son araştırmalara göre, elektronlar atom çekirdeğinin çevresinde çok büyük bir hızla döner. Bu nedenle gerçekte elektronun bulunduğu yerin belirlenebilmesi mümkün değildir. Bu modele göre, elektronların bulunduğu bir yerden değil de, bulunabileceği bölgelerden bahsedilmektedir. ani bir elektronun gerçekte belirli bir yörüngesi ya da katmanı yoktur. Elektronlar farklı ve kısa zaman aralıklarında farklı bölgelerde bulunabilirler. Elektronun bulunabileceği ve hareket ettiği alan, sineğin asılı lambanın çevresinde döndüğü alana benzetilebilir. Atomun yoğunluğuna bağlı olarak bir atomda çekirdekteki proton sayısınca bulunan elektronların, birbirlerine çarpmadan çeşitli yörüngelerde dönerek atom çekirdeğinin etrafında bir elektron bulutu oluşturur. Soru

51 ( ) Bohr atom modeline göre, elektronlar enerji düzeylerinin arasında bulunur. ( ) Thomson atom modeline göre, atomda eşit sayıda negatif () ve pozitif (+) yük vardır. ( ) Dalton atom modeline göre, elektronlar (+) yük bulutu içerisinde bulunurlar. ( ) Rutherford atom modeline göre, atomun kütlesi çekirdeğinde yoğunlaşmıştır. ( ) Rutherford atom modeline göre, çekirdekte proton ve elektronlar birlikte bulunur. ukarıda bazı atom modellerine ait bilgiler verilmiştir. Buna göre, bu bilgilerin doğru (D) ya da yanlış () olduğunu doğru olarak belirtmek isteyen öğrenci kaç tanesine doğru (D) ifadesini yerleştirmelidir? Verilen atom modellerine ait bilgiler yukarıdan aşağıya doğruyanlış olarak sıralandığında, D,, D, şeklinde olur. ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 E) 5 anıt B Pozitif yüklü taneciklerin çok küçük bir hacimde toplandığını savunmuştur. Pozitif yüklerin kütlelerinin atomun kütlesinin yaklaşık olarak yarısı olduğunu ifade etmiştir. I II Atomun kendisi pozitif yüklü küredir. Eksi yükler küre içine homojen dağılmıştır. III ukarıdaki kavram haritasında bazı atom modellerinde yer alan görüşler verilmiştir. Buna göre, bu görüşlerden hangileri Rutherford'un atom modeline aittir? A) alnız I B) alnız II C) I ve II D) I ve III E) II ve III anıt C eni Zelanda doğumlu fizikçi Ernest...I..., elektron denen...ii... yüklü parçacıkların, çekirdek adını verdiği...iii... yüklü parçacıklar etrafında bulunduğu bir...iv... oluşturmuştur. ukarıda verilen cümlede bazı yerler boş bırakılmıştır. Aşağıdaki kavramlar boşluklara doğru olarak yerleştirilirse hangi seçenek boşta kalır? A) negatif B) model C) Rutherford D) çekirdek E) pozitif I. Rutherford II. negatif III. pozitif IV. model anıt D 93

52 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM I. II. III. + Bohr Thomson Dalton ukarıdakilerden hangilerinde bilim insanı ve onun atomla ilgili ortaya koyduğu model doğru eşleştirilmiştir? A) alnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III I. Bohr II. Thomson III. Dalton anıt E I. Thomson II. Dalton III. Rutherford ukarıda verilen bilim adamlarından hangilerinin atom ile ilgili görüşleri arasında çekirdek kavramı yoktur? A) alnız I B) II ve III C) I ve III D) I ve II E) I, II ve III anıt D Dalton atom modeli ile ilgili; Maddelerin en küçük parçası atomdur. Nurcan Bir elementin atomları şekil, hacim, ağırlık bakımından aynıdır. Birden fazla atom birleşerek bileşikleri oluşturur. Çetin Utku yukarıda verilen öğrencilerden hangileri doğru bilgiye sahiptir? A) alnız Çetin B) Çetin ve Utku C) Nurcan ve Çetin D) Nurcan ve Utku E) Nurcan, Çetin ve Utku anıt E 94 Soru

53 1. "..." a göre, atom; çok küçük bir çekirdek ve onun çevresinde dolanan elektronların oluşturduğu, çok büyük bir kısmı boşluk olan bir yapıdır." ukarıda verilen cümlede boş bırakılan yere gelmesi gereken bilim insanının adı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? A) Proust B) Dalton C) Rutherford D) Thomson E) Niels Bohr 2. Bohr atom modeli ile ilgili; Orhan Elektronlar belli çaplı, dairesel yörüngelerde hareket ederler. Bir elementin tüm atomları özdeştir. ÇÖZÜMLÜ SORULAR 4. I. a. Rutherford II. b. Thomson III. c. Chadwick Pozitif yük çok küçük bir hacimde toplanmıştır. Nötronu bulmuştur. Nötr bir atomda negatif yükü dengeleyen pozitif yükler vardır. ukarıdaki bilim insanları ile bilime katkıları hangi seçenekte doğru olarak eşleştirilmiştir? A) Ia, IIb, IIIc B) Ia, IIc, IIIb C) Ib, IIc, IIIa D) Ic, IIb, IIIa E) Ib, IIa, IIIc ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM Nehir Atomlarda (+) yüklü çekirdek bulunur. İnci yukarıdaki öğrencilerin verdiği bilgilerden hangileri doğrudur? A) alnız Orhan B) alnız İnci 5....I...'a göre, bileşikler farklı element atomlarının basit bir oranda birleşmesi ile oluşurlar. Rutherford'a göre, çekirdeğin etrafında...ii...'a eşit sayıda elektronlar vardır. İlk bilimsel atom modeli...iii...'a ait olup, bu modelde proton,...iv... ve elektrondan bahsedilmemiştir. ukarıda verilen cümlede bazı yerler boş bırakılmıştır. Aşağıdaki kavramlar boşluklara doğru olarak yerleştirilirse hangi seçenek boşta kalır? C) Orhan ve Nehir D) İnci ve Nehir E) Orhan ve İnci A) nötron B) Dalton C) proton D) Thomson E) Dalton 3. I. Aynı elementin bütün atomları her yönüyle birbirinin aynıdır. II. (+) ve () yükler atom içinde üzümlü keke benzer şekilde dağılmıştır. III. Atomun kütlesi () yükler tarafından belirlenir. IV. Atom küre şeklindedir. V. Çekirdekte proton ve nötronlar bulunur. ukarıda verilen yargılardan kaç tanesi Thomson atom modeline ait doğru ifadelerdir? A) 5 B) 4 C) 3 D) 2 E) 1 6. "Madde bölünemeyen atomlardan oluşmuştur. Farklı elementler, farklı atomlardan oluşur ve bir elementin bütün atomları aynıdır." Bu ifade, aşağıda verilen atom modellerinden hangisine aittir? A) Dalton atom modeli B) Bohr atom modeli C) Rutherford atom modeli D) Modern atom modeli E) Thomson atom modeli 95

54 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 7. Rutherford yapmış olduğu bir deneyle atomun yapısıyla ilgili çok önemli bir sonuca varmıştır. Buna göre, bu sonuç ile ilgili hangi öğrencinin yorumu doğru olamaz? A) B) Mehmet C) D) İrem Atom, çekirdekten ve elektronlardan oluşur. Nötronlar çekirdekte bulunur. E) Sena Rabia Elektronlar çekirdek etrafında bulunurlar. Atomun kütlesinin çok büyük bir bölümü çekirdekte toplanmıştır. 10. Elektriksel dengeyi sağlamak için () yüklü elektronlar küre içine homojen olarak dağılmışlardır. I Atomun çekirdeğini Güneş'e elektronları da etrafında dolanan gezegenlere benzetmiştir. III Nötr bir atomda proton ve elektron sayıları eşit olduğundan toplam yük sıfırdır. ukarıdaki kavram haritasında bazı atom modellerinde yer alan görüşler verilmiştir. Buna göre, bu görüşlerden hangileri Thomson'un atom modeline aittir? A) alnız I B) alnız II C) I ve II D) I ve III E) II ve III II Atom (+) yüklü küçük bir çekirdeğe sahiptir. Zehra 8. I. Her atomun ışıma çizgi spektrumları birbirinden farklıdır. II. Dalton'a göre bir elementin tüm atomları aynıdır. III. Thomson'a göre atomun kütlesini çekirdeği belirler. ukarıda verilen yargılardan hangileri yanlıştır? A) alnız II B) alnız III C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III 11. I. Bohr atom modeli tek elektronlu ( 1 H, 2 He +, 3 Li 2+ ) sistemler için geçerlidir. II. Bohr, elektronların çekirdeğe göre uzaklıkları ve yörüngeleri ile ilgili yorumlar yapmıştır. III. Thomson, atomun pozitif (+) ve negatif () yüklü taneciklerden oluştuğunu ve bu taneciklerin üzümlü kek gibi küre biçimindeki modelde rastgele dağıldığını savunmuştur. ukarıda verilen yargılardan hangileri doğrudur? A) alnız II B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III 9. "... atom modeline göre, elektronlar çekirdekten belirli uzaklıkta bulunurlar. Ayrıca elektronlar dairesel yörüngelerde dönerler." 96 ukarıda verilen cümlede boş bırakılan yere gelmesi gereken bilim insanının adı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? A) Bohr B) Dalton C) Thomson D) Rutherford E) Berzelius 12. Atomdaki pozitif yük miktarının atomdan atoma değiştiğini ve atomdaki (+) yüklerin yoğunlaşmış olarak bir arada bulunduğunu savunmuştur.? ukarıda? ile ifade edilmek istenen bilim insanı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? A) J. Dalton B) Thomson C) Bohr D) Rutherford E) Berzelius Soru

55 1. Verilen bilgiyi belirten bilim insanı Rutherford'dur. anıt C 2. Bohr'a göre elektronlar belli çaplı, dairesel yörüngelerde hareket ederler. ÇÖZÜMLER anıt A 7. Çekirdekte nötronların varlığını Chadwick bulmuştur. anıt C 8. I. Her atomun çizgi spektrumu kendine özgüdür. II. Dalton'a göre bir elementin tüm atomları birbirinin aynıdır. III. Rutherford'a göre atomun kütlesini çekirdeği belirler. anıt B ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 3. II ve IV. yargılar Thomson atom modeline ait doğru ifadelerdir. anıt D 9. Bohr atom modeline göre, elektronlar çekirdekten belirli uzaklıkta bulunurlar. Ayrıca elektronlar dairesel yörüngelerde dönerler. anıt A 4. Ia, IIc, IIIb anıt B 10. I. ve II. kutucuklardaki bilgiler Thomson atom modeline aittir. anıt C 5. I. Dalton II. proton III. Dalton IV. nötron anıt D 11. I. Bohr, hidrojen gibi tek elektronlu atomların spektrumlarını açıklarken çok elektronlu atomlarınkini açıklayamamıştır. II. Bohr, elektronun, çekirdeğin çevresinde ancak belirli uzaklıklardaki dairesel yörüngelerde sürekli hareket halinde olduğunu belirtmiştir. III. Thomson kendi atom modelini üzümlü keke benzetmiştir. anıt E 6. Dalton'a göre madde bölünemeyen atomlardan oluşmuştur. Farklı elementler, farklı atomlardan oluşur ve bir elementin bütün atomları aynıdır. anıt A 12. Soru işareti ile ifade edilmek istenen bilim insanı Rutherford'dur. anıt D 97

56 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 1. Bohr atom modelinde, elektronun pozitif yüklü ortamda rastgele yerlerde bulunduğunu öne sürmüştür. 2. Bohr a göre, bir yörüngedeki elektronu bir üst yörüngeye çıkarmak için enerji gerekir. 3. İlk defa atom sözcüğü Rutherford tarafından kullanılmıştır , nötron ile ilgili görüş vermiştir 'a göre, atomda (+) yükler küçük bir bölgede yoğunlaşmıştır 'a göre, elektronlar çekirdek çevresinde çekirdekten belli uzaklıkta ve kararlı hallerde hareket ederler. 4. Bohr atom modeline göre, yörüngeler arasındaki geçişlerde elektronun enerjisi değişir 'a göre bir elementin bütün atomları birbirinin aynıdır. 5. Atomla ilgili araştırmalar yapan bilim insanlarından biri de Dalton'dur atom teorisine göre elektronlar hem kendi etrafında hem de çekirdek etrafında dönerler. 6. Rutherford atom modeli, üzümlü keke benzetilir 'a göre, atomlar çapları yaklaşık 10 8 cm olan kürelerdir. 7. Thomson'a göre nötr bir atomda negatif yükü dengeleyen pozitif yükler vardır atom modelinin zaman olarak ortaya çıkış sırası Thomson atom modelinden öncedir. 8. Rutherford'a göre, atomlar parçalanamaz 'a göre elementlerin sabit oranda birleşmesiyle bileşik oluşur. 9. Thomson'a göre atomun kütlesini büyük oranda pozitif yükler oluşturur 'a göre artı yüklü tanecikler atomun merkezinde bir arada bulunurlar. 10. Dalton'a göre atomlar yüksüzdür a göre elektronlar yörüngelere en düşük enerji düzeyinden başlayarak yerleşir D D 5. D D D 10. Soru 1. Chadwick 2. Rutherford 3. Bohr 4. Dalton 5. Modern 6. Thomson 7. Dalton 8. Dalton 9. Rutherford 10. Bohr

57 1. I. Pozitif yük miktarı elementten elemente değişir. II. Atomda büyük boşluklar vardır. III. Çekirdeğin hacmi çok küçüktür. IV. Elektronlar küre içerisine dağılmıştır. V. Bir atomun kütlesinin büyük bir kısmını çekirdek oluşturur. VI. Elektronlar çekirdek çevresindeki belirli enerji seviyelerinde hareket halindedir. VII. Çekirdekte nötronlar vardır. ukarıda verilen yargılardan kaç tanesi Rutherford atom modelinde yer almaz? AÇIK UÇLU SORULAR 3. Üzümlü keke benzettiği atom modelinde keki pozitif (+), üzümleri de negatif () yüklere benzetmiştir. Dalton Thomson Bohr Birden fazla atom birleşerek bileşikleri oluşturur. Elektron denilen eksi () yüklü parçacıkların çekirdeğe belli uzaklıklardaki katmanlarda döndüğü bir model tasarlamıştır. ukarıda bazı bilim insanlarının atom üzerine yaptığı çalışmaların sonuçları verilmiştir. ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM Bunlar arasında gerçekleşen doğru eşleştirme nasıldır? 3 2. Görüş Atom, maddenin bölünemeyen en küçük yapı taşıdır. Artı (+) yüklü tanecikler atomun merkezinde bulunmaktadır. Pozitif yüklü atom küreciğinde negatif yüklü elektronlar rastgele dağılmıştır. Bilim insanı Bohr Dalton Thomson Rutherford ukarıdaki tabloda görüşleri verilen bilim insanlarının fotoğrafları boş bırakılan X, ve Z yerlerine yapıştırılacaktır. Buna göre, bilim insanlarının numaralarının doğru yerleştirilmesi nasıldır? X Z 4. I. Maddeleri oluşturan atomlar tek tür nesnelerden oluşmuş olup maddelerin görünümündeki farklılık atomların değişik düzenlenmesinden kaynaklanır. II. Katıları oluşturan tanecikler birbirine çok yakındır. III. Her elementin atomu birbirinden farklıdır. IV. Elektronların kütlesi çok küçüktür. Bu yüzden atom kütlesini pozitif yüklü tanecikler oluşturur. V. Elektronlar atom çekirdeğinin dışında büyük bir boşluğa dağılmışlardır. VI. Farklı elementlerin atomlarının kütleleri farklıdır. VII. Atomun içinde çok küçük hacimde çekirdek olup, büyük hacim boşluktur. ukarıda verilen yargılardan kaç tanesi Dalton atom modelinde yer almaz? X: 2, : 4, Z:

58 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 1. Aşağıdaki bilim insanlarından hangisi atomun yapısı hakkında bilimsel çalışma yapmamıştır? 2. A) Rutherford B) John Dalton C) Niels Bohr D) Pasteur E) J.J. Thomson Elektronlar çekirdek Düşük enerjili bir çevresinde belirli yörüngedeki elektrona enerji verilirse, enerji seviyesine sahip yörüngelerde elektron daha yüksek enerjili bir yö- yer alırlar. rüngeye gidebilir. I II Atomun çekirdeğinde nötron adı verilen yüksüz tanecikler vardır. III ukarıdaki kavram haritasında bazı atom modellerinde yer alan görüşler verilmiştir. Buna göre, bu görüşlerden hangileri Bohr'un atom modeline aittir? A) alnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III TEST 1 4. Rutherford'un a-ışınları deneyi değerlendirildiğinde, Emin Büşra Atomun merkezinde çekirdek kısmı bulunur. Çekirdekte protonlar ve nötronlar yer alır. Elektronlar çekirdek çevresinde yer alır. Aytaç yukarıdaki öğrencilerin söylediği bilgilerden hangilerine ulaşılabilir? A) alnız Emin B) Emin ve Aytaç C) Emin ve Büşra D) Aytaç ve Büşra E) Emin, Aytaç ve Büşra 5. I. Bir elementin tüm atomları birbiriyle özdeştir. II. Atomlar bölünemez. III. Atomun merkezinde çekirdek kısmı bulunur. ukarıdaki ifadelerden hangileri Dalton'un atom modelindeki varsayımlardan değildir? A) alnız I B) alnız II C) alnız III D) I ve II E) II ve III 3. I. Bhor atom modeline göre, kararlı bir atom düşük enerjilidir. II. Thomson a göre, atom, yarıçapı 10 8 cm olan küredir. III. Elektron bulutu kavramı ilk kez Dalton atom modelinde ifade edilmiştir. IV. Bohr atom modeli çok elektronlu taneciklerin spektrumlarını açıklayabilir. ukarıdaki ifadeler doğru (D) ve yanlış () olarak I, II, III ve IV yolunu izleyerek sıralandığında aşağıdakilerden hangisi doğru olur? 6. I. Atom içi dolu küre şeklindedir. II. (+) ve () yüklü tanecikler atomda homojen şekilde dağılmışlardır. III. Nötronlar yüksüz taneciklerdir. ukarıdakilerden hangileri Thomson atom modelinin varsayımlarındandır? A) D, D,, B), D,, D C) D,, D, A) alnız I B) alnız II C) alnız III D) D, D,, D E) D,,, D D) I ve II E) II ve III D 2. B 3. A 4. C 5. C 6. D Soru

59 7. Atom, (+) yüklü çekirdek ve çekirdek etrafında belirli dairesel yörüngelerde büyük bir hızla dolanan elektronlardan oluşmuştur. I Çekirdek kavramını ortaya atmıştır. III Atomun büyük bir kısmı boşluktur. ukarıdaki kavram haritasında bazı atom modelinde yer alan görüşler verilmiştir. Buna göre, bu görüşlerden hangileri Rutherford'un atom modeline aittir? A) alnız I B) I ve II C) II ve III D) I ve III E) I, II ve III II 9. Thomson atom modeli ile ilgili; Mesut Umut Atomda yüklü tanecikler bulunur. Çekirdeğin çevresinde pozitif yükle eşit miktarda negatif yük bulunduğunu söylemiştir. Proton, nötron ve elektronlardan bahsetmiştir. Beril yukarıda verilen öğrencilerden hangileri doğru bilgiye sahiptir? A) alnız Mesut B) alnız Beril C) Beril ve Umut D) Mesut ve Beril E) Umut ve Mesut ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM konum 2. konum 10. I. Pozitif yüklerin toplam kütlesi atomun kütlesinin yaklaşık yarısı kadardır. II. Atomun büyük bir kısmı elektronlardan oluşmuştur. III. Pozitif yükler çekirdekte toplanır. ukarıda verilenlerden hangileri Rutherford un öne sürdüğü atom modeline uygundur? 3. konum A) alnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Modern atom teorisine göre bir atomdaki elektronun yeri ve hızı aynı anda bilinemez. ukarıda bu durumu belirten ve bir elektronun herhangi bir anda bulunabileceği yerleri gösteren şekil verilmiştir. Buna göre; I. Bir elektron çekirdek dışında herhangi bir yerde olabilir. II. Elektronlar çekirdek çevresinde bir elektron bulutu oluşturur. III. Bir elektron çekirdek dışında belirli ve sabit bir yerde bulunur. A) alnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III 11. I. Rutherford'a göre, çekirdeğin etrafında protonlara eşit sayıda nötronlar vardır. II. Bohr a göre, uyarılmış elektron temel hâle dönerken enerji yayar. III. Bohr'a göre, atomlar birleşerek bileşikleri oluşturabilirler. IV. Thomson'a göre atomun kütlesi zıt yüklü taneciklerin kütleleri toplamına eşittir. ukarıdaki ifadeler doğru (D) ve yanlış () olarak I, II, III ve IV yolunu izleyerek sıralandığında aşağıdakilerden hangisi doğru olur? A), D, D, B), D,, C) D, D,, D D) D,, D, E), D, D, D 7. C 8. B 9. A 10. C 11. B 101

60 PERİODİK SİSTEMİN GELİŞİMİ ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM Li=7 Be=9 B=11 N=14 C=12 F=19 O=16 Na=23 Mg=24 Al=27 Si=28 Cl=35,5 K=39 S=32 P=31 Ca=40 Ti=48 De Chancourtois, elementleri silindirin üzerinde düşey sutünlara yerleştirdi. Bilim insanları, zaman içerisinde özellikleri birbirine benzeyen elementleri gruplandırarak bu özelliklerine göre bir tablo oluşturmaya çalışmışlardır. Elementlerin kimyasal benzerliklerinin sistemleşmesiyle belirli bir düzene göre bir arada gösterildiği çizelgeye periyodik sistem denir. Elementlerin sınıflandırılması ile ilgili çalışmalar yapan bilim insanlarını tarihsel süreci içerisinde tanımaya çalışalım. Döbereiner, elementlerin sınıflandırılması ile ilgili olarak ilk çalışmaları yapan bilim insanıdır. Birbirine benzeyen özellikleri olan elementleri üçlü gruplar halinde bir araya getirmiş ve sınıflandırmıştır. Döbereiner'e göre; lityum, sodyum ve potasyum elementleri benzer özellik gösterdikleri için bir grup oluşturmaktaydı. Döbereiner'in sınıflandırması triadlar (üçlüler) kuralı olarak bilinir. Johann Döbereiner (ohan Döberayner) ( ) De Chancourtois, fiziksel özellikleri birbirine benzeyen elementleri aynı dikey sıralarda bir araya getirerek sarmal bir tablo oluşturmuştur. Ayrıca bu listede bazı iyon ve bileşiklere de yer vermiştir. Bir silindirin çevresini 16 birime bölmüş ve sınıflandırdığı elementleri incelediğinde benzer özelliklerdeki elementlerin bu silindir üzerinde düşey satırlarda gruplandığını görmüştür. Alexandre Beguyer de Chancourtois (Aleksandır Beguyar dö Şankurtua) ( )??? John Newlands, o devirde bilinen 62 elementi artan atom ağırlıklarına göre sıralamış, ilk 8 elementten sonra benzer fiziksel ve kimyasal özelliklerin tekrar ettiğini fark etmiştir. Elementleri atom kütlelerine göre sıraladığında her sekizinci elementin birinciye, her dokuzuncu elementin ikinciye benzediğini ve bu ilişkinin bu şekilde devam ettiğini keşfederek bu düzenlemeyi müzikteki sekizli teriminden esinlenerek oktavlar (sekizli) kuralı olarak tanımladı. John Newlands (Con Nivlands) ( ) Dimitri Mendeleyev'in periyodik tablosunun rüyasında gördüğü bir iskambil oyunu sonucunda ortaya çıktığı söylenir. Ayrıca periyodik tablonun 101. elementi olan Mendelevyum tabloyu bulan kişi olan Dimitri Mendeleyev'in adı ile anılır. Mendeleyev ve Meyer birbirinden habersiz aynı dönemde elementleri sınıflandırmış ve aynı sıralamayı bulmuşlardır. Ancak Meyer elementleri benzer fiziksel özelliklerine göre sıralarken, Mendeleyev o güne kadar bilinen 63 elementi sıralamada atom ağırlığını kullanmıştır. Mendeleyev, hazırladığı periyodik sistemde bazı yerleri henüz keşfedilmemiş elementlerin olduğunu düşünerek boş bırakmıştır. Daha sonra bulunan Se, Ga, Ge elementleri tablodaki boşluklara yerleştirilmiştir. Lothar Meyer (Lotar Meyer) ( ) Dimitri İvanovich Mendeleyev (Dimitri İvanoviç Mendeleyef) ( ) 102 Soru

61 Moseley, yaptığı çalışmalar sonucunda periyodik sistemde elementlerin atom kütlelerine göre değil, atom numarasına göre sıralanması gerektiğini belirtmiştir. Moseley, böylelikle Mendeleyev'in oluşturduğu periyodik sistemdeki sıralamanın yanlışlığını ortaya çıkarmıştır. Seaborg, Moseley'in elementleri proton sayılarının artışına göre sıralamasından sonra son değişikliği yapmıştır. Glen Seaborg çizelgenin altına iki sıra daha ekleyerek periyodik sisteme son şeklini vermiştir. Henry Moseley (Henri Mozeli) ( ) Glen Seaborg (Gilen Siborg) Henri Moseley yılları arasında yaşamıştır. 28 yaşında 1. Dünya Savaşı sırasında Çanakkale'ye savaşmak için geldiğini ve ülkesine bir daha geri dönemediğini biliyor muydunuz? ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM SORU Elementleri sistemleştirme konusunda tarih boyunca çeşitli çalışmalar yapılmıştır. Aşağıda bilim adamları ve yaptığı çalışmalar verilmiştir. Buna göre, bu çalışmalardan hangisi yanlış verilmiştir? Bilim adamları a ptığı ç alışma lar A) Johann Döbereiner Elementlerin sınıflandırılması ile ilgili ilk çalışmayı yaparak benzer özellik gösteren elementlerden üçlü gruplar oluşturmayı gerçekleştirmiştir. B) Henry Moseley Elementlerin atom numarasına göre dizildiğini öne sürmüştür. C) Mendeleyev 63 elementi artan atom numaralarına göre sıralayarak periyodik sistemi hazırlamıştır. D) De Chancourtois Elementleri fiziksel özellikleri benzerliklerine göre sınıflandırmıştır. E) John Newlands aptığı düzenlemeyi, müzikteki sekizli teriminden esinlenerek oktavlar (sekizli) kuralı olarak tanımlamıştır. Mendeleyev o güne kadar bilinen 63 elementi artan atom numaralarına göre değil, artan atom kütlelerine göre sınıflandırarak periyodik sistemi hazırlamıştır. anıt C SORU Aşağıda verilen bilim adamlarından hangisi periyodik sistemin tarihsel gelişiminde bir rol oynamamıştır? A) Lothar Meyer B) Johann Döbereiner C) Dimitri Mendeleyev D) De Chancourtois E) Lavoisier Periyodik sistemin tarihsel gelişiminde Lavoisier bir rol oynamamıştır. anıt E Alman kimyacı Julius Lothar Meyer ( ) periyodik sisteme katkılarının yanısıra hemoglobinin oksijen ile olan kimyasal ilgisini de keşfetmiştir. 103

62 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM Periyodik sistemde yer alan ilk 24 elementin sembollerinden yararlanılarak oluşturulmuş bir saat. PERİODİK SİSTEM (TABLO) Elementler periyodik sisteme; Atom numaralarının artışına göre soldan sağa, Benzer özellik gösteren elementler alt alta, gelecek şekilde yerleştirilmiştir. Periyodik sistemdeki yatay sıralara periyot, düşey sıralara grup denir. Periyodik Sistemde; 7 tane periyot vardır. Soldan sağa doğru gidildikçe elementlerin proton sayıları artar. Aynı periyottaki elementlerin yörünge sayıları aynıdır. Gruplarda yukarıdan aşağıya doğru gidildikçe elementlerin proton sayıları artar. Gruplarda yukarıdan aşağıya doğru gidildikçe elementlerin yörünge sayıları artar. Aynı grupta yer alan elementlerin kimyasal özellikleri genellikle benzerdir. Periyodik sistemde toplam 18 tane grup yer alır. Bunlardan 8 tanesi A grubu, 10 tanesi B grubu elementleridir. Her periyot kendine ait olan 1A grubu ile başlayıp 8A grubu ile sona erer. 7. periyotta soy gaz yoktur. 1. Periyotların Özellikleri 1. periyotta 2 tane element vardır. Bu elementler proton sayısı 1 olan hidrojen (H) ve proton sayısı 2 olan helyum (He) dur. 2. periyotta bulunan element sayısı 8'dir. Proton sayısı 3 olan lityum (Li) elementi ile başlar ve proton sayısı 10 olan (Ne) elementi ile sona erer. 3. periyotta bulunan element sayısı 8'dir. Proton sayısı 11 olan sodyum (Na) elementi ile başlar ve proton sayısı 18 olan argon (Ar) elementi ile sona erer. 4. periyotta bulunan element sayısı 18'dir. Proton sayısı 19 olan potasyum (K) elementi ile başlar ve proton sayısı 36 olan kripton (Kr) elementi ile sona erer. 5. periyotta bulunan element sayısı 18'dir. Proton sayısı 37 olan rubidyum (Rb) elementi ile başlar ve proton sayısı 54 olan ksenon (Xe) elementi ile sona erer. 6. periyotta bulunan element sayısı 32 dir. Proton sayısı 55 olan sezyum (Cs) elementi ile başlar ve proton sayısı 86 olan radon (Rn) elementi ile sona erer. 7. periyotta bulunan element sayısı 32'dir. Proton sayısı 87 olan fransiyum (Fr) elementi ile başlar ve proton sayısı 118 olan Uuo elementi ile sona erer. UARI Atom numarası 1 olan hidrojen Güneş'te ve Evren'de en çok bulunan elementtir. Uva elementi ile sona erer. SORU I. Periyodik sistemde 200 civarında element vardır. II. En az element içeren periyot 1. periyottur. III. Bütün periyotlar eşit sayıda element içermektedir. ukarıda periyodik sistem ile ilgili verilen bilgilerden hangileri yanlıştır? A) alnız I B) alnız II C) I ve II D) I ve III E) II ve III Periyodik sistemde 120'ye yakın element bulunmaktadır. 1. periyot sadece 2 element bulundurduğundan en az element içeren periyottur. Periyotlar 2, 8, 18 veya 32 gibi farklı sayıda element içermektedirler. anıt D 104 Soru

63 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 105

64 2. Grupların Özellikleri ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM Bir metal olan alüminyum ısı ve elektriği iyi ilettiği için enerji hatlarında kullanılır. Aynı grupta bulunan elementlerin kimyasal özellikleri genellikle benzerdir ve son katmanlarında bulunan elektron sayıları eşittir. Periyodik sistemde gruplar A ve B şeklinde ikiye ayrılmaktadır. Toplam olarak 18 tane grup bulunmaktadır. 8 tane A grubu ve 10 tane (3 tane 8B) B grubu vardır. UARI Aynı grupta bulunan elementler sertlik, parlaklık, iletkenlik, elektron alma veya verme yatkınlıkları bakımından birbirlerine benzerler. ELEMENTLERİN PERİODİK SİSTEMDEKİ ERLERİNE GÖRE SINIFLARI Periyodik tablonun sol tarafında daha çok metaller, sağ tarafında ise daha çok ametaller bulunur. Şimdi metal, ametal, yarı metal ve soy gazların bazı özelliklerini öğreneceğiz. A. Metaller Metaller, son katmanlarında (1, 2, 3 gibi) az sayıda elektronlar bulunduran elementlerdir. üzeyleri parlaktır. Tel ve levha haline getirilebilirler, işlenebilirler. Cıva hariç diğerleri oda koşullarında katıdır. Bileşik oluştururken daima elektron vererek pozitif değerlikli olurlar. Isı ve elektrik akımını iyi iletirler. Kendi aralarında bileşik oluşturamazlar. Ancak alaşım adı verilen karışımları oluştururlar. Oksijenli bileşiklerinin (oksitler) sulu çözeltisi genel olarak baz özelliği gösterir. Ametallerle iyonik yapılı bileşikler oluştururlar. (NaCl, MgF 2, CaI 2... gibi) Serbest halde tek atomlu (monoatomik) yapıdadırlar. Örneğin, kalsiyum (Ca), alüminyum (Al), bakır (Cu)... Ampullerde kullanılan wolfram (tungsten) önemli bir metaldir. Erime ve kaynama sıcaklıkları yüksektir. Elektron vermeye yatkındırlar. 106 Soru

65 B. Ametaller üzeyleri mattır. Kırılgandırlar, işlenemezler, tel ve levha haline getirilemezler. Oda koşullarında katı, sıvı ve gaz olanları vardır. (F 2 (g), Br 2 (s), I 2 (k) gibi...) Bileşik oluştururken ya elektron ortaklığı yaparlar ya da Karbon, yazıcı ve fotokopi elektron alırlar. tonerlerin yapısında en çok Doğada genelde moleküler halde bulunurlar. O 2, N 2, S 8... bulunan elementtir. gibi. (C(k) hariç) Kendi aralarında kovalent yapılı, metallerle iyonik yapılı bileşikler oluştururlar. NaCl S İyonik bileşik H 2 O S Kovalent bileşik Bileşik oluşturduklarında çoğunlukla () yüklü iyonları oluştururlar. Bununla beraber bazı ametaller (+) yüklü iyonlarda oluşturabilirler. Grafit hariç ısı ve elektrik akımını iletmezler. Grafit az da olsa iletkendir. Oksijenli bileşiklerinin (oksitler) sulu çözeltisi genel olarak asit özelliği gösterir. Erime ve kaynama noktaları (karbon hariç) metallere göre oldukça düşüktür. Elektron almaya yatkındırlar. Vücudumuzda Bulunan Bazı Elementlerin miktarı İnsan vücudunda yaklaşık 380 g'lık kok kömüründeki kadar karbon, 6 kalıp sabuna yetecek kadar yağ, 220 kibrit çöpünün başını kaplayacak kadar fosfor, 2,5 cm'lik bir çivideki kadar demir bulunur. ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM C. arı Metaller Periyodik sistemde hem metallerin hem de ametallerin özelliklerini taşıyan elementlerdir. arı metaller, bazı fiziksel özellikleri ve görünüşleri yönünden metallere, kimyasal özellikleri bakımından ametallere benzerler. Tümü oda koşullarında katı haldedir. arı metal sınıfında 8 element bulunur. Bunlar bor(b), silisyum (Si), germanyum (Ge), arsenik (As), antimon (Sb), tellür (Te), polonyum (Po) ve astatin (At) dir. Parlak ya da mat olanları vardır. Genellikle kristal yapıda bulunurlar. Metallere göre az, ametallere göre ise daha iyi elektrik akımını ve ısıyı iletebilirler. (arı iletken özelliktedirler.) Genellikle işlenebilirler, tel ve levha haline getirilebilirler. Kırılgan değildirler. D. Asal gazlar (Soy gazlar) Periyodik sistemin en sağında bulunan tek atomlu ve renksiz elementlerdir. Oda koşullarında gaz halinde bulunurlar. Elektron verme ya da alma yatkınlıkları yoktur. Erime ve kaynama noktaları oldukça düşüktür. Periyodik tabloda 8A grubunda bulunurlar. Kararlı yapıdadırlar, tepkime vermezler, bileşik oluşturmazlar. Doğada serbest halde bulunurlar. Silisyum ve germanyum yarı metallerinin yarı iletkenliklerinden yararlanılarak bir çok elektronik alet üretilmektedir. SORU X, ve Z maddeleri ile ilgili aşağıdaki bilgiler veriliyor; X oda koşullarında katı haldedir. ısıyı ve elektriği iletmez. Z ametallerle kovalent bileşik oluşturur. Buna göre, X, ve Z'den hangilerinin ametal olduğu kesindir? A) alnız X B) alnız Z C) X ve Z D) X ve E) ve Z X metal olabilir. Çünkü metallerde oda koşullarında katı haldedir. soy gaz olabilir. Z ise ametal olduğundan ametallerle kovalent bileşik oluşturabilir. anıt B Kripton Elementi Bulunması çok güç olduğundan adını unanca'da "saklı" anlamındaki Kryptos'tan alan kripton elementi periyodik tablodaki 36 numaralı elementtir. Süperman'ın Kripton gezegeninde bulunduğunu hatırlıyorsunuzdur. 107

66 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM Oda koşullarında...i... haldedirler. Bileşiklerinde daima...ii... değerlik alırlar. Oksitli bileşiklerinin sulu çözeltileri...iii... özellik gösterir. ukarıda metallerle ilgili bilgiler verilmiştir. Buna göre, verilen boşluklara getirilmesi gereken sözcükler aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? I II III A) Katı Pozitif Asidik B) Sıvı Pozitif Asidik C) Katı Negatif Bazik D) Gaz Pozitif Bazik E) Katı Pozitif Bazik Metaller, oda koşularında katı haldedirler. Bileşiklerinde pozitif değerlikli olurlar. Oksijenli bileşikleri baz özellik gösterir. anıt E Ametaller ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Oda koşullarında yalnız katı halde bulunurlar. B) Tel ve levha haline getirilemezler. C) Mattırlar. D) Bileşiklerinde hem (+) hem () değerlik alabilirler. E) Metallerle bileşik oluşturabilirler. anıt A I. Soy gaz a. Elektron vermeye yatkındır. II. Metal III. Ametal b. Tek atomlu gazdır. c. Moleküllü yapıdadır. ukarıda metal, ametal ve soy gaz maddelerinin karşılarında özellikleri verilmiştir. Buna göre, bu özelliklerin doğru eşleştirilmesi aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? A) I. a B) I. c C) I. b D) I. a E) I. b II. b II. b II. a II. c II. c III. c III. a III. c III. b III. a anıt C 108 Soru

67 lunan atomlar ise son yörüngelerinde 8 elektron bulundurduklarında kararlı yapıya ulaşmış olurlar. Daha önceki yıllardan hatırlayacağınız gibi katmanlardaki elektron dizilişini; Cl Cl ELEKTRONLARIN KATMANLARA2 DİZİLİMİ lektron alması ile son katmanlarını OKTETʼ e amamlamaları görülmektedir. Her katman n ile ÜNİTE - 2 Bir atomun elektronlarının çekirdek çevresinde dizildiği enerji seviyelerine katman adı Na atomunun elektron vermesi ve Cl atomunun verilir. şeklinde öğrenmiştik. Bu bölümde periyodik cetvelde yer alan ilk 20 elementten bazıları- nın katman(n= elektron gösterilir. 1, 2, dizilişini 3, 4...) inceleyeceğiz. Bir katman en fazla 2n2 kadar elektron taşır. Be Be+2 ELEMENT SEMBOLÜ ATOM VE PERİODİK SİSTEM H Katman H KATMAN ELEKTRON DİZİLİŞİ 2 Helyum 2He Azot 7N 2 5 Flor 9F 2 7 Sodyum 11Na Alüminyum 13Al Argon 18Ar örünge sayısı "n" H atomunun elektron alması ve Be atomunun n= 1. katmanda en fazla lektron vermesi ile son katmanlarını DUBLET'e n= 2. katmanda en fazla amamlamaları görülmektedir. 2, 8, n= 3. katmanda en fazla 18, n= 4. katmanda en fazla 32, elektron vardır. Atomun katmanları küresel olarak soğanın katlarına benzetilebilir. KARARLI ATOM Atomun en son katmanı olmak şartıyla 1. veya 2. veya 3. katmanları dolu ise kararlı atom adını alır. Bir atomun 1 katmanı varsa ve bu katmanda 2 elektron bulunuyorsa kararlıdır. Üçüncü katmanı henüz dolmamış olan yani atom numarası 20'den Kalsiyum 20Ca büyük olan atomlarda Bir atomun 2 veya 3 katmanı varsa ve son katmanda 8 elektron bulunuyorsa kararlıdır. dördüncü katmanı 2 kalacak şekilde diğer Atomların yaparak bileşik oluşturmalarının nedeni elektron düzenlerini soyelektronlar üçüncü katmanı 18'e bağ tamamlayıncaya kadar doldurur. Ne He Sc: 2 21 )8)9)2) gazlara benzetme isteğidir. Soygazlar son katmanlarında 8 elektron bulundururlar. SaFe: Zn: 2 bulundurur Bu nedenle 26 elementi olan Helyum son katmanında 2 elektron 30 dece ilk soygaz atomların son katmanlarındaki elektron sayılarını 8ʼ e tamamlamasına oktet, 2ʼ ye ta- ) ) ) ) ) ) ) ) Atomların Kararlılığı ve İyonlarda Katman Elektron Dizilimi mamlamasına ise dublet adı verilir. Sadece bir katmana sahip olan atomlar bu katmanlarında 2 elektron bulundurdukla52 rında kararlı yapıya (asal gaz) ulaşmış olurlar. İki ya da daha fazla katmana sahip olan atomlar son katmanlarında 8 elektron bulundurduklarında kararlı yapıya ulaşırlar. 2 veya Atomların bağ yaparak bileşik oluşturmalarının temel nedeni elektron dizilimlerini asal gazlara 2 8 veya benzetme isteğidir. Atomların tek ve son katmanlarındaki elektron dizilimlerini Helyum soy gazına benzeterek 2 yapmalarına dublet kuralı, son katmanlarındaki elektron sayısını 8'e tamamlayarak Helyum dışındaki diğer soy gazların elektron dizilimine benzetmelerine oktet kuralı denir. ) 1+ 3 : 2 ) 3+ 5Z : 2 ) 1 1X : )8) : 2) 8 ) 1 17Z : 2 ) 8) 8 ) 3: 7X 2 Dublete uyarlar 2 Oktete uyarlar 109

68 H Li Na K A A Ca Mg Be A Al B A Si C A P N A S O A Cl F ATOM VE PERİODİK SİSTEM LK 20 ELEMENT N KATMAN ELEKTRON DA ILIMI 8A Ar Ne He ÜNİTE - 2 ÜNİTE 2 Bileşikler Soru

69 Periyodik Tabloda er Bulma Son katmanında, 1, 2fiziksel veya 3 ve elektronu olan IA, IIA ve IIIA grubu atomlarile (hidrojen hariç) bu elekelementlerin kimyasal özellikleri elektron dağılımları doğrudan ilgilidir. Bir tronlarını vererek kendilerine en yakın soy elektron dizilimine benzemeye atomun elektron alması, vermesi veya ortaklaşması gibigazın kimyasal özelliklerini belirleyen davranışlar, en dış elektron çekirdek yapısına(hidrojen bağlıdır. hariç) bu elekçalışırlar. 1, 2katmanındaki veya 3 elektronu olansayısına IA, IIA veveiiia grubu atomlar Son katmanında, tronlarını vererek kendilerine en yakın soy gazın elektron dizilimine benzemeye 5, 63veya 7 elektronu VA,IIIA VIA, VIIA grubu atomlar, son katmanlarına elek 1, 2 veya elektronu olan IA,olan IIA ve grubunda bulunan atomlar (hidrojen hariç), bu çalışırlar. tron alarak bu katmanlardaki sayılarını 8'e tamamlamaya elektronlarını vererek kendilerine enelektron yakın soy gazın elektron dizilimine çalışırlar. benzemeye çalışırlar. 5, 6 veya 7 elektronu olan VA, VIA, VIIA grubu atomlar, son katmanlarına elek1, 2 veya 3 elektronu olanva, metaller elektron verme eğilimindedir. 4, 5, 6tron veya 7 elektronu olan IVA, VIA, VIIA grubunda bulunan atomlar, çalışırlar. son katmanalarak bu katmanlardaki elektron sayılarını 8'e tamamlamaya larına elektron alarak bu ka tmanlardaki elektron sayılarını 8'e tamamlamaya çalışırlar. 8 elektronu olan Soy gaz (asal gaz) lar elektron alma - verme eğilimi göster1, 2 3veya 3 elektronu olan metaller elektron eğilimindedir. 1, 2 veya elektronu olan metaller elektron vermeverme eğilimindedir. mezler. 8 elektronu olan soy gaz (asal gaz) lar elektron alma - verme eğilimi göstermezler. 8 elektronu olan Soyametaller gaz (asalelektron gaz) laralma elektron alma - verme eğilimi göster 5, 6 veya elektronu eğilimindedir. 5, 67veya 7 olanolan ametaller elektron alma eğilimindedir. mezler. Not Örneğin, magnezyum elementi metal olup 12 elektron içermekte olup magnezyu 5, aldıkları 6 veya 7toplam olan ametaller elektron alma Atomlar elektron kadar (),eğilimindedir. verdikleri toplam elektron mun katman elektron dağılımı 2 ) 8 sayısı ) 2 şeklindedir. sayısı kadar (+) yük ile yüklenir. Örneğin, magnezyum elementi metal olup 12 elektron içermekte olup magnezyumun katman elektron dağılımı 2 ) 8 ) 2 şeklindedir. Örneğin, magnezyum elementi metal olup 12 elektron içermektedir. Buna göre, magnez yumun katman elektron dağılımı 2 ) 8 ) 2 ) şeklinde olur M AgNO3 Anot 1 M Zn(NO3) fiekil 2 Katot fiekil 1 (Zn) elektrot fiekil 3 Şekil 1ʼfiekil de magnezyum elementinin elektron 1 fiekil 2 dizilimi görülmektedir. fiekil 3Magnezyum, şekil 2ʼ de gösterildiği gibi son katmanındaki 2 elektronunu verir ve bişekil 1'de magnezyum elementinin elektron dizilimi görülmektedir. Magnezyum atomu, leşik oluştururken şekil elementinin 3 ile gösterilen oktet dizilimi elektrongörülmektedir. dizilimine ulaşır. Şekil 1ʼ de magnezyum elektron şekil 2'de gösterildiği gibi son katmanındaki 2 elektronunu verir ve bileşikmagnezoluştururken şekil 2ʼoktet de gösterildiği gibi son katmanındaki 2 elektronunu verir ve bişekil 3 yum, ile gösterilen elektron dizilimine ulaşır. leşik oluştururken şekil 3 ile gösterilen oktet elektron dizilimine ulaşır V Tuz köprüsü 1 Helyum elektron sayısı 2 olmasına rağmen periyodik tabloda 2A yen davranışlar, endeğerlik dış katmanındaki elektron sayısına ve çekirdek yapısına bağlıdır. Son elementi katmanında, grubunda değil, 8A grubunda bulunur. (Ag) elektrot ATOM VE PERİODİK SİSTEM De erlik Elektron Say s De erlik Elektron Say s ) 6 önceki ) 6 periyot 6A ulaşlaşa ünitede değinmiştik. Metaller, soygaz2.kararlılığına 8O kullandıklarına2bir mak elektron verirken, ametaller kararlıile geçerler. Elementlerin kimyasalgenellikle özelliklerielektron dağılımları doğrudan P için 2fiziksel ) 8 ) 5 ) ve 5elektronalarak 3.hale periyot 5A ilgilidir. 15 BirKatomun elektron alması, vermesi veya ortaklaşması gibi kimyasal4.özelliklerini 2 ) 8 ) 8 ) 1 ) 1 periyot 1A belirle19 yen davranışlar, dış katmanındaki elektron sayısına çekirdek ile yapısına bağlıdır. Elementlerinen fiziksel ve kimyasal özellikleri elektronve dağılımları doğrudan ilgilidir. UARI elektron alması, vermesi veya ortaklaşması gibi kimyasal özelliklerini belirlebir atomun Bir atomun son katmanında bulundurduğu toplam elektron sayısıdır. Genellikle grup numarasına eşittir ) ) ) 11Na: Na : Metal ) ) ) ) ) Cl: 17Cl : Ne: Ne : 2 8 Ametal Soy gaz Na :Metal : Cl Ametal Soy gaz8 : 2 10Ne 8 Metal Ametal Soy gaz ÜNİTE - 2 grup num- DEĞERLİK ELEKTRON SAISI ÜNİTEÜNİTE 2 Bileşikler 2 Bileşikler Elementler bileşik oluştururken son katmanlarındaki elektron sayılarını oktete ya da dublete tamamlamak için elektron alış-verişi yaparlar ya da elektronlarını ortaklaşa kullanırlar. B LEŞ KLER NASIL OLUŞUR? Metaller, soy gaz kararlılığına ulaşmak için elektron verirken, ametaller genellikle elektron alarak kararlı hale geçerler. Elementlerin Elektron Alma Verme Eğilimleri B LEŞ KLER NASIL OLUŞUR? Atomun elektron dağılımında son katmandaki elektron sayısına değerlik elektron sayısı SAISI denir. Değerlik elektron sayısı, atomun A grubu cinsinden periyodik tablodaki grup numaraelementlerin bileşik oluştururken son katmanlarındaki elektron sayılarını oktete ya Alma Verme Eğilimleri sını verir.elementlerin Katman sayısı iseelektron periyodunu verir. da dublete tamamlamak için elektron alış verişi yaptıklarına ya da elektronlarını ortakdurduğu topsaisi Element Katman Elektron Dizilimi Değerlik ElektronMetaller, Sayısı elektron Periyodik Sistemdeki eri e grup numlaşa Elementlerin kullandıklarına bir önceki ünitede değinmiştik. soygaz kararlılığına ulaşbileşik oluştururken son katmanlarındaki sayılarını oktete ya Li için elektron verirken, 2)1) 1elektron alarak kararlı2.hale periyot 1A mak ametaller genellikle geçerler. 3 da dublete tamamlamak için elektron alış verişi yaptıklarına ya da elektronlarını ortakdurduğu top- 111

70 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM Aşağıdakilerden hangisi 16 X elementi ile aynı gruptadır? A) 4 B) 10 K C) 8 Z D) 11 T E) 18 L X 2 iyonunun katman elektron dizilişinde 1. katmanda 2, 2. katmanda 8, 3. katmanda 8 elektron vardır. Nötron sayısı proton sayısına eşit olan X atomunun kütle numarası kaçtır? A) 28 B) 32 C) 36 D) 38 E) 40 16X: periyot 6A grubundadır. 8 Z: periyot 6A grubundadır. anıt C anıt B Toplam tanecik sayısı 53 olan X 1 iyonunda nötron sayısı elektron sayısına eşit olup çekirdek yükünden bir fazladır. Buna göre, X atomunun katman elektron dizilişi aşağıdakilerden hangisidir? A) B) C) D) E) anıt B X 1- : : Z 2+ : X 1, 1+ ve Z 2+ iyonlarının katman elektron dizilimleri verilmiştir. Buna göre, X,, Z atomları ile ilgili; I. Atom numaraları arasındaki ilişki Z > >X'dir. II. Değerlik elektron sayıları arasındaki ilişki X > Z > 'dir. III. Katman sayıları arasındaki ilişki X= = Z'dir. A) alnız I B) II ve III C) I ve III D) I ve II E) I, II ve III anıt D 112 Soru

71 Periyodik Sistemin Bazı Grupları Periyodik sistemde yer alan elementler bazı benzer özelliklerine göre gruplandırılmıştır. Şimdi bu gruplardan bazılarını özel isimleri ile öğrenelim. 1A grubu: Alkali metaller 2A grubu: Toprak alkali metaller 3A grubu: Toprak metalleri 7A grubu: Halojenler 8A grubu: Soy gazlar B grubu: Geçiş metalleri 1A Grubu (Alkali Metaller) Periyodik tablonun ilk grubudur. 7 elementten oluşur. (H, Li, Na, K, Rb, Cs, Fr) Lityum(Li) Sodyum(Na) Potasyum(K) Rubidyum(Rb) Sezyum(Cs) 1A 2A ALKAL METALLER TOPRAK ALKAL METALLER B GRUPLARI GEÇ fi METALLER Ç GEÇ fi ELEMENTLER 8A 3A 4A 5A 6A 7A TOPRAK METALLER KARBON GRUBU AZOT GRUBU OKS JEN GRUBU HALOJENLER SOGAZLAR Bazik karakterlidirler. Alkali eki de bu özelliklerinden gelmektedir. Hidrojen haricindeki bütün elementler metaldir. Genel olarak metallerin en aktifleridirler. Hidrojen hariç diğer elementler bileşiklerinde sadece (1+) değerlik alırlar. Hidrojenin (1) değerlik aldığı bileşikler de (metal hidrürleri) vardır. Bileşiklerinde 1 bağ yaparlar. Oda koşullarında hidrojen hariç tümü katı haldedir, bıçakla kesilebilecek kadar yumuşaktırlar. Isı ve elektriği iyi iletirler. Suyla şiddetli tepkime verip H 2 gazı çıkışıyla bazları oluştururlar. Na(k) + H 2 O(s) NaOH(suda) + 1/2H 2 (g) Grubun son üyesi fransiyum (Fr) radyoaktiftir. Son yörüngelerinde 1 elektron bulunur. ani değerlik elektron sayıları 1'dir. Bu metallerin tamamı tabiatta serbest olarak bulunmayıp bileşikleri halinde bulunurlar. Evrende ilk oluşan element olan hidrojen renksiz, kokusuz, yanıcı ve patlayıcı bir gazdır. Uzay araçlarını taşıyan roketlerde gerekli olan itme gücünü sağlamak için sıvı oksijenle karıştırılmış sıvı hidrojen kullanılır. ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 2A Grubu (Toprak Alkali Metaller) 2. periyottan itibaren başlarlar. 6 elementten oluşur. Genel olarak 1A grubu metallerinden sonraki en aktif metallerdir. (Be, Mg, Ca, Sr, Ba, Ra) Berilyum(Be) Son elektron katmanında iki elektronları olduğundan bu iki elektronlarını bileşik oluştururken verme eğilimlerindedirler. Bazik karakterlidirler. Bileşiklerinde 2 bağ yaparlar. Magnezyum(Mg) Bileşiklerinde daima (2+) değerlik alırlar. Değerlik elektron sayıları 2 dir. Kalsiyum(Ca) Grubun son üyesi Ra radyoaktiftir, doğada kararlı halde bulunmaz. Stronsiyum(Sr) Oda koşullarında tümü katı haldedir. Suyla, H 2 gazı çıkışıyla bazları oluştururlar. Ca(k) + 2H 2 O(s) Ca(OH) 2 (suda) + H 2 (g) Stronsiyum havai fişeklerde kırmızı renk oluşumunu sağlar. Baryum(Ba) Alkali metallere göre tepkimeye girme eğilimleri daha azdır. Alkali metallere göre erime ve kaynama sıcaklıkları daha yüksektir. Radyum(Ra) 113

72 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM III Isıyı ve elektriği iletirler. II Değerlik elektron sayıları 1 dir. 1A Grubu Elementleri İlk üyesi olan hidrojen ametaldir. Alkali metal olarak adlandırılırlar. 2 elektron vererek soy gaz elektron dizilimine ulaşır. IV V ukarıdaki numaralandırılmış kutucuklarda 1A grubuna ait özellikler verilmiştir. Buna göre, hangi kutucuktaki özellik yanlıştır? A) I B) II C) III D) IV E) V I 1A grubu elementleri 1 elektron vererek soy gaz elektron dizilimine ulaşır. anıt E X: : ukarıda verilen X ve elementleri ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? A) alkali metaldir. B) Elektron vermeye yatkındırlar. C) X, 4. periyot 2A grubundadır. D) Kararlı iyonlarında yükleri eşittir. E) X 2+ ve 1+ iyonlarının elektron sayıları eşittir. anıt D II Bulundukları periyodun elektron verme eğilimi en fazla olan elementidirler. III Doğada atomik yapıdadırlar. Toprak Alkali Metaller I Tamamı elektrik akımını iletir. Oda koşullarında tamamı katı haldedir. Oksijenli bileşikleri sulu çözeltilerinde baz özelliğindedir. IV V ukarıda toprak alkali metaller ile ilgili verilen kavram haritasında kaç numaralı ifade yanlıştır? A) I B) II C) III D) IV E) V anıt B 114 Soru

73 3A Grubu (Toprak Metalleri) 2. periyottan başlar. (B, Al, Ga, In, Tl) Bor (B) Aluminyum (Al) Galyum(Ga) ndiyum(in) Bazik karakterlidirler. Bileşiklerinde daima 3+ değerlik alırlar. Son yörüngelerinde 3 elektron bulunur. Bileşik oluşturduklarında 3 bağ yaparlar. Grubun ilk elementi olan Bor, yarı metaldir. Bor ikili iyonik bileşik oluşturmaz, oksijen gazı ve su ile de tepkime vermez. Bu grupta yer alan Alüminyum elementi amfoter özellik gösterir. AMFOTER: Hem asidik hem bazik özellik gösterebilen madde. Galyumun erime noktası çok düşüktür (29,8 C). Avucumuza aldığımız zaman elementin eridiğini görürüz. 7A Grubu (Halojenler) 2.periyottan itibaren başlarlar. (F, Cl, Br, I, At) Alüminyum metali, gümüş, bakır ve altından sonra elektrik akımını iyi ileten metaller arasında 4. sırada yer almaktadır. ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM En aktif ametallerdir. ani elektron alma istekleri en fazladır. Astatin yarı metal, diğerleri ametaldir. Son katmanlarında 7 elektron vardır. Flor (F) bileşiklerinde sadece (1) değerlik alır. Diğer halojenler ise en kararlı bileşiklerinde (1) değerlik almakla beraber (1+, 3+, 5+ ve 7+) değerlik de alırlar. Değerlik elektron sayıları 7 dir. Oda şartlarında F 2 ve Cl 2 gaz, Br 2 sıvı, I 2 ise katı haldedir. Metallerin çoğu ile kolayca birleşerek tuzları (NaCl, MgBr 2,... gibi) oluştururlar. Hidrojenli bileşiklerinin sulu çözeltisi asit özelliği gösterir. (HF, HCl,... gibi) Grubun en altında bulunan astatin elementi yapay olarak elde edilir ve radyoaktif özellik gösterir. Doğada iki atomlu moleküller halinde bulunurlar. Bor (B) Bor elementi ve bileşikleri geleceğin yakıt teknolojilerinde yaygın olarak kullanılmaya adaydır. SORU X,, Z elementleri ile ilgili şu bilgiler veriliyor; Üçününde değerlik elektron sayısı 7'dir. 'in katman sayısı en azdır. Z'nin atom numarası en fazladır. Buna göre X,, Z elementleri ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? A) Halojendirler. B) Ametalik özellik gösterirler. C) Moleküler yapılıdırlar. D) Atom numaraları kendilerine en yakın soy gazınkinden bir fazladır. E) Atom numaraları arasındaki ilişki Z > X > 'dir. Değerlik elektron sayısı 7 olanlar halojenlerdir. Atom numaraları kendilerine en yakın soy gazınkinden bir azdır. anıt D Aluminyum Merak Ediyorsanız (Al) Hidrojen (H 2 ), azot (N 2 ), oksijen (O 2 ), flor (F 2 ), klor (Cl 2 ), helyum (He), neon (Ne), argon (Ar), kripton (Kr), ksenon (Xe), radon (Rn) oda koşullarında gaz halinde bulunan elementlerdir. 115

74 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM Hidrojenden sonra evrendeki en bol ve en hafif ikinci element helyumdur. Uçan balonlarda yoğunluğu çok küçük olması ve yanmaması nedeniyle helyum gazı kullanılmaktadır. 8A Grubu (Soy gazlar) 6 elementten meydana gelir. (He, Ne, Ar, Kr, Xe, Rn) Helyum (He) Neon(Ne) Argon(Ar) Kripton(Kr) Ksenon(Xe) Son katmanlarında 8 elektron vardır. alnız helyumun son katmanında 2 elektronu bulunur. Kimyasal tepkimelere yatkın değillerdir, yani kararlıdırlar. Soy eki de bu özelliklerinden kaynaklanmaktadır. Oda şartlarında tamamı gaz halindedir. Tek atomlu yapıda bulunur. Değerlik elektron sayıları 8 dir. Ancak He un değerlik elektron sayısı 2 dir. Erime ve kaynama noktaları oldukça düşüktür. Grubun son üyesi olan Radon ( Rn ) radyoaktif özellik gösterir. Bu özelliğinden dolayı Rn kanser tedavilerinde kullanılır. Periyodun son elementleridirler. Bütün soy gazlar renksiz ve kokusuzdur. Kararlı yapıda olduklarından bileşik oluşturmaya karşı istekleri yoktur. Kimyasal reaksiyonlara karşı ilgisizdirler. B Grubu Elementleri (Geçiş Metalleri) Altının bir gramından yaklaşık bir metrekare alan kaplayan levha yapılabilir. Paslanmaya dayanıklı ve işlenebilir olduğundan takı yapımında kullanılır. Skandiyum (Sc) Vanadyum (V) Mangan (Mn) Kobalt (Co) Titanyum (Ti) Krom (Cr) Demir (Fe) Nikel (Ni) 2A grubu ile 3A grubu arasında yer alırlar. 4. periyottan itibaren başlarlar. İlk elementin atom numarası 21 dir. 3B grubu ile başlar. 2B grubu ile biter. Toplam 10 gruptan meydana gelirler. Ancak 9. ve 10. grupları yoktur. Onların yerine 8. grup vardır. ani üç tane 8B grubu vardır. Genellikle bileşiklerinde birden fazla pozitif değerlik alırlar. A grubu metallerine göre pasiftirler. Değerlik elektron sayıları, bileşiklerinde alabilecekleri değerliğin en büyüğüne bir anlamda grup numaralarına eşittir. Örneğin: 3B grubu elementlerinin değerlik elektron sayısı 3 tür. Tümü metaldir. Oda koşullarında Cıva (Hg) hariç hepsi katıdır. Bak r (Cu) SORU Bütün metaller elektriği iletir. Fakat gümüş elektriği en iyi ileten metaldir. Ancak ucuz oldukları için daha çok bakır ve alüminyum iletken tel yapımında kullanılır. 116 X: Alkali metal : Halojen Z: Asal gaz (Soy gaz) T: Toprak alkali metal K: Toprak metali ukarıda grupları verilen aynı periyottaki X,, Z, T ve K elementlerinden hangisinin atom numarası en büyüktür? A) X B) C) Z D) T E) K Aynı periyotta atom numarası en büyük olan element asal gazdır. Soru anıt C

75 2 X, 10 ve 18Z elementleri ile ilgili; I. Soy gaz olarak adlandırılırlar. II. Doğada tek atomlu gaz halde bulunurlar. III. Değerlik elektron sayıları 8'dir. A) alnız I B) alnız II C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III 2 X: 2 ) 1. periyot 8A 10 : 2 ) 8 ) 2. periyot 8A 18 Z: 2 ) 8 ) 8 ) 3. periyot 8A X, ve Z elementleri 8A grubunda olmasına rağmen X'in değerlik elektron sayısı 2 dir. Soy gazlar oda koşullarında tek atomlu ve gaz haldedirler. anıt C ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM N; hidrojendir ve hidrojen ametaldir. Periyodik cetvelde yerleri belirtilen elementler için aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) X, toprak alkali metalidir B) Z, halojendir. C) N, alkali metaldir. D) T, soy gazdır. E) M, elektron verme eğilimi gösterir. anıt C 7A grubu elementleri ile ilgili 1 3 Flor hariç bileşiklerinde 1 ve 7+ değerlik alabilirler. Hidrojenli bileşikleri asidik özellik gösterir. Elektron alma eğilimi en fazla olan ametaldirler. 2 4 Periyodik cetvelin 2. periyodundan başlarlar. 5 Bir elektron vererek oktete ulaşırlar. ukarıda 7A grubu elementlerine ait bilgiler asılı levhalara yazılmıştır. Buna göre, kaç numaralı levhadaki bilgi yanlıştır? A) 5 B) 4 C) 3 D) 2 E) 1 anıt A 117

76 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 1. Metaller ile ilgili; I. Elektron vermeye yatkındırlar. II. Parlaktırlar. III. 2. katmandaki elementlerin hepsi metaldir. A) alnız II B) alnız III C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 2. Atom numaraları 15, 17, 5 olan X, ve Z elementleri ile ilgili şu bilgiler veriliyor; X bir halojendir. Z'nin değerlik elektron sayısı 3 tür. Buna göre, X, ve Z elementlerinin atom numaraları hangisinde doğru verilmiştir? X Z A) B) C) D) E) ÇÖZÜMLÜ SORULAR 4. Modern periyodik sistem ile ilgili; I. Elementler artan atom numaralarına göre dizilmiştir. II. Aynı grupta yer alan elementlerin kimyasal özellikleri benzerdir. III. 7 tane periyottan oluşur. 5. A) alnız I B) alnız II C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III 32 X 2 ve 15 3 iyonlarının elektron ve nötron sayıları eşittir. Buna göre, X elementinin periyodik cetveldeki yeri ve 'nin kütle numarası aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? X'in periyot ve grup numarası 'nin kütle numarası A) 3. periyot 6A 31 B) 2. periyot 4A 28 C) 3. periyot 5A 30 D) 3. periyot 6A 32 E) 2. periyot 7A I Metaller kararl bilefliklerinde katyonlar olufltururlar. IV II Periyodik sistem, element atomlar n n proton say s esas al narak oluflturulmufltur. Soy gazlar kararl d r. Aynı grupta yer alan elementlerin son katmanlarındaki elektron sayıları genellikle eşittir. III Halojenlerin atom numaraları kendilerine en yakın soy gazınkinden bir fazladır. V 6. 9p ukarıda katman elektron dizilimi verilen X atomu ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Isı ve elektrik akımını iyi iletir. B) Bir elektron aldığında proton sayısı değişmez. 118 Funda Funda'nın elindeki balonların üzerindeki yazılardan hangisi yanlıştır? A) I B) II C) III D) IV E) V C) Hidrojenli bileşiğinin sulu çözeltisi asidiktir. D) Bir elektron aldığında katman elektron dizilimi soy gazınkine benzer. E) Periyodik tabloda halojenler grubundadır. Soru

77 7. Katman elektron sayıları aynı olan X, ve Z elementleri ile ilgili şu bilgiler veriliyor; X, toprak metalidir., halojendir. Z, VIA grubundadır. Buna göre, bu elementlerin iyon hallerinin elektron sayıları eşit olan çift aşağıdakilerden hangisidir? A) 1 Z 2 B) X 3+ 1 C) X 3+ Z 2 D) 1 Z 6+ E) X X Z ukarıdaki periyodik tabloda yerleri belirtilen elementler ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) X, oda koşullarında gaz hâlde bulunur. B) K ile Z'nin atom numaraları toplamı 4'tür. C), Z ve L metaldir. D) L ile M'nin değerlik elektron sayıları farklıdır. E) M ile T oda koşullarında iki atomludur. L M T K ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 8. Aşağıda verilen yargılardan hangisi yanlıştır? A) Atom numarası 16 olan elementin katman sayısı 3'tür. B) Periyodik cetvelde yatay sıralara grup denir. C) IA grubu elementleri 1+, IIA grubu elementleri 2+ değerliğine sahiptir. D) 3. periyot 2A grubundaki elementin atom numarası 12'dir. E) Soy gazlar, 8A grubunda bulunur. 11. ( ) Kendi aralarında kovalent bileşik oluştururlar. ( ) Elektriği iyi iletirler. ( ) Oksijenli bileşiklerinin sulu çözeltileri genelde asidiktir. ( ) Bileşiklerinde yalnız () değerlik alırlar. ukarıda, ametallere ait bilgilerin yanındaki kutucuğa doğru ise (D) yanlış ise () yazılırsa doğru cevap aşağıdakilerden hangisi olur? A) D,, D, B), D,, D C),, D, D 9. D) D,,, D E) D, D,, D Z ukarıdaki şekilde periyodik sistemin bir kesitinde yer alan elementlerden X in bir soy gaz olduğu bilinmektedir. Buna göre, X, ve Z elementleri ile ilgili; I. bir halojendir. II. Z nin atom numarası, X inkinden büyüktür. III. Z iki elektron vererek, bir elektron vererek katman elektron dizilimini soy gaz elektron dizilimine benzetir. A) alnız I B) alnız II C) I ve III D) II ve III E) I ve II X 12. X elementinin toplam katman sayısı 4 olup son katmanda 1 elektron vardır. Buna göre, X elementi ile ilgili aşağıda verilen yargılardan hangisi yanlıştır? A) Alkali metalidir. B) Oda koşullarında katı halde bulunur. C) 1+ yüklü iyonu soy gaz elektron dizilişindedir. D) 3. periyot elementidir. E) Isıyı ve elektriği iletir. 119

78 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 1. Metaller elektron vermeye yatkındırlar. Parlaktırlar. 2. katmanda ametaller ve soy gaz da bulunur. 2. X bir halojen ise atom numarası 17 olur. 17 X S 7A grubundadır. anıt C Z'nin değerlik elektron sayısı 3 ise atom numarası 5 olur. 3A grubundadır. 'nin ise atom numarası 15 olur. ÇÖZÜMLER anıt A 7. X Z T T T 3A 6A 7A 1 ile Z 2 iyonlarında elektron sayıları eşit olur. 8. Periyodik cetvelde yatay sıralara periyot denir. anıt A anıt B 9. X soy gaz (8A) olduğundan ; 7A grubunda, Z; 6A grubundadır. 3. Halojenlerin (7A) atom numaraları kendilerine en yakın soy gazınkinden bir azdır. anıt C 7A grubunda bulunan halojendir. Z nin periyodu X inkinden büyük olduğundan atom numarası da büyük olur. Z; iki elektron alarak, ise bir elektron alarak soy gaz elektron dizilimine benzer. anıt E 4. Periyodik cetvel elementlerin atom numaralarına göre sıralandığı ve 7 tane periyottan oluşan sistemdir. Aynı grupta bulunan elementlerin kimyasal özellikleri benzerdir. anıt E 10. K, helyumdur ve atom numarası 2'dir. Z ise 3. periyot 2A grubunda bulunduğundan atom numarası 12'dir. Atom numaraları toplamı 14 olur. anıt B iyonunun elektron sayısı İyon yükü= p e 3 = 15 e e= 18 olur. 32 X 2 iyonununda elektron sayısı 18 olur ve yerine yazılırsa proton sayısı 16 olur. 11. Ametaller kendi aralarında kovalent bileşik oluşturur. Isı ve elektriği iyi iletmezler. Oksijenli bileşenlerinin sulu çözeltisi genelde asidiktir. Bileşiklerinde ise hem (+) hem de () değerlik alabilirler. anıt A 16 X: 2 ) 8 ) 6 ) 3. periyot 6A grubundadır. X'in nötron sayısına eşit ise; 'nin kütle numarası, K.N= p + n = 31 olur X: 2 ) 7 ) 7A grubundadır. Ametaldir. Isı ve elektriği iletmez. anıt A 12. X atomunun verilen bilgiye göre elektron dizilişi; X : 2 ) 8 ) 8 ) 1 ) olur. 4. periyot 1A grubunda yer alır. anıt A anıt D 120 Soru

79 1. Metaller oda koşullarında cıva hariç katıdırlar X ve 15 element atomlarının katman sayıları eşittir. 3. Halojenlerin son katmanlarında 7 tane elektron vardır. 4. Metaller elektron verme, ametaller ise elektron alma eğilimindedirler. 1. Metaller, ametallerle... bileşik oluşturur. 2. Bilinen elementlerin atom kütlelerine göre sıraya dizildiklerinde her sekiz elementin benzer özelliklere sahip olmasına... kuralı denir. 3. Katman elektron dizilimi 2 ) 2 ) şeklinde olan element... metal grubundadır. 4. Modern periyodik sistem elementlerin atom... artışına göre hazırlanmıştır. ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 5. Değerlik elektron sayısı 1 olan her element metaldir. 5. Na atomunun değerlik elektron sayısı...'dir Periyodik cetvelde yatay sıralara grup, düşey sütunlara periyot denir. 6. 7A grubu elementlerine... denir. 7. Her periyotta bir halojen bulunur X3 iyonunun katman elektron dağılımı... şeklindedir. 8. Bugünkü anlamda periyodik sistem Dimitri Mendeleyev tarafından hazırlanmıştır S atomu elektron... eğilimindedir. 9. 4A grubundaki bir elementin atom numarası 14 olabilir. 9. Halojenlerin molekülleri... atomludur. 10. Tüm elementler bileşik oluşturduğunda oktet kuralına uyar A grubu elementleri bileşiklerinde... değerliğini alır. 11. Soy gazlar oda koşullarında... halindedirler. 11. Atom numaraları 2, 11 ve 19 olan elementlerin üçü de metaldir. 1. D 2. D 3. D 4. D D İyonik 2. oktavlar 3. toprak alkali 4. numaralarının halojenler 7. 2 ) 8 ) 8) 8. alma 9. iki gaz 121

80 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 1. Aynı periyottaki X, ve Z elementleri ile ilgili şu bilgiler veriliyor; X'in son katmanında 1 elektron bulunur. 'nin grup numarası X'inkinden büyüktür. Z, oda koşullarında tek atomlu gaz halindedir. Buna göre, metal, ametal ve asal gaz oldukları bilinen bu elementlerin sınıflandırılması nasıldır? X: metal, : ametal, Z: asal gaz AÇIK UÇLU SORULAR 4. X Q ukarıda verilen periyodik cetvelin bir kesiti ile ilgili aşağıdaki soruları yanıtlayınız. I. Hangi elementler ametaldir? II. Hangi elementler metaldir? III. Hangi elementler asal gazdır? IV. Hangi elementler bileşiklerinde birden fazla (+) değerlik alabilir? V. Hangi element toprak alkali metalidir? VI. Hangi element halojendir? Z L M N 2. X : 2 2 : Z : K : ukarıda X,, Z ve K elementlerinin katman elektron dizilimleri verilmiştir. Buna göre, I. Hangi elementler aynı grupta yer alır? II. Hangi elementler aynı periyotta yer alır? I. X ve L, II., Q ve Z, III. M ve N, IV. Q, V., VI. L 5. I. Tel ve levha haline getirilemezler. II. Genellikle yüzeyleri parlaktır. III. Katı halde kırılgandırlar. IV. Isı ve elektriği iyi iletirler. V. Kendi aralarında bileşik oluşturabilirler. VI. Oda koşullarında yalnız katı halde bulunurlar. ukarıda verilen yargılardan kaç tanesi ametaller için yanlıştır? I. X ve K, II. ve Z Element Grup numarası Katman sayısı X 2A 3 7A 2 Z 5A 3 ukarıda katman elektron dağılımları verilen X, ve Z atomlarının değerlik elektron sayıları arasındaki ilişki nasıldır? ukarıdaki tabloda grup ve periyot numaraları verilen X, ve Z elementlerinin sırasıyla atom numaraları kaçtır? 122 Z > X > Soru 12, 9, 15

81 7. Murat Nihal Neva Bileşiklerinde 1+ değerliğini alır. Değerlik elektron sayısı 1'dir. Elektron dağılımında son katmanında bir elektron bulunur. Hüseyin Erkan Ediz Alkali metaldir. Elektron alma eğilimindedir. Tümü katı haldedir. Atom numarası soy gazdan 1 fazla olan element ile ilgili yukarıdaki öğrencilerin hangisinin vermiş olduğu bilgi yanlıştır? 10. I. 7 N 5+ II. 7 N 3 III. 13 Al 3+ IV. 5 B V. 17 Cl VI. 5 B 3+ ukarıda verilen taneciklerden kaç tanesi dublet kuralına uyar? 11. Aynı periyotta bulunan X,, Z ve T elementleri ile ilgili şu bilgiler veriliyor; X, 3A grubundadır., toprak alkali metaldir. Z, en kararlı bileşiklerinde 3 değerlik alan ametaldir. T, bir halojendir. Buna göre, elementlerin atom numaralarına göre küçükten büyüğe doğru sıralanışı nasıldır? 2 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 8. 3p 4p 2p Erkan, X, Z, T X Z ukarıda katman elektron dağılımları verilen X, ve Z taneciklerinden hangileri iyon halindedir? periyot 1A X Z X, ve Z elementleri yukarıdaki periyodik cetvel kesitinde verilmiştir. 9. Aynı periyotta yer alan X, ve Z elementlerinden, X'in son katmandaki elektron sayısı en küçük, ise soy gaz özelliğindedir. X Buna göre X, ve Z elementleri ile ilgili aşağıdaki yargılardan kaç tanesi yanlıştır? I. ile Z'nin katman sayısı aynıdır. II. X ile 'nin değerlik elektron sayısı aynıdır. III. X ve alkali, Z toprak alkali metaldir. IV. 'nin atom numarası 11'dir. Buna göre, X, ve Z elementlerinin atom numaraları arasındaki ilişki nasıldır? > Z > X 1 123

82 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM Katman 2. Katman 3. Katman X: 2 : 2 1 Z: Nötr X, ve Z atomlarının katmanlarındaki elektron sayısı yukarıda verilmiştir. Buna göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) X atomu kararlıdır. B) metal, Z ametaldir. C) Periyodik cetvelde grup numarası en büyük olan Z'dir. D) bileşik haline geçerken bir elektron vererek katman elektron dizilimi X'e benzer. TEST 1 4. Katman elektron dağılımı şeklinde olan tanecik; I. 3 X + II. 8 2 III. 7 Z 5+ IV. 4 K 2+ V. 1 T 1 yukarıdakilerden kaç tanesi olabilir? A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 E) 5 E) Z elektron almaya yatkındır katmanında 6 elektronu bulunan X elementi 2 elektron aldığında katman elektron dizilişi aşağıdakilerden hangisi gibi olur? A) B) C) 2. Aşağıda verilen atomlardan hangisinin ikinci ve üçüncü katmanında bulunan elektron sayılarının toplamı 11'dir? A) 12 B) 13 C) 15 D) 18 E) 20 D) E) 3. ukarıda katman elektron dizilimleri verilen X ve atomları ile ilgili; I. X halojen, alkali metaldir. II. 'nin değerlik elektron sayısı ile X'inki arasındaki fark 6'dır. III. İkisi de oda koşullarında molekül yapıda bulunur. 6. X atomu 3. periyot 5A grubunda bulunmaktadır. Buna göre, X 5+ iyonunun katman elektron dağılımı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? A) B) C) D) A) alnız II B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III E) C 2. B 3. A 4. D 5. A 6. E Soru

83 7. 4p ukarıda katman elektron dağılımı verilen atom ile ilgili; I. 2A grubundadır. II. Asal gaz elektron dizilimine ulaşmak için 2 tane elektron alır. III. Metalik özellik gösterir. yargılarından hangileri yanlıştır? A) alnız I B) alnız II C) I ve II D) I ve III E) II ve III 10. Element X Z Katman elektron dizilimi ukarıdaki tabloda X, ve Z elementlerinin katman elektron dizilimleri verilmiştir. ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 8. 3 Li, 11 Na ve K elementleri ile ilgili; 19 I. Değerlik elektron sayıları aynıdır. II. K'nın katman elektron sayısı en fazladır. III. Elektron dizilimlerinin en dıştaki katmanlarında 1 elektron bulunur. A) alnız II B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Buna göre; I. ve Z'nin katman elektron sayıları aynıdır. II. Değerlik elektron sayıları arasındaki ilişki X > > Z şeklindedir. III. X, 2 elektron aldığında ise 3 elektron verdiğinde katman elektron dizilimleri aynı olur. A) alnız I B) alnız II C) I ve III D) I ve II E) II ve III 11. Atomların asal gaz elektron dizilimine ulaşması ile ilgili; I. Toprak alkali metaller 2 elektron vermeye yatkındır. II. 1 H elementi 1 elektron almaya yatkındır. III. Halojenler 1 elektron vermeye yatkındır. A) alnız II B) alnız III C) I ve III 9. A gruplarında bulunan X, ve Z elementleri ile ilgili şu bilgiler veriliyor; D) I ve II E) II ve III X ve Z aynı gruptadır. X ve aynı periyottadır. Z'nin atom numarası X'inkinden fazladır. Buna göre, X, ve Z elementlerinin periyodik cetveldeki yerleri aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiş olabilir? A) X Z D) X Z B) X Z E) Z X C) Z X 12. X, ve Z atomlarının katman elektron sayıları eşit ve değerlik katmanlarındaki elektron sayıları sırasıyla 1, 7 ve 8'dir. Buna göre, X, ve Z atomları ile ilgili; I. X metal, ametal, Z asal gazdır. II. X bileşiklerinde 1+, ise 1 değerlik alır. III. Z'nin atom numarası 10 olabilir. A) alnız II B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III 7. B 8. E 9. A 10. C 11. D 12. E 125

84 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 1. X ukarıda verilen periyodik cetvelin bir kesitindeki elementler ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? A) Z'nin atom numarası 9'dur. B) T, oda koşullarında tek atomludur. C) X'in değerlik elektron sayısı 1'dir. D) bileşiklerinde 1+ yüklü katyon halindedir. E) oda koşullarında gaz halindedir. Z T TEST 2 4. X 1 iyonunun katman elektron dizilimi şeklindedir. Buna göre, X elementi ile ilgili; I. 4 katmanlıdır. II. Ametaldir. III. 9 elementi ile aynı gruptadır. yargılarından hangileri yanlıştır? A) alnız I B) alnız II C) I ve II D) I ve III E) II ve III 5. I. B : 2 3 II. Na : Periyodik cetvel ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? A) Elementler artan atom numaralarına göre sınıflandırılmıştır. B) 7 tane periyot vardır. III. F : 2 7 IV. Mg : Katman elektron dağılımları verilen atomların kararlı bileşiklerinde aldıkları iyon yüklerinin büyükten küçüğe doğru sıralanışı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? C) Düşey sütunlara periyot denir. D) Aynı grupta bulunan elementlerin kimyasal özellikleri benzerdir. A) IV, III, I, II B) I, IV, II, III C) III, I, II, IV D) I, II, III, IV E) II, III, I, IV E) 8 tane A grubu vardır. 3. Birinci katmanında 2, ikinci katmanında 7 elektronu olan element ile ilgili, I. Bir elektron alarak asal gaz elektron dizilişine sahip olur. II. Proton sayısı 9'dur. III. Bir elektron vererek oktetini tamamlar. yargılarından hangileri yanlıştır? 6. Element olduğu bilinen X, ve Z maddeleri ile ilgili şu bilgiler veriliyor: X, elektrik akımını ve ısıyı çok iyi iletiyor., herhangi bir kimyasal reaksiyona girmiyor. Z, oda sıcaklığında iki atomlu moleküller halinde bulunuyor. Buna göre, X, ve Z maddelerinin türleri için aşağıdakilerden hangisi doğrudur? X Z A) Soy gaz Metal Ametal B) Ametal Metal Soy gaz C) Metal Soy gaz Ametal A) alnız I B) alnız II C) alnız III D) Metal Ametal Soy gaz D) I ve III E) II ve III E) Ametal Soy gaz Metal E 2. C 3. C 4. A 5. B 6. C Soru

85 7. Element Katman sayısı Değerlik elektron sayısı X Z 3 2 ukarıdaki tabloda X, ve Z elementlerinin katman sayıları ve değerlik elektron sayıları verilmiştir. Buna göre; I., toprak metalidir. II. Z'nin proton sayısı 12'dir. III. X 2 iyonunun elektron dizilimi asal gaz elektron dizilimindedir. 10. X ukarıda katman elektron dizilimi verilen X elementi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Doğada iki atomlu moleküller halinde bulunur. B) Ametaldir. C) Atom numarası 17'dir. D) Son katmanında 7 elektron bulunur. E) Bir elektron vererek oktetini tamamlar. ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM A) alnız II B) alnız III C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III 11. Aşağıdakilerden hangisi ametalik özellik gösterir? 8. I. Değerlik elektron sayısı 8'dir. II. Serbest halde atomik yapılıdır. III. Oda koşullarında katı haldedir. IV. Bileşik oluşturmaya yatkın değildir. V. Katman elektron dizilimi A) 2 8 B) 2 8 C) D) E) şeklindedir. ukarıda verilen bilgilerden kaç tanesi Neon ( 10 Ne) için doğrudur? A) 5 B) 4 C) 3 D) 2 E) 1 9 F ve 17Cl elementleri ile ilgili; I. Elektron almaya yatkındırlar. II. Elektron diziliminde aynı katmanda bulunurlar. III. Bir elektron aldıklarında aynı asal gaz elektron dizilimine sahip olurlar. yargılarından hangileri yanlıştır? A) alnız II B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III 12. I. Metaller elektron... bileşiklerinde daima (+) değerlik alırlar. II. Toprak alkali metalleri bileşiklerinde daima... değerlik alırlar. III. Geçiş metalleri bileşiklerinde... (+) değerlik alabilir. ukarıda verilen cümlelerde boş bırakılan yerlere uygun olanlar aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir? I II III A) alarak 1+ aynı B) vererek 2+ aynı C) vererek 2+ farklı D) vererek 1+ farklı E) alarak 2+ farklı 7. E 8. B 9. D 10. E 11. D 12. C 127

86 ÖZELLİKLERDE PERİODİK DEĞİŞİM ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM Atom yarıçapı artar. Atom yarıçapı genellikle artar. Periyodik sistemde atom yarıçapları genellikle sağdan sola ve yukarıdan aşağıya doğru artar. Atom No Atom arıçapı (pm) 3 Li Na K Rb Cs 1A grubunda atom yarıçapının değişimi Periyodik sistemdeki elementleri daha iyi tanıyabilmek için periyot içinde ve grup içinde özelliklerinin nasıl değiştiğini bilmek önemlidir. Bu nedenle bu bölümde elementlerin periyodik sistemde, Atom yarıçapı Elektron ilgisi Metalik ve ametalik özellik İyonlaşma enerjisi Elektronegatiflik Asitlik ve bazlık özelliklerinin nasıl değiştiği incelenecektir. A. Atom arıçapı Atomlarının geometrik şekli küreye benzer şekilde olduğundan atomların çaplarından söz edilebilir. Atomların hacimleri ile yarıçapları doğru orantılıdır. Periyodik sistemde atomların yarıçaplarının değişimi periyot içinde ve grup içinde olmak üzere iki farklı şekilde incelenir. Bir Periyot İçinde Atom arıçaplarının Değişimi Bir periyot içinde soldan sağa gidildikçe temel enerji düzeyi aynı kalırken çekirdek yükü birer birer artar. alnızca son katmanlarındaki elektron sayısında bir artış olur. Çekirdekteki proton sayısının artması neticesinde, son katmandaki elektronlar daha iyi çekilerek yarıçapta bir miktar küçülmeye neden olur. Fakat bu genellemeye soy gazlar dahil değildir. ani temel enerji düzeyi sayısı eşit olan atomlardan proton sayısı büyük olanın yarıçapının küçük olması beklenir. Örneğin, 6 C: 2 ) 4 ) 9 F: 2 ) 7 ) C ve F'nin katman elektron sayısı 2'dir. F'nin proton sayısı C'ninkinden daha büyük olduğu için atom yarıçapı daha küçüktür. arıçapları; C > F'dir. Bir grup içinde yukarıdan aşağı doğru inildikçe en dış elektronun bulunduğu katman sayısı çekirdekten uzaklaşır. Bu da çekirdeğin çekim gücünü zayıflatır. Dolayısıyla atom yarıçapı artar. Örneğin, 4 Be: 2 ) 2 ) 12 Mg: 2 ) 8 ) 2 ) Be ve Mg aynı gruptadır. Mg'nin çekirdek çevresindeki katman sayısı daha fazla olduğundan çapı daha büyük olur. arıçapları; Mg > Be'dir. UARI Aynı periyotta sağdan sola doğru gidildikçe genellikle atomların yarıçapları büyür. Aynı grupta yukarıdan aşağı doğru inildikçe atomların yarıçapları büyür Na Mg Al Si P S Cl Periyot elementlerinin atom yarıçaplarının değişimi 128 SORU 7 N, 14 Si ve 15P elementlerinin atom hacimleri arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? A) Si > P > N B) P > N > Si C) N > P > Si D) Si > N > P E) P > Si > N Öncelikle her bir elementin periyot ve grup numarasını bulalım. 7N: 2 ) 5 ) 2. periyot 5A grubu 14Si: 2 ) 8 ) 4 ) 3. periyot 4A grubu 15P: 2 ) 8 ) 5 ) 3. periyot 5A grubu N ve P elementleri aynı grupta olup P elementinin enerji düzeyi (katmanı) daha fazla olduğu için atom yarıçapı N elementininkinden daha büyüktür. Si ve P elementlerinin her ikisi de aynı periyottadır. Aynı periyotta atom yarıçapı soldan sağa küçüldüğü için P elementinin yarıçapı daha küçüktür. Bu sonuçlara göre sıralama N < P < Si şeklindedir. anıt A Soru

87 X, ve Z elementleri ile ilgili şu bilgiler veriliyor; X ve aynı periyottadır. X ve Z aynı gruptadır. X'in atom yapıçapı en küçüktür. Buna göre, elementlerin periyodik sistemdeki konumu seçeneklerin hangisinde doğru verilmiştir? A) X Z D) Z X B) X Z E) Z X C) Z X X Z X ile aynı periyotta ve X ile Z aynı gruptadır. Atom çapı sağdan sola ve yukarıdan aşağıya artar. X'in atom yarıçapı en küçük olur. ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM anıt A X ile 'nin değerlik elektron sayısı eşittir. ile Z'nin periyot numarası aynıdır. Periyodik cetvelin A gruplarında bulunan X, ve Z elementleri ile ilgili yukarıdaki bilgiler veriliyor. Z'nin atom hacmi en küçük olduğuna göre, elementlerin atom numaraları arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? A) X > Z > B) X > > Z C) > X > Z D) > Z > X E) Z > X > anıt A X Z T Periyodik çizelgede konumları yukarıdaki gibi olan A gruplarındaki X,, Z, T elementleri ile ilgili; I. Atom hacimleri arasındaki ilişki > X > Z > T'dir. II. Atom numarası en büyük olan 'dir. III. X ve benzer kimyasal özellik gösterir. A) alnız I B) alnız II C) alnız III D) I ve III E) I, II ve III anıt E 129

88 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM UARI Birinci, ikinci ve üçüncü periyotlarda atom yarıçapı en büyük olan atomlar soy gaz atomlarıdır. Diğer periyotlarda ise atom yarıçaplarının büyüklüğü alkali metallerden sonradır. ani ikinci büyük atomlardır. Soy gazların atomların yarıçaplarının büyük olmalarının sebebi; asal gazlarda değerlik orbitallerinin tümünün tam dolu olmasıdır. Çok sayıda elektronun aynı enerji seviyesindeki orbitallere dağılmış olması elektriksel yük bakımından bu elektronların birbirini itmesi sebebiyle daha geniş bir hacme yayılmasını sonucunu doğurur. İyon arıçaplarının Değişimi Bir atom ya da iyon elektron verdikçe elektron başına düşen çekirdek çekim kuvveti arttığından çapı küçülür. ani nötr duruma göre çekirdekteki protonlar elektronları daha iyi çekerler ve böylece katyonların yarıçapı nötr atomlardan daha küçük olur. Örneğin, 13 Al ile 13 Al3+ atom ve iyonlarının çapları arasındaki ilişki, 13 Al: 2 ) 8 ) 3 ) 13 Al3+ : 2 ) 8 ) 13 Al atomu 3 katmanlı 13 Al3+ iyonu 2 katmanlıdır. Katmanı az olan taneciğin çapı daha küçüktür. Çapları: Al > Al 3+ dır. 152 e 133 Li Li e 99 Ca Ca 2+ Bir atom ya da iyon elektron aldıkça elektron başına düşen çekirdek çekim kuvveti azalacağından yarıçapı büyür. ani nötr duruma göre pozitif yüklü tanecik sayısı (proton) sabitken negatif yüklü tanecik sayısı (elektron) arttığından elektronlar daha serbest hareket edebilirler ve böylece anyonların yarıçapı nötr atomlardan daha büyük olur. Örneğin, 8 O ile 8 O2 atom ve iyonlarının çapları arasındaki ilişki; 8 O: 2 ) 6 ) 8 O2 : 2 ) 8 ) 2 yüklü iyon oluşurken proton sayısı değişmeden elektron sayısı arttığından elektron başına düşen çekirdek çekim kuvveti azalır. Çapları O 2 > O'dur. 64 e e F F Cl Cl 130 Cl Cl +2e Cl Cl Cl 2 molekülündeki Cl atomları birer elektron alarak iki Cl iyonu oluşturur. Oluşan Cl iyonu Cl atomundan büyüktür. İzoelektronik Taneciklerin arıçaplarının Karşılaştırılması İzoelektronik taneciklerin yarıçapları kıyaslanırken elektron sayıları eşit olduğundan pozitif yüklü tanecik (proton) sayısına bakılır. İzoelektronik katyonlar arasında iyon yükü büyük olanın (veya proton sayısı büyük olanın) yarıçapı küçüktür. Çünkü elektron sayıları aynı iken katyonlardan proton sayısı daha fazla olan elektronları daha güçlü çeker. Örneğin, 11 Na +, 12 Mg 2+ ve 13 Al 3+ iyonlarının yarıçapları arasındaki ilişki; 11 Na+ > 12 Mg 2+ > 13 Al 3+ şeklinde olur. İzoelektronik anyonlar arasında iyon yükü küçük olanın (veya proton sayısı küçük olanın) yarıçapı büyüktür. Çünkü elektron sayıları aynı iken anyonlardan proton sayısı daha fazla olan elektronları daha güçlü çeker. Örneğin, 15 P 3, 16 S 2 ve 17 Cl iyonlarının çapları arasındaki ilişki; 15 P3 > 16 S 2 > 17 Cl şeklinde olur. Not Elektron alan atomun çapı büyür. Elektron veren atomun çapı küçülür. İyonda çekim e p oranı ile doğru orantılıdır. Ayrıca iyonik bileşiğin fiziksel ve kimyasal özelliği iyon yarıçapı ile ilgilidir. Soru

89 X : 2 ) 8 ) + : 2 ) 8 ) ukarıda verilen katman elektron dağılımlarına göre; I. X ve + taneciklerinin çapları eşittir. II. X'in atom numarası 'ninkinden küçüktür. III. X ile + iyonlarının kimyasal özellikleri aynıdır. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) alnız II B) I ve II C) II ve III D) I ve III E) I, II ve III Taneciklerin iyon çapları birbirine eşit olmaz. X iyonunda e= 10 olduğundan atom numarası 9'dur. 1+ iyonunda e= 10 olduğundan atom numarası 11'dir. X'in atom numarası 'ninkinden küçüktür. Elektron sayıları aynı iken proton sayısı fazla olan + iyonu elektronları daha fazla çekeceğinden iyon çapı daha küçük olur. X ile + iyonlarının elektron sayıları aynı olsa da proton sayıları farklı olduğundan kimyasal özellikleri farklıdır. anıt A ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM Aşağıda verilen atom ya da iyonlardan hangisinin çapı en büyüktür? A) 7 X 3 B) C) 10 Z D) 11 L 1+ E) 9 T 1 anıt A 12 X2+, 16 2, 8 Z 2 iyonları ile ilgili; I. 12 X2+ ve 8 Z 2 nin elektron sayıları eşit, 16 2 nin elektron sayısı farklıdır. II. 12 X2+ ile 8 Z 2 nin kimyasal özellikleri aynı, 16 2 nin ise farklıdır. III. İyon çapları arasındaki ilişki 16 2 > 8 Z 2 > 12 X 2+ dir. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) alnız II B) alnız III C) I ve II D) I ve III E) II ve III anıt D 3. periyottaki X ve elementlerinin X 1+ ile 7+ iyonlarının elektron sayıları eşittir. Buna göre, X ve atomları ile ilgili; I. 'nin atom çapı X'inkinden büyüktür. II. X 1+ ile 7+ iyonlarının çapları arasındaki ilişki 7+ > X 1+ şeklindedir. III. X'in atom numarası 'ninkinden 6 eksiktir. A) alnız III B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III anıt A 131

90 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM SORU I. 11 Na II. 17 Cl III. 8 O ukarıda verilen atomların birinci iyonlaşma enerjileri arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? A) II > I > III B) I > II > III C) III > I > II D) II > III > I E) III > II > I İyonlaşma enerjisi artar. UARI İyonlaşma enerjisi genellikle artar. Periyodik tabloda iyonlaşma enerjisi genellikle soldan sağa doğru ve aynı grupta ise aşağıdan yukarıya doğru artar. iyonla ma Xk ] g+ Enerji " X1 + ] kg+ e 4 enerjisi Xs ] g+ Enerji " X1 + ] sg+ e de ildir. B. İyonlaşma Enerjisi Gaz halindeki atomdan bir elektron kopartmak için verilmesi gereken minimum enerjiye iyonlaşma enerjisi adı verilir. İyonlaşma enerjisinin büyüklüğü atomdaki elektronların ne kadar sıkı tutulduğunun da bir ölçüsüdür. İyonlaşma enerjisi büyük olan atomlardan elektron koparmak daha zordur. Çok elektronlu bir atomda, atomun temel halinden ilk elektronu uzaklaştırmak için gerekli olan enerjinin miktarına birinci iyonlaşma enerjisi (E 1 ) denir. E 1 + X(g) S X + (g) + e İkinci bir elektronu koparmak için gerekli enerjiye ikinci iyonlaşma enerjisi denir. İkinci iyonlaşma enerjisi (E 2 ) ve üçüncü iyonlaşma enerjisi (E 3 ) ise aşağıdaki eşitlikte verilmiştir. E 2 + X + (g) S X 2+ (g) + e ikinci iyonlaşma E 3 + X 2+ (g) S X 3+ (g) + e üçüncü iyonlaşma Bir atomun elektron sayısı kadar iyonlaşma enerjisi değeri ölçülebilir. Bir atomdan bir elektron uzaklaştığı zaman, kalan elektronlar arasında itme kuvveti azalır. Çekirdek yükü sabit kaldığından, pozitif yüklü iyondan başka bir elektronu uzaklaştırmak için daha fazla enerji gerekir. ani bir atomun her zaman ilk iyonlaşma enerjisi en düşüktür. Bu nedenle, iyonlaşma enerjisi aşağıdaki sırayla değişir. E 1 < E 2 < E 3 < Bazı düzensizlikler olmasına karşılık periyodik çizelgede birinci iyonlaşma enerjileri soldan sağa doğru artmaktadır. İlk istisna aynı periyottaki 2A ve 3A grupları arasında görülür. 3A grubu elementlerinin birinci iyonlaşma enerjileri beklenenin aksine 2A grubu elementlerininkinden daha düşüktür. Bunun nedeni 2A grubunun katman elektron dağılımının kararlılığa sahip olmasıdır. Aynı durum 5A ve 6A gruplarında da görülmektedir. Bir periyottaki iyonlaşma enerjisi aşağıdaki gibi değişmektedir. 1A < 3A < 2A < 4A < 6A < 5A < 7A < 8A Periyodik tabloda aynı grupta yukarıdan aşağıya doğru yarıçap büyür. Bu da, değerlik elektronlarının çekirdekten uzaklaşması, onların çekirdek tarafından diğer elektronlara oranla daha zayıf çekilmesi anlamına gelmektedir. Bu nedenle, bir grupta yukarıdan aşağıya doğru gidildikçe çap büyümekte, bununla birlikte iyonlaşma enerjisi ise küçülmektedir. Endotermik bir olaydır. İyonlaşma enerjisi, atom çapı ile ters orantılıdır. yonlaflma enerjisi(kkal) 1A 2A 3A 4A 5A 6A 7A 8A (2. periyot) 1A(3. periyot) Atom numaras İyonlaşma enerjisinin atom numarası ile değişimi. 11 Na: 2 ) 8 ) 1 ) 17 Cl: 2 ) 8 ) 7 ) 8 O: 2 ) 6 ) İyonlaşma c S şeklinde arttığından ve önce periyoda bakıldığından oksijenin birinci iyonlaşma enerjisi en fazladır. Na ve Cl atomları aynı periyotta bulunmaktadır. Bu yüzden grup numaralarına bakılır. 7A' daki Cl atomunun 1A grubundaki Na atomundan iyonlaşma enerjisi fazladır. anıt E 132 Soru

91 12 X, 15 ve 18 Z atomları ile ilgili; I. Birinci iyonlaşma enerjisi en büyük olan Z'dir. II. X metal, ve Z ametaldir. III. Değerlik elektron sayıları arasındaki ilişki Z > > X'tir. A) alnız I B) alnız III C) II ve III D) I ve III E) I ve II 12 X= 2 ) 8 ) 2 ) S 3. periyot 2A'da 15 = 2 ) 8 ) 5 ) S 3. periyot 5A'da 18 Z= 2 ) 8 ) 8 ) S 3. periyot 8A'da Elementlerin üçü de aynı periyottadır. Aynı periyotta soldan sağa doğru iyonlaşma enerjisi arttığından Z > > X olur. Z soy gazdır. Değerlik elektron sayıları arasındaki ilişki ise Z > > X'tir. anıt D ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM İyonlaşma enerjisi İyonlaşma enerjisi X Z Atom numarası 3. periyotta bulunan X, ve Z elementleri ile ilgili iyonlaşma enerjisi atom numarası değişimi grafikteki gibidir. Bu elementler ile ilgili; I. Atom yarıçapı en küçük olan X'tir. II. elementi 5A grubundadır. III. Z'nin atom numarası 18'dir. A) alnız I B) alnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Z(8A) (5A) 7A X(2A) 6A 4A 1A 3A Atom numarası İyonlaşma enerjisi diğerlerine göre küçük olan X elementinin atom yarıçapı en büyüktür., 5A grubundadır. Z, 8A grubunda olduğundan soy gazdır. 3. periyot 8A'nın katman elektron dizilimi 2 ) 8 ) 8 ) şeklindedir. Z'nin atom numarası 18 olur. anıt D X,, Z ve T elementleri ile ilgili şu bilgiler veriliyor; Z nin atom numarası en büyük, X inki en küçüktür. ve Z nin değerlik elektron sayıları eşittir. T nin birinci iyonlaşma enerjisi en büyüktür. Buna göre, elementlerin periyodik cetveldeki yerleri aşağıdakilerin hangisinde gösterildiği gibi olabilir? A) X T B) X C) X T Z Z T Z D) X Z T E) Z X T anıt A 133

92 Burada da yine her iki atom 2. periyotta yer almaktadır bu nedenle aynı periyottaki iyonlaşma enerjisi sıralamasının 1A < 3A < 2A < 4A < 6A < 5A < 7A < 8A şeklinde olduğu dikkate alınmalıdır. ani N atomunun birinci iyonlaşma enerjisi O atomununkinden büyüktür. ÜNİTE - 2 Mg 176 kkal/mol e ATOM VE PERİODİK SİSTEM + Mg uranyum ve zirkonyum gibi metallerin Toryum, hazırlanmasında ve çeşitli alaşımların eldesinde kullanılır. Canlıların kemik, diş, kabuk ve benzeri 348 kkal/mol dış iskelet yapılarında yer alır. Bitkilerin bünyesinde de bulunur. Dünyakabuğundaki en bol bee şinci element olması karşın, çok reaktif olması nedeniyle asla element halinde bulunmaz. e Mg 3+ Magnezyum atomunun o QF elektronu Magnezyum atomunun üçüncü koparmak için gerekli olankoparmak enerjinin çok elektronu içinyüksek ge- ROGXùu 2+ iyonunun elektron görülür. Bunun sebebi Mg rekli olan enerjinin çok yüksek GL]LOLüLQLQolduğu soygazgörülür. NDUDUO O ù QD XODüP ü Bunun sebebiropdv G r. X ]k g + Enerji " X1 + ]k g + e b iyonlaflma b X ]sg + Enerji " X1 + ]sg + e ` enerjisi b X ^gh + Enerji " X 2 + ^gh + 2e b de ildire _ a X + 2A 1A 3A 4A e 7A 6A Katyon Nötr bir atomdan bir elektron uzak1a(3. periyot) laştırmak için çekirdeğin çekiminden elektronu uzaklaştıracak kadar enerji Atom numaras verilmelidir. Bir katyondan ikinci elektú\rqodüpd atomiçin numaras ile GHùLronuenerjisinin uzaklaştırmak daha fazla ülpl enerji gerekir (Enerjinin bağıl büyüklüğü oklarla gösterilmiştir.) E Bir atomdan bir elektron X]DNODüW ù zaman, kalan elektronlar DUDV QGD itme kuvveti 129 uzakd]do r. SORUÇekirdek yükü sabit NDOG ù QGDQ pozitif yüklü iyondan EDüND bir elektronu ODüW UPDN için daha fazla enerji gerekir. Bu nedenle, L\RQODüPD enerjisi DüDù GDNL V UD\OD A gruplarında olduğu bilinen X, ve Z elex ve Z, üç kattan fazla artışı İE1 den sonra GHùLüLr. mentlerinin ilk dört iyonlaşma enerjileri kj/ gösterdiğinden 1A grubundadır. Değerlik mol olarak aşağıda ( < (1 (verilmiştir. elektron sayıları 1'dir. Benzer kimyasal 2 3 özellik gösterirler. İE1 İE2 ROPDV QD İE3 NDUü O N İE4 periyodik %D] düzensizlikler çizelgede ELULQFL L\RQODüPD enerjileri üç kattan fazla artışı İE2'den sonra soldan GRùUX DUWPDNWDG r. göx VDùD úON istisna 6540 D\Q periyottaki 2A ve 3A JUXSODU DUDV QGD gösterdiğinden 2A grubundadır. Değerlik rülür.3a grubu elementlerinin ELULQFL L\RQODüPD enerjileri beklenenin aksine 2A grubu ele elektron sayısı 2'dir. mentlerininkinden daha G ü NW r. Bunun nedeni 2A grubunun küresel simetrik elektron Z X ile Z'ye bakıldığında aynı grupta GDù O P QD sahip ROPDV G r. A\Q durum 5A ve 6A JUXSODU QGD da görülmektedir. Bir periolduklarından birinci iyonlaşma enerjibuna göre, aşağıda verilen yargılardan \RWWDNL L\RQODüPD HQHUMLVL DüDù GDNL JLEL GHùLüPHNWHGLr. si (İE ) büyük olanın atom yarıçapı kühangisi yanlıştır? 1 1A < 3A < 2A < 4A < 6A < 5A < 7Açüktür. < 8A Z'nin X'e göre birinci iyonlaşma A) X ve Z benzer kimyasal özellik gösterir. enerjisi küçük olduğundan atom yarıçapı tabloda D\Q grupta \XNDU GDQ DüDù \D GRùUX \DU ods büyür. Bu da, deb) Periyodik, II A grubundadır. büyüktür. ùhuoln çekirdekten X]DNODüPDV RQODU Q çekirdek WDUDI QGDQ GLùHU elekc) HOHNWURQODU Q Q nin değerlik elektron sayısı X ve Z tronlara oranla fazladır. daha zay I çekilmesi anlam na gelmektedir. Bu nedenle, bir grupta ninkinden D) Z nindüdù \D atom GRùUX yarıçapı X'inkinden kü\xndu GDQ gidildikçe çap büyümekte, bununla birlikte L\RQODüPD enerjisi ise çüktür. küçülmektedir (QGRWHUPLN ELU ROD\G r ú\rqodüpd HQHUMLVL DWRP ods LOH WHUV RUDQW O G r. E) X ve Z aynı gruptadır. anıt D 2500 Birinci iyonlaşma enerjisi (kj/mol) 8A (2. periyot) Nötr atom 5A E4 sayısı 2'dir. + ( + X J q X2+ J H LNLQFL L\RQODüPD atomu2üçüncü iyonlaşma enerjisinden sonra üç kattan fazla artış gösterdi3+ J H o QF L\RQODüPD ğinden(değerlik 3'tür. + X2+elektron J q Xsayısı He SORU yonlaflma enerjisi(kkal) E kkal/mol UARI E2 %X HüLWOLNWHNL ; KHUKDQJL ELU HOHPHQWLQ DWRPXQX H ise bir elektronu göstermekte dir. únlqfl bir elektronu koparmak için440 gerekli enerjiye LNLQFL L\RQODüPD HQHUMLVL denir. únlqfl L\RQODüPD enerjisi (2) ve o QF L\RQODüPD enerjisi (3) ise DüDù GDNL HüLWOLNWH HULOPLüWLr. X atomu E 'den sonra üç kattan fazla artışı gösterdiğinden değerlik elektron Mg 2+ Mg2+ iyonunun elektron dizilişinin soy gaz kararlılığına ulaşmış olmasıdır. E1 (1 ; J q X+ J H Kalsiyum Elementi ve Kullanım Alanları h1ú7( 2 3HUL\RGLN 6LVWHP 2 ú\rqodüpd Not(QHUMLVL Gaz halindeki nötr bir atomdan bir elektron koparmak için o atoma verilmesi gereken minimum enerjiye L\RQODüPD HQHUMLVL DG verilir. ú\rqodüpd enerjisinin E \ NO ù atomdaki HOHNWURQODU Q ne kadar V N WXWXOGXùXQXQ da bir ölçüsüiyonlaşma enerjisinden yararlanılarak atomun değerlik elektron (grup numarası) sayısı bulunabilir. Burada üç atomlardan kattan fazla artışın olduğu yere bakılır. dür. ú\rqodüpd enerjisi büyük olan elektron koparmak daha zordur. Çok elektronlu bir atomda, atomun temel halinden ilk elektronu X]DNODüW UPDN için gerekli olan İyonlaşma enerjisi (kj/mol) HQHUMLQLQ PLNWDU QD ELULQFL L\RQODüPD HQHUMLVL (1)denir. Ne 2000 İyonlaşma Enerjisi (kkal/mol) İE1 İE2 X Z H Ar İE3 İE Kr 1000 cetvelin aynı periyodunda ve A Periyodik X, üç kattan fazla artışı İE3'ten sonra gösterdiğinden 3A grubundadır., üç kattan fazla artışı İE2'den sonra gösterdiğinden 2A grubundadır. Değerlik elektron sayısı 2'dir. ZXeise üç kattan fazla artış gösterememiş. Bu yüzden İE5 veya sonrasında Rn en fazla artışı gösterebilir. Bu yüzden 5A 'da olabilir. Aynı periyotta grup numarası büyük olanın atom numarası büyük olacağından atom numaraları ilişkisi Z > X >Cs şeklindedir. gruplarında bulunan X, ve Z elementlerinin ilk dört iyonlaşma enerjileri kkal/mol olarak yukarıdaki tabloda verilmiştir. 500 Li Na Buna göre; Rb K I. Atom numaraları arasındaki ilişki Z > X > 'dir. 0 değerlik 10 elektron 20 sayısı303'tür II. 'nin Atom numarası (Z) III. Z, 5A'da olabilir. yargılarından hangileriatom doğrudur? ú\rqodüpd enerjisinin QXPDUDV ile GHùLüLPL Soy gazlar yüksek L\RQODüPD enerjia) alnız I ve IIalkali metallerin G ü N L\RQODüPD enerjilerine sahip ollerinei sahipken, alkali veb) toprak GXNODU QD GLNNDW HGLQL] C) I ve III D) II ve III anıt C E) I, II ve III Soru

93 C. Elektron İlgisi (Eİ) Gaz halindeki bir atomun bir elektron alması sırasında oluşan ısı değişimine elektron ilgisi denir. Elektron ilgisi pozitif veya negatif olabilir. F(g) + e F (g) + Enerji Eİ= 333 kj/mol N(g) + e + Enerji N (g) Eİ= +9 kj/mol O(g) + e O (g) + Enerji Eİ= 140 kj/mol Atomların elektron ilgilerine bakılırsa florun elektron ilgisinin diğerlerinden daha büyük olduğu söylenebilir. Elektron ilgisinin büyük negatif değer olması elektron alma işlemi sonucunda büyük enerjiler açığa çıktığını ve bu atomun elektron almaya elverişli olduğunun göstergesidir. Eksi işareti değerin azaldığının göstergesi değildir. Bu nedenle elektron almaya en yatkın olan halojenlerin (7A grubu) elektron ilgileri en yüksektir. Aynı periyotta soldan sağa doğru gidildikçe elektron ilgisi artar. Aynı grupta yukarı doğru gidildikçe elektron ilgisi genellikle artar. (İstisna: klorun elektron ilgisi florunkinden büyüktür.) Ametallerin elektron ilgileri metallerden fazladır. Soy gazların ise elektron ilgileri çok küçük olduğundan yok kabul edilir. Elektron ilgisi bir elementin elektron alma eğiliminin ölçüsüdür. Bir atom elektron aldığında açığa çıkarı ısı ne kadar fazla ise elektron ilgisi o kadar yüksektir. SORU Periyodik tabloda aşağıdan yukarıya ve soldan sağa doğru elektron ilgisi genellikle artar. 8A grubunun elektron ilgisi yoktur. Dolayısıyla aynı periyotta 7A grubunun elektron ilgisi en fazladır. ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM X Q Z L K Atom çapı en büyük olan Q'dur. ukarıdaki periyodik tabloda verilen elementler ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) X ile aynı grup elementidir. B) Atom çapı en küçük olan Q'dur. C) Elektron ilgisi en büyük olan K dir. D) Z ile L aynı periyottadır. E) Z elementi 3A grubundadır. SORU Aynı grupta yer alan elementlerden, X in atom çapı en büyüktür. 'nin elektron ilgisi Z'nin elektron ilgisinden büyüktür. Buna göre, bu elementlerin grup içinde yukarıdan aşağıya sıralanışı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? (Elementler 7A veya 8A grubunda değildir.) anıt B Aynı grupta atom çapı yukarıdan aşağıya arttığından X en aşağıdadır. Elektron ilgisi aşağıdan yukarıya arttığından en yukarıdadır. A grubu elementlerinin elektron ilgileri (kj/mol) 45,5 Cs Sezyum 13,9 Ba Baryum 19 Tl Talyum 35 Pb Kurşun 91 Bi Bizmut 183 Po Polonyum 270 At Astatin +41 Rn Radon 46,9 Rb Rubidyum 5,03 Sr Stronsiyum 29 In İndiyum 107 Sn Kalay 103 Sb Antimon 190 Te Tellür 297 I İyot +41 Xe Ksenon 48,4 K Potasyum 2,37 Ca Kalsiyum 29 Ga Galyum -119 Ge Germanyum 78 As Arsenik 195 Se Selenyum 325 Br Brom +39 Kr Kripton 52,9 Na Sodyum 0 Mg Magnezyum 43 Al Alüminyum -134 Si Silisyum -72 P Fosfor -200 S Kükürt -349 Cl Clor +35 Ar Argon 59,6 Li Lityum 0 Be Berilyum 27 B Bor 122 C Karbon +7 N Azot 140 O Oksijen 333 F Flor +29 Ne Neon -72,8 H Hidrojen 2. Grup 2A 3A 13. Grup 14. Grup 4A 15. Grup 5A 16. Grup 6A 17. Grup 7A +21 He Helyum 1. Grup 1A 18. Grup 8A A) Z X B) X Z C) X Z D) Z X E) X Z anıt A 135

94 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM Periyodik tabloda genel eğilim elektronegatifliğin soldan sağa ve aşağıdan yukarıya doğru artması yönündedir. 8A gruplarının elektronegatifliği yoktur. D. Elektronegatiflik (En) Kimyasal bağ oluşturmuş bir atomun bağ elektronları üzerindeki çekme gücünün ölçüsüdür. Elektronegatiflik doğrudan ölçülemediği gibi birimide yoktur. Elektronegatiflik atomların iyonlaşma enerjisi ve elektron ilgisi ile ilgili bir değerdir. Bu değerler kullanılarak elektronegatiflik hesaplanabilir. Elektronegatifliği en yüksek olan element flordur. Florun elektronegatiflik değeri 4 kabul edilmiştir. Diğer elementlerin elektronegatifliği flor atomunun elektronegatifliğine (4,0) kıyasla hesaplanmıştır. 1A H 2,2 2A 3A 4A 5A 6A 7A Li 1,0 Na 0,9 Be 1,6 Mg 1,3 B 2,0 Al 1,5 C 2,6 Si 1,9 N 3,0 P 2,2 O 3,4 S 2,6 F 4,0 Cl 3,2 Br 2,8 I 2,7 Bazı elementlerin elektronegatiflik değerleri UARI Metallerin elektronegatiflikleri 1,7 değerinden aşağıda, ametallerin ise 2,0 değerinden yukarıdadır. Bu iki değer arasında yer alan elementler yarı metaldir. 1. Grup 1A 2,2 He H Helyum 18. Grup 8A 17. Grup 7A 4, Grup 6A 3, Grup 5A 3, Grup 4A 2,55 2. Grup 2A 1,57 Hidrojen 0,98 Ne F O N C Be Li Neon Flor 3,16 Oksijen 2,58 Azot 2,19 Karbon 1, Grup 3A 2,04 B Bor 1,61 Berilyum 1,31 Lityum 0,93 Ar Cl S P Si Al Mg Na Argon 2,9 Clor 2,96 Kükürt 2,55 Fosfor 2,18 Silisyum 2,01 Alüminyum 1,81 Magnezyum 1,00 Sodyum 0,82 Kr Br Se As Ge Ga Ca K Kripton 2,6 Brom 2,66 Selenyum 2,1 Arsenik 2,05 Germanyum 1,96 Galyum 1,78 Kalsiyum 0,95 Potasyum 0,82 Xe I Te Sb Sn In Sr Rb Ksenon 2,4 İyot 2,2 Tellür 2,0 Antimon 2,02 Kalay 2,33 İndiyum 2,04 Stronsiyum 0,89 Rubidyum 0,79 Rn At Po Bi Pb Tl Ba Cs Radon Astatin Polonyum Bizmut Kurşun Talyum Baryum Sezyum Ana grubu elementlerinin elektronegatiflik değerleri Ametaller metallere göre yüksek elektronegatiflik değerine sahiptirler. İyonlaşma enerjisi ve elektron ilgisi arttığı için atomların elektronegatiflik değerleri de artar. Periyodik tabloda elementlerin elektronegatifliklerinin değişimi şu şekildedir; Aynı grupta aşağıdan yukarıya doğru gidildikçe genellikle elektronegatiflik artar. Aynı periyotta soldan sağa doğru gidildikçe genellikle elektronegatiflik artar. SORU Not Elektronegatiflik, elektron ilgisi ile ilgilidir, ancak aynısı değildir. Florun elektronegatifliği en büyük iken, klorun elektron ilgisi en büyüktür. X,, Z ve T elementlerinin periyodik 7A X tablodaki konumları yanda verilmiştir. Z Buna göre, T I. X'in birinci iyonlaşma enerjisi en büyüktür. II. Z'nin değerlik elektron sayısı en büyüktür. III. 'nin elektronegatifliği en büyüktür. A) alnız I B) alnız II C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III 8A İyonlaşma enerjisi c S şeklinde arttığından X'in en büyüktür. ile T'nin değerlik elektron sayısı 7, X(He) in 2, Z'nin ise 8'dir. Elektronegatiflik c S şeklinde arttığından ancak soy gazların elektron ilgisi olmadığından 'nin en büyüktür. anıt E 136 SORU Katman elektron dağılımı verilen aşağıdaki elementlerden hangisinin elektronegatifliği en fazladır? A) X S 2 ) 8 ) 8 ) 1 ) B) S 2 ) 8 ) 1 ) C) Z S 2 ) 2 ) D) T S 2 ) 7 ) E) L S 2 ) 8 ) 7 ) Elektronegatiflik soldan sağa ve aşağıdan yukarıya artar. 2. periyottaki 7A grubundaki T elementinin elektronegatifliği en fazla olur. anıt D Soru

95 X T K Periyodik cetvelde yerleri verilen elementler ile ilgili, I. X, T, K ve L elektriği iletmez. II. T'nin birinci iyonlaşma enerjisi 'ninkinden küçüktür. III. L'nin elektronegatifliği en yüksektir. A) alnız I B) I ve III C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III L X(hidrojen) ve T, K, L ametal olduğundan elektriği iletmez. Aynı periyotta soldan sağa gidildikçe genellikle iyonlaşma enerjisi arttığından T'nin birinci iyonlaşma enerjisi 'ninkinden büyük olur. Elektronegatiflik c S şeklinde arttığından L'nin elektronegatifliği en fazladır. anıt B ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM A gruplarında bulunan ametallerden O ile F aynı periyotta, O ile S ise aynı gruptadır. Atom hacmi en büyük olan S, en küçük olan ise F dir. Buna göre, I. Elektronegatifliği en fazla olan F dir. II. Elektron ilgisi en az olan S dir. III. Birinci iyonlaşma enerjileri arasındaki ilişki F > O > S şeklindedir. A) alnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III anıt E X ile aynı periyotta olup, X'in atom hacmi daha küçüktür. ile Z aynı grupta olup, Z'nin atom numarası daha büyüktür. ukarıda X, ve Z elementleri ile ilgili verilen bilgilere göre, elektronegatiflikleri arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? (Elementler 8A grubunda değildir.) A) > Z > X B) X > Z > C) X > > Z D) > X > Z E) Z > X > Aynı periyotta X'in atom hacmi 'ninkinden küçük olduğundan X, 'nin sağındadır. Aynı grupta Z'nin atom numarası 'ninkinden büyük olduğundan Z, 'nin altındadır. Z X Elektronegatiflikleri X > > Z olur. anıt C X, ve Z elementleri ile ilgili şu bilgiler veriliyor; X 1, 1 ve Z 1 iyonlarının katman elektron dağılımları soy gaz düzenindedir. X'in atom numarası Z'ninkinden büyüktür. 'nin periyot numarası X'inkinden büyüktür. Buna göre, X, ve Z elementlerinin elektronegatifliklerinin küçükten büyüğe sıralanışı aşağıdakilerden hangisidir? A) X,, Z B), X, Z C) Z,, X D) Z, X, E), Z, X anıt B 137

96 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM Periyodik sistemde metalik ve ametalik özelliğin değişimi E. Metalik ve Ametalik Özelliklerin Değişimi Elementleri elektron dizilişlerine göre metal, ametal ve yarı metal olarak sınıflandırabiliriz. Metal atomlarının genellikle değerlik elektron sayıları azdır ve asal gaz elektron dizilişine sahip olmak için elektronlarını kolayca (az enerji ile) kaybederler. Bu yüzden metaller ne kadar kolay elektron verebiliyorsa (iyonlaşma enerjisi ne kadar düşükse) o kadar aktiftirler. En aktif metaller son katmanlarında bir elektron bulunduran 1A grubu metalleridir. Ametal atomları genellikle değerlik elektron sayıları fazla olduğu için az sayıda elektron alarak asal gaz elektron dizilişine sahip olurlar. Periyodik sistemde bir periyotta soldan sağa doğru değerlik elektron sayısı arttığından ametalik özellik artar. Metalik özellik genellikle azalır. Bir grup içinde yukarıdan aşağıya doğru gidildikçe metalik özellik genellikle artar. Ametalik özellik azalır. Bir grup içinde yukarıdan aşağıya inildikçe atom yarıçapı artacağından elektron verme kolaylaşır ve metalik aktiflik artar. Ametalik özellik, elektron alma eğilimi ile doğru orantılıdır. En aktif ametaller son katmanlarında yedi tane elektron bulunduran 7A grubu elementleridir. Periyotta soldan sağa doğru, grupta aşağıdan yukarıya doğru ametalik aktiflik artar. SORU Aynı periyotta A gruplarında bulunan ve değerlik elektron sayıları sırasıyla 1, 3 ve 7 olan X, ve Z elementleri ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Elektronegatifliği en fazla olan Z'dir. B) Ametalik aktifliği en fazla olan Z'dir. C) Metalik özelliği en büyük olan X'tir. D) Z nin elektron alma eğilimi en yüksektir. E) Atom çapı en büyük olan Z'dir. X'in değerlik elektron sayısı 1 olduğundan 1A'da ; 3A'da, Z ise 7A grubundadır. Elektronegatifliği, ametalik aktifliği, elektron alma eğilimi en fazla olan Z dir X'in atom çapı en büyüktür. anıt E SORU X Z R T Verilen elementlerden X metal, R ile Z ametal, T ise soy gazdır. ukarıdaki periyodik cetvelde yerleri verilen elementler için aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? A) Metalik özelliği en fazla olan X'tir. B) R ile Z elektron alma eğilimindedir. C) T, soy gazdır. D) Ametalik özelliği en fazla olan R'dir. E) Verilen elementlerin biri metal, dördü ametaldir. anıt E 138 Soru

97 Benzer kimyasal özellik gösteren Na, Li, Rb ve K elementleri ile ilgili şu bilgiler veriliyor; Atom hacmi en büyük olan Rb'dir. Metalik aktifliği en az olan Li'dir. Birinci iyonlaşma enerjileri Na > K dır. Buna göre bu elementlerin atom numaraları arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? A) Na < Li < Rb < K B) Na < Li < K < Rb C) Li < Na < Rb < K D) Li < Na < K < Rb E) Rb < K < Na < Li Elementler benzer kimyasal özellik gösterdiğinden aynı gruptadırlar. Aynı grupta atom hacmi yukarıdan aşağıya arttığından Rb en aşağıdadır. Metalik aktiflik (elektron verme isteği) yukarıdan aşağıya arttığından Li en yukarıdadır. Li Na K Rb İyonlaşma enerjisi aşağıdan yukarıya arttığından Na üstte K alttadır. Atom numaraları arasındaki ilişki Rb > K > Na > Li olur. anıt D ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM X: 2 ) 8 ) 2 ) : 2 ) 8 ) 3 ) Z: 2 ) 8 ) 7 ) Katman elektron dizilimleri verilen X, ve Z elementleri ile ilgili; I. Elektron verme eğilimi en çok olan X elementidir. II. Elektronegatifliği en çok olan Z elementidir. III. nin birinci iyonlaşma enerjisi Z'ninkinden büyüktür. A) alnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III anıt B X,, Z ve Q elementleri ile ilgili şu bilgiler veriliyor; X,, Z element atomları aynı düşey sütunda Q ise farklı sütunda yer almaktadır. X Z Q X, ve Z elementleri metal iseler aktifliği en az olan X'tir. Birinci iyonlaşma enerjilerinin değeri en düşük olan Z dir. Elektron alma eğilimi en büyük olan Q dur. C şıkkında verilen periyodik cetvel kesitinde X'in metalik aktifliği en az, Z'nin birinci iyonlaşma enerjisi en düşük ve Q'nun elektron alma eğilimi en büyüktür. Bu atomlar periyodik cetvelde gösterildiğinde aşağıdakilerden hangisi doğru olabilir? A) X B) Z Q C) Z Q X X Z Q D) E) X Z Q Z Q X anıt C 139

98 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM F. Asitlik ve Bazlık Özelliklerinin Değişimi Elementlerin asitlik ve bazlık özellikleri genellikle oksitleri ve hidroksitleri üzerinden incelenebilir. XOH yapısındaki bileşik suda çözündüğünde X + ve OH iyonlarını veriyorsa bazik karakterli olduğu anlaşılır. X 2 O(k) + H 2 O(s) 2XOH(suda) XOH(suda) X + (suda) + OH (suda) XOH yapısındaki bileşik suda çözündüğünde XO ve H + iyonlarını veriyorsa asidik karakterli olduğu anlaşılır. X 2 O(g) + H 2 O(s) 2XOH(suda) XOH(suda) XO (suda) + H + (suda) Oksitlerin asidik ve bazik özelliği bileşik oluşturduğu elementin elektronegatifliğine bağlıdır. Elektronegatifliği düşük olan elementlerin oksitleri ve hidroksitleri bazik, elektronegatifliği yüksek olan elementlerin oksitleri ve hidroksitleri asidik özellik gösterir. Genel olarak metallerin elektronegatiflikleri küçük olduğu için metal oksitleri, sulu çözeltisinde bazik özellik gösterir. Genel olarak ametallerin elektronegatiflikleri büyük olduğu için oksijence zengin olan ametal oksitleri, suda çözündüğünde asit özellik gösterir (CO 2, SO 2, SO 3...). Bir periyotta sağa doğru gidildikçe elementlerin oksijenli bileşiklerinin asitlik özelliği artarken, sola doğru gidildikçe bazlık özelliği artar. Bir grupta aşağıya doğru bazlık özelliği artar. UARI Hem asit hem de baz özelliği gösteren maddelere amfoter madde, oksitlere ise amfoter oksit denir (Al 2 O 3, ZnO...) SORU Temel halde bulunan X, ve Z element atomlarına ait katman elektron dizilimleri aşağıdaki gibidir. X: 2 ) 6 ) : 2 ) 7 ) Z: 2 ) 2 ) Buna göre, I. Atom yarıçapı en büyük olan Z dir. II. Birinci iyonlaşma enerjisi en büyük olan dir. III. Z'nin oksijenli bileşiğinin sulu çözeltisi baziktir. A) alnız I B) alnız II C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III Üç elementte aynı periyottadır. Aynı periyotta sağdan sola gidildikçe atom çapı artar. Z'nin atom çapı en fazladır. İyonlaşma enerjisi genellikle soldan sağa arttığından 'nin en fazladır. Z ise 2A grubunda yani metal olduğundan oksijenli bileşiğinin sulu çözeltisi baziktir. anıt E 140 SORU X elementi ile ilgili şu bilgiler veriliyor: Proton sayısı kendisine en yakın soy gazdan bir farklıdır. Oksitlerinin sulu çözeltisi baz özelliği gösterir. Buna göre, X elementi periyodik cetvelin hangi grubunda bulunur? A) 1A B) 3A C) 5A D) 6A E) 7A Proton sayısı kendisine en yakın soy gazdan bir farklı olduğundan 1A veya 7A grubundadır. Oksitlerinin sulu çözeltisi baz özelliği gösterdiğinden metaldir. ani 1A grubundadır. Soru anıt A

99 Z X Periyodik cetvelde yerleri belirtilen X,, Z, Q elementleri ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? A) Q ile 'nin hidrojenli bileşiklerinin sulu çözeltisi asidik özellik gösterir. B) X'in oksijenli bileşiğinin sulu çözeltisinin bazlık özelliği Z'ninkinden fazladır. Q ile Q ametal olduklarından asidik özellik gösterirler. Metallerde bazlık yukarıdan aşağıya arttığından X'in bazlık özelliği Z'ninkinden fazladır. Z ile Q aynı periyotta bulunduklarından katman sayıları aynıdır. İyonlaşma enerjisi c S şeklinde arttığından 'nin en fazladır. Aynı grupta olan X ile Z benzer kimyasal özellik gösterir. ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM C) Z ile Q'nun katman sayıları aynıdır. D) Birinci iyonlaşma enerjisi en büyük olan X tir. E) X ile Z benzer kimyasal özellik gösterir. anıt D Aynı periyotta bulunan X,, Z elementlerinden Z'nin atom numarasının en büyük olduğu ve sadece 'nin oksijenli bileşiğinin sulu çözeltisinin baz özelliği gösterdiği biliniyor. Buna göre, I. X'in atom çapı en büyüktür. II. Birinci iyonlaşma enerjisi en küçük olan dir. III. X ve Z elementleri ametal özellik gösteriyor olabilir. A) alnız II B) alnız III C) II ve III D) I ve III E) I ve II anıt C A gruplarında bulunan metallerden Na ile Mg aynı periyotta, Na ile K aynı gruptadır. Atom hacmi en büyük olan K, en küçük olan ise Mg'dir. Buna göre; I. Elektron verme özelliği en az olan Na'dır. II. Birinci iyonlaşma enerjisi en büyük olan Mg dir. III. Bazlık özelliği en fazla olan K dır. A) alnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III anıt D 141

100 enerjisi Oksidinin sulu çözeltisinde bazlık kuvveti artar. Elektronegatiflik azalır. Elektron ilgisi azalır. Elektron verme eğilimi artar. Metal özellik artar. Elektron alma isteği azalır. Ametal özellik azalır. İyonlaşma azalır. Atom yarıçapı artar. Değerlik elektron sayısı değişmez. Atom kütlesi artar. Atom numarası artar. DÜZENLİ DEĞİŞİMLER Oksidinin sulu çözeltisinde asit kuvveti artar. Elektronegatiflik artar. Elektron ilgisi genellikle artar. Elektron verme eğilimi azalır. Metal özellik azalır. Elektron alma isteği artar. Ametal özellik artar. İyonlaşma enerjisi genellikle artar. Atom yarıçapı genellikle küçülür. Değerlik elektron sayısı artar. Atom kütlesi artar. Atom numarası artar. Periyottaki düzenli değişimler (Soldan sağa) ATOM VE PERİODİK SİSTEM Gruptaki düzenli değişimler (ukarıdan aşağıya) ÜNİTE Soru

101 X Z T ukarıdaki periyodik tabloda yerleri verilen elementlerin özellikleri ile ilgili bir tablo hazırlanmıştır. Elektron alma isteği en fazla olan element...i... İyonlaşma enerjisi en düşük olan element...ii... Elektron ilgisi en büyük olan element...iii... Buna göre I, II ve III ile gösterilen yerlere X,, Z ve T elementlerinden hangileri yazılmalıdır? Elektron alma isteği c S şeklinde arttığından Z'nin en fazladır. İyonlaşma enerjisi c S şeklinde arttığından T'nin en azdır. Elektron ilgisi c S şeklinde arttığından Z'nin en fazladır. ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM I II III A) X T B) Z T Z C) T Z X D) Z X T E) Z T anıt B PERİODİK CETVEL Soldan sağa ukarıdan aşağı 1. Atom numarası azalır. 5. Atom yarıçapı azalır. 2. Elektronegatiflik artar. 6. Elektron ilgisi azalır. 3. Ametal özellik azalır. 7. İyonlaşma enerjisi azalır. 4. Oksidinin sulu çözeltisinde 8. Atom numarası artar. bazlık kuvveti azalır. Periyodik sistemdeki genellemeleri bir tablo halinde göstermek isteyen öğrenci hangi bilgileri yanlış vermiştir? A) 1, 3, 5 B) 2, 6, 8 C) 2, 4, 6 D) 4, 5, 7 E) 1, 4, 7 anıt A 1A 2A 1 8A 3A 4A 5A 6A 7A 2 Periyodik tabloda 1 ve 2 yönünde artan özellik aşağıdakilerden hangisidir? A) Metalik özellik B) Elektron ilgisi C) Atom numarası D) Değerlik elektron sayısı E) İyonlaşma enerjisi anıt C 143

102 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 1. Aynı grupta yer alan X, ve Z metalleri ile ilgili şu bilgiler veriliyor; X in elektron verme eğilimi en azdır. nin ise proton sayısı en fazladır. Buna göre, X, ve Z elementleri ile ilgili; I. X in atom çapı en küçüktür. II. Z nin periyot numarası X inkinden küçük, ninkinden büyüktür. III. Z'nin oksijenli bileşiğinin sulu çözeltisinin bazik özelliği 'ninkinden azdır. A) I ve II B) I ve III C) II ve III D) alnız I E) alnız III ÇÖZÜMLÜ SORULAR 4. Periyodik sistemin 2A grubunda bulunan X, ve Z elementlerinin birinci iyonlaşma enerjileri sırası ile 142, 98, 242 kkal/mol'dür. Buna göre, bu elementlerin atom numaraları arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? A) > X > Z B) X > > Z C) Z > > X D) Z > X > E) > Z > X 5. X, ve Z elementleri ile ilgili şu bilgiler veriliyor; X ve Z aynı periyottadır. Z ve aynı gruptadır. nin atom çapı, Z ninkinden büyüktür. Buna göre, X, ve Z nin periyodik cetveldeki konumları aşağıdakilerden hangisindeki gibi olabilir? 2. Periyodik cetvelde aynı grupta bulunan X, ve Z elementleri ile ilgili aşağıdaki bilgiler veriliyor: X in atom çapı en küçüktür. nin birinci iyonlaşma enerjisi en küçüktür. Buna göre, X,, Z elementlerinin elektron verme eğilimlerine göre büyükten küçüğe sıralanışı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? A), Z, X B), X, Z C) X, Z, D) X,, Z E) Z,, X ukarıda periyodik cetvelden bir kesit verilmiştir. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Elektronegatifliği en büyük olan Z dir. B) 2. periyotta atom çapı arasındaki ilişki X > > Z dir. C) 2. periyotta birinci iyonlaşma enerjisi arasındaki ilişki X < < Z dir. D) 6A grubunda atom numaraları arasındaki ilişki T > dir. E) Z, L ve K nın değerlik elektron sayıları eşittir. 3. periyot elementlerinin iyonlaşma enerjisi ve atom numarası değişimi grafikteki gibidir. Buna göre, X,, Z ve T elementleri ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? A) X, katı ve sıvı halde elektriği iletir. B) T bileşik oluşturmaz. C) Z nin atom çapı, ninkinden küçüktür. D) Z nin elektron ilgisi en fazladır. E) nin değerlik elektron sayısı 6 dır. Soru

103 7. Element İE 1 İE 2 İE 3 İE 4 K L M N ukarıdaki tabloda A gruplarında bulunan K, L, M ve N elementlerinin ilk dört iyonlaşma enerjisi (İE) kkal/mol cinsinden verilmiştir. Buna göre; I. L nin atom numarası 3 tür. II. K ile N nin değerlik elektron sayıları aynıdır. III. M bileşiklerinde 2+ değerlik alır. A) alnız I B) I ve II C) I ve III Periyodik cetvelin yukarıdaki kesitinde yer alan X, ve Z elementleri ile ilgili; I. Elektronegatifliği en büyük olan X tir. II. Atom çapı en küçük olan Z'dir. III., bir elektron aldığında katman elektron dizilimi 18 Z inkine benzer. A) alnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM D) II ve III E) I, II ve III 8. X 3, 2+ ve Z taneciklerinin elektron sayıları 3. periyot 8A grubu ile aynıdır. Buna göre, X, ve Z atomları ile ilgili; I. Çapları eşittir. II. Birinci iyonlaşma enerjileri arasında X > Z > ilişkisi vardır. III. Değerlik elektron sayıları arasında Z > X > ilişkisi vardır. A) alnız I B) alnız III C) II ve III D) I ve II E) I, II ve III Periyodik cetvelden alınan kesitte bulunan X,, Z ve T elementleri ile ilgili; I. Atom numarası en büyük olan element X'tir. II. Z ile doğada gaz halinde bulunur. III. Birinci iyonlaşma enerjisi en büyük olan T'dir. A) alnız II B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Periyodik sistemin ikinci periyodunda bulunan elementlerden X, birinci element, ise beşinci elementtir. Periyodik cetvelde yerleri belirtilen X, T ve Z elementleri ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? A) Elektronegatifliği en büyük olan Z dir. B) Ametalik özelliği en fazla olan Z'dir. C) T nin atom numarası en büyüktür. D) Atom çapı en büyük olan X tir. E) X 1+ ile T nin elektron sayıları aynıdır. Bu iki element ile ilgili; I. Her ikisi de metaldir. II. Elektron ilgileri arasındaki ilişki > X'tir. III. X'in atom numarası 3'tür. A) alnız II B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III 145

104 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 1. Aynı grupta elektron verme isteği yukarıdan aşağıya doğru arttığından X en üsttedir. nin proton sayısı en fazla olduğundan en alttadır. ukarıdan aşağıya diziliş X, Z, olur. Aynı grupta atom çapı yukarıdan aşağıya arttığından X in atom çapı en küçüktür. Z nin periyot numarası X inkinden büyük, ninkinden küçüktür. Metallerde bazlık özelliği yukarıdan aşağıya arttığından 'nin oksijenli bileşiğinin sulu çözeltisinin bazik özelliği Z'ninkinden fazladır. ÇÖZÜMLER anıt B 4. Aynı grupta olduklarından ve iyonlaşma enerjileri değerlerinden Z en yukarıda, ise en aşağıdadır. Atom numaraları ilişkisi > X > Z şeklinde olur. anıt A 5. ile Z aynı grupta ve nin atom çapı daha büyük olduğundan altta, Z üsttedir. X ile Z aynı periyotta olduklarından aynı yatay sıradadırlar. anıt B 2. Aynı grupta atom çapı en küçük olan X, en üstte bulunur. Birinci iyonlaşma enerjisi en küçük olduğundan en altta bulunur. ukarıdan aşağı diziliş X, Z, şeklinde olur. Aşağı doğru elektron verme isteği artacağından > Z > X şeklinde sıralanır. anıt A 6. X: 3. periyot 2A da metaldir. Isı ve elektriği iletir. T: 3. periyot 8A da soy gazdır. Elektron ilgisi yoktur. Dolayısıyla elektron ilgisi en büyük olan Z dir. : 3. periyot 5A dadır. Değerlik elektron sayısı 5 tir. Aynı periyotta soldan sağa doğru atom çapı azaldığından nin atom çapı Z ninkinden büyüktür. anıt E 3. Elektronegatiflik aşağıdan yukarıya ve soldan sağa arttığı için Z nin elektronegatifliği en büyüktür. Aynı periyotta atom çapı sağdan sola doğru arttığı için çapları X > > Z olur. 146 Aynı periyotta birinci iyonlaşma enerjisi soldan sağa doğru artar. 5A > 6A olduğundan sıralama Z > X > olur. Aynı grupta atom numarası yukarıdan aşağıya doğru artar. Sıralama T > dir. Z, L ile K aynı grupta olduğundan değerlik elektron sayıları aynıdır. anıt C 7. L nin 4. iyonlaşma enerjisi bulunmadığından 3 elektronu bulunur. ani atom numarası 3 tür. K ile N, üç kattan fazla artışı İE 1 den sonra gösterdiğinden 1A grubundadır. Değerlik elektron sayıları 1 dir. M üç kattan fazla artışı İE 2 den sonra gösterdiğinden 2A grubundadır. Bileşiklerinde 2+ değerlik alır. Soru anıt E

105 8. 3. periyot soy gazı 1 2 ) 8 ) 8 ) olduğundan X 15 3, , 18Z bulunur. X, ve Z nin atom numaraları farklı olduğundan çapları farklıdır. Birinci iyonlaşma enerjileri c S şeklinde arttığından; 15X 20 18Z p5a 4. p2a 3. p8a Z > X > olur. Değerlik elektron sayıları ise Z > X > olur. anıt B 11. X, 2. periyot 7A grubundadır. Atom numarası en küçüktür. ile Z, 8A grubunda soy gazdır. Soy gazlar, doğada gaz halinde bulunur. T nin periyodu büyük, grubu küçük olduğundan birinci iyonlaşma enerjisi en küçüktür. anıt A ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 9. Atom numarası en büyük olan X'tir anıt C 12. X, 2. periyodun birinci elementi ise 2 ) 1 ) şeklinde katman elektron dizilişine sahiptir. Atom numarası 3'tür., 2. periyodun beşinci elementi ise 2 ) 5 ) şeklinde katman elektron dizilişine sahiptir. Ametaldir. Elektron ilgisi ise aynı periyotta soldan sağa arttığından > X olur. anıt D 10. Elektronegatiflik aşağıdan yukarıya arttığından X in en büyüktür. Atom çapı T d şeklinde arttığından en küçük olan X'tir. 7A grubunda bulunan, bir elektron aldığında elektron dizilişi Z ninkine benzer. anıt C 147

106 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 1. Metallerin oksijenli bileşiklerinin sulu çözeltisi genelde bazik özellik gösterir. 2. Atom yarıçapı bir grupta aşağı doğru inerken azalır. 3. Bir periyotta soldan sağa giderken iyonlaşma enerjisi genellikle artar. 4. Elektron ilgisi ametallerde metallerden daha büyüktür. 1. Gaz halindeki nötr atomun değerlik elektronlarından birisini koparmak için gereken enerjiye... denir. 2. Periyodik tablonun aynı periyodunda soldan sağa doğru gidildikçe atom çapı genellikle Gaz halindeki atomun bir tane elektron kazanması sırasındaki enerji değişimine... denir. 4. Bir grupta aşağı doğru inildikçe birinci iyonlaşma enerjisi X, 17 ve 19Z atomlarının elektron ilgileri arasındaki ilişki Z > > X şeklindedir X, 3 ve 11Z elementlerinin atom yarıçapları arasındaki ilişki... şeklindedir X, 5 ve Z atomlarının birinci iyonlaşma enerjileri 13 arasındaki ilişki X > > Z şeklindedir X, 7 ve Z elementlerinden elektronegatifliği en az olan 9 element...'tir. 7. Aynı periyotta ametalik özellik soldan sağa doğru artar. 7. İlk dört iyonlaşma enerjisi kj/mol olarak 496, 4520, 6910, 9542 şeklinde olan X elementi... grubundadır. 8. Periyodik tablonun en sağındaki elementlerin elektron alma eğilimi en fazladır. 8. Aynı periyotta bulunan X, ve Z elementlerinden X metal, soy gaz, Z halojen olduğuna göre, elektron verme isteği en büyük olan element... tir. 9. Periyodik cetvelin 3. periyodunda bulunan X elementinin iyonlaşma enerjileri sırasıyla 138, 343, 655, 2767, 3545 kj/mol olduğuna göre, değerlik elektron sayısı 3'tür. 9. Periyodik cetvelde 3. periyodun 2. elementi X ile 5. elementi nin elektron ilgileri arasında... ilişkisi vardır X ile 17 X 1 taneciklerinin çapları arasında X > X 1 ilişkisi vardır Li 1+ ile 4 Be 2+ taneciklerinin iyon çapları arasında... ilişkisi vardır D D 4. D D 7. D D 10. Soru 1. iyonlaşma enerjisi 2. azalır 3. elektron ilgisi 4. azalır 5. Z > > X 6. X 7. 1A 8. X 9. > X Li 1+ > 4 Be 2+

107 1. 2. Element İE 1 İE 2 İE 3 X Z A gruplarında bulunan X, ve Z elementlerinin iyonlaşma enerjileri (kkal/mol) yukarıdaki tabloda verilmiştir. Buna göre, X, ve Z elementleri ile ilgili; I. Grupları II. X in en yüksek enerji seviyesinde kaç elektron bulunduğu III. Değerlik elektron sayıları IV. ile Z nin atom çapları ilişkisi V. ile Z nin elektron verme eğilimleri ilişkisi niceliklerinden kaç tanesi bulunabilir? yonlaflma enerjisi (kkal/mol) AÇIK UÇLU SORULAR 5 3. Aynı periyotta bulunan X, ve Z baş grup elementleri ile ilgili olarak şu bilgiler veriliyor; X'in atom çapı en büyüktür. 'nin katman elektron dizilimi 2 ) 3 ) şeklindedir. Z'nin değerlik elektron sayısı en fazladır. Buna göre X, ve Z atomlarının proton sayıları arasındaki ilişki nasıldır? Z > > X periyottaki X ve elementlerinin X 1+ ve 7+ iyonlarının elektron sayıları eşittir. Buna göre, X ve atomları ile ilgili aşağıdaki soruları yanıtlayınız. I. Atom çapları arasındaki ilişki nasıldır? II. Birinci iyonlaşma enerjileri arasındaki ilişki nasıldır? III. Atom numaraları arasındaki fark kaçtır? IV. Değerlik elektron sayıları arasındaki fark kaçtır? ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM X Z K L M S P Atom numaras Periyodik cetvelin 3. periyodunda bulunan elementler ile ilgili aşağıdaki soruları yanıtlayınız. I. Atom hacmi en büyük olan element hangisidir? II. Atom numarası 14 olan element hangisidir? III. Elektron ilgisi en büyük olan element hangisidir? IV. Değerlik elektron sayısı 3 olan element hangisidir? V. Son katmanında elektron sayısı 6 olan element hangisidir? I. X >, II. > X, III. 6, IV X, 16 ve 19Z elementleri ile ilgili aşağıdaki soruları yanıtlayınız. I. Atom çapları arasındaki ilişki nasıldır? II. Birinci iyonlaşma enerjileri arasındaki ilişki nasıldır? III. Elektronegatiflikleri arasındaki ilişki nasıldır? IV. Oksitlerinin sulu çözeltisi bazik özellik gösteren hangileridir? I. Z > X > II. > X > Z I. X, II. K, III. P, IV. Z, V. M III. > X > Z IV. X ve Z 149

108 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 6. ukarıda periyodik cetvelde bulunan elementler ile ilgili aşağıdaki soruları yanıtlayınız. I. Birinci iyonlaşma enerjisi en büyük olan element hangisidir? II. Elektronegatifliği en büyük olan element hangisidir? III. M ile arasındaki iyonlaşma enerjisi ilişkisi nasıldır? IV. Atom çapı en büyük olan element hangisidir? V. Değerlik elektron sayısı en büyük olan element hangisidir? VI. Oksitlerinin sulu çözeltisi bazik özellik gösteren elementler hangileridir? VII. Metalik özelliği en büyük olan element hangisidir? 8. I. Elektronegatiflik, periyotta soldan sağa doğru artar, grupta yukarıdan aşağıya doğru azalır. II. 1A grubu elementleri bulundukları periyotta en yüksek iyonlaşma enerjisine sahiptirler. III. Soy gaz atomlarının elektron ilgisi yok kabul edilir. IV. Elementlerin iyonlaşma enerjileri daima pozitiftir. V. Periyotta, metalik özellik soldan sağa doğru azalır. VI. Metalik özellik gruplarda atom numarası arttıkça artar. ukarıda verilen yargılarından kaç tanesi doğrudur? 9. P, A, L ve M elementleri periyodik cetvelde aynı grupta yer almaktadır. P'nin metalik özelliği en fazladır. M'nin iyonlaşma enerjisi en büyüktür. A'nın elektronegatifliği, L'ninkinden büyüktür. 5 Buna göre, P, A, L ve M elementlerinin atom çaplarının küçükten büyüğe sıralanışı nasıldır? I. L, II. X, III. M >, IV. Z, V. L, VI. T, Z, VII. Z 7. Aynı grupta bulunan X, ve Z metalleriyle ilgili aşağıdaki bilgiler veriliyor. Atom çapı en büyük olan Z dir. X'in birinci iyonlaşma enerjisi ninkinden fazladır. Buna göre, X, ve Z elementlerinin grupta sıralanışı nasıldır? 10. Atom veya iyon M, A, L, P Bir elektron koparmak için gerekli enerji (kkal/mol) 11 X1+ E 1 10 E 2 9 Z1 E 3 ukarıdaki çizelgede verilen atom veya iyonlardan birer elektron koparmak için gerekli E 1, E 2 ve E 3 enerjileri arasındaki ilişki nasıldır? X Z E 1 > E 2 > E Soru

109 X, 10 ve 9 Z atomları ile ilgili; I. Birinci iyonlaşma enerjisi en büyük olan 'dir. II. Elektron ilgisi en fazla olan Z'dir. III. soy gazdır. A) alnız III B) I ve II C) I ve III X D) II ve III E) I, II ve III Z X Z X Z TEST 1 4. X: 2 ) : 2 ) 2 ) Z: 2 ) 8 ) 2 ) Katman elektron dizilişleri verilen X, ve Z atomları ile ilgili; I. Birinci iyonlaşma enerjisi en küçük olan X'tir. II. Değerlik elektron sayıları farklıdır. III. Atom çapı en büyük olan Z'dir. A) alnız II B) alnız III C) I ve II D) I ve III E) II ve III ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM I II III Periyodik cetveldeki yerleri yukarıdaki gibi olan elementler için; 5. Atom hacmi: X > > Z Atom numarası: Z > > X şeklindedir. X Z T Buna göre, I, II, III tabloları ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğru olabilir? Atom hacmi Atom numarası A) I ve II II ve III B) I ve II III ukarıdaki şekil periyodik cetvelden alınan bir kesiti göstermektedir. Bu kesitte X,, Z ve T elementlerinin konumları görülüyor. Buna göre, aşağıda verilenlerden hangisi yanlıştır? A) X in atom numarası en küçüktür. C) I ve III II ve III D) II ve III I ve II E) I ve III II B) T en kolay elektron verir. C) Z nin proton sayısı X inkinden fazladır. D) nin atom çapı en küçüktür. E) T nin nötr atomunda en çok elektron bulunur. 3. Periyodik cetveldeki elementlerin özellikleri hakkında aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? A) III ve IV yönünde atom numarası artar. B) II ve IV yönünde atom hacmi artar. C) I yönünde metalik özellik azalır. D) III yönünde değerlik elektron sayısı genellikle azalır. E) III yönünde iyonlaşma enerjisi genellikle artar. 6. X, ve Z elementleri ile ilgili şu bilgiler veriliyor; X ile Z aynı gruptadır. ile Z aynı periyottadır. Z'nin atom çapı 'ninkinden küçük X'inkinden büyüktür. Buna göre, X, ve Z elementlerinin atom numaraları arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? A) X > > Z B) > Z > X C) > X > Z D) Z > X > E) Z > > X 1. E 2. C 3. D 4. B 5. B 6. E 151

110 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 7. Element İyonlaşma Enerjisi (kkal/mol) 1. İE 2.İE 3.İE 4.İE X Z ukarıdaki tabloda A gruplarında bulunan X, ve Z elementleri için ilk dört iyonlaşma enerjisi (kkal/mol) olarak verilmiştir. Buna göre, X, ve Z elementleri ile ilgili; I. Her üçü de metaldir. II. X ve Z benzer kimyasal özelliğe sahiptir. III. Z'nin atom numarası, X'inkinden büyüktür. 10. A grubu elementlerinde periyot içinde soldan sağa gidildikçe, aşağıdaki değişimlerden hangisi genellikle doğrudur? Değerlik Birinci iyonlaşma Ametal elektron sayısı arıçap enerjisi özelliği A) Artar Küçülür Artar Artar B) Artar Büyür Küçülür Artar C) Artar Büyür Artar Artar D) Değişmez Değişmez Küçülür Azalır E) Azalır Küçülür Artar Artar A) alnız II B) alnız III C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 8. Periyodik cetvelin 3. sırasında yer alan X, ve Z elementleri ile ilgili şu bilgiler veriliyor; 11. X: 2 ) 7 ) : 2 ) 8 ) 1 ) Z'nin atom çapı en küçüktür. X'in değerlik elektron sayısı 'ninkinden küçüktür. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi doğrudur? A) X'in birinci iyonlaşma enerjisi Z'nin birinci iyonlaşma enerjisinden daha büyüktür. B) Z alkali metal olabilir. C) X'in atom numarası en küçüktür. D), 8A grubunda olabilir. E) Z elementi elektron vermeye daha yatkındır. Z: 2 ) 3 ) Katman elektron dağılımları verilen atomlar ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) X'in hidrojenli bileşiğinin sulu çözeltisi asidiktir. B) Katman sayısı en fazla olan 'dir. C) Birinci iyonlaşma enerjileri arasındaki ilişki X > > Z şeklindedir. D) Elektron ilgisi en büyük olan X'tir. E) Elektron verme isteği en büyük olan 'dir. 9. X, ve Z elementleri ile ilgili şu bilgiler veriliyor; X ile aynı periyotta olup, 8A grubundadir. X ile Z aynı gruptadır ve Z'nin elektron verme isteği daha fazladır. Buna göre, X, ve Z elementlerinin atom numaraları arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? A) Z > > X B) X > > Z C) X > Z > D) > Z > X E) > X > Z 12. I. 3 Li, 11 Na, 19 K II. 13 Al, 12 Mg, 11 Na III. 7 N 3, 8 O 2, 9 F 1 ukarıdakilerin hangilerinde verilenler çaplarına göre azalış sırası izlemektedir? A) alnız II B) alnız III C) I ve II D) I ve III E) II ve III C 8. C 9. A 10. A 11. C 12. B Soru

111 1. Periyodik cetvelin aynı yatay sırasında bulunan X, ve Z elementleri sırasıyla halojen, alkali metal ve toprak alkali metaldir. 2. Buna göre, X, ve Z atomları ile ilgili; I. Atom çapları arasındaki ilişki > Z > X tir. II. Değerlik elektron sayıları arasındaki ilişki X < Z < dir. III. A grubu elementleridirler. yargılarından hangileri yanlıştır? A) alnız II B) alnız III C) I ve II D) I ve III E) II ve III yonlaflma enerjisi (kkal/mol) TEST 2 4. İlk dört iyonlaşma enerjisi aşağıdaki tabloda verilen A grubu elementi ile ilgili; E1 E2 E3 E4 E 2E 9E 11E I. Toprak alkali metalidir. II. Bulunduğu periyodun elektronegatifliği en fazla olan elementidir. III. Değerlik elektron sayısı 2 dir. A) alnız I B) alnız III C) II ve III D) I ve III E) I, II ve III ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 14E 10E 7E E yonlaflma sayısı 5. İE 1 İE 2 İE 3 İE 4 Gaz halindeki nötr X elementinin ilk dört iyonlaşma enerjisi grafikte verilmiştir. X Buna göre; I. X elementi 1A grubundadır. II. X metaldir. III. X'in oksit bileşiğinin sulu çözeltisi asidik özellik gösterir. Z Periyodik sistemin A grubunda yer alan X, ve Z elementlerinin ilk dört iyonlaşma enerjileri kkal/mol cinsinden tabloda verilmiştir. A) alnız I B) alnız III C) II ve III D) I ve II E) I, II ve III Buna göre; I. X ve Z alkali metal, toprak alkali metaldir. II. X'in elektron verme eğilimi Z'ninkinden küçüktür. III. Z'nin atom çapı X'inkinden büyüktür. 3. A) alnız II B) II ve III C) I ve III D) I ve II E) I, II ve III Periyodik cetvelde yerleri belirtilen X,, Z ve Q elementleri ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? A) X ve Q'nun oksijenli bileşiklerinin sulu çözeltileri bazik özellik gösterirler. B) 'nin değerlik elektron sayısı 3'tür. C) Elektronegatifliği en fazla olan Z'dir. D) Q 1+ ile Z 3 iyonları izoelektroniktir. E) Birinci iyonlaşma enerjisi en düşük olan Q, en yüksek olan ise Z'dir. 6. Aynı periyotta bulunan X, ve Z elementlerinden X'in atom çapının en küçük, en kolay elektron verenin de olduğu biliniyor. Buna göre, bu elementlerin atom numaralarına göre büyükten küçüğe doğru sıralanışı hangi seçenekte doğru verilmiştir? A) Z, X, B) X, Z, C) Z,, X D) X,, Z E), X, Z 1. C 1. A 2. E 2. D 3. C 3. D 4. C 4. D 5. B 5. E 6. B 6. B7. E 153

112 ÜNİTE - 2 ATOM VE PERİODİK SİSTEM 7. X: 520 kj/mol : 496 kj/mol Z: 419 kj/mol Aynı grupta bulunan X, ve Z elementlerinin birinci iyonlaşma enerjileri yukarıdaki gibidir. Buna göre, I. Atom çapı en büyük olan X'tir. II. Elektronegatifliği en büyük olan 'dir. III. Proton sayısı en büyük olan Z'dir. A) alnız I B) alnız III C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III 10. ukarıdaki periyodik cetvelde numaralanmış yerlerde X,, Z ve L elementleri bulunmaktadır. Bu elementlerin birinci iyonlaşma enerjileri arasında X > L > > Z ilişkisi bulunduğuna göre, elementlerin bulunduğu yerler ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur? A) L Z X B) Z L X C) Z L X D) X L Z E) Z L X 8. A gruplarında bulunan X, ve Z elementleri ile ilgili şu bilgiler veriliyor; Elektronegatifliği en büyük olan 'dir. ile Z'nin değerlik elektron sayısı aynı, X'inki farklıdır. Atom çapı en büyük olan X'tir. Buna göre, elementlerin periyodik tablodaki yerleri aşağıdakilerden hangisinde doğru gösterilmiştir? A) B) C) X X X Z Z Z 11. İyonlaşma Enerjisi (kkal/mol) Element İE 1 İE 2 İE 3 İE 4 X Z A gruplarında bulunan X, ve Z elementlerinin ilk dört iyonlaşma enerjileri yukarıdaki tabloda verilmiştir. Buna göre, bu elementler ile ilgili; D) Z X E) X Z I. X ve Z aynı grup elementleridir. II. 1A grubundadır. III. X'in atom çapı Z ninkinden küçüktür. A) alnız I B) alnız II C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III 9. Aynı grupta bulunan X, ve Z elementleri ile ilgili şu bilgiler veriliyor; 'nin katman elektron dizilimi 2 ) 7 ) ile bitiyor. Z'nin birinci iyonlaşma enerjisi en küçüktür. Buna göre, X, ve Z'nin atom numaralarının artışına göre sıralanışı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? A), X, Z B) Z,, X C) X,, Z D), Z, X E) X, Z, 12. Periyodik cetvelin 6A grubunda yer alan X,, Z ve R elementleri ile ilgili şu bilgiler veriliyor; Elektron ilgisi en büyük olan 'dir. Elektron verme isteği en fazla olan X'tir. Z nin birinci iyonlaşma enerjisi R'ninkinden büyüktür. Buna göre atom numaralarının büyükten küçüğe doğru sıralanışı aşağıdakilerden hangisidir? A) X, R, Z, B), Z, R, X C), R, Z, X D) X, Z, R, E), X, Z, R B 8. E 9. A 10. E 11. C 12. A Soru