2. ÜNİTE II. DÜNYA SAVAŞI

Transkript

1 2. ÜNİTE II. DÜNYA SAVAŞI Japonya nın Nagazaki kentine atılan atom bombası, düştüğü noktanın 18 km. üzerine yükselen bir mantar bulutu meydana getirmiştir. Bu durumun insanlar ve diğer canlılar üzerindeki etkileri nelerdir?

2 NELER ÖĞRENECEĞİZ? Bu ünitenin sonunda: 1. II. Dünya Savaşı öncesinde Japonya, İtalya ve Almanya da meydana gelen ekonomik ve siyasi gelişmeleri, 2. Almanya, İtalya ve Japonya nın yayılmacı bir politika izlemelerinin neden ve sonuçlarını, 3. Almanya da Hitler in faaliyetlerinin II. Dünya Savaşı nın başlamasına etkilerini, 4. Mihver ve müttefik devletlerin ortaya çıkışını, 5. Almanya nın 1Eylül 1939 da Polonya ya saldırması ile II. Dünya Savaşı nın çıktığını, 6. Savaşın Avrupa ve Kuzey Afrika daki gelişimini, 7. ABD nin savaşa girmesine neden olan gelişmeleri, Pasifik Okyanusu nda Amerikan Japon savaşlarını, 8. Müttefik devletlerin, mihver devletler grubuna karşı üstünlük elde etmesini, Yalta ve Potsdam Konferanslarını, 9. Almanya ve Japonya nın teslim olmasını, II. Dünya Savaşı nın sona ermesini, 10. II. Dünya Savaşı nın siyasi, ekonomik ve toplumsal sonuçlarını, 11. II. Dünya Savaşı sırasında Türkiye nin takip ettiği dış politikayı, müttefik devletlerin Türkiye yi kendi yanlarında savaşa sokmak istemelerinin nedenlerini, 12. II. Dünya Savaşı nın Türkiye de neden olduğu siyasi, ekonomik ve toplumsal sonuçları öğreneceğiz. ANAHTAR KAVRAMLAR YAYILMACILIK NÜFUZ BÖLGESİ HAYAT SAHASI EMPERYALİZM YATIŞTIRMA POLİTİKASI VETO HAKKI BİRLEŞMİŞ MİLLETLER TEŞKİLATI VARLIK VERGİSİ MİLLÎ KORUNMA KANUNU 44

3 A.YENİ BİR SAVAŞA DOĞRU ÇAĞDAŞ TÜRK VE DÜNYA TARİHİ 1 I. Dünya Savaşı sonunda galip devletler, yenilen devletlere ağır ekonomik, siyasi ve askerî kısıtlamalar getirdiler. Osmanlı Devleti, Rus Çarlığı, Avusturya Macaristan İmparatorluğu nun yıkılması kuvvetler dengesini bozdu. Osmanlı Devleti nin yıkılmasıyla Orta Doğu da meydana gelen boşluğu İngiltere ve Fransa yayılmacı politikalarla doldurmaya çalıştı Locarno Antlaşması ve 1928 Briand Kellogg Paktı ile uluslararası politikada yumuşama ve iş birliği esas alınarak barışın korunması ve sürekliliği sağlanmaya çalışıldı. Bu çalışmalar sürerken meydana gelen 1929 Dünya Ekonomik Krizi dünyanın her yerinde ekonomik ve siyasi çalkantılara neden oldu de Japonya nın Mançurya ya saldırması ve art arda çıkan siyasi buhranlar, dünyayı yeni bir savaşın eşiğine getirdi. 1.Savaş Öncesindeki Gelişmeler a. Japonya 1905 yılında sonra Pasifik bölgesinde etkin üç devletten biri Japonya ydı. ABD, Rusya ve Japonya bölgedeki güç dengesini oluşturuyorlardı. Uzak Doğu ve Pasifik bölgesi uluslararası rekabet ve mücadelenin merkezi hâline gelmişti. Japonya I. Dünya Savaşı ndan sonra Avrupa devletlerinin birbirleriyle mücadelesinden yararlanarak 1930 lu yıllarda Uzak Doğu nun en güçlü devleti oldu. Japonya önemli yer altı ve yer üstü kaynaklarına sahip olan Mançurya ya hâkim olmak istiyordu. Bu nedenle Mançurya da önemli ekonomik yatırımlar ve demir yolu ağı ile etkinliğini artırmıştı. Bu sırada ABD, dünya ekonomik bunalımının etkilerini hafifletmekle meşguldü. Sovyet Rusya ise bölgedeki askerî gücünü tam olarak artıramamıştı. Bu durumdan yararlanan Japonya 1931 yılında Mançurya yı işgal etmeye başladı. Japonya nın bu girişimini Çin, Milletler Cemiyetine şikâyet etti. Milletler Cemiyeti bölgeye sadece bir araştırma komisyonu göndermekle yetindi ve Japonya nın Mançurya dan çekilmesini istedi. Büyük devletler olayı protesto etmekten öte bir harekette bulunamadılar. ABD de tek başına bir harekete girişmeyi göze alamadı. Buna karşılık Japonya 1933 yılında Milletler Cemiyeti üyeliğinden çekildi. Resim : Japon Askerlerinin Mançurya yı İşgali 45

4 Japonya 1934 te, Asya, Asyalılarındır. diyerek Batılıların Çin le olan münasebetlerini kesmelerini istedi. Mançurya nın işgali I. Dünya Savaşı sonrası dünyada meydana gelen en önemli gelişmelerden biridir. Japonya nın bu saldırgan ve yayılmacı faaliyetinin karşılıksız kalması Avrupalı diktatörlükleri de harekete geçirdi. Mussolini ni Afrika da yayılma ve Hitler in Doğu Avrupa yı etkisi altına alma amaçlarını kamçıladı. Nitekim Japonya nın peşinden Almanya da 1933 yılında Milletler Cemiyeti nden ayrılarak saldırgan niyetini ortaya koydu. b. İtalya Mussolini, I. Dünya Savaşı nda İtalya nın isteklerini elde edemediği için haksızlığa uğradığını düşünüyordu. İtalya, endüstrisi için ham madde kaynakları bulmak ve 1929 dünya ekonomik buhranının İtalyan ekonomisinde meydana getirdiği ekonomik sarsıntıyı atlatmak için sömürge arayışına yöneldi yılında Resim : Hitler ve Mussolini Japonya nın Mançurya ya saldırısı karşısında Milletler Cemiyetinin bir şey yapamaması, Almanya nın Versay Antlaşması nın kayıtlarından kurtulma çabalarının, İngiltere ve Fransa tarafından gereken tepkiyle karşılaşmaması üzerine İtalya, 5 Ekim 1935 te Habeşistan ı işgale başladı. Bu gelişmeler üzerine toplanan Milletler Cemiyeti Konseyinin İtalya ya yaptırım kararı etkili olmadı ve İtalya 1936 Mayıs ında Habeşiştan ın işgalini tamamladı. Bu gelişmenin önemli sonuçları oldu. Milletler Cemiyeti, Japonya nın Mançurya yı işgalinden sonra İtalya nın saldırganlığını da önleyemeyerek başarısızlığa uğradı. Uluslararası politikadaki etkinliğini ve saygınlığını kaybetti. Nitekim Japonya ve Almanya nın ardından İtalya da Milletler Cemiyeti nden ayrıldığını açıkladı(1937). Almanya, İtalya- Habeş Savaşı nı fırsat bilerek 1936 yılında Versay Antlaşması nın Ren bölgesinin askersiz olması ile hükümlerini kaldırdı. Locarno Antlaşması nı feshetti. 46

5 c. Ülkeler Arası Gruplaşmalar ÇAĞDAŞ TÜRK VE DÜNYA TARİHİ 1 İtalya, Nazilerin Almanya da iktidara gelip Avusturya ile birleşerek Orta Avrupa da etkinlik kurmasından endişe ediyordu. Bu yüzden İngiltere ve Fransa ile 1935 te ortak bir cephe kurdu. İtalya Habeşistan ı işgal etmesine İngiltere tepki gösterince Almanya ya yaklaştı. İtalya nın Habeşiştan ı işgaline destek veren Almanya ile bu ülke arasında Berlin- Roma Mihveri kuruldu. Bir ay sonra da Almanya ile Japonya arasında Berlin- Tokyo Mihveri kuruldu (25 Kasım 1936). Almanya ve Japonya kendileri için Sovyet Rusya yı ve komünizmi ortak tehlike olarak görüyorlardı. Bu nedenle komünizmle mücadeleyi esas alan Anti- Komintern Paktı nı imzaladılar. İtalya nın 5 Kasım 1937 de katılımıyla Berlin-Roma-Tokyo Mihveri kurulmuş oldu. d. Almanya 1929 dünya ekonomik buhranının, Alman ekonomisi ve halkı üzerindeki olumsuz etkileri Hitlerin liderliğindeki Nasyonal Sosyalist Partinin 1933 yılında iktidara gelmesine neden oldu. Bu durum Almanya nın iç ve dış politikasında önemli değişikliklere yol açtı. Nazi Partisinin iktidara gelmesi Fransa ve Sovyet Rusya yı endişeye sevk etti. Fransa, Versay Antlaşması yla elde ettiği üstünlüğü kaybetme, Sovyet Rusya ise Almanya da komünist milletvekillerinin tutuklanmasından sonra muhtemel olumsuz gelişmelerden dolayı endişe taşıyordu. SSCB bu duruma tepki olarak Almanya ile ilişkilerini kesti ve ABD ye yaklaştı. Milletler Cemiyeti ile iş birliği yapan SSCB, 1934 te Milletler Cemiyetine kabul edildi. Hitler iktidara geldiği andan itibaren Versay Antlaşması hükümlerinden kurtulmaya yönelik adımlar attı yılında Silahsızlanma Konferansı ndan ve Milletler Cemiyetinden çekildi ten itibaren ordusunu modern silahlar, araç ve gereçlerle güçlendirdi. Asker sayısını hızla artırarak, askerliği mecburi hâle getirdi. Versay Antlaşması ile Alman- Fransız sınırındaki kömür bakımından zengin Saar bölgesi 15 yıllığına Fransa ya verilmişti yılında yapılan halk oylaması sonucu Saar bölgesi Almanya ya geçti. Almanya 7 Mart 1936 da Versay Antlaşması ile askerden arındırılmış olan Ren bölgesine asker gönderdi. Fransa bu durumu kabul etmek zorunda kaldı. Almanya, 13 Mart 1938 de Avusturya ile birleştiğini ilan ederek burayı ilhak etti. Böylece Versay Antlaşması nın son kalıntısından kurtulan Hitler, dış politikadaki ikinci hedefine ulaşmak için çalışmalara başladı. Almanya, Avusturya yı ilhak ettikten sonra dikkatini Çekoslovakya nın Südetler (Südetenland) bölgesini çevirdi. Südetler bölgesinde 3,5 milyon Alman yaşamaktaydı. Bölgede faaliyette bulunan Nazilerin çıkarttığı karışıklık üzerine Hitler, Çekoslovakya sınırına asker yığdı. Avrupa da yeni bir savaş ihtimalinin ortaya çıkması üzerine İngiltere nin girişimiyle 29 Eylül 1938 de Münih te bir toplantı düzenlendi. Toplantıya Almanya, İngiltere, Fransa ve İtalya katıldı. Dönemin büyük devletleri- 47

6 nin katıldığı Münih Konferansı na Sovyetler çağrılmamıştı. Çeklere hiç danışılmadan yapılan konferans sonucunda Südetlerin Almanya ya verilmesi kararlaştırıldı. Hitler, hedeflerinin ikinci aşamasını Bir Millet, Bir Devlet: Ein Folk, Ein Reich. da tamamlamıştı. Münih Konferansı na davet edilmeyen ve Çekoslovakya ile ilgili kararlarda kendisinin görüşü alınmayan SSCB, Batılı devletlerden uzaklaşıp Almanya ya yaklaştı. Münih Konferansı ndan kısa bir süre sonra Polonya, Çekoslovakya da Leh azınlığın yaşadığı bölgeleri, Macaristan ise Macarların yaşadığı toprakları ele geçirdi. e. Savaş Yılı: 1939 Münih Konferansı nda İngiltere ve Fransa, Çekoslovakya sınırlarını garanti etmişti. Buna karşın Alman orduları 15 Mart 1939 günü Çekoslovakya sınırından geçerek Prag ı işgal etti. Hitler hedefinin üçüncü aşamasını uygulamaya koymuştu. Südetlerin alınması Bir millet, Bir devlet politikasını hayata geçirmişti. Çekoslovakya nın işgali Hitler i hayat sahası politikasını gerçekleştirmeye yöneltti. E BİLGİ NOTU Hayat sahası, I. Dünya Savaşı sırasında Almanya nın üzerinde bulunduğu toprakların Alman ırkına yeterli gelmeyeceğine ilişkin mevcut fikrin, Hitler tarafından yayılma politikasının gerekçesi olarak kabul edilmesi sonucunda ortaya çıkan kavramdır. Benzer iddialar İtalyanlar ve Japonlar tarafından da dile getirilmiştir. Almanya nın işgallerinden cesaret alan İtalya, 7 Nisan 1939 da, 1926 dan beri nüfuzu altında bulunan Arnavutluk u işgal etti. İngiltere ve Fransa nın tepki gösterdiği bu gelişme Almanya tarafından desteklendi. Bu gelişme İngiltere ve Fransa yı harekete geçirdi. Buna rağmen Hitler, Litvanya yı tehdit ederek Memel i aldı. Hayat sahası politikasını sürdüren Almanya, Romanya ile yaptığı ticaret antlaşmasıyla Romanya nın petrol, maden ve orman zenginliklerine el attı. Ardından Almanya, Dantzig de yaşayan Almanları bahane ederek Polonya üzerinde baskı kurdu. Hitler bir süre sonra Dantzig i Polonya dan istedi. Bu istek kabul edilmeyince Hitler Polonya yı işgale karar verdi. Almanya 23 Ağustos 1939 da SSCB ile saldırmazlık paktı imzaladı. Buna göre taraflar birbirlerine saldırmayacak, ortak çıkarları ilgilendiren konularda birlikte hareket edeceklerdi. Paktın gizli maddelerine göre Baltık bölgesi ve Polonya toprakları ile iki devlet arasında paylaşılıyordu. Bu gelişme üzerine İngiltere ve Fransa, SSCB ile ilişkisini kesti. 1 Eylülde Alman orduları Polonya sınırını geçtiler. Bunun üzerine İngiltere ve Fransa, Almanya ya bir ültimatom vererek Polonya dan çekilmesini istedi. Almanya bu ültimatoma cevap bile vermedi. Bunun üzerine İngiltere ve Fransa 3 Eylül 1939 günü Almanya ya savaş ilan ettiler. 48

7 Harita : II. Dünya Savaşı Öncesinde Almanya ve İtalya nın Yayılışı 49

8 Harita : : II. Dünya Savaşı na Katılan Devletler (Koyu Yeşil Renk Müttefik Devletleri, Açık Yeşil Renk Pearl Harbour Saldırısından Sonra Müttefik Devletlere Katılanları, Mavi Renk Mihver Devletleri, Gri Renk İse Tarafsız Devletleri Göstermektedir.) B.SAVAŞ YILLARI II. Dünya Savaşı, Avrupa, Pasifik ve Kuzey Afrika olmak üzere üç cephede cereyan etti. 1.Avrupa da Savaş Almanlardan sonra Ruslar 17 Eylül günü Polonya yı işgale başladılar. Ruslar, Polonya yı Almanlarla paylaştıktan sonra ekim ayında Letonya, Litvanya ve Estonya yı egemenlik altına aldılar.kasım ayının sonlarında Sovyet orduları Finlandiya sınırını geçerken Sovyet uçakları Helsinki yi bombardıman ediyordu. Finlerin direnişi karşısında zaman zaman zor duruma düşen Sovyet orduları sayısal üstünlükleri sayesinde bu direnişi kırdılar. Fin- Rus Savaşı, Sovyetlerin askerî gücünün nitelik olarak zayıflığını ortaya koymuş, Hitler in Rusya ya saldırma kararı almasında etkili olmuştur. İngiltere ve Fransa 3 Eylül de Almanya ya savaş ilan etmişlerse de altı ay süreyle bir çatışma olmadı. İngiltere ve Fransa, Alman ekonomisini zayıflatmak amacıyla İsveç ten Norveç yoluyla Almanya ya gelen kömür cevherinin gelişini durdurmak istediler. Bunun için Norveç kıyılarını mayınladılar. Almanlar Nisan 1940 ta yeniden harekete geçtiler. 9 Nisan günü Alman deniz ve kara birlikleri bir gün içinde Danimarka yı işgal ettiler. Aynı gün Norveç e giren Almanlar bir ay içinde tüm Norveç i ele geçirdiler. Bu gelişme İngiltere de hükümet değişikliğine neden oldu. Yeni hükümeti Winston Churchill kurdu(11 Mayıs 1940). Almanya, Danimarka ve Norveç i işgal ederek doğu ve kuzey bölgesini güvenlik altına almıştı. Artık rahat bir şekilde batıya yönelebilirdi. 10 Mayıs sabahı Almanlar, Hollanda, Belçika ve Fransa ya saldırdı. Hollanda ancak birkaç gün dayanabildi ve 15 Mayıs 1940 ta teslim oldu. İngiliz ve Fransız birliklerinin desteklediği Belçika biraz daha fazla dayandı. Ancak Belçika da 27 Mayıs ta teslim oldu. Müttefik kuv- 50

9 ÇAĞDAŞ TÜRK VE DÜNYA TARİHİ 1 Resim : Maginot Hattı nda Sığınaklar vetler Manş kıyılarına çekildi. Fransızların, muhtemel bir Alman saldırısına karşı yaptıkları Maginot Hattı nı da geçen Alman birliklerinin bir kısmı Paris e doğru ilerlerken diğer bir kısmı geri çekilen İngiliz, Fransız ve Belçika ordularını (toplam kişi) Dunquerque Limanı civarında kuşattılar. Bu birlikler bütün silah ve malzemelerini bırakarak İngiltere ye sığındılar. Harita : : Maginot Hattı E BİLGİ NOTU Maginot hattı, savunma kuleleri ve bunlarla bağlantılı yer altı sığınaklarından oluşmaktaydı. Sığınaklarda askerlerin yaşaması için her şey düşünülmüştü. Almanlar, Fransızların aşılmaz dedikleri Maginot hattını geçerek Belçika sınırına yığılmış olan Fransız ordularını arkadan çevirerek teslim aldılar. 51

10 Bu arada 10 Haziran 1940 ta İtalya, Fransa ya savaş ilan ederek II. Dünya Savaşı na katıldı. Fransız Hükümeti 22 Haziran 1940 tarihinde Almanya ile ateşkes imzaladı. Alman orduları Paris e girdiler. Almanlar, Fransızlara teslim belgesini, Almanya nın 11 Kasım 1918 de ateşkes imzaladığı vagonda imzalatarak I. Dünya Savaşı nın rövanşını aldılar. Ateşkes anlaşmasına göre Fransa nın kuzey yarısı ile Atlantik kıyıları Almanya nın işgaline bırakıldı. Güneyde Vichy kentinde Almanya yanlısı bir hükümet kuruldu. Almanlara esir düşmüş olan 1,5 milyon Fransız askeri rehin olarak tutulacaktı. Fransa nın teslim olmasıyla Almanya nın karşısında sadece İngiltere kalmıştı. 13 Ağustos 1940 dan itibaren Alman uçakları İngiltere yi bombardıman etmeye başladılar. İngilizler de başta Berlin olmak üzere Alman şehirlerini bombardımana tabi tuttu. Savaş ekim ayının ortalarına kadar devam etti. İngiltere teslim olmaya yanaşmadığı gibi Alman hava kuvvetleri ağır kayıplara uğradı. Hitler, İngiltere nin deniz Resim : Hitler, Paris te ve hava kuvvetleri üzerinde üstünlük sağlayamayacağını anlayınca hayat sahası için gerekli zenginlikleri ele geçirmek için doğuya dönmeye karar verdi ve bu amacına ulaşmak için SSCB yi hedef aldı. SSCB nin Almanya nın hayat sahası olarak gördüğü Orta Avrupa ve Balkanlara doğru genişlemesi Almanya nın çıkarlarına uygun değildi. Fin- Rus Savaşı sırasında, Sovyetlerin askerî gücünün nitelik olarak zayıflığının ortaya çıkması, Hitler in Rusya ya saldırma kararı almasında etkili olmuştur. Almanya kışını SSCB ye saldırı hazırlıklarının tamamlanmasıyla geçirdi. Hitler SSCB ye saldırmadan önce güney kanadını güvence altına almak istiyordu. Bu amacına yönelik olarak 1941 yılı başlarında Macaristan, Romanya ve Bulgaristan üzerinde baskı kurarak bu devletleri kontrolü altına aldı. 6 Nisan 1941 sabahı Alman hava kuvvetleri Belgrad ı bombardıman etti ve Yugoslavya da Alman işgali başladı. 17 Nisan da Yugoslavya teslim oldu. Bulgaristan ve Yugoslavya üzerinden saldırıya geçen Alman orduları 25 Nisanda Atina yı, nisan ayı sonunda tüm Mora yı ele geçirdi. Almanya şimdi bütün Balkanlara, Ege Denizi ne ve Doğu Akdeniz e hâkim duruma gelmişti. Fakat Balkanlarda kaybedilen bu aylar SSCB nin işgalini geciktirerek Hitler in kış gelmeden Moskova yı ele geçirme planını bozmuştur. 52

11 Resim : Churchill, Alman Uçaklarının Londra yı Bombardımanından Sonra İnceleme Yaparken 22 Haziran 1941 de Almanya Barbarossa harekâtını başlatarak Baltık tan Romanya ya kadar uzanan geniş bir cephe üzerinden üç koldan Sovyet sınırını geçti ve savaşı başlattı. Silah ve malzeme üstünlüğüne sahip olan Alman ordularının hücumu Leningrad, Moskova ve Kiev istikametinde gelişti. Kiev ve bütün Kırım Almanlarca işgal edildi. Kasım ayında Moskova yı ele geçirmek için yapılan taarruz sonuç vermedi. Hitler in Rusya yı iki ay içerisinde Rusya yı işgal etme planı suya düştü. Aradan 6 ay geçmesine rağmen hâlâ devam eden savaş Alman ordularını erken gelen kış şartlarıyla karşı karşıya bıraktı. Bu durum Almanların ilerleyişinin durmasına yol açtı. Almanya, 1942 ilkbaharında ikinci kez saldırıya geçti ise de Moskova yı alamadı. Aynı anda Almanlar, güneye doğru ilerledi. Böylece Kafkaslar üzerinden İran a geçerek petrol merkezlerini ele geçirecekler ve Müttefiklerin İran üzerinden SSCB ye yardım etmeleri önlenecekti. Daha sonra da Hindistan a ulaşarak buraya kadar ilerlemiş olan Japonya ile birleşilecekti. Alman ordusu Mayıs ayında Kırım ı alarak Kafkaslara girdi ve Rusların kömür ve elektrik kaynaklarının yarısını ele geçirdi. Bu arada Sovyetler ordularını geri çekerek Stalingrad da toplamıştı. 22 Ağustos 1942 de iki ordu Stalingrad da karşı karşıya geldi. Stalingrad, konumu ve Kafkas petrol yataklarına yakınlığından dolayı büyük bir stratejik öneme sahipti. Ruslar, Stalingrad da kışa kadar dayanarak Almanları ikinci defa Rus kışını yaşamaya mecbur ettiler. Bu arada İngiltere den ve ABD den gelen malzemeyle güçlenen Sovyetler, Almanları geri çekilmeye zorladılar. Ocak 1943 ten itibaren de karşı taarruza geçerek Alman ordusunun önemli bir bölümünü esir aldılar. Bu Alman ordusunun o ana kadar yaşadığı en büyük yenilgiydi. Ve savaşın dönüm noktası oldu. 53

12 Resim 02.06: Stalingrad Savaşı II. Dünya Savaşı nın Dönüm Noktalarından Biridir. 2. Kuzey Afrika da Savaş İtalya nın 10 Haziran 1940 ta Fransa ya savaş ilan ederek II. Dünya Savaşı na girmesi İngiltere yi tedirgin etti. Zira İtalyan donanması Cebelitarık ve Süveyş arasındaki bağlantıyı kesebilirdi. Nitekim Trablusgarp taki İtalyan birlikleri 13 Eylül de Mısır a doğru saldırıya geçtiler. İngilizler bu saldırıyı püskürttükleri gibi karşı taarruza geçip Bingazi yi ele geçirdiler. İtalyanların bu başarısızlığı üzerine Almanya, Kuzey Afrika ya birlikler gönderdi. Almanlar 24 Mart 1941 de saldırıya geçerek İngilizleri geri püskürttü. Almanya, bu harekâta büyük önem veriyordu. Plana göre İtalya güneyden, Almanya Kafkaslar ve İran üzerinden Mısır a gelip Orta Doğu bölgesini kıskaç içine alacaktı. Japonya nın Birmanya ve Hindistan üzerinden İran a gelmesiyle savaş sona erecekti. Alman İtalyan saldırısı ile Bingazi, Derne ve Tobruk, İngiltere den alındı. Ancak bu sırada Almanya, SSCB ye savaş açtığı için Kuzey Afrika ya yeni kuvvetler gönderemedi. İngilizler Ekim 1942 yılında karşı saldırıya geçerek Alman İtalyan kuvvetlerini Mısır ve Libya dan attı. Diğer taraftan ABD, II. Dünya Savaşı na girince Fas ve Cezayir kıyılarına asker çıkarmıştı. Tunus a giren ABD ordusu buradaki mihver kuvvetlerini (yaklaşık kişi) teslim aldı. Böylece Kuzey Afrika daki savaşlar sona ermiş ve müttefikler, Akdeniz in güney kıyılarına egemen olmuşlardı. Bundan sonra müttefikler, Avrupa ya yöneldi. 3. Asya ve Pasifik te Savaş a. Savaş öncesi ABD I. Dünya Savaşı ndan sonra Monroe doktrinine uygun olarak Avrupa daki gelişmelere karışmama kararı alan ABD, II. Dünya Savaşı çıktığında bu politikasını devam 54

13 ettirdi. Başlangıçta taraflara silah satmayan ABD, savaşın Almanya lehine gelişmesi üzerine silah satışını serbest bıraktı. Almanya nın ilerleyişi durdurulamayınca 1940 yılında İngiltere ye para ve silah yardımı da yaptı. ABD, 1941 de Ödünç Verme ve Kiralama Yasası nı çıkardı. Bu yasaya göre dileyen ülkeler ABD den her türlü yiyecek ve savaş malzemesini bedeli savaş sonunda ödenmek şartıyla alabilecekti. b. Pearl Harlbour Baskını ve ABD nin Savaşa Girişi ABD nin II. Dünya Savaşı na girmesi Japonya ile yaşanan gerilim ve mücadelenin sonucunda olmuştur. Japonya nın Çin i işgale başlaması (1937) ve buradaki Amerikan çıkarlarını tehdit etmesi ilişkileri gerginleştirdi. Ocak 1941 den itibaren bir araya gelen Amerikan ve İngiliz heyetleri Güneydoğu Asya nın bir Japon saldırısına uğraması hâlinde uygulanmak üzere planlar yapmaya başladılar. ABD Başkanı Roosevelt 11 Mart 1941 de Ödünç Verme ve Kiralama Kanunu nu çıkardı. Bu kanun ABD başkanına, ABD nin savunması için çok önemli saydığı herhangi bir ülkeye, savaş malzemeleri dâhil her türlü yardımı yapma yetkisi veriyordu. ABD tüm imkânlarını önce İngiltere, ardından da mihver devletlerine karşı mücadele eden diğer devletlere sundu. Bu gelişmeler üzerine Japonya, Amerika dan Çin e ve İngiltere ye yaptığı yardımı kesmesini istedi. Peşinden Çinhindi bölgesine ordu gönderdi. Buna karşılık Amerika da Japonya nın Amerika daki alacak ve mallarını dondurdu. Japonya süratle hareket ederek güneye doğru ilerledi. Hainan Adası nı ele geçirerek Singapur, Çin- Hindi, Endonezya ve Filipinlere yaklaştı. ABD Başkanı Roosevelt, Japon yayılmasına, bu ülkeye uygulamakta olduğu petrol ambargosunu sıkılaştırarak cevap verdi. Japon ekonomisi bu ambargodan büyük zarar gördü. İthal edilen petrolün 9/10 u kesildi. Bu durum karşısında Japonya, ABD ye geçici bir barış önerdi. Ancak barış önerisi ABD tarafından reddedildi. Bunun üzerine Japonya savaş kararı verdi. 7 Aralık 1941 sabahı, Pasifik te rakipsiz kalmak isteyen Japonlar ABD nin Hawaii deki Pearl Harlbour deniz ve hava üslerine ani bir saldırı yaparak ABD ye savaş açtı. Almanya nın da ABD ye savaş ilan etmesiyle birlikte o zamana kadar müttefiklere yakın tarafsızlık politikası izleyen ABD, artık resmen müttefiklerin safında savaşa katılıyordu. E BİLGİ NOTU Sabah saat 8.00 de başlayan ve altı uçak gemisinden kalkan 360 uçakla iki saat süren saldırıda ABD ye ait 14 savaş gemisi batırıldı ve 350 uçak imha edildi. Baskında 3500 Amerikan askeri öldü. Saat da ABD nin Pasifik donanmasıyla, hava filosunun büyük bir bölümü imha edilmişti. Ancak Hawaii deki büyük petrol depolarının vurulmaması ve Pearl Harlbour un işgal edilmemesi, harekâtın stratejik açıdan başarılı olmasını engelledi. 55

14 Harita : : II. Dünya Savaşı Öncesi ve Savaş Sırasında Japonların Ele Geçirdiği Yerler 56

15 Resim 02.07: Pearl Harlbour Baskınında Vurulan Bir ABD Uçak Gemisi ÇAĞDAŞ TÜRK VE DÜNYA TARİHİ 1 c. Pasifik Savaşları Japonya 1942 yılına gelindiğinde Uzak Doğu da üstünlüğü elinde bulunduruyordu yılı sonlarına doğru Hong Kong u ele geçirerek Malezya, Filipinler ve Borneo ya asker çıkardı. Hollanda esir vererek bu bölgedeki hâkimiyetini kaybetti yılında Filipinler, Birmanya, Cava, Sumatra, Singapur Japonların eline geçti. 7-8 Mayıs 1942 de Mercan Denizi nde yapılan savaşta Japonlar Müttefik donanmasına karşı üstünlük sağlayamadılar. ABD donanmasının toparlandığını gören Japonlar 4 Haziranda ABD nin Midway üssüne saldırdı. Japonlar bu savaşta 4 uçak gemisi ve 250 uçak kaybetti. Bu gelişme Pasifik teki savaş için bir dönüm noktası oldu. Bu deniz savaşları ile Japonların Pasifik teki ilerleyişleri durduruldu. C. BARIŞA DOĞRU 1. Avrupa da Savaşın Sona Ermesi Ocak 1943 te Roosevelt ve Churchill, Kazablanka Konferansı nda mihver devletlerin kayıtsız şartsız teslim alınması kararını aldılar ve harekete geçtiler. Kuzey Afrika yı ele geçiren ve İtalyanları bölgeden atan müttefikler, İtalya yı işgal etmek üzere Sicilya ya 10 Temmuz 1943 günü kuvvet çıkardılar. Mihver kuvvetleri çok sayıda esir verdiler. İtalya daki Mussolini iktidardan düştü ve Abruzzes dağlarında bir otelde hapsedildi. Genelkurmay Başkanı Mareşal Badoglio başbakan oldu ve Müttefikler nezdinde barış girişiminde bulundu. Müttefikler, bu teklifi kabul ettiler ve 3 Eylül 1943 de İtalya ile ateşkes anlaşması imzaladılar. İtalya nın savaştan çekilmesi, Almanya için bir darbe oldu. Akdeniz hemen hemen müttefiklerin egemenliği altına girmiş oluyordu. Almanya bu düzenlemeye tepki olarak Kuzey İtalya yı işgal etti. Mussolini yi tutsak olduğu yerden bir hava harekâtıyla Almanya ya kaçırdılar. Daha sonra Almanlar, Roma yı ele geçirerek müttefiklere karşı güçlü bir savunma hattı kurdu. Müttefikler ancak 1944 Haziran ında Roma ya girip 1945 yılının başında Kuzey İtalya yı ele geçirebildiler. İtalya da bu gelişmeler meydana gelirken Almanlar, Sovyet cephesinde de güçlüklerle karşılaşıyordu sonbaharında Sovyetler Kiev i alarak Almanları Din- 57

16 yeper Nehri nin batısına çekilmek zorunda bıraktılar. Sovyetler 1944 Mayıs ında da Kırım ı alarak Tuna ya doğru ilerlemeye başladılar. 6 Haziran 1944 te müttefikler, Fransa nın Normandiya kıyılarına çıkartma yapmaya başladılar. Almanların çok iyi tahkim ettikleri Normandiya kıyılarında müttefikler ağır kayıplar vermelerine rağmen başarılı oldular ve 26 Ağustos 1944 te Fransa nın güneyinden gelen birliklerle birleşerek Paris e girdiler. Müttefikler 3 Eylülde de Ren nehrini aşarak Alman topraklarına girdiler. Doğuda ise Sovyet ordusu Polonya ve Baltık ülkelerine girdi. 23 Haziran 1944 de Ruslar genel bir saldırıya geçerek Romanya, Bulgaristan, Macaristan ve Yugoslavya yı, 1945 te ise Çekoslovakya yı işgal etti. E BİLGİ NOTU Tarihin gördüğü en büyük çıkartma olan Normandiya çıkartması, 100 km lik bir kıyı boyunca yapıldı.1000 uçaktan oluşan bir filo, 3 tümenlik bir kuvveti havadan indirdi. Aynı anda 4000 çıkartma gemisi de denizden çıkartma yaptı. Çıkartmayı avcı ve bombardıman uçağı destekledi. 16 Haziran da müttefikler kıyıya asker, kamyon, otomobil ve tank çıkarmış bulunuyordu. II. Dünya Savaşı nın sonlarına doğru yapılacak barışın esaslarını belirlemek amacıyla Roosevelt, Churchill ve Stalin arasında 4-11 Şubat 1945 te Yalta Konferansı yapıldı. Konferans sonunda Sovyetlerin Japonya ya karşı savaşa girmesi, Almanya nın dört işgal bölgesine ayrılması, Resim 02.08: Müttefiklerin Normandiya Çıkartması Birleşmiş Milletlerde Güvenlik Konseyi nin devamlı üyeleri için veto ilkesi kabul edildi. SSCB kurulacak olan Birleşmiş Milletlerde üç sandalye ( Sovyetler Birliği, Belarus, Ukrayna) aldı. 58

17 Resim 02.09: (Soldan sağa) Churchill, Roosevelt ve Stalin, Yalta Konferansı nda belgesini imzaladı. Almanya müttefik kuvvetler tarafından işgal edilmeye başlandı. Berlin de sokak muharebeleri yapılıyordu. Muharebelerin başbakanlık binasına geldiği sırada 30 Nisan 1945 te Hitler, intihar etti. 2 Mayıs ta Berlin, müttefiklere teslim oldu. Hitlerin yerine bıraktığı Amiral Doenitz, temsilcisini 7 Mayıs 1945 günü Amerikalı General Eisenhower in karargâhına göndererek kayıtsız şartsız teslim Resim 02.10: Berlin i İşgal Eden Ruslar Bayraklarını Asarken 59

18 Bunun üzerine müttefikler, Berlin yakınlarında Potsdam da 17 Temmuz- 2 Ağustos tarihleri arasında bir konferans topladılar. Konferansa ABD adına Truman (Başkan Roosevelt 12 Nisan 1945 de ölünce yerine Harry S. Truman geçmiştir.), SSCB adına Stalin katıldı. Konferansa İngiltere adına katılan Churchill, ülkesinde yapılan seçimler sonucunda yenilgiye uğrayınca yerini rakibi Attle ye bıraktı. Resim 02.11: Attle ( İngiltere), Truman ( ABD) ve Stalin (SSCB), Potsdam Konferansı nda Potsdam Konferansı nda, Almanya nın teslim olmasından sonra ortaya çıkan sorunlar, yapılacak olan barış antlaşmalarının şartları belirlendi. Almanya, dört işgal bölgesine ayrılarak ABD, İngiltere, Fransa ve SSCB yönetimine bırakıldı. Almanya için askerî ve ekonomik kısıtlamalar getirildi. Almanya da demokratik bir rejim kurma konusunda bu dört devlet anlaştı. Avusturya nın da dört işgal bölgesine ayrılması, İtalya ile şartları ağır olmayan bir barış antlaşması yapılması kararlaştırıldı. Potsdam Konferansı nda devletlerin kendi çıkarlarını öne çıkarmaları, anlaşmazlıklara da neden oldu. Bu anlaşmazlıkların artması daha sonra dünyanın başlıca iki nüfuz alanına ve bloka ayrılmasına yol açtı. 60

19 Harita : : Almanya ve Berlin in Müttefik Devletler Tarafından Bölünmesi 2. Pasifik te Savaşın Sona Ermesi Amerikalı General Mac Arthur, Japonları Filipinler de Leyte Savaşı nda ağır bir yenilgiye uğrattı ( Ekim 1944). Japon donanması hemen hemen imha edildi. ABD, bundan sonra Pasifik adalarını atlama taşı olarak kullanıp Japonya ya ulaşmayı, temel savaş stratejisi olarak belirledi. Ancak bunun ABD ye maliyetinin ağır olacağı ve çok sayıda kayıp verileceği düşünülerek atom bombası kullanılmasına karar verildi. İlk atom, bombası 6 Ağustos 1945 te Hiroşima ya atıldı. İlk anda kişi öldü. 9 Ağustos ta ikinci atom bombası Nagazaki ye atıldı ve orada kişi öldü. Hemen harekete geçen SSCB 8 Ağustosta Japonya ya savaş ilan edip Mançurya yı işgale başladı. Bu korkunç gücün karşısında Japonya 14 Ağustos ta teslim oldu. 2 Eylül 1945 te Tokyo limanında Missouri zırhlısında ateşkes anlaşması imzalandı ve II. Dünya Savaşı sona erdi. 61

20 Resim 02.12: Atom Bombası Atılmadan Önce ve Sonra Nagazaki Resim 02.13:Amerikalı General Mac Arthur, Japonya ile Ateşkes Anlaşmasını İmzalarken 62

21 D. SAVAŞIN ETKİLERİ a. Siyasi Sonuçlar II. Dünya Savaşı nın müttefiklerce kazanılması ile Faşizm ve Nazizm gibi akımlar tasfiye edildi ten sonra dünyanın siyasi yapısı yeniden inşa edilmeye başlandı. Asya, Afrika ve Orta Doğu da yaşayan halklar, II. Dünya Savaşı nda, emperyalist devletlerin zayıflığını görerek bu devletlere karşı mücadeleye başladı. İngiltere ve Fransa nın II. Dünya Savaşı sonunda galip devletler arasında olmasına rağmen ekonomileri oldukça bozuldu, sömürgeleri üzerindeki etkileri de azalmaya başladı. Savaşın mağlup devletleri İtalya ve Almanya nın toprakları işgal edildi. Müttefik ordularının denetimi altında başkentleri Berlin ve Viyana da dâhil olmak üzere, Almanya ve Avusturya toprakları dört işgal bölgesine ayrıldı. Sömürge imparatorluğunu kaybeden İtalya, ekonomik ve siyasi alanda yeniden yapılanmanın güçlükleriyle karşı karşıya kaldı. Savaşın diğer mağlup devleti Japonya, ABD orduları tarafından işgal edildi. Japonya savaş sırasında işgal ettiği toprakların yanı sıra XIX. yüzyıl sonlarından itibaren elde ettiği toprakları da geri vermek zorunda kaldı. ABD, tekrar savaşa girmesini yasaklayan demokratik bir anayasa hazırlaması, orduyu kaldırma konusunda Japonya ya baskı yaptı. II. Dünya Savaşı nda SSCB nin Almanya ya karşı önemli zafer kazanması ile 1930 larda karşılaştığı uluslararası alandan dışlanma süreci sona erdi. Avrupa kıtasının yarısına hâkim olan SSCB, savaş sonunda büyük bir güç hâline geldi. II. Dünya Savaşı ndan en az etkilenen devlet olan ABD, atom bombasına sahip olmakla önemli bir avantaj elde etti. Birleşmiş Milletlerin New York u, Uluslararası Para Fonunun (IMF) Washington u merkez olarak seçmesi ABD nin gücünü ve Avrupa merkezli uluslararası sistemin sona erdiğini göstermekteydi te Birleşmiş Milletleri resmen kurmak için San Francisco Konferansı toplandı. Bu Konferans ta ABD, SSCB, İngiltere, Çin ve daha sonra Fransa nın katılımıyla oluşan büyük devletler, teşkilat üzerinde kesin üstünlük kurmak istediler. Görüşmeler sonucunda genel kurulda devletlerin eşitliği, Güvenlik Konseyinde büyük devletlerin üyeliklerinin sürekliliği ve veto haklarının varlığı kabul edildi. Konferans sonunda Birleşmiş Milletler Antlaşması kabul edilerek Birleşmiş Milletler Teşkilatı kuruldu. I. Dünya Savaşı ndan sonra kurulan Milletler Cemiyeti, 19 Nisan 1946 da yetkilerini bu teşkilata devretti. 63

22 b. Ekonomik Sonuçlar Resim 02.14: Birleşmiş Milletler Teşkilatı Binası II. Dünya Savaşı nda şiddetli çarpışmalar ve hava bombardımanları, Almanya başta olmak üzere Avrupa da birçok kentin hasar görmesine, fabrikaların, limanların ve demir yolu hatlarının yıkılmasına, üretim ve ticaretin olumsuz yönde etkilenmesine sebep oldu. Tarım ve sanayi üretimi 1939 a göre % arasında düşüş gösterdi. Maddi hasar tahminen 2 trilyon dolara yaklaştı. II. Dünya Savaşı sonrası dünyada, I. Dünya Savaşı sonrasına göre sarsıntısız ve hızlı bir ekonomik düzelme görüldü da dünya ekonomisi eski canlılığına kavuştu. Savaşın açtığı tüm hasar kısa sürede onarıldı. Avrupa, hemen hemen tüm denizaşırı kolonilerini yitirmesine karşın, savaş öncesi herhangi bir dönemde görülmeyen verimliliğe ve refaha ulaştı. Avrupa nın yeniden toparlanışında toplumun tüm kesimlerinin aynı amaçla iş birliği yapması etkili oldu. Avrupa yanında SSCB ve Japonya da da aynı ilerlemeler görüldü. c. Toplumsal Sonuçlar II. Dünya Savaşı sadece cephede değil cephe gerisindeki sivillerin de hayatını kaybettiği bir savaş olmuştur. Hava saldırıları, karne uygulaması, işgal edilen ülkelerin talan edilmesi, sivil esirlerin öldürülmesi, Nazilerin toplama kamplarındaki katliamları ve verem gibi hastalıkların yayılması neticesinde 60 milyona yakın kişi hayatını kaybetti. 64

23 d. İnsan Hakları İhlalleri ÇAĞDAŞ TÜRK VE DÜNYA TARİHİ 1 II. Dünya Savaşı nda insan hakları ve uluslararası anlaşmalar ihlal edildi. Özellikle Almanya, SSCB ve Japonya savaş esirlerine ve sivillere yönelik kötü muamele, yargısız infaz, talan, askerî neden olmaksızın yakıp yıkma vb. faaliyetlere yönelerek savaş kurallarını ihlal ettiler ve savaş suçu işlediler. Almanya, Avrupa nın Yahudi ve Roman azınlıklarının ve muhaliflerin önemli bir kısmını toplayarak ölüm kamplarında yok etti. E. SAVAŞ YILLARINDA TÜRKİYE İtalya nın 7 Nisan 1939 da Arnavutluk u işgal etmesi, tehlikeyi Türkiye nin güvenlik sahasına taşıdı. On İki Ada yı elinde bulunduran İtalya nın Balkanlara doğru yayılma eğilimi, Türkiye de ciddi endişeye neden oldu. Bu durum Türkiye, İngiltere ve Fransa yı birbirine yaklaştırdı. Türkiye aynı zamanda SSCB ile de dostluğunu sürdürmek istiyordu. 23 Ağustos 1939 da Almanya ile SSCB nin imzaladıkları Dostluk ve Saldırmazlık Paktı yla Doğu Avrupa yı aralarında paylaşmaları Türkiye yi bir yol ayrımına getirdi. SSCB, Türk Dışişleri Bakanı Şükrü Saracoğlu nu Moskova ya davet etti. Saracoğlu nun amacı Türkiye, İngiltere ve Fransa arasında imzaya hazır hâle gelmiş olan ittifak ile Türk-Sovyet dostluğu arasında bir bağlantı kurmaktı. SSCB nin hedefi ise Montrö Sözleşmesi nin Boğazların geçiş statüsünü kendi lehine değiştirilmesini sağlamak, Boğazlar üzerinde söz ve kontrol sahibi olmaktı. Bu nedenle görüşmeler sonuçsuz kaldı. Sovyetlerle anlaşma mümkün olmayınca Türkiye 19 Ekim 1939 da Ankara da İngiltere ve Fransa ile üçlü bir ittifak imzaladı. Buna göre bir Avrupa devletinin saldırısı ile başlayan ve İngiltere ile Fransa nın katılacakları bir savaş Akdeniz e sıçradığı takdirde Türkiye, İngiltere ve Fransa ya yardım edecekti. Bu antlaşmanın Türkiye ye getirdiği sorumluluklar, İngiltere ve Fransa nın taahhüt ettiği yardımların yapılmasına bağlandı. Antlaşmaya konan bir ek madde ile Türkiye kendisini SSCB ile savaşa girmek zorunda bırakacak bir yükümlülükten muaf tutuldu yılında Almanların Balkanlar da ilerlemeleri, Yunanistan ı işgal etmeleri ve Bulgaristan ın mihver devletleri yanında savaşa girmesi, savaş tehlikesini Türkiye sınırlarına kadar dayandırdı. Bu gelişmeler üzerine Türkiye başta İstanbul olmak üzere bazı şehirlerde sıkıyönetim ilan edip, Trakya ya asker yığdı ve sınır boyunca güvenlik tedbirleri aldı. Türk Dışişleri Türkiye, toprak bütünlüğüne ve bağımsızlığına karşı yapılacak her saldırıya silahla karşı koyacaktır. diyerek Türk topraklarına saldırması hâlinde Almanya ya karşı savaşacağını açıkça belirtti. Hitler, 1 Mart 1941 de İnönü ye bir mektup göndererek Almanya nın Türkiye ye karşı saldırgan emelleri olmadığını ve Alman ordularının Türk sınırından 60 km. uzakta kalacağını bildirdi. Bu gelişmelerden sonra Almanya, Türkiye ile İngiltere nin yakınlaşmasını önlemeye çalıştı. 18 Haziran 1941 de Almanya ile Türkiye arasında bir saldırmazlık anlaşması imzalandı. 22 Haziran da Alman ordularının SSCB üzerine saldırıya geçmesiyle Türkiye üzerindeki baskı azaldı. 65

24 E BİLGİ NOTU Hükümet savaş ihtimaline karşı ilk aşamada sivil halkı ve şehirleri koruyucu birtakım tedbirler aldı. Bu düşünce ile 15 Kasım 1940 ta büyük şehirlerde geceleri karartma yapılmasına geçildi. Karartma, sokakların aydınlatılmaması ve binalardan dışarıya ışık sızdırılmaması şeklinde uygulandı. Öte yandan büyük bir stratejik önem taşıyan Boğazlar çevresinde bulunan Edirne, Tekirdağ, Kırklareli, İstanbul, Çanakkale ve Kocaeli de sıkıyönetim ilan edildi. Bu altı ildeki sıkıyönetim uygulaması II. Dünya Savaşı nın sonuna kadar sürmüştür. SSCB 1942 Kasım ında Alman ilerleyişini Stalingrad da durdurup savaşta üstün duruma geçtikten sonra, Türkiye ye karşı sert bir politika izlemeye başladı. Türkiye nin savaş dışı politikası ilişkileri gerginleştirdi. Almanya nın yenilgisi, Türkiye üzerindeki Alman tehlikesini kaldırmış ama bunun yerini Sovyet tehlikesi almıştı. Almanların Kasım 1942 de Stalingrad yenilgisinden sonra müttefiklerin Türkiye üzerindeki beklentileri arttı. Churchill de, 1943 ilkbaharında Türkiye nin savaşa girmesinin zamanı geldiğine inanıyordu. Ona göre Türkiye nin savaşa katılması, Almanya ya karşı Balkanlarda bir cephe açılmasını sağlayacaktı. Stalin ise Türkiye nin baharda bizim tarafımızda savaşa katılması için mümkün olan her şeyin yapılması arzu edilir. Hitler ve suç ortaklarının yenilgilerinin hızlandırılması için bu çok önemlidir. diyerek aynı düşünceyi paylaşıyordu. Churchill, bu amaca yönelik olarak 30 Ocak 1943 te Adana ya geldi. Churchill, İnönü den Almanlara karşı Balkanlarda girişilecek bir harekâta katılmasını ve Türkiye deki hava ve deniz üslerinden yararlanılması isteğinde bulundu. Ancak Türkiye, Almanya nın yenilmesiyle daha da güçlenecek olan Sovyet Rusya ya güvenmemekteydi. Asıl önemlisi Türk ordusunun savaş Resim 02.15: İnönü ve Churchill Adana da Görüşürlerken araç ve gereçleri, Almanya ile savaşacak düzeyde değildi. İngiltere, konferans sonunda Türkiye nin askerî ihtiyaçlarının 66

25 tespit edilerek müttefik devletlerce yapılacak yardımın artırılmasına karar verildi. Böylece Türkiye, müttefiklere yakınlaşmakla beraber savaş dışında kalmayı başardı. ABD, SSCB ve İngiltere liderlerinin buluştukları Tahran Konferansı nda (28 Kasım- 1 Aralık 1943) Stalin, Türkiye nin savaşa zorlanması konusunda ısrar edince, ABD Başkanı Roosevelt ile Churchill Tahran dönüşünde İnönü yü Kahire ye davet ettiler. İnönü, Kahire ye giderek Roosevelt ve Churchill ile görüştü (4 6 Aralık 1943). Churchill öncelikle müttefik kuvvetlerin yararlanabilmesi için Türkiye deki havaalanlarının süratle tamamlanmasını istedi. Bu sefer müttefiklerin ağır baskısı ile karşılaşan İnönü, sonunda prensip olarak savaşa katılmayı kabul etti. Fakat Türkiye nin ihtiyaç duyduğu askerî malzeme ve teçhizatın tamamlanmasını ve ortak hareket planının belirlenmesini bunun ön koşulu saydı yılı başlarında Türk ve İngiliz askerî yetkililerinin Türkiye nin ihtiyaçlarının tespiti konusundaki çalışmaları sonuca ulaşamadı. Bu durum müttefiklerin, Türkiye ye yaptıkları silah ve malzeme yardımını durdurmalarına neden oldu. Bu dönemde Türkiye ile müttefikler arasında bir güven bunalımı başladı. Çünkü İngiltere ve ABD, savaşta olmadığı için Türkiye ye savaş planları hakkında bilgi vermekten kaçınıyor, Türkiye ise nerede, nasıl ve ne zaman savaşacağını kesin olarak öğrenmeden savaşa girmeye razı olmuyordu yılı içerisinde Türkiye, müttefiklerle olan ilişkilerini yeniden canlandırmaya gayret etti. Bu amaçla askerî nitelikli Alman gemilerinin Boğazlardan geçişini engelledi ve savaş sanayisinde stratejik önemi bulunan kromun Almanya ya ihracatını durdurdu. Türkiye, müttefiklerle ilişkilerini daha da düzeltmek amacıyla 2 Ağustos 1944 te Almanya ile diplomatik ve ekonomik ilişkilerini kesti. Türkiye 23 Şubat 1945 te savaş sonrası düzenin oluşturulacağı San Francisco Konferansı na katılabilmek ve Yalta Konferansı kararları uyarınca Birleşmiş Milletler Teşkilatının asil üyeleri arasında yer alabilmek için Almanya ya savaş açtı. Ancak bu savaş ilanı sadece simgesel bir anlam taşımaktaydı. 2. II. Dünya Savaşı nın Türkiye ye Etkileri Türkiye II. Dünya Savaşı na fiilen katılmamasına rağmen, savaşın getirdiği ağır ekonomik şartları tümüyle yaşadı. Savaş ihtimaline karşılık ülke gelirinin önemli bir kısmı savunma alanına ayrıldı dünya ekonomik buhranı sonucunda büyük ölçüde daralmış olan ihracat, daha savaşın ilk yıllarında yarı yarıya düştü. Müttefik ülkelerin Türkiye nin Almanya ile olan ticari faaliyetlerini durdurma yönündeki telkinleri ekonomik gelişme sürecini de durdurdu. Savaş yıllarında Türkiye de izlenen ekonomik politika, büyümeyi ve gelişmeyi hızlandırmak hedefinden ziyade, mal darlığını hafifletmek, fiyat artışını frenlemek, karaborsa ile mücadele etmek ve sosyal adaleti sağlamak gibi hedeflere yönelmişti. Çünkü savaşın başladığı ilk günlerde hemen hemen her eşyaya önemli ölçüde talebin olması, gereksiz yere fazla mal alınarak stoklanmasına yol açtı. Bu malların yüksek kâr elde edilerek satılması, mevcut hükümetleri bazı kararlar almak zorunda bıraktı. 67

26 Fiyatlar ( Kuruş) Buğday 4,62 13,5 Pirinç Sadeyağ 55,5 95 Et ( canlı ) 18,6 31 Pamuk Çimento Tablo 02.01: Yılları Arasında Türkiye de Temel Tüketim Mallarındaki Fiyat Artışları Savaşın etkilerini azaltmak ve ekonomik yönden gerekli koruyucu önlemleri almak amacıyla 18 Ocak 1940 ta TBMM de Millî Korunma Kanunu çıkarıldı. Buna göre hükümet, üretimin ihtiyaçları karşılayabilecek ölçü ve nitelikte olmasını sağlayabilmek için sanayi ve maden kuruluşlarını denetleyebilecek, bu kuruluşlara üretim programları verebilecekti. Bazı maddelerin tüketim miktarları belirlenecek ya da sınırlandırılabilecekti. İç piyasada satılan bazı malların en üst fiyatları ile cinsleri ve türleri de belirlenebilecekti. Resim 02.16: Karne ile Ekmek Satışı 68

27 Millî Korunma Kanunu uygulamada daha çok dar gelirlilerin aleyhine işlemişti. Tüm tedbirlere karşın pahalılığın önü alınamamış, yer yer yiyecek ve giyecek sıkıntıları doğmuştu. Hükümet yiyecek sıkıntısını giderecek önlemleri almak ve dağıtımı düzenlemek için 1941 Şubatında Ticaret Bakanlığına bağlı bir İaşe Müsteşarlığı kurdu ürünü tahıla, Toprak Mahsulleri Ofisince el konulması ve ekmek yapımında yalnızca buğday kullanılması kararlaştırıldı. Arkasından da pasta ve benzeri unlu maddelerin yapımı yasaklandı (24 Kasım 1941).Bu da yeterli olmayınca 13 Ocak 1942 de büyük kentlerde ekmeğin karne ile dağıtılması kararlaştırıldı. Savaş döneminin en yüksek enflasyonu bu dönemde yaşandı. Bu yıllarda Türkiye nin savaşa girme ihtimalinin artması üzerine savunma giderlerine ayrılan pay yeterli görülmedi. Aşırı kazanç ve yüksek enflasyon da dikkate alınarak Varlık Vergisi ve Toprak Mahsulleri Vergisi olmak üzere iki olağanüstü vergi uygulaması getirildi. Varlık Vergisi Kanunu, 11 Kasım 1942 de kabul edildi. Belli komisyonların belirlediği miktarlara göre, önceliği ticaret ve sanayi ile uğraşan kentliler olmak üzere, çiftçi, esnaf ve ücretlilerden alındı. Yasaya göre Varlık Vergisi ni ödeme süresi içinde borçlarını ödeyemeyenlerin mallarına el konulması kararlaştırıldı. Bu yolla da öngörülen miktar sağlanamazsa yükümlülerin bedenen çalıştırılmaları uygun görüldü. Çalıştırma yeri olarak da Erzurum un Aşkale istasyonu seçilmişti. Varlık Vergisi uygulaması 15 Mart 1944 te kaldırıldı. II. Dünya Savaşı sürerken Millî Korunma Kanunu ile alınan önlemlere, uygulanan fiyat belirlemelerine karşın, gerek halkın gerekse ordunun beslenme sorunu çözülememişti. Bu yüzden 18 milyonu aşan nüfusun toprak ürünlerine dayalı yiyecek ihtiyacını karşılayabilmek için, bu ürünlerin doğrudan doğruya üreticiden alınması gerekli görülmüştü. Ürünler daha tarlada iken belirlenecek ve o belirlenen oranda aynî olarak alınacaktı. Saracoğlu hükümeti bu amaçla hazırladığı yasa tasarısını 1943 baharında TBMM ye sunmuştu. Toprak Mahsulleri Vergisi Kanunu denilen tasarının gerekçesinde ekonomik zorlukların toplumda dengeli bir biçimde paylaştırılabilmesi için, maliyet fiyatlarının birkaç misli derecesinde artan toprak ürünlerinden vergi alınmasını gerekli kıldığı belirtilmişti. Vergi, ürünlerin olgunlaşması döneminde sahibinden alınacaktı. Ancak kimi usulsüzlüklerin, yolsuzlukların önü alınamamıştı. Bu yüzden savaş sona erer ermez 23 Ocak 1946 da bu uygulamaya son verilmiş, yasa yürürlükten kaldırılmıştır. Türkiye de yaşanan ekonomik sıkıntılar sonucunda 1940 ve 1945 yıllarında nüfus artışında azalma gö rüldü. 2. beş yıllık sanayi planı uygulanamadı. Savaş bittiğinde Türkiye ekonomisi 1934 te bulunduğu gelişme düzeyinin altına düştü. 69

28 Grafik 02.01: II. Dünya Savaşı Sırasında Türkiye Ekonomisi Bu dönemde 1942 yılı hariç millî gelirde sanayi ve tarımsal üretim sürekli olarak düşüş gösterdi. Yıllık sanayi üretimi döneminde ortalama % 5.6, tarımsal gelir %7.2 millî gelir ise %6.3 geriledi. Devlet sanayisindeki daralma, özel sanayiye göre daha az olmuştur. Bu dönemde savaş şartlarına rağmen devlet harcamalarının bir kısmı eğitim ve kültüre ayrıldı. Örneğin döneminde eğitime ayrılan yatırımlar cumhuriyetin ilanından, savaşın çıktığı yıla kadar yapılmış olan toplam yatırımdan daha fazla oldu. Bir yandan ilkokul yapımına hız verirken diğer taraftan 1940 ta çıkarılan bir kanunla köylülerin kendi yörelerinde ve pratik bilgilerle eğitilmesini öngören köy enstitüleri kuruldu. Böylece mesleki ve teknik okul sayısı savaş boyunca üç katına, bu okullardaki öğrenci sayısı ise aynı dönemde dört katından fazlaya çıktı. Basın yayın organlarıyla beraber okuryazar oranının artması, dünyadaki siyasi, edebî ve sanatsal gelişmelerin yakından takip edilmesine ortam hazırladı. Savaş yıllarında insanların siyasi gelişmeleri takip etme isteğinden dolayı, radyo sevilip yaygınlaştı. Ankara Radyosunun yanı sıra, İstanbul Radyosu deneme yayınlarından sonra 1943 te sürekli yayına geçti. 70

29 NELER ÖĞRENDİK? ÇAĞDAŞ TÜRK VE DÜNYA TARİHİ 1 I. Dünya Savaşı sonunda yapılan antlaşma ve düzenlemelerin II. Dünya Savaşı na etkilerini, Savaş öncesinde Almanya, İtalya ve Japonya nın yayılmacı bir politika takip etmelerini, Milletler Cemiyetinin gelişmeler karşısında yetersiz kalmasını, Mihver ve müttefik devletler grubunun ortaya çıkışını, Almanya da Hitler in iktidara geliş sürecini, Versay Antlaşması nın yaptırımlarından kurtulma aşamalarını, Avusturya yı ilhak etmesini, Almanya nın Polonya yı işgal etmesiyle II. Dünya Savaşı nın başlamasını, Almanya nın kısa sürede Avrupa nın büyük bir bölümünü ele geçirmesini ve Fransa yı işgal etmesini, Hitler in yoğun hava saldırılarına rağmen İngiltere yi yenememesi üzerine SSCB topraklarını işgal etmek istemesini, Sovyetlerin, Alman ilerleyişini durdurmalarını ve bunun II. Dünya Savaşı ndaki yerini, II. Dünya Savaşı nda Kuzey Afrika daki gelişmeleri, ABD nin savaş sırasında takip ettiği politikayı, ABD nin II. Dünya Savaşı na girmesinin nedenlerini, Pasifik üzerinde Japon ABD savaşlarını, II. Dünya Savaşı nın sona ermesini, II. Dünya Savaşı nın dünya üzerindeki siyasi, ekonomik ve toplumsal sonuçlarını, II. Dünya Savaşı yıllarında Türkiye nin takip ettiği dış politikanın özelliklerini, Mihver ve müttefik devletlerin Türkiye yi kendi yanlarında savaşa sokmak istemelerini, II. Dünya Savaşı nın Türkiye de meydana getirdiği ekonomik, toplumsal ve kültürel sonuçlarını öğrendik. 71

30 1. ETKİNLİK Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kelimelerle tamamlayınız. 1. II. Dünya Savaşı öncesinde Almanya, İtalya ve Japonya arasında.....mihveri kuruldu. 2. Ham madde kaynakları bakımından dışarıya bağımlı olan İtalya, ekonomisini güçlendirmek ve ham madde kaynakları bulmak için 1934 yılında doğal zenginliklere sahip olan ı işgal etmeye başladı. 3. Almanya 1933 yılında. Konferansı ve. Cemiyeti nden çekildi. 4. Almanya nın 1 Eylül 1939 da ya saldırması üzerine.. ve 3 Eylülde Almanya ya savaş açtı. 5. Almanya 22 Haziran 1941 de SSCB ye saldırarak, Harekâtı nı başlattı. Ancak olumsuz.. şartlarından dolayı başarılı olamadı. 6. Japonların.. a saldırısı üzerine ABD, II. Dünya Savaşı na girdi. 7. Japonya 6 Ağustos 1945 te ya, 9 Ağustos 1945 te ye atılan atom bombaları sonucunda barış istedi. 8. II. Dünya Savaşı nın sonlarına doğru gelecekteki barışın esaslarını belirlemek amacıyla ABD, İngiltere ve Rusya..Konferansı nı düzenlediler. 9. Mihver ve müttefik devletler II. Dünya Savaşı nda Türkiye yi.. konumundan dolayı kendi yanlarında savaşa sokmak istediler. 10. Türkiye de 18 Ocak 1940 ta çıkarılan..kanunu, hükümete ekonomik hayatı düzenleyici çok geniş imkânlar sağladı. 11. Türkiye II. Dünya Savaşı na girmemesine rağmen, savaşın ağır şartlarını yaşadı. 12. Türkiye II. Dünya Savaşı na girme ihtimaline karşı. ve olmak üzere iki olağanüstü vergi uygulamasına başvurdu beş yıllık sanayi planı,. nedeniyle uygulanamadı. 14. II. Dünya Savaşı sırasında Türkiye dengeli ve.. bir dış politika izledi. 15. I. Dünya Savaşı ndan sonra kurulan Milletler Cemiyeti, II. Dünya Savaşı ndan sonra yetkilerini Birleşmiş Milletler Teşkilatına devretti. 72

31 2. ETKİNLİK ÇAĞDAŞ TÜRK VE DÜNYA TARİHİ 1 Aşağıdaki ifadelerin doğru olanının başına (D), yanlış olanının başına (Y) harfini yazınız. 1. ( ) Japonya II. Dünya Savaşı na Müttefik Devletler yanında katılmıştır. 2. ( )II. Dünya Savaşı nın çıkmasında Almanya ve İtalya nın yayılmacı politikaları etkili olmuştur. 3. ( ) II. Dünya Savaşı Almanya nın Avusturya yı ilhak etmesiyle başladı. 4. ( ) II. Dünya Savaşı yıllarında Pasifik Savaşları Almanya ile ABD arasında geçti. 5. ( ) Almanlar, Fransa dan sonra İngiltere yi de işgal ettiler. 6. ( )Almanya, Mihver Devletler arasında II. Dünya Savaşı ndan en son çekilen devlettir. 7. ( )Japonya II. Dünya Savaşı ndan yenik çıkınca toprakları ABD orduları tarafından işgal edildi. 8. ( ) Müttefik Devletler Almanya ya karşı Normandiya Çıkartması nı yapmışlardır. 9. ( ) II. Dünya Savaşı ndan ilk çekilen devlet Japonya dır. 10. ( ) Türkiye, Mihver ve Müttefik Devletler arasındaki çıkar çatışmalarından yararlanarak denge politikası takip etti. 11. ( ) Almanya, Türkiye nin İngiltere ile yakınlaşmasını önlemek amacıyla 1941 yılında Türkiye ile saldırmazlık antlaşması imzaladı. 12. ( ) Türkiye II. Dünya Savaşı yıllarında ülke gelirlerinin önemli bir bölümünü eğitim ve sanayi alanında kullandı. 13. ( ) yılları arasında Türkiye nin ihracatı, ithalatını geçti. 14. ( ) II. Dünya Savaşı sonunda Almanya toprakları ABD, İngiltere, Fransa ve SSCB arasında dört işgal bölgesine ayrıldı. 15. ( ) Türkiye de 1942 yılında çıkarılan varlık vergisinin amacı savaş sırasında elde edilen haksız kazançların önüne geçmekti. 73

32 ÜNİTE DEĞERLENDİRME SORULARI Aşağıda verilen çoktan seçmeli soruları cevaplayınız. 1. Almanya aşağıdaki devletlerden hangisinin topraklarını II.Dünya Savaşı ndan önce işgal etmiştir? A. Fransa B. Çekoslovakya C. Polonya D. Hollanda 2. II. Dünya Savaşı nın başlamasına yol açan gelişme aşağıdakilerden hangisidir? A. Almanya nın Polonya yı işgal etmesi B. Japonya nın Pearl Harlbour daki Amerikan üssüne saldırması C. Alman uçaklarının Londra yı bombalaması D. Yalta Konferansı nın toplanması 3. Almanya II. Dünya Savaşı sırasında Barbarossa Harekâtı nı aşağıdaki devletlerden hangisine karşı başlatmıştır? A. Fransa B. İngiltere C. SSCB D. ABD yılında yapılan Washington Deniz Silahsızlanması Konferansı aşağıdaki devletlerden hangisinin yayılmacı politikalarını önlemeye yöneliktir? A. Japonya B. Almanya C. SSCB D. İtalya yılında Asya, Asyalılarındır. diyerek Batılıların Çin le olan ilişkilerini kesmelerini isteyen devlet aşağıdakilerden hangisidir? A. Almanya B. Japonya C. Hindistan D. Endonezya 74

33 6. II. Dünya Savaşı öncesinde Roma İmparatorluğu nun yeniden kuruluşunu millî bir ülkü hâline getiren devlet aşağıdakilerden hangisidir? A. İtalya B. Almanya C. Yunanistan D. Avusturya 7. Aşağıdaki devletlerden hangisi mihver devletlerinden biri değildir? A. SSCB B. Almanya C. Japonya D. İtalya 8. Mihver ve müttefik devletlerin Türkiye yi kendi yanlarında savaşa sokmak istemelerinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir? A. Asker sayısının fazlalığı B. Nüfusunun kalabalık olması C. I. Dünya Savaşı ndaki deneyimi D. Sahip olduğu stratejik konum 9. Türkiye nin II. Dünya savaşı sırasında, I. Almanya ile saldırmazlık paktı imzalaması, II. İngiltere ve Fransa ile karşılıklı yardım antlaşması imzalaması III. Seferberlik ilan etmesi gelişmelerinden hangileri denge politikası izlediğine kanıt olarak gösterilebilir? A. Yalnız I B. I ve II C. II ve III D. I, II ve III 10. Türkiye II. Dünya Savaşı sırasında aşağıdaki konferanslardan hangisine katılmıştır? A. Yalta B. Potsdam C. Kahire D. Tahran 75

34 11. Aşağıdakilerden hangisi II. Dünya Savaşı nın siyasi sonuçlarından biridir? A. Faşizm ve Nazizm gibi akımların tasfiye edilmesi B. Tarım ve sanayi üretiminin önemli ölçüde azalması C. Milyonlarca sivilin hayatını kaybetmesi D. Birçok kentin tahrip olması 12. II. Dünya Savaşı aşağıdaki özelliklerinden hangisi ile I. Dünya Savaşı ndan ayrılır? A. Çok sayıda devletin katılması B. Savaşın bitmesinde ABD nin etkili olması C. Yayılmacı ve emperyalist devletler tarafından çıkarılması D. Atom bombası kullanılması 13. Türkiye de II. Dünya Savaşı yıllarında kabul edilen Millî Korunma Kanunu nun amaçları arasında aşağıdakilerden hangisi yoktur? A. Özel teşebbüsün faaliyetlerine son vermek B. Hükümetin ekonomik hayatı düzenlemesine imkân sağlamak C. Üretim ve tüketim ilişkilerini denetim altına almak D. Devletin dış ticareti kontrol etmesini sağlamak 14. Türkiye nin 1945 te Almanya ya savaş açmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir? A. NATO ya üye olmak B. Marshall yardımından yararlanmak C. Birleşmiş Milletler Teşkilatına üye olmak D. Sınırlarını genişletmek 15. Atom bombasına sahip olan ilk devlet ve kullanıldığı ilk ülke aşağıdakilerden hangisidir? A. ABD - Almanya B. SSCB - Japonya C. ABD - Japonya D. İngiltere - Almanya 16. Milletler Cemiyetinin faaliyetleri aşağıdakilerden hangisiyle sona ermiştir? A. NATO nun kurulması B. Potsdam Konferansı nın yapılması C. Birleşmiş Milletler Teşkilatının kurulması D. II. Dünya Savaşı nın çıkması 76

35 17. Yalta Konferansı na aşağıdaki devletlerden hangisi katılmamıştır? A. ABD B. SSCB C. İngiltere D. Almanya 18. Aşağıdakilerden hangisi II. Dünya Savaşı nın sonuçlarından biri değildir? A. SSCB nin Doğu ve Orta Avrupa da etkin hâle gelmesi B. Almanya nın ikiye ayrılması C. Birleşmiş Milletler Teşkilatı nın kurulması D. ABD nin dünyadaki politik gelişmelerden uzak durması 19. Aşağıdaki devletlerden hangisinin Birleşmiş Milletler Teşkilatında veto hakkı bulunmamaktadır? A. Çin B. Almanya C. Fransa D. İngiltere yılında yapılan Kahire Konferansı na aşağıdaki liderlerden hangisi katılmamıştır? A. Stalin B. İnönü C. Roosevelt D. Churchill 77