Osmanlıda İskan ve Göç ABUZER BADEM--VİZE

Transkript

1 Osmanlıda İskan ve Göç ABUZER BADEM--VİZE

2 1.ÜNİTE iskânin TANIMI, ÇEfiiTLERi VE iskâna TABi TUTULAN ZÜMRELER iskânın Tanımı ve Kapsamı Kelime manası olarak yerleştirme demektir. Genel olarak; yerleşik veya konargöçer grupları kendilerinin veya devletin isteği doğrultusunda belli bir yöreyi Türkleştirmek, islamlaştırmak, şenlendirmek veya güvenliği sağlamak gibi nedenlerle, başka bir bölgeye yerleştirme faaliyetine verilen isimdir. Türkmen nüfusunun hızla Anadolu ya sevk ve iskânı sonucu daha 1085 yılında Avrupalılar Anadolu ya Turquie adını verdiler. Bu durumun ortaya çıkmasında kuşkusuz Malazgirt Savaşı sonrası Türklerin Anadolu ya göç etmesi etkili olmuştur. Bu göç dalgasında Oğuz boylarına mensup, Kayı, Bayat, Karaevli, Yazır, Döğer, Dodurga, Avşar, Kızık, Beğdilli, Karkın, Bayındır, Peçenek, Çavuldur, Çepni, Salur, Eymür, Alayundlu, Yüreğir, iğdir, Büğdüz, Yıva ve Kınık teşekkülleri Anadolu ya akın akın gelip yerleşmişlerdi. Bununla birlikte güçlü aşiretler parçalara ayrılarak birbirinden uzak yerlere iskân edilirdi. Osmanlıların bulunduğu stratejik konum ve Anadolu daki diğer Türk beylikleri ile çatışmaya girmeden gaza hareketi içinde bulunmaları bu bölgeye gelmekte olan Türk gruplarının kendilerine iltihak etmesine neden oluyordu. iskân Meselesini Doğuran Sebepler a. Belli bölgelerin Türkleşmesi ve islamlaşması nedeniyle yapılan iskânlar Fetihlerle beraber bazı yerlerin alınması ile birlikte bu yerlerin elde tutulması için yapılan iskânlardır. Rumeli deki iskânlara ilişkin ilk kayıt 1357 de Karesi topraklarında ikamet etmekteyken Gelibolu ya oradan da Hayrabolu ya gelip yerleşen konar-göçer zümre ile ilgilidir. I. Murad zamanında Saruhan Yörükleri Serez e, Çelebi Mehmed döneminde iskilip teki Tatarlar Filibe yöresine, yine Fatih Sultan Mehmed in sadrazamı Gedik Ahmed Paşa nın Kastamonu ve Sinop u fethinden dönerken isfendiyaroğlu ismail Bey i bütün cemaatiyle Filibe ye yerleştirmesi aslında iskân işinin bir anda değil, ihtiyaca göre tedrici bir şekilde yapıldığını gösterir. Fethedilen yerleri gazilere temlik yoluyla vermişler ve o alanlara uç beyleri göndermişlerdir. I. Murad Gümülcine, Serez, Manastır, Hurpeşte havalisini Gazi Evrenos Bey e; Yıldırım Bayezid, Plevne ve Niğbolu havalisini Mihaloğullarına tevdi ederek buraların imar ve iskân açısından gelişmesini sağlamasının yanı sıra ta uçlarda tampon bölge oluşturdukları bilinmektedir. Fethedilen yerlere ilk olarak camiler kurulur, muhacirler bu alana iskân edilirlerdi. Böylece cami iskânın çekirdeğini oluştururdu. Halk cami etrafından (merkezden) çevreye doğru bir gelişme içindeydi. Türk dervişleri de önemli roller üstleniyordu. Kendi maiyeti ile bu diyarlara gelen dervişler, önce zaviye kuruyorlar ardından da onun etrafında yavaş yavaş yerleşim birimleri oluşturuyorlardı. Osmanlı Devleti, bu bölgelerde vakışar tesis ederek, iskânı daha sistematik hale getirmiştir.

3 Bununla birlikte Anadolu dan yeni fethedilen alanlara yapılan iskânda teşvik edici olması açısından belli vergilerden muhacir halk muaf tutulmuştur. b. Aralarında veya yerleşik gruplarla anlaşmazlık olan cemaat ve aşiretlerin iskânları Balis sancağına tabi Arap Ka ini ve Domanha Yörüklerinin dağılarak yaşadıklarından çevreye zarar verdikleri tespit edilince, boş ve harabe yerlere iskânları uygun görülmüştür. XVII. yüzyılda devlet idaresinin zafiyet göstermesi sonucu, konar-göçerlerin şekavete başlamaları, onların yerleştirilmelerini zorunlu kılıyordu. c. Potansiyel ayaklanma nedenlerini ortadan kaldırmak için yapılan iskânlar Osmanlı Devleti nin güvenliğini tehdit edebilecek kesimleri tâbi tuttuğu iskân hareketidir. ilk dönemlerde Karamanoğullarına tâbi olan gruplar değişik bölgelere iskân edilerek muhtemel isyan ve başkaldırı hareketleri başlamadan önlenmek istenmiştir. Yine I. Murad ın Rumeli de fetihlere başlamadan önce Saruhan Yörüklerini Serez taraşarına iskâna tabi tutması da potansiyel isyan riskini en aza indirmek içindi. Gösterilen yere gitmekte direnenler için ise genellikle sürgün yeri Rakka ve Kıbrıs tı. Mesela, Bozok sancağına iskânı emredilen Mamalu Türkmenlerinden Kırık, Nefesli, Güller, fiarklı, Kafirkıranlı, Peçeli ve Turgutlu cemaatleri şekavetlerinden ötürü Rakka ya, Kılıçlu, Doğanlı ve Alcı cemaatleri ise Kıbrıs a sürgün edilmişti. d. Bataklık, ormanlık gibi alanların tarıma, harap ve boş yerlerin imara açılması amacıyla yapılan iskânlar Türkmen ve Yörükler Osmanlı toprakları içinde kara nakliyatını tekelinde bulunduruyorlardı. Savaşta sevkiyat barışta ise ülkenin et, süt gibi ihtiyacını karşılayan bu zümrelerin yaptığı faaliyetler de vazgeçilmezdi. Osmanlı Devleti nin bu çabalarının temel gayesi ülke içindeki toprakların boş ve harap olmasını önleme isteğiydi. Devlet içinde sosyal yapı ikiye ayrılmıştı: idareciler ve sivil halk. Osmanlı Devleti asıl olarak kimden ne kadar ve nasıl vergi alacağını bu sayımlar sonucu belirlemekteydi. Kıbrıs ta geniş alanların boş kalması devletin bu bölgenin iskânı için özel önlem almasını gerektirmiştir. Anadolu, Karaman, Rum ve Dulkadirli kadılarına gönderilen 1572 tarihli hükümde Kıbrıs a yapılacak sürgünün büyüklüğü ve yöntemi belirlenmekteydi. Bu yöntemle sadece Teke bölgesinden toplam 5720 hanenin adada iskân edilmesi hükme bağlanmıştı. e. Yeni oluşturulan yerleşim birimlerine mamur olması maksadıyla yapı lan iskânlar f. Suç işleyenleri cezalandırmak maksadıyla yapılan iskânlar g. Ülkenin çeşitli yerlerinde insanların, kervanların, madenlerin vs. güvenliğini sağlamak amacıyla yapılan iskânlar sürgün yeri olarak Kıbrıs kullanılırdı. g. Ülkenin çeşitli yerlerinde insanların, kervanların, madenlerin vs. güvenliğ ini sağlamak amacıyla yapılan iskânlar Ülkenin ücra noktalarında kalmış alanlara yapılan yerleştirme faaliyetleri genel olarak derbent teşkilatı olarak bilinmektedir. Bir kolluk kuvveti gibi bulundukları yerde, asayiş ve emniyeti sağlayıp yolları tamir ve muhafaza etmek, ıssız yerleri şenlendirmek derbent teşkilatının göreviydi. Mesela stratejik açıdan önemli olan Madik Boğazı nın her iki yakasına ellişer aile yerleştirilmiş ve kendileri vergiden muaf tutulmuşlardır. Yine madenlerde de konar-göçer Yörükler iskân edilirdi. Mesela Kocacık Yörükleri Rudnik madeni hizmetine, Tekirdağ Yörükleri Bosna madeni hizmetine tayin olunarak bu alanlara iskân edilmişlerdir. h. Bazı gruplara bir takım görevler verilmesi ile yapılan iskânlar

4 i. Toprakların kaybedilmesi ile birlikte ülke içine yapılan iskânlar iskân Çeşitleri Dışa Dönük iskân Hareketleri Fethedilen yerlere ülke içinden yapılan iskân faaliyetidir. Özellikle kuruluş döneminde yapılan iskânlar dışa dönüktür. iki yönlü ve bazen de birbirine zıt bölgelerden yapılan bu nakiller sayesinde, değişik menşelerden gelen halkın birbirleriyle kaynaşması ve merkezî idarenin kuvvetlenmesi gayesi güdüldü. Fatih Sultan Mehmed 1463 de Bosna ya girince burada bulunan ve devamlı olarak ezilmekte olan Bogomiller zümresi toptan Müslüman olmuştu. Arnavutlar, daha önce oralara gelmiş fiamani veya Hıristiyanlaşmış Türkler ve hatta Sırplar ve Macarlar bu mükemmel idare karşısında derhal Müslümanlığı tercih ediyorlardı.imparatorluğun dinamizmini kaybetmesi ve toprakların elden çıkması ile içe dönük iskân hareketleri başlayacaktır. içe Dönük iskân Hareketleri iç iskânı gerektiren sebepler dört başlık altında toplanabilir: Uzun savaşlar sebebiyle meydana gelen iktisadi buhranlar (vergilerin arttırılması, yeni verginin ihdası). Çeşitli iç karışıkların (isyanlar, eşkıyalık) ortaya çıkardığı durum. Devlete yeni gelir kaynakları elde etmek gayesi ile harap ve boş alanların ziraata açılması meselesi. Yapılan savaşlar sebebiyle özellikle hudut bölgelerinden içe doğru olan insan akını (muhaceret). Osmanlı Devleti nin XVI. asrın sonlarında uzun savaşlara girmesi ve umumiyetle başarısız olması üzerine halktan almak zorunda kaldığı imdat-ı seferiye vergisi halkın da durumunun kötü olmasıyla iç hareketlenmeye neden olmuştur yılları arasında aralıklı devam eden ve imparatorluğun büyük bir enerji kaybına sebep olan Celali isyanları da halkın göç hareketlerinde bulunmasında önemli bir etken olmuştur izmir isyanı, Kıbrıs isyanı ile Mısır, Akka ve Mora daki isyanlar neticesinde de göç hareketleri yaşanmıştır. Yine 1723 iran savaşları neticesinde ülke içine göçler yaşanmıştır yılları arasında Türk askerinin terk ettiği sahalardan yaklaşık aile göç etmiştir. Özellikle Rus savaşından sonra yaşanan süreçte birçok göçmen Osmanlı ya sığınmıştı.19. yüzyılın ikinci yarısında, Balkanlarda Müslüman nüfusun hızlı bir biçimde arttığı görülmektedir lardan itibaren Rusya nın menfi tutumu sonrasında Kırım ve Kafkaslardan gelen nüfus %35 olan Müslüman nüfusunu %43 e kadar yükseltmiştir. I. Dünya Savaşı na kadar Kırım, Kafkaslar ve Balkanlardan henüz Türk askerinin hâkimiyeti altındaki topraklara yaklaşık beş milyon kişi göç etmiştir. iskâna Tabi Tutulan Zümreler Türkmenler Oğuzlara Müslüman devletlerin Türk e benzeyen anlamında Türkmen dedikleridir. Bazı tarihçilere göre Türkmen kelimesi oğuz Türklerinin Bozok Boy Birliğinin sembolü olan yay (keman) ile Üçok Boy Birliğinin sembolü olan ok (tir) kelimelerinden tir+keman=türkeman, Türkmen şeklinde değişerek meydana gelmiştir. Fuad Köprülü nün başını çektiği ve bu konuda yaygın olan kanaate göre; Maveraünnehir Müslümanlarınca Müslüman olan Oğuzlara, Müslüman olmayan Oğuzlardan ayırmak için Türkmen adı verilmiştir. Türkmen adı X. Yüzyılda Oğuzlardan bir topluluğun adı olarak geçmekteydi. Daha sonra Karluk ve Halaçların bu birlikten ayrılmasıyla Türkmen ismi sadece Oğuzlarla özdeşleşmişti.

5 Anadolu Selçuklu ve Osmanlı Devleti nin ilk zamanlarında bu durum biraz daha değişme göstermiştir. Zira artık Anadolu da Türkmenlerden yerleşik hayata geçenler için Türk denilmeye başlanmıştır. Türkmen ismi ise yalnızca konar-göçer olanlar için kullanılan bir tabir haline gelmiştir. Anadolu ya önemli bir Türkmen göçü de Moğol istilasını müteakip gerçekleşmiştir. fiah ismail in ecdadı (Safiyyüddin Erdebili) aslen Sünni bir tarikata mensup iken dedesi fieyh Cüneyd ve babası Haydar döneminde fiiiliğe dönmüşlerdir. fiah ismail liderliğinde iran-safevi Devleti kurulduğunda, devletin en büyük dayanağı Anadolu daki Türkmenler olmuştu. Türkmenlerin genel olarak Rakka, Hama ve Humus bölgelerine yerleştirildikleri, ancak bu grupların bir müddet sonra yerlerini terk ettikleri görülmüştür. Yörükler Yörük, kelimesi yürümek fiilinden gelip o dönemde hala yerleşmeyip konargöçer hayatlarını devam ettiren Türkmenler için kullanılan bir kelimedir. Âşıkpaşazade onlar için göçer halkı, göçer il ; Oruç Bey ise göçküncü Yörükler, göçer Yörükler demiştir. Osmanlı kaynaklarında Türkmen kelimesi ise Akkoyunlu, Karakoyunlu, Safevi ve Anadolu beyliklerinin halkları için kullanılmıştır. Yaygın olarak kabul edilen görüşe göre Osmanlı Batı Anadolu ve Güney Batı Anadolu daki oymaklar için Yörük, Kızılırmak ın doğusundaki oymaklar için ise Türkmen tabirini kullanmıştır. Yörüklerin iskânının, Osmanlı Devleti nin kuruluşundan önceki dönemlerde başladığı görülecektir. Konar-göçerlerin iskânı köylülerden farklı olarak daha kolay bir biçimde yapılıyordu. Bu zümrelerin nakilleri vergi tahsili bakımından sorun çıkarmadığı gibi bu zümrelerden Balkanlarda askeri hizmetler, derbentler, madenler ve çeltik alanlarında kullanılmak üzere yerleştirilmeleri devlet açısından önemli bir iş gücü teminini sağlamaktaydı.devlet ülke içinde yerlerinde oturmayıp, şekavet halinde olan içil Sancağı Yörüklerini Kıbrıs a sürmekle tehdit etmiştir. Hallerine devam etmeleri üzerine ise devlet zoruyla Kıbrıs a iskân edilmişlerdir. Yörükler ocak ismi verilerek organize edilmiştir. XVI. yüzyıla ait Yörük tahrir defterleri Rumeli deki Yörük teşkilatındaki bozulmaları gözler önüne sermektedir. Tekrar disiplin altına sokulmaları için 1691 senesinde Evlad-ı Fatihan adı altında ve Rumeli nin sağ, sol ve orta kolunda olmak üzere yeniden yazıldılar. Aşiret ve Cemaatler Aşiret kelimesi, Kamus-ı Türkî de bir asıldan mensup olup birlikte yaşayan ve birlikte konup göçen bedeviler halkı, oymak, kabile, Arap, Kürt, Türkmen aşiretleri olarak açıklanmıştır. Genel olarak sıralama boy (kabile, taife), aşiret, cemaat, oymak, mahalle, oba ve aile idi. Köprülüzâde Fazıl Mustafa Paşa nın sadrazamlık döneminde iskân edilecek kişiler ve yerler tespit edilip yılları arasında aşiretler ve cemaatler iskân edilmeye çalışılmıştır. iskân edilen cemaatler genelde yerleştikleri alanlara mensup olduğu cemaatin ismini veriyordu. Mesela, Bozok sancağında bulunan altı yüz köyden iki yüzünün adları mensup olduğu cemaatin ismini almıştır. 2.ÜNİTE XIV-XVIII. YÜZYILLARDA OSMANLI DEVLETi NiN iskân SiYASETi Malazgirt Zaferi nden XIII. yüzyıla kadar geçen süre içerisinde doğudan gelen Türkmen göçleri sayesinde Anadolu nun Türkleşme ve islamlaşma süreci tamamlanmıştır. Büyük Selçuklu Devleti nin yıkılışının ardından Maveraünnehir, iran ve Azerbaycan bölgesinde yaşayan yerleşik ve yarı-göçebe Türkmen nüfusunun, Moğol baskısı karşısında devamlı olarak Anadolu ya göç ettikleri bilinen bir gerçektir. yerleşik halkın tarım arazilerini tahrip etmesi önleniyor hem de

6 özellikle batıdaki Bizans sınırında bir güvenlik kuşağı oluşturuluyordu. Kuruluşu tar.oğuzların Kayı boyuna mensup bu Türkmenler Söğüt ü kışlak, Domaniç havalisini de yaylak olarak kullanmaya başlamışlardı. Moğol baskısı sonucunda Maveraünnehir, iran ve Azerbaycan dan Doğu ve Orta Anadolu ya gelerek yerleşen Türkmenler, Kösedağ Savaşı ndan sonra bu bölgelerin yine Moğollar tarafından işgal edilmesi üzerine Batı ve Kuzeybatı Anadolu ya doğru göç etmeye başlamışlar ve buralarda Türkmen Beyliklerini kurmuşlardır. Bu şekilde kurulmuş olan Germiyanoğulları, Aydınoğulları, Menteşeoğulları, Saruhanoğulları ve Karesioğulları Batı Anadolu da; Çobanoğulları ise Kuzeybatı Anadolu da Bizans imparatorluğu na karşı gazâ politikasını uyguluyorlardı.çobanoğulları Beyliği nin XIII. yüzyılın sonlarında Bizans imparatorluğu ile barış yaparak, gazâyı terk etmeleri üzerine bu görevi Osmanlılar devralmıştır. XIV-XVI. YÜZYILLARDA OSMANLI DEVLETi NiN UYGULADI I iskân METOTLARI Devletin kuruluş ve yükseliş dönemlerinde Hıristiyan devletlerden ele geçirilen bölgelere bir vatan telakkisi ile Türk ve Müslüman ahalinin yerleştirilmesi, dışa dönük bir iskân siyaseti uyguladığını göstermektedir. Buna karşılık XVI. yüzyılın sonlarından itibaren devletin uzun yıllar savaştığı dönemlerde Anadolu da ortaya çıkan Celalî isyanları nın etkisiyle halkın kırsal kesimden kaçarak, daha güvenli olan şehirlere göç etmeleri sonucu harap olan mahallere aşiretlerin yerleştirilmesi bir iç iskân uygulamasıdır. Kolonizatör Türk Dervişleri Vasıtası ile Yapılan iskân Rumeli nin fetih ve Türkleşmesinde uygulanan iskân yöntemlerinden birisi, orduyla birlikte hareket eden çoğunluğu Yesevi tarikatına mensup Türkmen dervişlerinin stratejik yerlerde zâviyeler ve tekkeler inşa etmeleri yoluyla olmuştur.osmanlı tarihlerinde Gaziyân-ı Rum, Abdalân-ı Rum, Ahiyân-ı Rum, Alp-eren olarak isimlendirilen bu dervişlere araştırmacılar Kolonizatör Türk Dervişleri adını vermişlerdi. Sarı Saltuk, Kızıl Deli gibi dervişler Rumeli nin iskânında önemli hizmetlerde bulunmuşlardır. Anadolu dan Rumeli ye Yerleşmek için Gelen Türkmenlere Timârlar Verilmek Suretiyle Yapılan iskân Rumeli nin iskânında takip edilen diğer bir metot fethedilen bölgelere aileleri ve akrabalarıyla Anadolu dan gidip, yerleşecek olan Türkmenlere devletin timârlar tahsis ederek, bölgenin iskânını teşvik etmesidir. Orta Anadolu da ve Saruhan, Aydın, Menteşe gibi beylikler arazisinde yaşayan pek çok Türkmen Osmanlı hâkimiyetine geçerek, Rumeli de timâr elde etmişlerdir. Vakışar ve Temlikler Vasıtası ile Yapılan iskân Osmanlı Devleti nde diğer bir iskân metodu vakışar ve temlikler yoluyla yapılmıştır. Fethedilen yeni bölgelerin imar ve iskânını gerçekleştirmek için bizzat kendisinden faydalanılan vakışar olarak külliye, câmi, mescid, imaret, medrese, köprü vs. hayır eserleri meydana getirmek, Osmanlı Devleti nin kuruluşundan beri uyguladığı fetih metotlarından birisiydi. Bu şekilde vakışar yoluyla sosyal imkânları oluşturulmuş bir bölge çevreden gelen halk tarafından iskân olunmaya başlanıyordu. Osmanlı padişahlarının Rumeli de oldukça geniş arazileri bölge fethinde önemli başarılar göstermiş komutanlara mülk olarak verdikleri görülmektedir. I. Bayezid Plevne ve Niğbolu havalisinde bir kısım boş araziyi Mihaloğlu Ali Bey e mülk olarak vermiştir. Aynı şekilde I. Murad Gümülcine,

7 Serez ve Manastır bölgesindeki oldukça geniş bir sahayı Evranos Bey e, Filibe taraşarında bir kısım köy ve araziyi de Lala fiahin Paşa ya mülk olarak vermiştir. Derbendler Vasıtası ile Yapılan iskân Önemli derbendler dört tarafı duvar ile çevrili küçük bir kale şeklinde olup, etrafında câmi, han, mektep ve dükkânlar bulunmaktaydı. Dolayısı ile küçük bir kasaba durumundaydılar. Bir yerin derbend olabilmesi için yolların kavşak noktasında bulunması ve eşkıya baskınlarına açık mahaller olması gerekirdi. Sürgün Metoduyla Yapılan iskân Birincisi herhangi bir suç işleyen kişi veya topluluğun bulunduğu yerden başka bir yere iskân edilerek, cezalandırılması amacıyla yapılan sürgündür.ikincisi ise yeni fethedilen bir bölgenin iskân edilmesi amacıyla yapılan sürgünlerdir. Yeni fethedilen bir bölgenin Türkleştirilmesi için veya herhangi bir yörenin emniyeti için iskânına gerek görüldüğü zaman devlet icap eden yerler kadılarına sürgün hükümleri gönderirdi. Osmanlılar Rumeli de elde ettikleri bölgelere sürgün usulüyle Türkmen iskânını gerçekleştirirken, büyük oranda Batı ve Orta Anadolu da yaşayan konar-göçer teşekküllerden faydalanmaktaydı. XIV-XVI. YÜZYILLARDA OSMANLI DEVLETi NiN YURUTTU Ü iskân FAALiYETLERi 1288 yılında Karaca Hisar Kalesi nin alınmasından sonra çoğunluğu Germiyan bölgesinden gelen Türkmenler kaleye iskân edilerek, onlara evler tahsis olunmuştur. Anadolu nun her tarafından gelen gaziler, Osmanlı hâkimiyetine giriyorlar ve onun komutası altında birleşiyorlardı.konargöçer Türkmen gruplarının Rumeli ye iskân edilmeleri, yukarıda belirtildiği gibi Gelibolu Yarımadası nın Orhan Gazi döneminde Osmanlı hâkimiyetine geçmesiyle birlikte başlamıştır. Ancak bununla ilgili ilk açık kayıt, I. Murad dönemine aittir. Fatih Sultan Mehmed zamanında Kastamonu ve Sinop un alınmasından sonra Candaroğlu ismail Bey bütün akrabaları ve cemaati ile birlikte Filibe ye iskân edilmiştir. Osmanlıların Rumeli ye iskân ettikleri Yörük teşekkülleri Naldöken, Tanrı Dağı, Selanik, Vize, Kocacık ve Ofçabolu Yörükleri olarak isimlendirilmiştir. Rumeli Yörükleri içerisinde sayıca en fazla olan Tanrı Dağı Yörüklerinin Rumeli deki Yörük taifeleri içerisinde en geniş sahaya yayılmış olanı Selanik Yörükleridir. Fatih Sultan Mehmed istanbul u fethettikten sonra ömrü boyunca şehrin imar ve iskânı için çalışmıştır. Padişahın amacı ülkedeki bütün din ve millet mensuplarını bünyesinde barındıran bir dünya başkenti oluşturmaktı.yerel idarecilere gönderilen emirlerle Anadolu ve Balkanlar dan iş sahibi ve zanaatkârların zorunlu bir şekilde istanbul a gönderilmeleri istenmiştir. Fatih Sultan Mehmed zamanında sürgün yoluyla iskân politikasının uygulandığı yerlerden birisi de Trabzon olmuştur. Trabzon alındıktan sonra Amasya, Samsun, Tokat, Çorum bölgelerinden Türk aileler şehre sürgün metoduyla iskân edilerek şehirde Türk ve Müslüman nüfusunun varlığı sağlanmıştır. Devlet bulundukları bölgelerde daha önce isyan etmiş veya isyan etme ihtimali bulunan Rumeli deki bazı Hıristiyan aile ve grupları ülkenin değişik yerlerine sürgüne göndermiştir. Nitekim bu amaçla XVI. yüzyılın ilk yarısında Macaristan dan 2000 kadar bir nüfus, Gelibolu ya sürgün edilmiştir. Balkanlar daki feodal beyler bir müddet sonra başka bölgelere nakledilerek, halk üzerindeki nüfuz ve baskıları ortadan kaldırılmıştır.

8 XVII-XVIII. YÜZYILLARDA OSMANLI DEVLETi NiN UYGULADI I iskân METOTLARI XVII. yüzyılın başlarından itibaren Anadolu nun çoğu bölgesinde görülen Celalî isyanları ve ekonomik sıkıntıların halk üzerindeki baskısı onların yurtlarını terk ederek, daha güvenli gördükleri kasaba ve şehirlere göç etmelerine sebep olmuştur. Devlet yukarıda belirtilen sebeplerden dolayı ahalisinin bölgeyi terk etmesiyle harap olan mahallere konar-göçer aşiretleri iskân etmeye çalışarak, içe dönük bir iskân siyaseti uygulamak durumunda kalmıştır. Konar-Göçerlerin Terk Edilmiş Harap ve Boş Alanlara Yerleştirilmeleri Suretiyle Yapılan iskân Osmanlı Devleti XVII. yüzyılda harap ve sahipsiz yerlere konar-göçer aşiretleri yerleştirerek, buraları ziraata açmak ve bu yolla devlet gelirlerini yükseltmek yönünde bir iskân politikası takip etmeye başlamıştır. a. Uzun savaşlar yüzünden meydana gelen ekonomik buhranlar. b. iç karışıklıklar ve isyanlar. c. Devlete yeni gelir kaynakları meydana getirebilmek için harap ve boş alanların ziraata açılması. XVII-XVIII. yüzyıllarda konar-göçerlerin terk edilmiş harap ve boş alanlara yerleştirilmeleri politikasını benimsemiştir. Böylece hem aşiretlerin eşkıyalık hareketleri büyük ölçüde engellenmiş olacak hem de boş ve harap yerler mamur hâle getirilerek, vergi gelirleri yükseltilmiş olacaktı. Yeni Yerleşim Yerleri Açmak ve Derbend, Hanların Tamiri Suretiyle Yapılan iskân Bu dönemde uygulanan iskân siyasetlerinden bir diğeri yeni yerleşim yerleri (mamureler) oluşturmak ve tamir edilen mevcut han ve derbendleri iskâna açmaktı.yeni yerleşim yerleri açarak yapılan iskâna en güzel örnek, Damat ibrahim Paşa nın câmi, medrese, imaret, han, mektep ve kadar dükkân inşa ettirdiği doğum yeri Muşkara Köyü nün zamanla Nevşehir adıyla bir kasaba hüviyetine dönüşmesidir. Rumeli ve Kırım da Toprak Kayıpları Sebebiyle Osmanlı Sınırlarına Göç Eden Muhacirlerin iskânı XVII. yüzyılın sonlarında Avusturya, Rusya, Venedik, ve Lehistan ile yaptığı savaşları kaybetmişti. Bu savaşların sonunda imzalanan Karlofça Antlaşması ile Osmanlı Devleti önemli toprak kayıplarına uğramıştı. Buralarda yaşayan Türk ve Müslüman ahali Osmanlı sınırlarına göç etmek mecburiyetinde kalmıştır. XVIII. yüzyılda Küçük Kaynarca Antlaşması ndan sonra Kırım ın Ruslar tarafından ele geçirilmesiyle XIX. yüzyılın başına kadar yüzbinlerce insan Anadolu ve Rumeli deki Osmanlı topraklarına göç etmek zorunda kalmıştır. XVII-XVIII. YÜZYILLARDA OSMANLI DEVLETi NiN YURUTTU Ü iskân FAALiYETLERi Kışlakları Urfa, Mardin ve Diyarbakır üçgeninde olan Bozulus Türkmenlerinin yaylakları Erzurum, Pasin, Kars yaylarıydı. Ramazanlı Türkmenleri iskenderun dan Alanya ya kadar bölgeyi kendilerine yurt tutmuşlardı. izzettinli Taifesi ise Kilis taraşarında yaşamaktaydı. Osmanlı Devleti nin XVII-XVIII. yüzyıllarda uyguladığı iskân siyaseti eşkıyalık hareketleri önlenemez bir boyut kaydeden konar-göçerlerin devlet eliyle iskânı teşebbüsüdür. Yerleşik halkın ekili arazilerini hayvanlarına çiğnetmek, ahalinin malına ve canına kastetmek gibi asayişsizliklerinin yanında bu gruplar büyük kitleler hâlinde harekete geçtikleri zaman onlarca köy ve kasabayı yağmalayabilmekteydiler. Aşiretlerin eşkıyalıklarını önlemek için sürgün yoluyla yapılan bu yerleştirmenin amaçlarını şu şekilde özetlemek mümkündür. a. Konar-göçer aşiretlerin eşkıyalık yapmalarının önüne geçmek.

9 b. Konar-göçer aşiretleri iskân ederek, onlardan daha fazla vergi almak. c. Harap olan alanlar ile boş arazileri ziraata açmak. d. Askerî alanda konar-göçerlerden daha fazla yararlanabilmek. e. Konar-göçerleri özellikle güney ve doğu bölgelerine yerleştirerek, tampon bölgeler oluşturmak. Ancak bu dönemdeki iskân siyaseti incelendiği zaman toplu bir iskân hareketinden ziyade bölgelere hitap eden, oraların ıslahını hedef alan bir politikanın takip edildiği görülmektedir. Devlet XIV-XVI. yüzyıllar boyunca dışa dönük bir iskân politikası belirleyerek, çoğunlukla Anadolu daki konar-göçer Türkmenleri Rumeli ye yerleştirmiştir. XVII-XVIII. yüzyıllarda Osmanlı Devleti uzun savaşlar ve bunların sebep olduğu ekonomik buhranlar ve iç karışıklıklarla uğraşmak zorunda kalmıştır. 3.ÜNİTE XIV-XVIII. YÜZYILLARDA OSMANLI DEVLETi NDE iskâna TÂBi TUTULAN GRUPLARIN HUKUKÎ VE EKONOMiK DURUMLARI, iskânda ORTAYA ÇIKAN PROBLEMLER Osmanlı toplumu iki ana gruptan meydana gelmekteydi. Bunlardan ilki askerlik hizmetini yapanlar ile devletten memur statüsünde bir görev alan herkesin oluşturduğu askerî sınıftı. Diğeri ise şehirliler, köylüler ve konar-göçerlerin oluşturduğu reaya denilen vergi mükellefi gruptu. Reayadan sayılan konar-göçerler hayat tarzları itibarı ile şehirli ve köylülerden ayrılırlardı. Dolayısı ile devletin onlara ait olarak belirlediği bir vergi ve hukuk nizamı bulunmaktaydı. Osmanlı Devleti nde Konar-Göçerlerin Hukukî Durumları Osmanlı Devleti nde konar-göçerler Yörük veya Türkmen olarak adlandırılırlardı. Kesin bir ayrım olmamakla beraber Kızılırmak yayının batısında yaşayan konar-göçerlere Yörük, doğusunda kalanlara ise Türkmen denilirdi. konar-göçerler, il veya ulus adıyla büyük gruplar hâlinde yaşıyorlardı.her boyun başında idarî işlerden sorumlu bir bey (boybeyi) bulunurdu. Aşiretlerde bu görevi aşiret beyi yürütürdü. Ancak bazı konar-göçerlerin yaylak ve kışlak yerleri değişik sancakların sınırları içinde olabilmekteydi. Bu durumda idarî olarak kışlak mahallinin bulunduğu sancağa bağlı olurlardı. Yani vergilerini timâr reayası olanlar timâr sahibine, zeamet reayası olanlar zaime, hâs reayası olanlar hâs sahibine, evkaf reayası olanlar vakıf görevlilerine öderlerdi. Konar-göçer teşekküllerin vergi gelirleri mukataaya verilerek tahsil edildiğinde başlarına devlet tarafından voyvoda adı verilen bir idareci tayin olunurdu. Bu voyvodalara Türkmen Voyvodası veya Türkmen Ağası denildiği de olurdu. Belli bir merkezi olmayan bu kadılar konar-göçer teşekküllerle birlikte hareket ederlerdi. Türkmanân-ı Yeni-il, Yörükân-ı Ankara, Türkmanân-ı Halep bu şekilde oluşturulmuş kazâ idarî bölgeleridir. Fatih Sultan Mehmed den önceki devirlerde Rumeli fetihlerinde kendilerine tahsis edilen çiftlikler karşılığında silahlı birer unsur olarak görev yapan Yörüklerin daha sonraki dönemlerde imar, muhafaza ve ordunun geri hizmetlerinde istihdam edildikleri anlaşılmaktadır. Kanuni Sultan Süleyman devrinden itibaren Yörüklerin devlet tarafından aşağıdaki işlerle görevlendirildikleri anlaşılmaktadır. a. Sahil bölgelerinde yaşayanlar gemi yapım malzemesi temini ve gemi yapımında, b. Yolların emniyeti ve tamiri, köprü yapımı ve tamiri, derbendçilik, suyolu yapımı ve tamirinde, c. Madenlerde, d. Seferler sırasında menzillere zahire indirmekte,

10 e. Seferler sırasında topların naklinde, f. Kale yapım ve onarımı faaliyetlerinde görevlendirilmişlerdir. II. Viyana Seferi nin ardından başlayan savaşlar sırasında Yörük teşkilatındaki bozulma daha belirgin bir hâle gelmiştir yılında Rumeli deki Yörük grupları Evlâd-ı Fâtihân adı altında yeniden teşkilatlandırılmıştır. Yapılan düzenlemeler ile Rumeli Yörükleri, Evlâd-ı Fâtihân adı altında eskiden olduğu gibi bulundukları bölgelerde çeribaşılarının idaresi altında birleştirilmiştir. Nitekim 1828 yılında Evlâd-ı Fâtihân gruplarına düzenli talim yapmaları sistemi uygulanmıştır. Nihayet Tanzimat Fermanı nın ardından 1845 yılında muafiyetleri ortadan kaldırılarak, askerlik ve vergi mükellefi hâline getirilmişlerdir. Osmanlı Devleti nde Konar-Göçerlerin Ekonomik Durumları ve Vergi Mükellefiyetleri Halep ve Yeni-il Türkmenleri koyunculukla şöhret bulmuşlardı. Türkmenler, koyunlarını büyük şehirlerin ve sefer zamanlarında ordunun ihtiyacını karşılamak için yetiştiriyorlardı.özellikle at ve deve yetiştiriciliği sayesinde sefer zamanlarında zahire ve mühimmat nakli için bu Türkmenlerden faydalanılmaktaydı.yirmi dörtten fazla koyunu olan konar-göçer hâne, bu rakamdan daha az koyunu olanlar ise bennak telakki olunurdu. ağnâm vergisi (koyun vergisi) öderlerdi. yaylak vergisi alınırdı.kışlak vergisi de öderlerdi. Bu durumda ürettikleri mahsulün öşrünün yanı sıra boyunduruk akçesi adı altında bir vergi daha öderlerdi. Konar-göçerler bu vergilerden başka evlendirdikleri kız veya dul kadınlarından arus vergisi, kaybolan hayvanın bulunması ve kaçan kölenin yakalanması sonucu sahibinden alınan yave akçesi ve bir kimsenin mal, mülk ve davarına zarar verenlerden alınan bad-i heva vergilerini de ödemek durumundaydılar. Osmanlı Devleti nde XIV-XVIII. Yüzyıllarda iskân için Yapılan Hukukî Düzenlemeler Yörüklerin Rumeli deki yerleşmeleri ve yayıldıkları alanları gösteren ilk kayıtlar yıllarına ait Dimetoka, Gümülcine, Ferecik, ipsala, Keşan, Yanbolu havalisine ait evkaf-emlak ve timâr defterinde yer almaktadır. Kanuni Sultan Süleyman döneminde her Yörük grubuna ait tahrîr defterleri düzenlenmiştir. en doyurucu bilgiler Kıbrıs Adası na yapılan sürgünlerle ilgilidir. Bu adaya yerleştirilecek ailelerle ilgili olan sürgün hükümleri Mühimme Defterleri nde kayıtlı olduğu gibi sürgüne gönderilecek aileler için kadılar tarafından hazırlanan defterler de bugün arşivlerimizde yer almaktadır. Bu örnekten hareket ederek, sürgün hükümlerinde genellikle; a. Yeni fethedilen memleketlere insanların kendi istekleriyle gitmelerini teşvik için bölgenin ikliminin güzelliği ve toprağın oldukça verimli olduğu belirtilirdi. b. Bölgedeki kalelerin tamir edilerek, içerisine asker yerleştirildiği yani dışarıdan gelecek saldırılara karşı güvenliğin sağlandığı açıkça yazılarak, bu hususta insanların endişesi önlenmeye çalışılırdı. c. Bölgeye gidecek olan göçmenlerin belirli bir süre vergilerden muaf tutulacakları beyan edilirdi. d. Sürgün için belirlenen yerleşim yerlerinde ailelerin hangi oranda sürgüne tâbi tutulacakları ifade edilirdi. e. Sürgüne gönderilecek kişilerin kırsal kesimde özellikle dağlık alanlarda yaşayan toprağı olmayan, toprağını terk ederek başka yerlere giden, aralarında uzun senelerden beri yaylak, tarla, bağ, bahçe anlaşmazlığı bulunan ve halkın huzurunu bozan kişi ve topluluklardan; şehir ve kasabalarda ise meslek sahipleri ve esnaf zümresinden seçilmesi istenilirdi.

11 Köprülü Fazıl Mustafa Paşa nın sadareti zamanında 1691 senesinde Anadolu ve Suriye topraklarında yaşayan konar-göçer teşekküllerin iskân edilmeleri kararlaştırılmıştır. Aynı tarihte Rumeli deki Yörükler de Evlâd-ı Fâtihân adıyla yeni bir teşkilat altında birleştirilmiş ve bunlardan askerî yönde faydalanılması yoluna gidilmiştir. Devlet Anadolu da yaşayan konar-göçerleri Hama, Humus Sancakları na ve Halep, Rakka Eyâletleri nde belirlenen bölgelere iskân ederek, harap ve boş arazileri şenlendirmenin yanı sıra güneyden bu bölgelere baskınlar yapan Arap aşiretlerinin eşkıyalıklarını da önlemeye çalışmıştır. Aşiretlerin iskân işinde yerleştirilecekleri yerler beylerbeyi ve sancakbeylerinin nezaretinde iskân kâtibi, iskân mübaşiri, iskânbaşı, iskân beyleri ve kethüdaları, yerine göre mimar iskân Edilen Konar-Göçerlerin Yerlerini Terk Etmeleri ve Bunun Sonucunda Devletin Aldığı Tedbirler Devlet sürgün yazıldıktan sonra kaçanları kefillerine havale etmekte ve onlar tarafından bulunmasını istemekteydi. Bulamadıkları takdirde kefiller ya kendileri gidecek ya da bedel ödeyeceklerdi. XVII-XVIII. yüzyıllarda Hama, Humus ve Rakka taraşarına gerçekleştirilen iskânlarda istenilen başarı elde edilememiştir. Çünkü bu bölgelere yerleştirilen konar- göçer aşiretlerin büyük bir kısmı kaçarak, tekrar Anadolu ya dönmüşlerdir. Konar-göçerler yerleştirildikleri yerlerde yine hayvancılıkla meşgul olmakla beraber buğday, arpa gibi kuru ziraat ürünlerinin ekimini gerçekleştirmekteydiler. çiftçilik yaparak hayatlarını sürdürmeleri bir müddetten sonra onlara zor geliyor ve eski hayatlarını özlüyorlardı. Konar-göçerlerin iskân mahallini terk etmelerinin ikinci sebebi yerleştikleri bölgenin iklimi, doğası ve toprakların verimsiz çöl arazilerinden oluşmasından kaynaklanmaktaydı.konargöçerlerin Rakka dan Anadolu ya geçecekleri geçit yolları üzerindeki derbendler tamir edilerek, içerisine asker yerleştirildi. bölgeyi teftiş için bir heyet gönderilmiştir. Bu heyetin oymakların çoğunun susuz yerlere yerleştirildikleri hususundaki raporu üzerine konar-göçer aşiretlerin Rakka ya iskânından vazgeçilmiştir. Görüldüğü üzere XVII-XVIII. yüzyılda gerçekleştirilmeye çalışılan bu iskân hareketi başarısızlıkla sonuçlanmıştır. 4.ÜNİTE iskânda GÖREVLi MEMURLAR VE iskânin TESiRLERi iskân Dairesinin Kurulmasının Ana Sebepleri, Nizamları ve Konar-Göçerler Osmanlı Devleti, ülke içerisindeki düzeni sağlamak ve konar-göçerlerden faydalanmak gayesiyle XVII. Yüzyılın ikinci yarısından itibaren iskân çalışmalarına başladı.konar-göçerlerin yerleşik hayata geçirilmek istenmesinin ana sebepleri arasında hayat tarzları dolayısıyla yerleşik ahaliye verdikleri zararı önlemek gelmekteydi. Bu durum, ekili toprakların çiğnenmesi, tahrip edilmesi ve hayvanların gasbedilmesine kadar varmaktaydı. Hatta adam kaçırma, yaralama ve öldürme hadiselerine bile tesadüf edilebiliyordu. Büyük kütleler halinde hareket ettiklerinden dolayı birçok köy ve kasabayı tahrip edebilmekteydiler. Konar-göçerlerin iskân edilmelerinin bir diğer nedeni de devlet tarafından kontrol edilmesi zor olan guruplara, özellikle Suriye deki Arap bedevilere karşı bir emniyet unsuru olarak set vazifesi görmelerini sağlamak içindir. iskân ile ilgili olarak düzenlenen bu kanun hükmündeki kararlar vilayetlerin coğrafî şartlarına göre bazı değişiklikler olsa bile esas bakımından aynıdır. iskân ile ilgili kararlar ve nizamları kısaca şu şekilde belirtebiliriz: a- Yerleşme arzusu içerisinde olan oymak, cemaat ve aşiret mensuplarına evlerini inşa etmek ve ziraat yapabilmek için yeterli toprağın verilmesi.

12 b- Verilen arazilerde ziraî faaliyette bulunup bulunmadıkları sıkı bir şekilde takip edilecek ve elde edilen ürünlerinden topraklarının verimlilik durumuna göre vergi vermeleri zorunlu hale getirilecekti. c- Konar-göçerlerin iskân edildikleri yerlere kendilerini kontrol edecek bir başbuğ tayin edilerek d- Sürülerini yaylağa çobanları ile gönderip kendileri ise aileleriyle birlikte yaz ve kış iskân mahallerinde kalacaklar; gerektiğinde yerel idarecilerin verdiği görevleri hemen yapacaklardı. e- Oymakları konar-göçer hayattan çıkarıp yerleşik hayata intibak ettirmek suretiyle hem şekavet olaylarının önüne geçmek ve hem de ekonominin canlanmasını temin etmek planlanmıştı. iskân Dairesi ve iskânda Görevli Memurlar Sancakbeyi: Sancakbeyleri de Beylerbeyi gibi seyfiyedendi. Zira bir tuğ sahibi olan sancakbeyleri, başında bulundukları sancakların hem idarî, hem askerî, hem de asayişlerinden sorumlu tutulmaktaydılar. Bulunduğu yerin sancakbeyi, iskân edilecek olan konar-göçer ahaliyi en iyi bir şekilde tanımasından dolayı iskânın başarılı olmasında oldukça etkili bir konuma sahiptir. Kadı ve Naib: iskânda görevli memurların en önemlilerinden biri olan kadılar, görevlendirildikleri yerlerdeki sancakbeyi veya yerel yöneticiler ile beraber hareket ederek iskânın âdil bir biçimde gerçekleşmesini sağlamaktan sorumluydular. iskân sahasında görevlendirilen kadı ve naibin iskân edilecek halkın halet-i ruhiyyesini iyi tetkik edebilecek yapıda olması en önemli hususiyetlerdendi. Görevlendirildikleri iskân bölgelerinde yardımcısı olan nâib ile birlikte iskân edilecek olan yerleşik ve göçebe grupları belirleyerek iskân bölgesine yerleştirip iskân defteri ine kayıtlarını yaparlardı. iskân kâtibi: iskân kâtibinin maaşı, sorumlu olduğu oymak ve aşiretin yetkilileri tarafından karşılanırdı. iskân mübaşiri: Valinin yanına yardımcı, bazen bizzat bu işin mesul adamı olarak merkezden gönderilirdi. Dergâh-ı âli kapucu-başısı rütbesinde olan mübâşirler bazı ahvalde Anadolu eyaleti, Bozok Sancağı, Ayas, Berendi ve Kınık taraşarındaki iskân hareketini fiilen idare etmişlerdir. iskanbaşı: idareciler tarafından, yerleştirilen oymaklar ve boylar üzerine tayin edilen ve onların durumlarını, ruhiyatlarını çok iyi bilmesi lazım gelen ve daimî şekilde onlarla temas etmesi gereken şahıstır. Bu memuriyete tayin edilen kimselerin, özellikle oymak ve boylardan birine mensup olmasına dikkat edilmekteydi. iskân beyleri ve kethüdaları:devlet ile konar-göçer veya aşiret arasındaki irtibatı sağlamakla mükelleftiler. iskânda bir karar alınacağı zaman iskânbaşı ile birlikte bilirkişisıfatıyla konargöçerlerle ilgili olan hususları iskân komisyonuna bildirmekten de sorumluydular. konar-göçerleri kısaca şu şekilde sınışandırmamız mümkündür: 1- Bir boydan ibaret olan tek başına ve müstakil bir grup halinde bulunanlar. 2- Bir boydan ayrılmış ve zamanla türeyerek sayıları dörtten on altıya veyahut daha fazla olan oymaklar grubu ki bunlar genellikle reislerinin adıyla anılmaktaydı. 3- Federasyon şekli gösteren gruplar. Bu tarz gruplar ise ana teşekkülden ayrılmış olup, muhtelif oymakların birleşmesiyle meydana geldiği gibi, bir teşekkülden ayrılmış küçük grupların birleşmesinden de meydana gelebilirlerdi. iskânda görevli beylerin yanı sıra diğer bir önemli görevli ise kethüdadır. Bir cemaatin idarecisi olan kimse, o cemaat içerisinde seçkinleşmiş olan bir ailenin reisi idi. Bu kimselere kethüda denilmekteydi. Voyvoda, bir nevi hükümet tarafından tayin edilen bir idareci konumundaydı. Bunlara aynı zamanda Türkmen Ağası da

13 denilmekteydi. konar-göçerlerin sayımını düzenli bir şekilde tespit ederek ona göre vergisini tahsil etmekteydi. Çöl beyliği (çöl hâkimi): Halep civarında bulunan Arap aşiretlerine hükümet tarafından tayin edilmiş, onların denetim altına alınmasından ve ayrıca yol kesen eşkıyayı ortadan kaldırmaktan sorumlu tutulan kimsedir.halep in güneyindeki Selemiyye ve Deyr-i Rahabbe (Rahbe) sancaklarından teşekkül etmekteydi. Mimar: iskân dairesini oluşturan meslek sahiplerinden biri olan mimar ise, sürekli olmamakla birlikte, bu daire içinde sulama ve benzeri yapım işleri, ziraata elverişli arazinin keşif ve etüdünde görevlendirilmekteydi.ülkeyi daha şenlikli yani ıssız yerleri azaltmak için birçok kurum oluşturmuştur. Bunları; derbent, köprü, menzil, kale, cami-mektep, han, panayır şeklinde sıralamak mümkündür. iskânın Siyasî Etkileri (Kale, Derbent, Köprü, Menzil) Derbent: Der = geçit, bend = tutmak anlamındadır. Selçuklularda ribat, ilhanlılarda ise tutkavul, olarak geçmektedir. Osmanlılarda derbent olarak geçer. Derbentler dört tarafı duvar ile çevrili küçük bir kale şeklindedir. Müştemilatında yer alan han, cami, mektep ve dükkânlar ile adeta küçük bir kasaba hüviyeti özelliği taşır. Derbentler, yolların kavşak noktalarına kurulmuş güvenlik ve asayişin sağlandığı yerlerdir. Derbentçiler derbent sahasından sorumlu kadı, naib ve bölgenin ileri gelenlerinin görüşleri dikkate alınarak belirlenmekte ve seçilmekteydi. Bu göreve karşılık derbentci, tekâlif-i örfiye, avarı z-ı divaniyye vergilerinden kısmen veya tamamen muaf tutulabilmekteydi. Müstahkem mevki şeklindeki askerî nitelikli derbentlerde başbuğ, sağ kolağası, bölükbaşı, sol kolağası, zabitan ve neferlerden oluşan bir hizmetliler grubu bulunmaktadır. Askerî kuvvetin bulunmadığı derbentlerde ise derbent ağası, derbentci başı, derbentci bölükbaşısı unvanlarını taşıyan kişiler görev yapmaktadır Mahiyeti itibarıyla derbentleri şu şekilde tasnif etmek mümkündür; a- Derbent mahiyetindeki kaleler: Bu kaleler yolların ve geçitlerin en tehlikeli olan yerlerinde bulunmaktaydı. Fırat nehri yanındaki Caber kalesi ile Ceyhan nehri üzerindeki Misis, bu şekilde birer derbent hüviyetindedirler. b- Büyük vakıf şeklindeki derbent tesisleri: c- Han ve kervansarayların derbent olarak kullanılması: d- Köprü yerlerinde bulunan derbentler: önemli geçiş yerlerinde bulunan bu köprülerin sürekli olarak muhafazası ve onarımı gerekmekteydi. Köprücülük: Osmanlı Devletinin diğer bir geri hizmetlisi de köprücülerdir. Ülkenin sınırları içerisine dâhil olan bölgelerde, mevcut köprülerin tamir ve bakımı için gerekli tüm tedbirleri almanın yanı sıra, stratejik yollar üzerinde yeni köprüler de inşa etmişlerdi. Tanzimat döneminde derbentler kademeli olarak kaldırılmaya başlanmış, 1844 yılında ise aynı işlevi yerine getiren zaptiye teşkilatı kurulmuştur. Menzil: Sözlükte bir günlük yol, yol üzerindeki konak yerleri veya ev manâları na gelmektedir. Osmanlı Devleti nde, hareket hâlindeki bir ordunun konakladığı, bir kervânın durup geceyi geçirdiği, resmî evrâk taşımakla görevli olan bir memurun belirli mesâfelerde at değiştirmek, dinlenmek veya geceyi geçirmek için mola verdiği yer için kullanılan bir tabirdir. Merkezî idâre

14 tarafından organize edilen menziller, haberleşme menzilleri, askerî menziller veya hac menzilleri olarak üç değişik amaç için kullanılmışlardır. Menzilde, menzilci, menzil kethüdası, ahur kethüdası, seyis, odacı, sürücü, aşçı gibi hizmetliler ile menzilin asıl yükünü çeken ve menzilkeş olarak isimlendirilen, menzilin çevresindeki köy ve kasaba ahalisinden oluşan bir grup bulunmaktaydı. Kale: Genellikle kaleler, yol kavşağı, ana yol, geçit yeri, dağlar arasında boğaz, denize uzanan burun, kıyıdan az uzaktaki adacıklar, köprübaşları gibi stratejik yerlerde inşa edilmişlerdir. Kalenin en yetkili kişisi dizdarlardır. dizdarların tımarları serbest tımar olarak kabul edilmekteydi. Kale Kethüdası da mâl-ı mîrîye ve kal aya hizmet eylemekde dizdarın yardımcısıdır. iskânın Ekonomik Etkileri (Han/Kervansaraylar, Çarşı/Arasta ve Bedesten, Panayır) Han/Kervansaraylar: Kervanların güvenliği ve konaklaması için anayol kenarında tesis edilen vakıf yapılara han veya kervansaray adı verilir.xvi. yüzyılın sonlarında başlayan Celâlî ayaklanmalarının bastırılmasının ardından I.Ahmed zamanında ( ) yolların güvenliği sağlanmış ve ıssız yollar üzerinde kervansarayların güvenliklerinin arttırılması için sıkı bir iskân politikası izlenmiştir. Çarşı, Arasta ve Bedesten: Türkçeye Farsçadan geçtiği sanılan arasta kelimesi önceleri Ordugâhta kurulan Pazar anlamında kullanılmıştır. Ârâsten Tanzim etmek, sıraya koymak; çekidüzen vermek, süslemek manasından gelen arastanın manası sıraya konulmuş, düzenlenmiş olup Farsçada çarşı anlamında kullanılmamaktadır. Arastalarla bedestenler arasındaki ortak ve benzer yanlar sebebiyle daha sonraki devirlerde bu çarşılar halk arasında bedesten veya kapalı çarşı adlarıyla anılır olmuştur. Panayır: Panayırları, hafta pazarlarından daha ziyade, yılda bir veya birkaç kez belirli zamanlarda bir hafta veya on gün gibi bir süre açık kalan alan pazarları olarak nitelendirmek mümkündür. Hafta Pazarı:Ticaretin yapıldığı bu mekânları, takas yolu ile malların mahiyeti ve coğrafî bölgenin özelliğine göre hafta pazarları ve panayırlar şeklinde görmek mümkün olmaktadır. iskânın Sosyal Etkileri (Tekke, Zaviye, Vakışar) Tekke ve Zaviye: Dervişlerin bir kısmı gazilerle birlikte memleket açmak ve fetihlerde bulunmakla meşgul olurken, bir kısmı da din, kültür ve imar merkezlerinde faaliyet gösteriyordu. Söz konusu yerleşim birimlerinde halkın aydınlatılmasında imamın yanı sıra zaviye şeyhi de rol almaktaydı. Bu gibi yerlerde imam ve zaviye şeyhi birlikte halka psikolojik destek vermekteydiler. Hatta zaviye şeyhleri, XIII. yüzyıldan itibaren nüfuzları altına aldıkları Köy Gençlik Ocakları na tarikat usul ve adetlerini sokmuşlardı.bir nevi yaygın eğitim kurumu olan tekke ve zaviyeler, kırsal kesimin eğitimöğretim faaliyetlerinin yerine getirilmesinde, özellikle yeni iskân mahallerinde halka dinî eğitimin yanısıra psikolojik manada eğitim vermekteydiler. Zaviyeler, hükümet tarafından, daha çok asayişin tehlikeli olduğu yerlerde kurulmak üzere teşvik ediliyordu. Yol boyunca derbent bekleyen, zaviye kurmuş olan dervişler serbest olarak topraklarını tasarruf ediyorlardı. Ayrıca avârız ve tekâlif-i örfiyeden muaf tutuluyorlardı.anadolu nun eski ve önde gelen seyyitleri arasında sayılan Seyyid Harun Velî

15 (ö.1320), iç Anadolu yu en kısa yoldan Alanya ve Antalya sahiline bağlayan mevkide günümüzde adı Seydişehir olan yerleşim biriminin alt yapısını oluşturan tekkeyi yaptırmıştı. Vakıf: vakışar yoluyla büyük külliyeler meydana geliyor, bu yolla sosyal imkânları sağlanmış merkezin etrafı dışarıdan gelen halk ile kolaylıkla dolmakta idi. Yerleşimcileri buraya çekmek için kullanılan diğer bir yöntem ise, vakışarın kurulduğu yerlerin avârız-ı dîvâniye ve tekâlif-i örfiyeden muaf tutulmasıdır.