BAFRA GENOTĐPĐNĐN ANKARA ŞARTLARINDA YETĐŞTĐRĐCĐLĐĞĐ

Transkript

1 TÜRKĐYE CUMHURĐYETĐ ANKARA ÜNĐVERSĐTESĐ SAĞLIK BĐLĐMLERĐ ENSTĐTÜSÜ BAFRA GENOTĐPĐNĐN ANKARA ŞARTLARINDA YETĐŞTĐRĐCĐLĐĞĐ Đrfan GÜNGÖR ZOOTEKNĐ ANABĐLĐM DALI YÜKSEK LĐSANS TEZĐ DANIŞMAN Prof. Dr. Halil AKÇAPINAR ANKARA

2 TÜRKİYE CUMHURİYETİ ANKARA ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ BAFRA GENOTİPİNİN ANKARA ŞARTLARINDA YETİŞTİRİCİLİĞİ İrfan GÜNGÖR ZOOTEKNİ ANABİLİM DALI YÜKSEK LİSANS TEZİ DANIŞMAN Prof. Dr. Halil AKÇAPINAR 2011-ANKARA

3

4 iii ÖNSÖZ Türkiye hayvancılığında Koyun yetiştiriciliğinin ayrı bir yeri vardır. Ülkemizde koyunculuk genellikle ekstansif veya yarı entansif olarak yerli koyun ırkları ile yapılmaktadır. Yerli koyun ırkları düşük kombine verimlidirler. Ancak verimsiz ve kalitesi düşük meraları değerlendirme, kaba yemden iyi yararlanma, hastalıklara ve olumsuz çevre şartlarına karşı dayanıklı olma gibi iyi özelliklere de sahiptirler. Halk elinde yetiştiriciliği yapılabilecek, çeşitli çevresel koşullara dayanıklı, daha yüksek verimli melez ırklar gereklidir. Bunun için 1980 li yıllarda başlatılan Sakız x Karayaka melezleme denemeleriyle yeni bir ırk olan Bafra Koyunu geliştirilmiştir. Bu ırk, bugün Karadeniz, İç Anadolu, Doğu Anadolu, Ege ve Akdeniz bölgelerinde halk elinde sayısal olarak az da olsa yetiştirilmektedir. Bafra ırkı kuzu eti ve süt üretimi bakımından iyi bir potansiyele sahip olabileceği değerlendirilmektedir. Bu nedenle bu ırkın farklı iklim koşullarında verim özelliklerinin incelenmesi bu potansiyelin değerlendirilmesi bakımından önemlidir. Bu çalışmada karasal iklim koşullarının etkili olduğu Ankara Çubuk ilçesinde özel yetiştirici koşullarında koyunlarda canlı ağırlık ve döl verimi ile kuzularda yaşama gücü ve büyüme özellikleri incelenmiş ve uygulamaya yönelik bilgiler elde edilmiştir. Araştırmanın planlanmasından tamamlanmasına kadar her aşamada bilgi ve deneyimlerinden faydalandığım doktora tez danışmanım Sayın Prof. Dr. Halil AKÇAPINAR a, Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Zootekni Anabilim Dalı Başkanı sayın Prof. Dr. Ceyhan ÖZBEYAZ a, Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Zootekni Anabilim Dalı öğretim üyesi sayın Prof. Dr. Necmettin ÜNAL a, Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Zootekni Anabilim Dalı öğretim elemanları ve çalışanları ile her türlü destek ve yardımı esirgemeyen işletme sahibi sayın Yusuf ŞENGÜN e çok teşekkür ederim.

5 iv İÇİNDEKİLER Kabul ve Onay Önsöz İçindekiler Simgeler ve Kısaltmalar Çizelgeler Sayfa No ii iii iv vi vii 1. GİRİŞ 1.1. Bafra Koyunu 1.2. Koyunlarda Canlı Ağırlık 1.3. Döl Verimi 1.4. Kuzularda Yaşama Gücü 1.5. Kuzularda Büyüme GEREÇ VE YÖNTEM 2.1. Gereç 2.2. Yöntem BULGULAR 3.1. İklimsel Değerler 3.2. Koyunlarda Canlı Ağırlık 3.3. Koyunlarda Döl Verimi 3.4. Kuzularda Yaşama Gücü 3.5. Kuzularda Büyüme ve Bazı Vücut Ölçüleri TARTIŞMA 4.1. Koyunlarda Canlı Ağırlık 4.2. Koyunlarda Döl Verimi 4.3. Kuzularda Yaşama Gücü

6 v 4.4. Kuzularda Büyüme ve Bazı Vücut Ölçüleri SONUÇ VE ÖNERİLER ÖZET SUMMARY KAYNAKLAR ÖZGEÇMİŞ

7 vi SİMGELER ve KISALTMALAR F 1 g G 1 kg P X Sx n Birinci melez Gram Geriye birinci melez Kilogram Önemlilik düzeyi Aritmetik Ortalama Standart Hata Denek Sayısı

8 vii ÇİZELGELER Sayfa No Çizelge 3.1. Ankara İlinde (Çalışmanın Yürütüldüğü) Son Yıllara Ait Ortalama İklimsel Değerler 19 Çizelge 3.2. Amasya İlinde (Koyunların Getirildiği) Son Yıllara Ait Ortalama İklimsel Değerler 20 Çizelge 3.3. Koyunlarda canlı ağırlık ortalamaları ile Standart Hataları 21 Çizelge 3.4. Koyunlarda döl verimi özellikleri 23 Çizelge 3.5. Kuzularda yaşama gücü 24 Çizelge 3.6. Kuzularda büyümenin çeşitli dönemlerinde canlı ağırlık bakımından en küçük kareler ortalamaları (kg) ve Standart Hataları 25 Çizelge 3.7. Kuzularda sütten kesimde (90. gün) cidago yüksekliği ve vücut uzunluğu bakımından en küçük kareler ortalamaları (cm) 26

9 1 1. GİRİŞ Koyun yetiştiriciliği, önemi ülkelere göre değişmekle birlikte dünyanın birçok bölgesinde yapılmaktadır. Çayır ve otlakları geniş ve kurak iklim şartlarına sahip bölgelerde halkın geçim kaynağı olarak önemli bir yere sahiptir. Kalitesi düşük, geniş meralı yerlerde en karlı hayvancılık koludur. Ucuz tarla ürünlerinin daha karlı hale getirilmesinde; bağ, bahçe ve tarla kenarlarındaki otların besin olarak değerlendirilmesinde önem arz etmektedir. Koyun bir mera hayvanı olup, besin ihtiyacının büyük kısmını meradan sağlar. Olumsuz çevre şartlarına ve hastalıklara dayanıklı, idaresi kolay, masrafı az ve üretim yönünden güvencelidir. Sığırların yararlanamadığı bitki örtüsünü de değerlendirebilir (Yalçın, 1985; Akçapınar, 2000). Koyunculukta yetiştirme yönü, yetiştirilecek ırk, yetiştiricilik yapılacak bölgenin coğrafik yapısı, iklim şartları, mera ve yem kaynakları, pazar imkanları gibi faktörlere bağlı olarak farklılık göstermektedir. Koyun yetiştiriciliğinde yetiştirme amacı; İngiltere, Almanya, Fransa, A.B.D gibi gelişmiş ülkelerde kuzu eti, Akdeniz ülkelerinde süt ve süt kuzusu eti üretimi, Avustralya ve Yeni Zelanda da yapağı ve kuzu etidir. Yetiştirme amacının ülkelere ve bölgelere göre değişiklik göstermesinde, çevre şartlarının ve koyun ürünlerine olan talebin farklı olması, koyunlardan daha iyi yararlanma ve üretimde kaliteyi artırma isteği etkili olmaktadır. Dünya genelinde etçi ırklarla yapılan koyun yetiştiriciliği faaliyetinde gelirin yaklaşık % i et veriminden elde edilirken, % i ise yapağı veriminden sağlanmaktadır. Et verim yönlü yetiştiriciliği yapılan ırklarda süt veriminin yavrularını besleyebilecek düzeyde olması yeterli olarak kabul edilmektedir. Süt ve kombine verimli ırklarla yapılan yetiştiricilikte gelirin genellikle yarısı süt üretiminden sağlanırken, diğer yarısı yine et veriminden sağlanmaktadır (Akçapınar, 2000; Ünal ve ark., 2007).

10 2 Türkiye de koyunculukta yetiştirme yönü genellikle et, süt ve yapağı yönünde kombinedir. Ancak bu verimlerin düzeyi ırklara göre farklılık göstermekle beraber genellikle düşük düzeydedir. Bunlardan Sakız ırkı yüksek süt ve döl, Kıvırcık ırkı kuzu eti, İvesi ırkı süt verimi yönünden önemlidir. Koyun yetiştiriciliği Türkiye de, tarım alanı olarak kullanılmayan yerlerdeki bitki örtüsünü, et, süt ve yapağı gibi verimlere dönüştüren, ekonomiye ve insanların beslenmesine katkıda bulunan bir hayvancılık koludur. Koyun yetiştiriciliğinin Türkiye de süt ve et üretimine önemli düzeyde katkısı bulunmaktadır (Yıldız ve Denk, 2006). Türkiye hayvan varlığının sayısal olarak önemli bir kısmını koyun oluşturmaktadır. Ancak Türkiye koyun sayısı azalmaktadır yılında 40,4 milyon olan koyun sayısı, 2000 de 28,5 milyona, 2009 yılında ise 21,8 milyona düşmüştür yılında koyun populasyonunun % 95,3 ü yerli ırklarından, % 4,7 si ise Merinos ve melezlerinden oluşmaktadır (Anonim, 2009). Türkiye de koyun sayısındaki azalmaya rağmen hayvanlarda verimler iyileştirilememiştir. Hayvan başına elde edilen verim düzeyi düşük olduğu için kişi başına düşen üretim düzeyi de düşüktür. Bu durum göz önüne alındığında Türkiye de döl verimi yüksek, etçilik özelliği iyi olan koyunların yetiştirilmesi et üretiminin artırılması bakımından önemlidir. Türkiye de hayvancılık faaliyetleri içinde koyun yetiştiriciliğinin önemli bir yeri vardır. İklim şartları, arazi yapısı, meraların geniş ve genellikle düşük kaliteli olması ülke hayvancılığı içinde koyun yetiştiriciliğinin önemini artırmaktadır. Özellikle Orta Anadolu ve Doğu Anadolu bölgelerinde karasal iklim etkili olduğu için yıllık yağış miktarı hem düşük hem de düzensizdir. Bu bölgelerin meraları genellikle çok zayıf olup daha ziyade koyunların otlatılmasına uygundur. Türkiye de kuzu etine olan talep halen yüksektir ve gelecekte de bunun böyle olması beklenmektedir. Dolayısıyla, kuzu etinin miktar ve kalitesini artırmaya yönelik çalışmaların yapılması gerekmektedir (Akçapınar, 1996; Akçapınar ve ark., 2000; Yılmaz ve ark., 2002).

11 3 Türkiye de yetiştirilen yerli koyun ırkları genellikle düşük kombine verimli ırklardır. Sakız ırkı yüksek süt ve döl verimi, Kıvırcık ırkı kaliteli kuzu eti, İvesi ırkı süt verimi yönünden dikkati çekmektedir (Akçapınar, 2000). Sakız ve Kıvırcık ırklarının kullanıldığı ıslah çalışmaları yapılmaktadır (Gönül 1974; Güney ve ark., 1990; Arıtürk ve ark., 1987; Altınel ve ark., 1998; Akçapınar ve ark., 2000; Akçapınar ve ark., 2001; Ünal, 2002; Akçapınar ve ark., 2005; Ünal ve ark., 2006). Bu ırklar ile diğer yerli ırklar arasındaki melezlemelerle üstün verimli, Türkiye nin coğrafi şartlarına uyumlu, hastalıklara dirençli ve kuzu eti üretiminde yararlanılabilecek genotiplerin geliştirilmesi çalışmaları yürütülmektedir. Hayvansal proteinler, insan beslenmesinde önemli bir yere sahiptir. Türkiye de kişi başına tüketilen hayvansal protein miktarı yetersiz ve azalma eğilimi göstermektedir yılında tüketilen hayvansal protein miktarı 26 g / gün / kişi iken 2005 yılında bu değer 23 g / gün / kişi ye gerilemiştir. Et önemli hayvansal kökenli protein kaynaklarından birisidir. Türkiye de toplam et üretiminin % 17,05 i, toplam kırmızı et üretiminin % 42,48 i koyun ve kuzudan elde edilmektedir (Anonim, 2007). Başarılı bir koyunculuğun en önemli şartı, yetiştiricilik yapılacak bölgenin coğrafi ve ekonomik şartlarına göre yetiştirme yönünün ve şeklinin iyi tespit edilmesi ve amaca uygun koyun ırkı veya tipinin isabetli seçilmesidir. Bölgenin iklimi, mera ve yem imkânları ile koyun verimlerinin ekonomik durumu yetiştirilecek koyun tipinin tespitinde önemli olan faktörlerdir. Koyunların değişik çevre şartlarına uyumu üzerinde az araştırma yapılmıştır. Ancak bazı koyun ırklarının bazı bölgelere daha iyi uyum sağlayabildiği görülmektedir. Meselâ Türkiye'de yetiştirilen İvesi ve Sakız gibi süt tipi koyunlar incelendiğinde; İvesi ırkının değişik çevre şartlarına daha iyi uyum sağladığı, Sakız ırkının ise bu bakımdan çok hassas olduğu görülmektedir. İthal edilen et tipi koyun ırklarında da aynı durum görülmektedir. Bazı ırklar Türkiye'nin çevre şartlarına adapte olabildiği halde bazıları adapte olamamıştır (Akçapınar, 2000). Hayvancılıkta verimlerin artırılması amacı ile yapılan genotipin ıslahı, ya saf yetiştirme ya da melezleme ile yapılmaktadır. Birinci metot, zorluğu, pahalı olması ve uzun zaman gerektirmesi gibi nedenlerden pek tercih edilmemektedir. Buna

12 4 karşılık, kolay olması, daha kısa sürede sonuç alınmasından dolayı melezlemeye oldukça sık başvurulmaktadır (Yalçın, 1990; Akçapınar, 2000). Türkiye'nin Orta ve Doğu Anadolu bölgeleri, genellikle bu bölgelerin sert iklim ve fakir mera şartlarına uyabilen, et-süt-yapağı yönünden kombine verimli yerli koyun ırklarının (Akkaraman, Morkaraman, Dağlıç gibi) yetiştirilmesine uygundur. Bu bölgelerdeki şartları nispeten iyi işletmelerde, et-yapağı tipi koyunlar da (Türk Merinosu, Ramlıç, Etçi ırk x Yerli ırk melezi koyunlar gibi) başarılı şekilde yetiştirilebilir. Bu bölgelerde bakım ve besleme şartları, tamamıyla et üretimine veya süt üretimine yönelik yani et veya süt tipi koyun yetiştiriciliğine uygun değildir. Et veya süt tipi koyun ırklarının yetiştiriciliğinin en elverişli şekilde yapılabilmesi, yıl boyunca düzenli yağış alan, mera ve çayırları verimli, kaba ve kesif yem imkanları ile bakım şartları iyi olan bölgelerde ve işletmelerde mümkün olabilmektedir. Türkiye'de bu şartların tamamıyla sağlandığı bölgeler ve işletmeler mevcut değildir. Ancak adaptasyon kabiliyeti iyi ırklarla Ege, Marmara ve Karadeniz bölgelerinde şartları nispeten iyi olan işletmelerde et veya süt tipi koyun yetiştiriciliğine geçilebilir (Akçapınar, 1996). Türkiye de hayvancılık faaliyetleri içinde koyun yetiştiriciliğinin ayrı bir yeri vardır. İklim şartları, arazi yapısı, meraların geniş ve genellikle düşük kaliteli olması, çeşitli sosyo - ekonomik nedenlerden ve Türk halkının damak tadı koyun yetiştiriciliğinin ülke hayvancılığı içinde ayrı bir yere taşımaktadır. Türkiye de yetiştirilen yerli koyun ırklarının verimlerinin artırılması gerektiği bir gerçektir. Bunun başarıya ulaşması için yetiştiricilik yapılacak bölgenin coğrafi, ekonomik şartlarına göre yetiştirme yönü ve şeklinin tespit edilmesi; iklim, mera, yem materyali gibi koşulların göz önünde bulundurulması ve uygun koyun genotipinin belirlenmesi gerekmektedir (Tekin, 1989; Yalçın, 1990; Akçapınar, 2000) Bafra Koyunu Türkiye de yerli koyunların verimlerinin artırılması için Cumhuriyet in ilanından beri ıslah çalışmaları yapılmaktadır. Bu kapsamda ilk başlarda Türkiye nin

13 5 ihtiyaçları da göz önünde tutularak yapağı verimini artırmaya yönelik çalışmalar yapılmıştır. Ancak daha sonraları tüm dünyada olduğu gibi et verimini artırmaya yönelik çalışmalar ön plana çıkmıştır. Bu sebeple Ile de France, Corriedale, Border Leicester, Alman Siyah Başlı, Dorset Down ve Hampshire Down gibi kültür ırkları ile melezleme çalışmaları yapılmıştır (Akçapınar, 1974; Eliçin ve ark., 1989; Akmaz ve ark., 1989; Yılmaz ve ark., 2002). Bu çalışmaların neticesinde elde edilen melez genotipler halk elinde yaygınlaştırılamamıştır. Diğer taraftan döl ve et verimini artırabilmek için yerli koyun ırkları arasında da melezleme çalışmaları yapılmıştır. Bu amaçla Sakız x Dağlıç (Gönül, 1974), Sakız x Karayaka (Arıtürk ve ark., 1985; Arıtürk ve ark., 1987; Aydoğan ve Gül, 1992; Ünal ve ark., 2003), Sakız x Akkaraman (Akçapınar ve ark., 2000; Ünal ve ark., 2006), Sakız x Kıvırcık (Altınel ve ark., 1998), Sakız x İvesi (Güney ve ark., 1990) melezleme çalışmaları yapılmıştır. Türkiye koyun ırkları içinde yüksek döl ve süt verimi ile dikkati çeken Sakız ırkı, İzmir Çeşme başta olmak üzere Ege bölgesinin kıyı kesimlerinde yetiştirilmektedir. Irkın diğer bölgelere uyum kabiliyeti düşüktür. Vücut iridir (cidago yüksekliği 70 cm). Aile işletmelerinde küçük gruplar halinde yetiştirilir. Canlı ağırlık kg, süt verimi kg, bir doğuma kuzu sayısı 1,7-2,3 düzeyindedir. Karayaka ırkı Karadeniz kıyı şeridinde, özellikle Sinop, Samsun, Ordu, Giresun ve Tokat illerinde yaygın olarak yetiştirilir. Eti lezzetli, yapağısı kabakarışık, verimleri (döl verimi, süt verimi, canlı ağırlık) düşük ve küçük yapılı bir ırktır. Canlı ağırlık kg, süt verimi kg, laktasyon süresi gün, bir doğuma kuzu sayısı 1,04-1,06 dır. Ancak et kalitesi iyidir. Karadeniz bölgesi şartlarına uygun, Karayaka ırkının bölgeye uyum kabiliyeti ve et kalitesi ile Sakız ırkının yüksek döl ve süt verimi özelliklerini yeni bir koyun tipinde kombine etmek amacıyla Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Zootekni Anabilim Dalı ile Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü tarafından 1982 yılında Bafra Karaköy Tarım İşletmesi nde TÜBİTAK destekli projelerle melezleme çalışmaları başlatılmıştır. Bu çalışmalarla Sakız x Karayaka G 1 melezleri elde edilmiş ve melezler kendi aralarında yetiştirilerek yaklaşık % 75 Sakız ve % 25 Karayaka genotipi taşıyan ve BAFRA koyunu adı verilen yeni bir tip elde edilmiştir. Daha sonra Bafra koyunları Amasya

14 6 Gökhöyük Tarım İşletmesi ne götürülmüştür. Irkın yetiştiriciliğine bu işletmede devam edilmektedir (Arıtürk ve ark., 1985; Arıtürk ve ark., 1987; Atasoy ve ark., 2003, Ünal ve ark., 2003; Akçapınar ve ark., 2005; Ünal ve ark., 2008). Bafra Koyunu başta Orta ve Batı Karadeniz bölgesi olmak üzere, İç Anadolu, Doğu Anadolu, Ege ve Akdeniz bölgelerinde halk elinde sayısal olarak az da olsa yetiştiriciliği yapılmaktadır. Bafra koyunun çeşitli bölge koşullarına uyum kabiliyetinin iyi olduğu belirtilmektedir. Bafra genotipi yüksek döl verimine sahip olup koyunlarda bir doğuma kuzu sayısı 1,78 2,2 düzeyindedir. Laktasyon süt verimi Oksitosin + Makinalı sağım yöntemiyle 150 kg, Makinalı sağım yöntemiyle ise 111 kg, laktasyon süresi 120 gün olarak bildirilmiştir (Ünal ve ark., 2003; Ünal ve ark., 2008). Bafra ırkında vücut beyaz yapağı ile örtülüdür. Ağız, göz etrafı ve kulaklarda siyahlıklar bulunabilir. Bazen vücudun diğer bölümlerinde de siyahlıklar görülebilir. Ancak vücudunda siyahlık olan hayvanların damızlıkta kullanılması tercih edilmez. Baş, karın altı ve bacaklar genellikle çıplaktır. Erkekler boynuzlu, dişiler ise boynuzsuz veya rudimenter boynuza sahiptir. Kuyruk dip kısmında az yağlı, ince ve uzundur (Ünal ve ark., 2007). Bafra genotipinin Türkiye nin diğer bölgelerine uyum sağlaması ve yaygınlaştırılması ve bu arada koyunculuğun yaygın olarak yapıldığı İç Anadolu Bölgesi ne uyum sağlaması ve yetiştirilmesi Türkiye hayvancılığı ve ekonomisi için çok önemlidir. Çünkü Bafra genotipinin elde edilmesinde yerli ırklardan yararlanılmıştır. Dolayısıyla bu tipin Türkiye nin değişik bölgelerine uyum kabiliyetinin belirlenmesi koyun yetiştiriciliği bakımından önemli imkanlar vadetmektedir. Bu amaçla Bafra genotipi koyunların İç Anadolu şartlarına uyum kabiliyetinin ortaya konması önemlidir. Hayvanların yeni bir çevreye uyum sağlaması demek, hayvanların yeni bölgede biyolojik yapısının ve fonksiyonlarının denge halinde olması, verim özelliklerinin normal olması ve kalıtsal gücünün gerektirdiği verimi ortaya

15 7 koymasıdır. Çiftlik hayvanlarında çevreye uyum kabiliyetini ortaya koyabilmek için hayvanların yetiştirildiği ve götürüldüğü bölgelerdeki yaşama gücünü ve verim özelliklerini ortaya koymak ve karşılaştırmak gerekir (Akçapınar ve Özbeyaz, 1999). Türkiye de Bafra genotipi ilgili çalışmalar yapılmış olmasına rağmen, Bafra koyunlarının halk elinde Ankara bölgesindeki verim ve adaptasyon yetenekleriyle ilgili bir çalışma yapılmamıştır. Dolayısıyla bu çalışma, bu alandaki eksikliği giderecek bilgilerin üretilmesi bakımından özgündür. Araştırmada ele alınan özellikler olan koyunlarda canlı ağırlık ve döl verimi ile kuzularda yaşama gücü ve büyümeyle ilgili literatür bilgiler aşağıda verilmiştir Koyunlarda Canlı Ağırlık Koyunlarda canlı ağırlık, ırk veya genotip, yaş, cinsiyet, bakım-besleme gibi faktörlere göre farklı olmaktadır. Bafra koyunlarının elde edilmesinde baba olarak kullanılan Sakız ırkında canlı ağırlık kg bildirilmektedir (Akçapınar, 2000). Gökhöyük Tarım İşletmesi nde yetiştirilen 1, 2, 3, 4 ve 5+ yaşlı Karayaka koyunlarda canlı ağırlık sırasıyla 40,8; 49,3; 53,7; 54,8 ve 56,6 kg; Bafra ırkında aynı değerler sırasıyla 49,3; 58,1; 63,1; 66,3 ve 69,6 bildirilmiştir (Atasoy ve ark., 2003). Gökhöyük Tarım İşletmesi nde yürütülen bir araştırmada (Atasoy ve ark., 2003) cidago yüksekliği, vücut uzunluğu, göğüs çevresi, göğüs derinliği ve göğüs genişliği ölçüleri Karayaka dişi toklularda sırasıyla 54,0; 57,8; 87,8; 27,7 ve 21,1 cm; Karayaka koyunlarda sırasıyla 59,8; 58,8; 95,9; 31,3 ve 23,6 cm olmuştur. Aynı özellikler Bafra dişi toklularda sırasıyla 63,0; 70,3; 95,1; 31,4 ve 20,4 cm; koyunlarda 68,6; 70,7; 100,7; 32,7 ve 22,2 cm bulunmuştur. Gökhöyük Tarım İşletmesi nde Bafra koyunların erken yaşta damızlıkta kullanılma imkanlarının araştırıldığı bir çalışmada 10 ve 18 aylık dişilerde çiftleştirme öncesi canlı ağırlık değerleri 43,53 ve 50,31 kg bildirilmiştir (Akçapınar

16 8 ve ark., 2005). Bafra ve Karayaka koyunların Lalahan Hayvancılık Merkez Araştırma Enstitüsü şartlarına uyum kabiliyetinin araştırıldığı bir çalışmada yılları arasında yetiştirilen Bafra ve Karayaka koyunlarda kırkım sonu canlı ağırlık değerleri ortalama olarak 39,75 ve 38,89 kg olmuştur (Akçapınar ve ark., 2002). Akkaraman, Kıvırcık x Akkaraman F 1, Sakız x Akkaraman F 1, Kıvırcık x Akkaraman G 1 ve Sakız x Akkaraman G 1 koyunlarda kırkım sonu canlı ağırlık değerleri sırasıyla 53,5; 54,1; 53,4; 50,2 ve 49,2 kg bulunmuştur (Ünal ve ark., 2004). Ulaş Tarım İşletmesi koşullarında, Sakız x Akkaraman F 1 ve Kıvırcık x Akkaraman F 1 dişi toklularda ise kırkım sonu canlı ağırlık ve kg, koç katımı öncesi canlı ağırlık ve kg olmuştur (Akçapınar ve ark., 2001). Çeşitli işletmelerde yürütülen çalışmalarda kırkım sonu canlı ağırlık Akkaraman ırkında 60,3 kg (Çolakoğlu ve Özbeyaz, 1999); Sakız ırkında 51,4-52,0 kg (Arıtürk ve Özcan, 1960; Çelik, 1995; Çörekçi ve Evrim, 2000); Kıvırcık ırkında 42,7-49,4 kg (Çelik, 1995; Demir ve Başpınar, 1992); Karayaka ırkında ise 32,4-58,4 kg (Arıtürk ve ark., 1963; Atasoy ve ark., 2003; Ertuğrul, 1985) düzeylerinde bildirilmiştir Döl Verimi Koyunlarda döl verimi çeşitli ölçütler kullanılarak değerlendirilmektedir. Bunlar arasında östrüs oranı, gebelik oranı, doğum oranı, tek-ikiz-üçüz doğum oranı, bir doğuma kuzu sayısı ve kuzu verimi sayılabilir. Gökhöyük Tarım İşletmesi nde yetiştirilen Bafra koyunlarda doğum oranı % 93,7; tek, ikiz, üçüz ve dördüz doğum oranları sırasıyla % 35,0; 53,3; 9,9 ve 1,8; bir doğuma kuzu sayısı 1,78 ve kuzu verimi % 167,2 olmuştur. Aynı çalışmada Karayaka ırkında yukarıdaki özellikler sırasıyla % 92,3; 92,4; 7,6 (üçüz ve dördüz doğum oranları % 0); 1,08 ve % 99,3 bulunmuştur (Ünal ve ark., 2003). Bafra ırkında bir doğuma kuzu sayısının 2006 yılında 2,2 olduğu bildirilmektedir (Ünal ve ark., 2008).

17 9 Gökhöyük Tarım İşletmesi nde Bafra koyunların erken yaşta damızlıkta kullanılma imkanlarının araştırıldığı bir çalışmada (Akçapınar ve ark., 2005), 10 ve 18 aylık yaşta damızlıkta kullanılan hayvanlarda kuzulama oranı % 85,8 ve 91,4; kuzu verimi % 132 ve 152; bir doğuma kuzu sayısı 1,54 ve 1,67 bulunmuştur. Bafra ve Karayaka koyunların Lalahan Hayvancılık Merkez Araştırma Enstitüsü şartlarına uyum kabiliyetinin araştırıldığı bir çalışmada , , ve yetiştirme dönemlerinde Bafra koyunlarında doğum oranı sırasıyla % 55,0; 43,6; 73,0 ve 81,5 (genel ortalama % 64,1); ikiz doğum oranı % 9,0; 35,3; 55,6 ve 31,8 (genel ortalama % 42,4), kuzu verimi % 60,0; 59,0; 113,5; 107,4 (genel ortalama % 91,3) ve bir doğuma kuzu sayısı 1,09; 1,35; 1,56 ve 1,32 (genel ortalama 1,42) düzeylerinde elde edilmiş, döl verimi özelliklerinin yıllar itibarıyla iyileşme gösterdiği belirlenmiştir (Akçapınar ve ark., 2002). Aynı araştırmada (Akçapınar ve ark., 2002) Karayaka koyunlarda bütün yılların ortalaması olarak doğum oranı % 50,0; ikiz doğum oranı % 5,3; kuzu verimi % 52,6 ve bir doğuma kuzu sayısı 1,05 düzeylerinde tespit edilmiştir. Iğdır Kazım Karabekir Tarım İşletmesi şartlarında yetiştirilen Bafra koyunlarda yetiştirme döneminde yürütülen bir çalışmada (Işık, 2010) doğum oranı %75,24; tek, ikiz ve üçüz doğum oranları sırasıyla %37,66; 57,28 ve 4,75; kuzu verimi % 125,24 ve bir doğuma kuzu sayısı 1,66 olmuştur. Karayaka ırkında önemli döl verimi özelliklerinden olan doğum oranı ve bir doğuma kuzu sayısı %87,1 93,5 ve 1,02-1,10 (Arıtürk ve ark., 1985; Ertuğrul, 1985; Aydoğan ve Gül, 1992; Ünal ve ark., 2003) düzeylerinde bildirilmektedir. Doğum oranı ve bir doğuma kuzu sayısı Sakız x Karayaka F 1 koyunlarda % 90,2-91,2 ve 1,28 ve 1,30; Sakız x Karayaka G 1 koyunlarda aynı özellikler sırasıyla % 91,0 ve 1,60 olmuştur (Arıtürk ve ark., 1987; Aydoğan ve Gül, 1992). Bir doğuma kuzu sayısı Dağlıç ırkında 1,03; Ile de France, Merinos ve Malya koçlarıyla birleştirilen Sakız x Dağlıç F 1 lerde sırasıyla 1,35; 1,31 ve 1,30 (genel olarak 1,32) olmuştur (Gönül, 1974). İki ve 3 yaşlı Sakız x İvesi F 1 koyunlarda bir doğuma kuzu sayısı 1,47 ve 1,48; aynı yaştaki İvesilerde ise 1,28 ve 1,15 olarak bulunmuştur (Güney ve ark.,

18 ). Kıvırcık ve Sakız x Kıvırcık F 1 koyunlarda ise 1,43 ve 1,32 olmuştur (Altınel ve ark., 1998). Lalahan Hayvancılık Araştırma Enstitüsü koşullarında Akkaraman, Kıvırcık x Akkaraman F 1 ve Sakız x Akkaraman F 1 koyunlarda kuzulama oranı sırasıyla % 79,8; 84,0 ve 87,5; bir doğuma kuzu sayısı 1,26; 1,19 ve 1,52 olmuştur (Ünal ve ark., 2006) Kuzularda Yaşama Gücü Kuzularda yaşama gücü, canlı doğan ve belli yaşa kadar yaşayan kuzuların, canlı doğan kuzulara oranının hesaplanmasıyla değerlendirilmektedir. Kuzularda ölümlere ilk günlerde daha fazla rastlanmaktadır. Sütten kesimde yaşama gücü önemli bir kriterdir (Morris ve ark., 2000). Gökhöyük Tarım İşletmesi nde yapılan bir araştırmada (Ünal ve ark., 2003) kuzularda 30. ve 90. günde (sütten kesim) yaşama gücü Bafra ırkında % 93,3 ve 91,9; Karayaka ırkında % 97,2 ve 93,6 olmuştur. Yaşama gücü bakımından en yüksek değere tek doğan kuzular sahip olmuş, bunu ikiz, üçüz ve dördüz doğan kuzular takip etmiştir. Ayrıca anası 3 yaşlı kuzularda yaşama gücü en yüksek olurken, erkek ve dişilerde benzer olmuştur. Bafra ve Karayaka koyunların Lalahan Hayvancılık Merkez Araştırma Enstitüsü şartlarına uyum kabiliyetinin araştırıldığı bir çalışmada (Akçapınar ve ark., 2002) yılları arasında yetiştirilen Bafra ve Karayaka ırkı kuzularda yaşama gücü 30. günde sırasıyla % 92,5 ve 85,0; 90. günde (sütten kesim) % 87,7 ve 80,0 tespit edilmiş ve yılların ilerlemesiyle yaşama gücünde iyileşme olduğu belirtilmiştir. Gökhöyük Tarım İşletmesi nde Bafra koyunların erken yaşta damızlıkta kullanılma imkanlarının araştırıldığı bir çalışmada (Akçapınar ve ark., 2005) 10 ve 18 aylık yaşta damızlıkta kullanılan hayvanlardan elde edilen kuzularda 30. günde yaşama gücü % 96,5 ve 97,7; 90. günde % 95,4 ve 95,1 bulunmuştur. Dişilerde

19 11 yaşama gücü 30. günde erkeklerden daha yüksek (P<0,05) olurken, 90. günde benzer olmuştur. Tek ve ikiz doğan kuzularda yaşama gücü benzer olurken, üçüzlerde daha düşük olmuştur (P<0,001). Iğdır Kazım Karabekir Tarım İşletmesi şartlarında yetiştirilen Bafra koyunlarda yapılan bir çalışmada (Işık, 2010) kuzularda 30. ve 90. günlerde yaşama gücü % 91,43 ve 74,29 bulunmuş; 90. günde (sütten kesim) tek ve çoklu doğanlarda % 80,77 ve 70,45 olmuştur. Karaca ve ark. (2002) tarafından Aydın da halk elindeki 5 işletme ile Adnan Menderes Üniversitesi - Ziraat Fakültesi bünyesinde oluşturulan çekirdek sürü olmak üzere toplam 6 sürüde yapılan bir araştırmada, Kıvırcık ırkı kuzularda yaşama gücü genel olarak % 64,6 bildirilmiştir. Kuzularda yaşama gücüne doğum tipi ve doğum ağırlığının etkisi önemli; yıl işletme, cinsiyet ve ana yaşının etkisi ise önemsiz (P>0,05) olmuştur. Karayaka kuzularda yaşama gücü Karaköy Tarım İşletmesi şartlarında 75. günde % 95,6 (Arıtürk ve ark., 1985), 105. günde % 89,0 (Aydoğan ve Gül, 1992) ve % 95,2 (Arıtürk ve ark., 1985); Gökhöyük Tarım İşletmesi şartlarında 75. günde % 96,4 (Ertuğrul, 1985) ve 90. günde % 93,6 (Ünal ve ark., 2003) olarak bildirilmiştir. Sakız x Karayaka F 1 kuzularda 105. günde % 96,2 (Arıtürk ve ark., 1985), Sakız x Karayaka G 1 kuzularda 105. günde bir araştırmada (Arıtürk ve ark., 1985) % 94,2; diğer bir araştırmada (Aydoğan ve Gül, 1992) % 91,3 olarak bulunmuştur. Ulaş Tarım İşletmesi koşullarında yetiştirilen Akkaraman, Sakız x Akkaraman F 1 ve Kıvırcık x Akkaraman F 1 kuzularda yaşama gücü 30. günde sırasıyla % 96,0; 96,0 ve 92,1; sütten kesimde (90. gün) ise % 89,5; 92,9 ve 87,1 olmuş; dişiler erkeklerden, tek doğanlar ikizlerden daha yüksek değerlere sahip olmuşlardır (Akçapınar ve ark., 2000). Başka bir araştırmada (Ünal, 2002) Akkaraman ve Sakız x Akkaraman F 1 kuzularda yaşama gücü 30. günde % 97,8 ve 98,0; 90. günde % 91,3 ve 92,0 bulunmuştur. Yaşama gücüne ana yaşı, cinsiyet ve

20 12 doğum yılının etkisi önemsiz (P>0,05); doğum tipinin etkisi 90. günde önemli (P<0,01) tespit edilmiştir. Akçapınar ve Kadak (1982) yaptıkları bir araştırmada yarı entansif koşullarda yetiştirilen Akkaraman kuzularında yaşama gücünü 45., 105. ve 180. günlerde sırasıyla % 84,1; 77,3 ve 75,0 bildirmişlerdir. Lalahan Hayvancılık Araştırma Enstitüsü koşullarında Akkaraman, Kıvırcık x Akkaraman F 2, Kıvırcık x Akkaraman G 1, Sakız x Akkaraman F 2 ve Sakız x Akkaraman G 1 kuzularda yaşama gücü değerleri 30. günde sırasıyla % 95,3; 98,7; 96,8; 88,3 ve 94,6; 90. günde (sütten kesim) % 91,2; 95,7; 95,6; 87,3 ve 94,2; dişilerde 180. günde % 90,8; 94,3; 93,7; 86,5 ve 93,7 tespit edilmiştir. Kuzuların yaşama gücüne yıl, ana yaşı, cinsiyet ve doğum tipinin etkileri önemsiz (P>0,05) olmuştur (Ünal ve ark., 2006) Kuzularda Büyüme Kuzularda büyüme değerlendirilirken doğum ağırlığı ile çeşitli yaşlardaki ağırlıkları ele alınmaktadır. Kuzularda büyümeye ana yaşı, yıl, doğum tipi, cinsiyet gibi çevresel faktörler etkili olmaktadır (Naikare ve Jagtab, 1998; Çolakoğlu ve Özbeyaz, 1999; Akçapınar ve ark., 2000; Akçapınar ve ark., 2005; Ünal ve ark., 2006). Gökhöyük Tarım İşletmesi Bafra sürüsünde yapılan bir araştırmada kuzularda doğum, 45. gün, 90. gün (sütten kesim) ve 180. gün ağırlıkları sırasıyla 3,7; 13,6; 22,5 ve 32,6 kg; aynı özellikler Karayaka ırkında 3,1; 11,4; 19,5 ve 29,6 kg bulunmuştur. Kuzularda büyümeye ana yaşı, doğum yılı, cinsiyet, doğum tipi ve doğum ağırlığının etkisi önemli olmuştur (Ünal ve ark., 2003). Bafra ve Karayaka koyunların Lalahan Hayvancılık Merkez Araştırma Enstitüsü şartlarına uyum kabiliyetinin araştırıldığı bir çalışmada (Akçapınar ve ark., 2002) yılları

21 13 arasında yetiştirilen Bafra kuzularda doğum, 45. gün, 90. gün ve 180. gün canlı ağırlıkları sırasıyla 3,4; 9,4; 13,9 ve 23,0 kg; Karayaka kuzularda aynı özellikler sırasıyla 3,3; 8,6; 13,7 ve 22,1 kg tespit edilmiştir. Kuzularda büyümeye doğum yılı, cinsiyet, doğum tipi ve doğum ağırlığının etkisi önemli, ana yaşının etkisi önemsiz olmuştur. Gökhöyük Tarım İşletmesi nde Bafra koyunların erken yaşta damızlıkta kullanılma imkanlarının araştırıldığı bir çalışmada (Akçapınar ve ark., 2005) 10 ve 18 aylık yaşta damızlıkta kullanılan hayvanlardan elde edilen kuzularda doğum ağırlığı 3,5 ve 3,9 kg; 90. gün ağırlığı 18,3 ve 21,2 kg; 180. gün ağırlığı 26,1 ve 31,1 kg bulunmuştur. Büyümeye anaların damızlıkta kullanma yaşı, cinsiyet ve doğum tipinin etkisi önemli olmuştur. Başka bir araştırmada (Ünal, 2002) Akkaraman ve Sakız x Akkaraman F 1 kuzularda doğum ağırlığı 4,4 ve 4,3 kg; 90. gün ağırlığı 26,4 ve 25,5 kg; 180. gün ağırlığı 36,5 ve 35,5 kg; sütten kesimde (90. gün) cidago yüksekliği 54,8 ve 55,5 cm; vücut uzunluğu 53,6 ve 54,4 cm; göğüs çevresi 69,6 ve 68,3 cm; göğüs derinliği 24,5 ve 24,9 cm bildirilmiştir. Iğdır Kazım Karabekir Tarım İşletmesi şartlarında yetiştirilen Bafra koyunlarda yapılan bir çalışmada (Işık, 2010) kuzularda doğum ağırlığı ile 30., 60., 90. ve 180. günlerdeki canlı ağırlıklar için en küçük kareler ortalamaları sırasıyla 3,22; 6,45; 9,58; 12,27 ve 22,32 kg tespit edilmiştir. Kuzularda 90. günde cidago yüksekliği ve vücut uzunluğu 46,61 ve 48,44 cm olmuştur. Ulaş Tarım İşletmesi şartlarında yapılan bir araştırmada (Akçapınar ve ark., 2000) Akkaraman, Sakız x Akkaraman F 1 ve Kıvırcık x Akkaraman F 1 kuzularda doğum ağırlığı sırasıyla 4,7; 4,7 ve 4.6 kg, 30. gün ağırlığı 12,3; 11,5 ve 11,4 kg; 90. gün (sütten kesim) ağırlığı 23,7; 22,9 ve 21,8 kg; 180. gün canlı ağırlıkları 36,0; 35,0 ve 34,3 kg tespit edilmiştir. Kuzularda büyümeye doğum yılı, cinsiyet ve doğum tipinin etkisi önemli (P<0,001) olmuştur. Lalahan Hayvancılık Araştırma Enstitüsü nde yürütülen bir araştırmada (Ünal ve ark., 2006) Akkaraman, Kıvırcık x Akkaraman F 2, Kıvırcık x Akkaraman G 1, Sakız x Akkaraman F 2 ve Sakız x Akkaraman G 1 kuzularda doğum ağırlığı sırasıyla 4,4; 4,3; 4,1; 4,2 ve 4,1 kg; sütten

22 14 kesim (90. gün) ağırlığı 21,1; 20,3; 19,6; 20,3 ve 19,9 kg; dişilerde 180. gün ağırlığı 31,9; 29,4; 30,3; 30,5 ve 30,1 kg tespit edilmiştir. Büyümeye genotip ve ana yaşının etkisi önemsiz (P>0,05); yıl, cinsiyet ve doğum tipinin etkisi önemli (P<0,001) bulunmuştur. Aynı araştırmada Akkaraman, Kıvırcık x Akkaraman F 2, Kıvırcık x Akkaraman G 1, Sakız x Akkaraman F 2 ve Sakız x Akkaraman G 1 kuzularda sütten kesimde cidago yüksekliği sırasıyla 55,4; 54,8; 53,2; 55,6 ve 57,0 cm; vücut uzunluğu 58,5; 56,8; 55,9; 57,3 ve 58,8 cm; göğüs çevresi 67,8; 64,2; 64,0; 63,0 ve 63,7 cm olarak belirlenmiştir. Bafra kuzularda besi performansı ve karkas özelliklerinin araştırıldığı bir çalışmada (Yakan ve Ünal, 2010), 30, 35, 40 ve 45 kg da kesilen gruplarda beside günlük canlı ağırlık artışı sırasıyla 0,283; 0,251; 0,241 ve 0,251 kg; soğuk karkas randımanı % 50,30; 51,93; 52,53 ve 52,38; karkasta et oranı % 53,98; 52,33; 54,38 ve 50,11 bildirilmiştir. Karayaka kuzularda doğum ağırlığı 3,1 3,7 kg, 75. gün ağırlığı 13,7 19,5 kg, 180. gün ağırlığı 23,0 ve 26,3 kg düzeylerinde bildirilmiştir (Ertuğrul, 1985; Arıtürk ve ark., 1985; Aydoğan ve Gül, 1992). Sakız x Karayaka F 1 kuzularda (Arıtürk ve ark., 1985; Aydoğan ve Gül, 1992) doğum ağırlığı 3,3 ve 4,0 kg, 105. gün ağırlığı 19,7 ve 22,0 kg, 180. gün ağırlığı 27,4 kg; Sakız x Karayaka G 1 kuzularda (Arıtürk ve ark., 1987; Aydoğan ve Gül, 1992) ise yukarıdaki değerler sırasıyla 3,1 ve 3,3 kg, 21,2 ve 22,2 kg, 28,3 ve 32,2 kg bulunmuştur. Bu araştırma, Ankara koşullarında ve halk elinde yetiştirilen Bafra koyun sürüsünde bazı önemli verim özelliklerinin incelenmesi ve böylece ırkın bölgeye uyumuyla ilgili bilgilerin elde edilmesi amacıyla yapılmıştır.

23 15 2. GEREÇ VE YÖNTEM 2.1. Gereç Bu araştırmanın hayvan materyalini Ankara - Çubuk - Gökçedere Köyü nde (Hilderesi Mevkii, No:37) bulunan GENPA Tarım ve Sanayi Malları Pazarlama Limited Şirketi ne ait koyunculuk işletmesindeki Bafra sürüsü oluşturmuştur. İşletme Bafra koyunu yetiştiriciliğine, 2006 yılında Gökhöyük Tarım İşletmesi nden temin edilen 20 baş dişi toklu, 2 baş koyun ve 2 baş koç ile başlamıştır. Araştırmada kullanılan hayvan sayıları, bulgular bölümünde ilgili tablolarda verilmiştir Yöntem Araştırmada 2010 yılı verileri işletmede yapılan ölçümlerle, daha önceki yıllara ait veriler ise işletme kayıtlarından alınmıştır. Çiftleştirmelerde serbest aşım yöntemi uygulanmıştır. Çiftleştirme döneminde koyun başına ortalama 200 g/gün fabrika yemi verilmiştir. Meraların uygun olduğu zamanlarda koyunlar meradan yararlanmıştır. Mera şartları uygun olmadığında koyunlar ağılda tutulmuş ve kaba yem olarak kuru ot ve buğday-arpa samanı verilmiştir. Gebeliğin son iki aylık döneminde ise koyun başına ortalama g/gün fabrika yemi verilmiştir. Koyunlar doğumdan sonra 1 ay süreyle ağılda kalmışlar ve kaba yeme ilave olarak koyun başına 600 g / gün fabrika yemi verilmiştir. Daha sonra koyunlar meraya gönderilmiş ve ilave kesif yem verilmemiştir. Doğan kuzular kuruduktan sonra 24 saat içinde 50 g a hassas terazi ile tartılmış; plastik kulak küpesi ile numaralanmış; her kuzunun doğum tarihi, doğum ağırlığı, ana yaşı, cinsiyeti ve doğum tipi kaydedilmiştir. Kuzuların tartımına ilk doğan kuzu 20 günlük olduktan sonra başlanmış ve kuzular 120 günlük yaşa kadar 1

24 16 aylık periyotlarla tartılmıştır. Kuzuların 30., 60., 90. ve 120. gün ağırlıkları interpolasyon yöntemiyle elde edilmiştir. Kuzular doğumu takiben 2 hafta süreyle anaları ile beraber tutulmuş, daha sonra sütten kesilinceye kadar sabah ve akşam birer saat süreyle olmak üzere günde iki defa analarını emmelerine imkan sağlanmıştır. Süt emme döneminde koyunlar sağılmamışlardır. Kuzulara ikinci haftadan itibaren kuru yonca ve kuzu büyütme yemi verilmeye başlanmıştır. Kuzular ortalama 90 günlükken sütten kesilmişlerdir. Kuzularda cidago yüksekliği ve vücut uzunluğu ölçüleri sütten kesimden önce ve sonra iki kez belirlenmiş, 90. gün değerleri interpolasyonla bulunmuştur. Cidago yüksekliği (yer ile cidago arası) ve vücut uzunluğu (art. humeri ile tüb. ichii arası) ölçü bastonu ile belirlenmiştir. Sürüdeki koyunların çiftleştirme öncesi canlı ağırlıkları tartılmıştır. Koyunların döl verimi özellikleri değerlendirilirken doğuran, tek, ikiz, üçüz+ doğuran koyun sayısı ve doğan kuzu sayısı belirlenmiş; doğum oranı ve kuzu verimi koç altı koyun sayısına göre; tek, ikiz ve üçüz+ doğum oranı ile bir doğuma düşen kuzu sayısı doğuran koyun sayısına göre hesaplanmıştır. Döl verimi özellikleri değerlendirilirken ölü doğumlar da dikkate alınmıştır. Kuzularda yaşama gücü ana yaşı, doğum yılı, cinsiyet ve doğum tipine göre 30. ve 90. güne kadar yaşayan kuzu sayısının canlı doğan kuzu sayısına oranı olarak hesaplanmıştır. İşletmede çiftleştirme ve doğum mevsimleri uzun sürdüğü için ana yaşı bakımından gruplandırma 1,0-1,5; 2,0-2,5; 3,0-3,5 ve 4,0-4,5 şeklinde yapılmıştır. Büyüme ve vücut ölçülerine ait veriler, 2010 yılı doğum mevsiminde Şubat ve Mart aylarında doğan kuzulardan alınmıştır.

25 17 Koyunlarda canlı ağırlık bakımından yaş grupları arasındaki karşılaştırmalarda tek yönlü variyans analizi, kuzularda yaşama gücü bakımından gruplar arası karşılaştırmalarda khi-kare (χ 2 ) testi kullanılmıştır. Kuzularda büyümeye ve vücut ölçülerine etki eden ana yaşı, cinsiyet ve doğum tipinin etkileri En Küçük Kareler Yöntemi ile incelenmiştir. Hesaplamalarda herhangi bir çevre faktörü içindeki etki paylarının toplamı sıfır olarak kabul edilmiştir. İncelenen çevre faktörlerinin etkilerinin önemliliği için variyans analizi, aralarındaki farklılık önemli bulunan ikiden fazla grubu karşılaştırmak için Duncan testi uygulanmıştır. Hesaplamalarda SPSS paket programından yararlanılmıştır.

26 18 3. BULGULAR 3.1. İklimsel Değerler Çalışmasının yürütüldüğü Ankara ile koyunların getirildiği Amasya illeri için Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü tarafından tespit edilen iklimsel değerlere (Anonim 2010) ait ortalamalar Çizelge 3.1 ve Çizelge 3.2 de verilmiştir. Ortalama sıcaklık Ankara da Temmuz ayında, Amasya da ise Temmuz ve Ağustos aylarında (24 C) en yüksek; Ankara ve Amasya da Ocak ayında (sırasıyla 0,3 ve 2,6 C) en düşük olmuştur. Aralık, Ocak, Şubat, Mart, Nisan ve Mayıs aylarında aylık ortalama yağış miktarı (kg/m 2 ) Ankara da sırasıyla 41,8; 40,5; 33,2; 36,6; 52,0 ve 49,0 olurken, Amasya da 48,7; 47,8; 35,7; 44,1; 59,7 ve 51,5 olarak gerçekleşmiştir.

27 19 Çizelge 3.1. Ankara İlinde (Çalışmasının Yürütüldüğü) Son Yıllara Ait Ortalama İklimsel Değerler (Anonim, 2010) İklim Özellikleri Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Uzun Yıllar İçinde Gerçekleşen Ortalama Değerler ( ) Sıcaklık ( C) En Yüksek Sıcaklık ( C) En Düşük Sıcaklık ( C) Güneşlenme Süresi (saat) Yağışlı Gün Sayısı Yağış Miktarı (kg/m 2 ) Uzun Yıllar İçinde Gerçekleşen En Yüksek ve En Düşük Değerler ( ) En Yüksek Sıcaklık ( C) En Düşük Sıcaklık ( C)

28 20 Çizelge 3.2. Amasya İlinde (Koyunların Getirildiği) Son Yıllara Ait Ortalama İklimsel Değerler (Anonim, 2010b) İklim Özellikleri Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Uzun Yıllar İçinde Gerçekleşen Ortalama Değerler ( ) Sıcaklık ( C) 2,6 4,1 8,3 13,5 17,7 21, ,6 8,2 4,3 En Yüksek Sıcaklık ( C) En Düşük Sıcaklık ( C) Güneşlenme Süresi (saat) Yağışlı Gün Sayısı Yağış Miktarı (kg/m 2 ) 6,8 9,2 14,3 20,1 24,7 28,6 30,9 31,2 27,6 21,7 14 8,5-1,2-0,4 2,6 6,9 10,5 13,9 16,3 16,3 12,6 8,3 3,4 0,8 2,1 3,1 4,6 5,8 7,5 9,1 9,8 9,4 7,7 5 3,2 1,9 11,7 10,6 12,3 13,3 12,6 8,4 3,4 2,7 5,1 7,9 9,9 12,1 47,8 35,7 44,1 59,7 51,5 36,3 15,6 10,3 21,4 38,3 50,2 48,7 Uzun Yıllar İçinde Gerçekleşen En Yüksek ve En Düşük Değerler ( ) En Yüksek Sıcaklık ( C) 21,3 24,1 31,2 35,8 37,5 41, ,2 40, ,7 22,9 En Düşük Sıcaklık ( C) ,4-15,3-5,1-0,1 4,8 8,5 8,8 3-2,7-5,6-12, Koyunlarda Canlı Ağırlık Koyunlarda döneminde çiftleştirme öncesi alınan canlı ağırlık ortalamaları Çizelge 3.3 de verilmiştir. Koyunlarda ortalama canlı ağırlık 58,02 ± 0,86 kg elde edilmiş, yaş grupları arasındaki farklılıklar önemsiz (P>0,05) olmuştur.

29 21 Çizelge 3.3. Koyunlarda canlı ağırlık ortalamaları ile Standart Hataları Yaş n X±Sx (kg) ,67 ± 1, ,00 ± 1, ,17 ± 2, ,23 ± 1,70 P - Genel 51 58,02 ± 0,86 - : Önemsiz (P>0,05) 3.3. Koyunlarda Döl Verimi Koyunlarda yetiştiricilik bakımından önemli döl verimi özellikleri için elde edilen bulgular Çizelge 3.4 de verilmiştir. Koyunlarda genel olarak doğum oranı % 93,1; tek, ikiz ve üçüz+ doğum oranları sırasıyla % 48,3; 38,3 ve 13,4; kuzu verimi % 155,6 ve bir doğuma kuzu sayısı 1,67 olarak bulunmuştur Kuzularda Yaşama Gücü Kuzularda yaşama gücünü incelemek için bütün yıllarda 90. güne (sütten kesim) kadar olan veriler değerlendirilmiştir. Ana yaşı, doğum yılı, cinsiyet ve doğum tipine göre hesaplanan yaşama gücü değerleri Çizelge 3.5 de sunulmuştur. Kuzularda genel olarak yaşama gücü 30. ve 90. günlerde % 86,2 ve 84,1 bulunmuştur. Yaşama gücüne 30. ve 90. günlerde ana yaşı ve cinsiyetin etkisi önemsiz (P>0,05), doğum yılı ve doğum tipinin etkisi çeşitli düzeylerde önemli (P<0,05; P<0,01; P<0,001) olmuştur.

30 Kuzularda Büyüme ve Bazı Vücut Ölçüleri Kuzularda büyümeyi incelemek için doğum ağırlığı ile 30., 60., 90. ve 120. gün ağırlıkları ele alınmış ve bu dönemlerdeki canlı ağırlıklara ait en küçük kareler ortalamaları Çizelge 3.6 da verilmiştir. Kuzularda doğum, 90. gün (sütten kesim) ve 120. gün canlı ağırlık bakımından en küçük kareler ortalamaları sırasıyla 3,17±0,03; 22,85±0,44 ve 28,19±0,54 kg olmuştur. Doğum ağırlığına ana yaşı, cinsiyet ve doğum tipinin etkisi önemli (P<0,001) olmuştur. İncelenen diğer dönemlerdeki canlı ağırlıklara doğum ağırlığı ve doğum tipinin etkisi önemli (P<0,01; P<0,001) olurken; ana yaşının etkisi 120. gün hariç, cinsiyetin etkisi ise 90. ve 120. gün hariç diğer dönemlerde değişik düzeylerde (P<0,05; P<0,01; P<0,001) önemli olmuştur.

31 23 Yetiştirme Dönemi Çizelge 3.4. Koyunlarda döl verimi özellikleri Yaş Koç altı koyun sayısı Doğuran koyun sayısı Doğum oranı (%) Doğan kuzu sayısı Tek doğuran koyun sayısı Tek doğum oranı (%) İkiz doğuran koyun sayısı İkiz doğum oranı (%) Üçüz+ doğuran koyun sayısı Üçüz+ doğum oranı (%) Kuzu verimi (%) ,0-1, ,0-2, Genel , , ,9 1 4,76 163,6 1, ,0-1, ,0-2, ,0-3, Genel , ,2 9 29,0 8 25,8 168,6 1, ,0-1, ,0-2, ,0-3, Genel , , ,2 3 7,1 131,1 1, ,0-1, ,0-2, ,0-3, ,0-4, Genel , , ,6 8 14,5 165,5 1,75 GENEL 1,0-1, , , ,0 4 6,8 126,5 1,46 Bir doğuma kuzu sayısı 2,0-2, , , ,6 8 16,7 171,4 1,75 3,0-3, , ,9 9 33,3 4 14,8 166,7 1,67 4,0-4, , , ,7 4 26,7 212,5 2,27 Genel , , , ,4 155,6 1,67 Not: Döl verimi özellikleri değerlendirilirken ölü doğumlar da dikkate alınmıştır. Yaşam gücü tablosundaki canlı doğan kuzuların sayısının farklı olması bundan kaynaklanmaktadır.

32 24 Çizelge 3.5. Kuzularda yaşama gücü İncelenen Çevre Faktörleri Yaşayan Kuzu Sayısı Yaşama Gücü (%) Canlı Doğan 30. Gün 90. Gün 30. Gün 90. Gün Ana Yaşı - - 1,0-1, ,5 84,3 2,0-2, ,5 84,3 3,0-3, ,9 80,5 4,0-4, ,8 87,5 Doğum Yılı ** * ,9 ac 88,9 ac ,8 a 81,8 ac ,4 b 73,7 a ,5 c 90,1 bc Cinsiyet - - Erkek ,5 82,3 Dişi ,0 86,1 Doğum Tipi ** *** Tek ,1 a 94,1 a İkiz ,0 ab 86,1 a Üçüz ,2 b 69,8 b GENEL ,2 84,1 - : Önemli Değil (P>0,05); * P<0.05; ** P<0.01; *** P<0.001 a, b, c : Aynı sütunda farklı harfleri taşıyan ortalamalar arası farklılıklar önemlidir (P<0.05).

33 25 Çizelge 3.6. Kuzularda büyümenin çeşitli dönemlerinde canlı ağırlık bakımından en küçük kareler ortalamaları (kg) ve Standart Hataları. İncelenen Çevre Faktörleri Doğum 30. Gün 60. Gün 90. Gün 120. Gün n n n n n Ana Yaşı *** * * * * 1,0-1,5 10 2,96±0,06a 10 10,39±0,54a 10 15,22±0,77a 9 20,21±1,06a 9 25,29±1,30a 2,0-2,5 24 3,17±0,04a 24 11,76±0,31bd 24 17,33±0,45b 24 23,62±0,62b 24 28,71±0,75b 3,0-3,5 6 3,27±0,08ab 6 11,58±0,59b 6 17,39±0,85b 6 23,75±1,17b 6 29,39±1,43b 4,0-4,5 31 3,29±0,04b 30 12,54±0,29cd 30 17,82±0,43b 30 23,82±0,59b 30 29,35±0,72b Cinsiyet *** ** * - - Erkek 38 3,25±0, ,16±0, ,48±0, ,29±0, ,48±0,69 Dişi 33 3,09±0, ,97±0, ,40±0, ,41±0, ,89±0,74 Doğum Tipi *** *** ** *** ** Tek 21 3,41±0,05a 21 13,16±0,39a 21 18,76±0,56a 21 25,49±0,77a 21 30,69±0,94a İkiz 37 3,13±0,04b 37 10,80±0,29b 37 16,17±0,42b 37 21,32±0,58b 37 26,76±0,71b Üçüz+ 13 2,98±0,06b 12 10,74±0,48b 12 15,89±0,69b 11 21,73±0,95b 11 27,10±1,16b DA Reg. 0,926*** 1,334*** 1,839** 2,243** Beklenen Ortalama 71 3,17±0, ,56±0, ,94±0, ,85±0, ,19±0,54 - : Önemli Değil (P>0,05); * P<0.05; ** P<0.01; *** P<0.001 a, b, c, d: Aynı sütunda farklı harfleri taşıyan ortalamalar arası farklılıklar önemlidir (P<0.05). DA Reg. : İncelenen dönemdeki canlı ağırlığın kuzunun doğum ağırlığına kısmi regresyonu Kuzularda sütten kesimde (90. gün) cidago yüksekliği ve vücut uzunluğuna ait en küçük kareler ortalamaları Çizelge 3.7 de verilmiştir. Kuzularda genel olarak cidago yüksekliği 55,08±1,07 cm ve vücut uzunluğu 56,68±0,81 cm olmuştur.

34 26 İncelenen çevre faktörlerinin cidago yüksekliği ve vücut uzunluğuna etkileri önemsiz bulunmuştur. Çizelge 3.7. Kuzularda sütten kesimde (90. gün) cidago yüksekliği ve vücut uzunluğu bakımından en küçük kareler ortalamaları (cm) İncelenen Çevre Faktörleri n Cidago Yüksekliği Vücut Uzunluğu Ana Yaşı - - 1,0-1,5 9 53,12±2,34 56,62±1,76 2,0-2, ,79±1,51 56,25±1,13 3,0-3,5 6 56,62±2,87 57,12±2,16 4,0-4, ,78±1,41 56,71±1,06 Cinsiyet - - Erkek 36 54,74±1,37 56,53±1,04 Dişi 33 55,41±1,38 56,82±1,04 Doğum Tipi - - Tek 21 55,68±1,70 58,59±1,28 İkiz 37 54,86±1,37 56,17±1,03 Üçüz ,70±2,09 55,25±1,57 Beklenen Ortalama 69 55,08±1,07 56,68±0,81 - : Önemli Değil (P>0,05)

35 27 4. TARTIŞMA Bafra genotipinin Türkiye nin çeşitli bölgelerine uyum sağlaması ve yaygınlaştırılması ve bu arada koyunculuğun yaygın olarak yapıldığı İç Anadolu Bölgesi ne uyum sağlaması ve yetiştirilmesi Türkiye hayvancılığı ve ekonomisi için çok önemlidir. Bafra genotipinin elde edilmesinde yerli ırklardan yararlanılmıştır. Dolayısıyla bu tipin Türkiye nin değişik bölgelerine uyum kabiliyetinin belirlenmesi koyun yetiştiriciliği bakımından önem taşımaktadır. Çalışmasının yürütüldüğü Ankara ile koyunların getirildiği Amasya illerinin iklimsel değerleri karşılaştırıldığında, Amasya nın kış aylarının daha sıcak, yaz aylarında benzer sıcaklıklara sahip olduğu; yıl boyunca daha fazla yağış aldığı görülmektedir. Ankara bölgesi karasal, Amasya bölgesi hem karasal hem de deniz (geçit bölgesi) iklimine sahiptir Koyunlarda Canlı Ağırlık Koyunlarda ortalama canlı ağırlık 58,02 ± 0,86 kg bulunmuş; 1, 2, 3 ve 4 yaşlılarda canlı ağırlık sırasıyla 55,67 ± 1,80; 57,00 ± 1,30, 59,17 ± 2,21 ve 61,23 ± 1,70 kg olmuştur. Canlı ağırlık bakımından en düşük değere 1 yaşlılar, en yüksek değere ise 4 yaşlılar sahip olmuşlardır. Sunulan bu araştırmada 1 yaşlılar için elde edilen değer, Gökhöyük Tarım İşletmesi nde yetiştirilen 1 yaşlı Bafra tokluları için elde edilen değerden (49,3 kg) daha yüksek; 2 yaşlılar için elde edilen değer Gökhöyük Tarım İşletmesi nde yetiştirilen 2 yaşlılar için elde edilen değere (58,1 kg) benzer olmuştur. Bu araştırmada 3 ve 4 yaşlılar için bulunan değerler, Gökhöyük Tarım İşletmesi nde yetiştirilen 3, 4 ve 5+ yaşlı Bafra koyunları için bildirilen değerlerden (sırasıyla 63,1; 66,3 ve 69,6 kg) daha düşük olmuştur (Atasoy ve ark., 2003). Diğer taraftan bu araştırmada 1 yaşlı dişiler için elde edilen değer, Gökhöyük Tarım İşletmesi nde Bafra koyunların erken yaşta damızlıkta kullanılma imkanlarının araştırıldığı bir

36 28 çalışmada 10 ve 18 aylık dişiler için bildirilen çiftleştirme öncesi canlı ağırlık değerlerinden (43,53 ve 50,31 kg) (Akçapınar ve ark., 2005) daha yüksek olmuştur. Sunulan bu araştırmada çeşitli yaş gruplarında elde edilen canlı ağırlık değerleri, Gökhöyük Tarım İşletmesi nde yetiştirilen 1, 2, 3, 4 ve 5+ yaşlı Karayaka koyunlarda bildirilen değerlerden (sırasıyla 40,8; 49,3; 53,7; 54,8 ve 56,6 kg) (Atasoy ve ark., 2003) yüksektir. Lalahan Hayvancılık Merkez Araştırma Enstitüsü şartlarına Bafra koyunların uyum kabiliyetinin araştırıldığı bir çalışmada (Akçapınar ve ark., 2002), yılları arasında yetiştirilen Bafra koyunlarda kırkım sonu ortalama canlı ağırlık değeri (39,75 kg), bu araştırmada elde edilen değerden oldukça düşüktür. Bu araştırmada sürü için elde edilen ortalama canlı ağırlık değeri, Lalahan Hayvancılık Araştırma Enstitüsü koşullarında Akkaraman, Kıvırcık x Akkaraman F 1, Sakız x Akkaraman F 1, Kıvırcık x Akkaraman G 1 ve Sakız x Akkaraman G 1 koyunlarda kırkım sonu canlı ağırlık için bildirilen değerlerden (sırasıyla 53,5; 54,1; 53,4; 50,2 ve 49,2 kg) (Ünal ve ark., 2004) daha yüksek olduğu görülmektedir. Ulaş Tarım İşletmesi koşullarında, Sakız x Akkaraman F 1 ve Kıvırcık x Akkaraman F 1 dişi toklularda kırkım sonu canlı ağırlık değerleri (47.36 ve kg) bu araştırmada 1 yaşlılar için elde edilen değerden daha düşük olmuştur (Akçapınar ve ark., 2001). Bafra koyunlarında canlı ağırlık, Akkaraman için bildirilen değere benzer (60.3 kg) (Çolakoğlu ve Özbeyaz, 1999); Sakız ( kg) (Arıtürk ve Özcan, 1960, Çelik, 1995; Çörekçi ve Evrim, 2000), Kıvırcık ( kg) (Çelik, 1995; Demir ve Başpınar, 1992); Karayaka ırkları ( kg) (Arıtürk ve ark., 1963; Atasoy ve ark., 2003; Ertuğrul, 1985) için bildirilen değerlerden daha yüksek olmuştur. Bu araştırmanın yürütüldüğü Bafra sürüsünü oluşturan koyunların çoğunluğu işletmede (Çubuk - Ankara) doğmuş ve büyümüşlerdir. Sürünün ortalama canlı ağırlığı, Gökhöyük Tarım İşletmesi nde yetiştirilen Bafra koyunlardan biraz düşük; Lalahan Hayvancılık Araştırma Enstitüsü koşullarına adaptasyonun incelendiği Bafra koyunlarından oldukça yüksek, yerli bazı ırklara benzer veya daha

37 29 iyi olduğu görülmektedir. Bölgeye uyum bakımından Bafra koyunlarında canlı ağırlığın iyi düzeyde olduğu söylenebilir Koyunlarda Döl Verimi Koyunlarda genel olarak doğum oranı % 93,1; tek, ikiz ve üçüz+ doğum oranları sırasıyla % 48,3; 38,3 ve 13,4; kuzu verimi % 155,6 ve bir doğuma kuzu sayısı 1,67 bulunmuştur. Doğum oranı, , ve yıllarında benzer, de diğer yıllardan biraz düşük olmuştur. En yüksek doğum oranı 3,0-3,5 yaşlı koyunlarda elde edilmiş (%100), bunu 2,0-2,5; 4,0-4,5 ve 1,0-1,5 yaşlı koyunlar takip etmiştir. Koyunlarda genel olarak doğum oranı (% 93,1), Gökhöyük Tarım İşletmesi nde yetiştirilen Bafra ve Karayaka koyunlarda elde edilen doğum oranı değerlerine (% 93,7 ve 92,3) benzer (Ünal ve ark., 2003); Bafra koyunların Lalahan Hayvancılık Merkez Araştırma Enstitüsü şartlarına uyum kabiliyetinin araştırıldığı bir çalışmada (Akçapınar ve ark., 2002) , , ve yetiştirme dönemlerinde Bafra koyunlarında elde edilen doğum oranı değerlerinden (sırasıyla % 55,0; 43,6; 73,0 ve 81,5; genel ortalama % 64,1) oldukça yüksektir. Diğer taraftan bu araştırmada koyunlarda doğum oranı, Iğdır Kazım Karabekir Tarım İşletmesi şartlarında yetiştirilen Bafra koyunlarında hesaplanan doğum oranından da (% 75,4) (Işık, 2010) yüksek olmuştur. Bu araştırmada 1,0-1,5 ve 2,0-2,5 yaşlılar için elde edilen doğum oranı değerleri (% 86,8 ve 98,0), Gökhöyük Tarım İşletmesi nde Bafra koyunların erken yaşta damızlıkta kullanılma imkanlarının araştırıldığı bir çalışmada (Akçapınar ve ark., 2005), 10 ve 18 aylık yaşta damızlıkta kullanılan (ortalama 1,5 ve 2 yaş civarında doğuran) hayvanlarda elde edilen doğum oranı değerlerine (% 85,8 ve 91,4) benzer veya daha yüksek olduğu görülmektedir. Bu araştırmada elde edilen doğum oranı değeri, Karayaka koyunlar (% 87,1 93,5) (Arıtürk ve ark., 1985; Ertuğrul, 1985; Aydoğan ve Gül, 1992; Ünal ve ark., 2003) ile Sakız x Karayaka F 1 ve G 1 koyunlarda (% ) (Arıtürk ve ark., 1987; Aydoğan ve Gül, 1992) bildirilen değerlere genel olarak

38 30 benzer, Lalahan Hayvancılık Araştırma Enstitüsü koşullarında Akkaraman, Kıvırcık x Akkaraman F 1 ve Sakız x Akkaraman F 1 koyunlarda bildirilen (Ünal ve ark., 2006) değerlerden (% 79,8; 84,0 ve 87,5) yüksek olmuştur. Koyunlarda kuzu verimi , ve yıllarında benzer, da diğer yıllardan düşük olmuştur. En yüksek kuzu verimi 4,0-4,5 yaşlı koyunlardan elde edilmiş (Çizelge 3.4 te; % 212,5), bunu 3,0-3,5; 2,0-2,5 ve 1,0-1,5 yaşlı koyunlar izlemiştir. Koyunlarda yaşla birlikte kuzu veriminin artması beklenen bir durumdur. Koyunlarda genel olarak kuzu verimi (% 155,6), Gökhöyük Tarım İşletmesi nde yetiştirilen Bafra koyunlarda elde edilen kuzu verimi değerinden (% 167,2) (Ünal ve ark., 2003) biraz düşük, Iğdır Kazım Karabekir Tarım İşletmesi şartlarında yetiştirilen Bafra koyunlarında hesaplanan kuzu veriminden (% 125,2) (Işık, 2010) yüksek, Bafra koyunların Lalahan Hayvancılık Merkez Araştırma Enstitüsü şartlarına uyum kabiliyetinin araştırıldığı bir çalışmada (Akçapınar ve ark., 2002) , , ve yetiştirme dönemlerinde elde edilen kuzu verimi değerlerinden (sırasıyla % 60,0; 59,0; 113,5; 107,4; genel ortalama % 91,3) oldukça yüksektir. Gökhöyük Tarım İşletmesi nde Bafra koyunların erken yaşta damızlıkta kullanılma imkanlarının araştırıldığı bir çalışmada (Akçapınar ve ark., 2005) 10 ve 18 aylık yaşta damızlıkta kullanılanlarda (ortalama 1,5 ve 2 yaş civarında doğuran) elde edilen kuzu verimi değerleri (% 132 ve 152), bu araştırmada 1,0-1,5 yaşlılar için elde edilen değerden (% 126,5) yüksek, 2,0-2,5 yaşlılar için elde edilen değerden (% 171,4) düşük olmuştur. Koyunlarda bir doğuma düşen kuzu sayısı ve yıllarında benzer, da en düşük, de en yüksek olmuştur. En yüksek bir doğuma kuzu sayısı 4,0-4,5 yaşlı koyunlarda olmuş (2,27), bunu 3,0-3,5; 2,0-2,5 ve 1,0-1,5 yaşlı koyunlar izlemiştir. Koyunlarda yaşla birlikte bir doğuma kuzu sayısının artması beklenen bir durumdur. Koyunlarda genel olarak bir doğuma düşen kuzu sayısı (1,67) Gökhöyük Tarım İşletmesi nde yetiştirilen Bafra koyunlarda bildirilen değerlerden (1.78 ve 2,2) (Ünal ve ark., 2003; Ünal ve ark., 2008) düşük; Iğdır Kazım Karabekir Tarım İşletmesi şartlarında yetiştirilen Bafra koyunlarında bildirilen değere (1,66) (Işık, 2010) benzer, Lalahan Hayvancılık

39 31 Merkez Araştırma Enstitüsü nde yetiştirilen Bafra koyunlarında , , ve yetiştirme dönemlerinde elde edilen bir doğuma kuzu sayısı değerlerinden (sırasıyla 1,09; 1,35; 1,56 ve 1,32; genel ortalama 1,42) (Akçapınar ve ark., 2002) yüksektir. Sunulan bu araştırmada 1,0-1,5 ve 2,0-2,5 yaşlılar için elde edilen bir doğuma kuzu sayısı değerleri (1,46 ve 1,75), Gökhöyük Tarım İşletmesi nde Bafra koyunların erken yaşta damızlıkta kullanılma imkanlarının araştırıldığı bir çalışmada (Akçapınar ve ark., 2005) 10 ve 18 aylık yaşta damızlıkta kullanılanlarda (ortalama 1,5 ve 2 yaş civarında doğuran) elde edilen bir doğuma kuzu sayısı değerlerine (1,54 ve 1,67) benzer olduğu söylenebilir. Bir doğuma kuzu sayısı için Karayaka (1,02-1,1) (Arıtürk ve ark., 1985; Ertuğrul, 1985; Aydoğan ve Gül, 1992; Ünal ve ark., 2003), Sakız x Karayaka F 1 (1.28 ve 1.30) ve Sakız x Karayaka G 1 (1.60) (Arıtürk ve ark., 1987; Aydoğan ve Gül, 1992), Ile de France, Merinos ve Malya koçlarıyla birleştirilen Sakız x Dağlıç F 1 (sırasıyla 1,35; 1,31 ve 1,30; genel olarak 1,32) (Gönül, 1974), 2 ve 3 yaşlı Sakız x İvesi F 1 (1,47 ve 1,48) ve İvesi (1,28 ve 1,15) (Güney ve ark., 1990), Kıvırcık ve Sakız x Kıvırcık F 1 (1,43 ve 1,32) (Altınel ve ark., 1998), Akkaraman, Kıvırcık x Akkaraman F 1 ve Sakız x Akkaraman F 1 (1,26; 1,19 ve 1,52) (Ünal ve ark., 2006) genotiplerinde bildirilen değerler, bu araştırmada aynı özellik için elde edilen değerden daha düşük olmuştur. Döl verimi özellikleri incelendiğinde yıllar arasında farklılıklar olduğu görülmektedir. Özellikle yetiştirme dönemindeki azalma dikkati çekmektedir. Bunun nedeni işletmede çobandan kaynaklanan sorunlar nedeniyle bakım ve idaredeki yetersizliklerdir. Nitekim sorunların çözülmesiyle yetiştirme döneminde döl verimi değerlerinin tekrar yükseldiği görülmektedir. Araştırmanın yürütüldüğü işletme, koyun yetiştiriciliğine 2006 yılında başlamıştır. İşletmenin ve işletme sahibinin koyun yetiştiriciliği konusunda daha önceki yıllardan edindiği tecrübesi bulunmamaktadır. Döl verimi özellikleri, bir genotipin farklı bölgelere uyumunu değerlendirmede çok önemlidir. Araştırmanın yürütüldüğü sürünün döl verimi özelikleri genel olarak değerlendirildiğinde,

40 32 Gökhöyük Tarım İşletmesi nde yetiştirilen Bafra koyunlara benzer veya biraz düşük; Lalahan Hayvancılık Araştırma Enstitüsü koşullarına adaptasyonun incelendiği Bafra koyunlarından oldukça yüksek; Iğdır Kazım Karabekir Tarım İşletmesi şartlarında yetiştirilen Bafra koyunlara benzer veya daha yüksek; yerli bazı genotiplerden daha iyi olduğu görülmektedir. Bafra koyunları yüksek döl verimi özelliğini araştırmanın yürütüldüğü işletme koşullarında da sürdürmüşlerdir. Bölgeye uyum bakımından Bafra koyunlarında döl verimi özelliklerinin iyi düzeyde olduğu söylenebilir Kuzularda Yaşama Gücü Kuzularda genel olarak yaşama gücü 30. günde % 86,2; 90. günde (sütten kesim) % 84,1 olmuştur. Bu çalışmada sütten kesimde elde edilen yaşama gücü değeri, Gökhöyük Tarım İşletmesi nde Bafra ve Karayaka kuzularda 90. günde (sütten kesim) elde edilen yaşama gücü değerlerinden (% 91,9 ve 93,6) (Ünal ve ark., 2003) biraz düşük; Bafra ve Karayaka koyunların Lalahan Hayvancılık Merkez Araştırma Enstitüsü şartlarına uyum kabiliyetinin araştırıldığı bir çalışmada (Akçapınar ve ark., 2002) yılları arasında yetiştirilen Bafra ve Karayaka kuzularda 90. günde bildirilen yaşama gücü değerlerine (% 87,7 ve 80,0) genel olarak benzer; Iğdır Kazım Karabekir Tarım İşletmesi şartlarında yetiştirilen Bafra kuzularında bildirilen (Işık, 2010) değerden (% 74,29) yüksek olmuştur. Sunulan bu araştırmada anası 1,0-1,5 ve 2,0-2,5 yaşlı olan kuzular için 90. günde elde edilen yaşama gücü değerleri (% 84,3 ve 84,3), Gökhöyük Tarım İşletmesi nde Bafra koyunların erken yaşta damızlıkta kullanılma imkanlarının araştırıldığı bir çalışmada (Akçapınar ve ark., 2005) anası 10 ve 18 aylık yaşta damızlıkta kullanılan (ortalama 1,5 ve 2 yaş civarında doğuran) kuzularda aynı yaş için tespit edilen yaşama gücü değerlerinden (% 95,4 ve 95,1) daha düşük gerçekleşmiştir. Bafra kuzularda sütten kesimde elde edilen yaşama gücü değeri, halk elinde yetiştirilen Kıvırcık (% 64,6) (Karaca ve ark., 2002) ve Akkaraman (% 77,3)

41 33 (Akçapınar ve Kadak, 1982) kuzularda bildirilen değerlerden daha yüksek olmuştur. Karayaka kuzularda Karaköy Tarım İşletmesi şartlarında 105. günde (% 89,0 ve 95,2) (Aydoğan ve Gül, 1992; Arıtürk ve ark., 1985); Sakız x Karayaka F 1 ve G 1 kuzularda 105. günde (% 96,2 ve 94,2) bildirilen yaşama gücü değerleri bu araştırmada bulunan değerden yüksektir. Ulaş Tarım İşletmesi koşullarında yetiştirilen Akkaraman, Sakız x Akkaraman F 1 ve Kıvırcık x Akkaraman F 1 kuzularda sütten kesimde (90. gün) bulunan (Akçapınar ve ark., 2000) yaşama gücü (sırasıyla % 89,5; 92,9 ve 87,1) ile başka bir araştırmada (Ünal, 2002) Akkaraman ve Sakız x Akkaraman F 1 kuzularda 90. günde bulunan (% 91,3 ve 92,0) yaşama gücü değerleri, bu araştırmada tespit edilen değerlerden biraz yüksek olmuştur. Yaşama gücü bakımından 4,0-4,5 yaşlı analardan doğan kuzular diğerlerinden, dişiler ise erkeklerden daha yüksek değerlere sahip olmuşlar, ancak ana yaşı ve cinsiyetin etkisi önemsiz (P>0,05) olmuştur. Bazı çalışmalarda (Akçapınar ve ark., 2002; Karaca ve ark., 2002; Ünal, 2002; Akçapınar ve ark., 2005) benzer sonuçlar bildirilirken, bazı araştırmalarda (Ünal ve ark., 2003; Ünal ve ark., 2006) farklı sonuçlar elde edilmiştir. Tek doğan kuzularda yaşama gücü en yüksek olmuş, bunu ikizler ve üçüz+ doğanlar izlemiştir. Bu durum beklenen bir sonuçtur. Nitekim Bafra ırkında yapılan çalışmalarda (Akçapınar ve ark., 2002; Ünal ve ark., 2003; Akçapınar ve ark., 2005; Işık, 2010) benzer sonuçlar elde edilmiştir. Doğum yılının yaşama gücüne etkisi önemli olmuş ve 2009 da doğan kuzularda yaşama gücü en düşük tespit edilmiştir. Döl verimi özelliklerinde olduğu gibi yaşama gücü bakımından da 2009 yılındaki düşük değer dikkati çekmektedir. Bunun nedeni işletmedeki bakım ve idaredeki yetersizliklerdir. Nitekim sorunların çözülmesiyle 2010 yılında yaşama gücünün iyileştiği görülmektedir. Yaşama gücü, bir genotipin farklı bölgelere uyumunu değerlendirmede kullanılan ölçütlerden biridir. Yaşama gücüne bölgenin koşullarıyla birlikte idare, bakım ve besleme de önemli düzeyde etkilidir. Özellikle döl verimi yüksek genotiplerde idare, bakım ve beslemenin etkisi daha fazla olmaktadır. Nitekim 2010 yılında sütten kesimde yaşama gücü 2009 yılından % 16,4 daha yüksek olmuştur. Araştırma materyali kuzularda yaşama gücü genel olarak değerlendirildiğinde,

42 34 Gökhöyük Tarım İşletmesi nde yetiştirilen Bafra kuzulardan düşük; Lalahan Hayvancılık Araştırma Enstitüsü koşullarına Bafra ırkının adaptasyonun incelendiği çalışmada bulunan değerlere benzer; Kazım Karabekir Tarım İşletmesi şartlarında yetiştirilen Bafra kuzularındaki değerden yüksek; yerli bazı genotipler için bildirilen değerlerin alt ve üst sınırları arasında yer almaktadır. Sunulan bu araştırmada Bafra kuzularda yaşama gücünün biraz düşük olduğu söylenebilir. Ancak araştırmanın özel bir işletmede yürütüldüğü, literatür bilgilerinin genel olarak devlet kurumlarında yürütülen araştırmalardan elde edildiği, idare, bakım ve beslemenin iyileştirilmesiyle yaşama gücünün artacağı göz önüne alınmalıdır Kuzularda Büyüme ve Bazı Vücut Ölçüleri Kuzularda doğum, 90. gün (sütten kesim) ve 120. gün ağırlıkları sırasıyla 3,17±0,03; 22,85±0,44 ve 28,19±0,54 kg olmuştur. Bu araştırmada kuzularda elde edilen doğum ağırlığı (3,17 kg), aynı özellik için Iğdır Kazım Karabekir Tarım İşletmesi şartlarında yetiştirilen Bafra kuzularında bildirilen (Işık, 2010) değere (3,22 kg) benzer; Gökhöyük Tarım İşletmesi Bafra sürüsü kuzuları (Ünal ve ark., 2003), Gökhöyük Tarım İşletmesi nde 10 ve 18 aylık yaşta damızlıkta kullanılanlardan elde edilen kuzular (Akçapınar ve ark., 2005) ile Lalahan Hayvancılık Merkez Araştırma Enstitüsü şartlarında Bafra sürüsü kuzularında (Akçapınar ve ark., 2002) bildirilen değerlerden (sırasıyla 3,7; 3,5; 3,9 ve 3,4 kg) düşük olmuştur. Bafra kuzularda doğum ağırlığı, Karayaka kuzularda bildirilen doğum ağırlığı değerlerinin (3,1 3,7 kg) (Arıtürk ve ark., 1985; Ertuğrul, 1985; Aydoğan ve Gül, 1992; Akçapınar ve ark., 2002; Ünal ve ark., 2003) alt sınırına yakın olduğu görülmektedir. Kuzularda doğum ağırlığı, Sakız x Karayaka F 1 ve G 1 kuzularda bildirilen (Arıtürk ve ark., 1985; Arıtürk ve ark., 1987; Aydoğan ve Gül, 1992) doğum ağırlığı değerlerinin (3,1-3,3) alt ve üst sınırları arasında yer almaktadır. Diğer taraftan Bafra kuzularda doğum ağırlığı, Ulaş Tarım İşletmesi nde yapılan bir araştırmada (Akçapınar ve ark., 2000) Akkaraman, Sakız x Akkaraman F 1 ve Kıvırcık x Akkaraman F 1 kuzularda (sırasıyla 4,7; 4,7 ve 4.6 kg), Lalahan

43 35 Hayvancılık Araştırma Enstitüsü nde yürütülen bir araştırmada (Ünal ve ark., 2006) Akkaraman, Kıvırcık x Akkaraman F 2, Kıvırcık x Akkaraman G 1, Sakız x Akkaraman F 2 ve Sakız x Akkaraman G 1 kuzularda (sırasıyla 4,4; 4,3; 4,1; 4,2 ve 4,1 kg), başka bir araştırmada (Ünal, 2002) Akkaraman ve Sakız x Akkaraman F 1 kuzularda (4,4 ve 4,3 kg) elde edilen doğum ağırlığı değerlerinden düşüktür. Ana yaşının artması, doğum ağırlığının artmasına neden olmuş, anası 1,0-1,5 yaşlı kuzularda doğum ağırlığı en düşük; 4,0-4,5 yaşlılarda en yüksek olmuştur. Erkeklerde doğum ağırlığı dişilerden daha fazladır. Doğum tipi de doğum ağırlığını etkilemiş, tek doğanlar ikiz ve üçüzlerden daha fazla doğum ağırlığına sahip olmuşlardır. Bu bulgular literatür bilgilerle (Çolakoğlu ve Özbeyaz; 1999; Akçapınar ve ark., 2000; Ünal, 2002; Ünal ve ark., 2003; Akçapınar ve ark., 2005) uyumludur. Bu araştırmada Bafra kuzularda sütten kesim (90. gün) ağırlığı (22,85 kg), aynı özellik için Gökhöyük Tarım İşletmesi Bafra sürüsü kuzuları (22,5 kg) (Ünal ve ark., 2003) ile Gökhöyük Tarım İşletmesi nde 18 aylık yaşta damızlıkta kullanılan toklulardan elde edilen kuzular (21,2 kg) için (Akçapınar ve ark., 2005) elde edilen değerlere benzer; Lalahan Hayvancılık Merkez Araştırma Enstitüsü (Akçapınar ve ark., 2002) ve Iğdır Kazım Karabekir Tarım İşletmesi (Işık, 2010) şartlarındaki Bafra sürüsü kuzularda bildirilen değerlerden (sırasıyla 13,9 ve 12,3 kg) oldukça yüksek olmuştur. Kuzularda doğum ağırlığının Gökhöyük Tarım İşletmesi ndeki sürüden daha düşük olmasına rağmen, sütten kesim ağırlığının benzer olması olumlu bir durumdur. Bafra kuzularda sütten kesim ağırlığı, aynı özellik için Karayaka kuzularda Gökhöyük Tarım İşletmesi (Ünal ve ark., 2003) ve Lalahan Hayvancılık Araştırma Enstitüsü (Akçapınar ve ark., 2002) şartlarında bildirilen değerlerden (sırasıyla 19,5 ve 13,7 kg) yüksektir. Kuzularda sütten kesim ağırlığı, Sakız x Karayaka F 1 ve G 1 kuzularda sütten kesim (105. gün) ağırlığı için bildirilen (Arıtürk ve ark., 1985; Arıtürk ve ark., 1987; Aydoğan ve Gül, 1992) değerlerin (19,7 ve 22,2 kg) üst sınırına yakın olmuştur. Diğer taraftan Bafra kuzularda sütten kesim ağırlığı, aynı özellik için Ulaş Tarım İşletmesi nde yapılan bir araştırmada (Akçapınar ve ark.,

44 ) Akkaraman, Sakız x Akkaraman F 1 ve Kıvırcık x Akkaraman F 1 kuzularda elde edilen değerlere (sırasıyla 23,7; 22,9 ve 21,8 kg) benzer, Lalahan Hayvancılık Araştırma Enstitüsü nde yürütülen bir araştırmada (Ünal ve ark., 2006) Akkaraman, Kıvırcık x Akkaraman F 2, Kıvırcık x Akkaraman G 1, Sakız x Akkaraman F 2 ve Sakız x Akkaraman G 1 kuzularda elde edilen değerlerden (sırasıyla 21,1; 20,3; 19,6; 20,3 ve 19,9 kg) yüksek, başka bir araştırmada (Ünal, 2002) Akkaraman ve Sakız x Akkaraman F 1 kuzularda elde edilen değerlerden (26,4 ve 25,5 kg) düşük olmuştur. Ana yaşının artması, sütten kesim ağırlığını olumlu yönde etkilemiş, anası 1,0-1,5 yaşlı kuzularda sütten kesim ağırlığı en düşük olmuştur. Sütten kesim ağırlığı erkeklerde dişilerden, doğum tipi tek olanlar ikiz ve üçüzlerden daha fazla olmuştur. Bu bulgular literatür bilgilerle (Çolakoğlu ve Özbeyaz; 1999; Akçapınar ve ark., 2000; Ünal, 2002; Ünal ve ark., 2003; Akçapınar ve ark., 2005) uyumludur. Kuzularda sütten kesim ağırlığı, büyümeyi incelemede yararlanılan önemli ölçütlerden biridir. Araştırma materyali kuzularda sütten kesim ağırlığı genel olarak değerlendirildiğinde, Gökhöyük Tarım İşletmesi nde yetiştirilen Bafra kuzulara benzer; Lalahan Hayvancılık Araştırma Enstitüsü ve Kazım Karabekir Tarım İşletmesi koşullarında bulunan değerlerden yüksektir. Kuzularda sütten kesim ağırlığının halk elindeki bir işletmede, Gökhöyük Tarım İşletmesi ne benzer olması çok önemlidir. Kuzularda genel olarak cidago yüksekliği ve vücut uzunluğu 55,08 ve 56,68 cm olmuştur. Bu değerler, aynı özellikler için sütten kesimde (90. gün) Lalahan Hayvancılık Araştırma Enstitüsü koşullarına Bafra ırkının adaptasyonun incelendiği bir çalışma (Akçapınar ve ark., 2002) ile Iğdır Kazım Karabekir Tarım İşletmesi şartlarında yetiştirilen Bafra koyunlarda yapılan bir çalışmada (Işık, 2010) bildirilen değerlerden (sırasıyla 48,90 ve 49,52 cm ile 46,61 ve 48,44 cm) oldukça yüksek olmuştur. Bu beklenen bir durum olarak değerlendirilebilir. Çünkü sunulan bu araştırmada kuzularda canlı ağırlığın yukarıdaki araştırmalardan fazla olması vücut ölçülerinin de fazla olmasına yol açmıştır. Lalahan Hayvancılık Araştırma Enstitüsü nde yürütülen bir araştırmada (Ünal ve ark., 2006) Akkaraman, Kıvırcık x

45 37 Akkaraman F 2, Kıvırcık x Akkaraman G 1, Sakız x Akkaraman F 2 ve Sakız x Akkaraman G 1 kuzularda sütten kesimde bildirilen cidago yüksekliği (sırasıyla 55,4; 54,8; 53,2; 55,6 ve 57,0 cm) ve vücut uzunluğu (58,5; 56,8; 55,9; 57,3 ve 58,8 cm) ile Akkaraman ve Sakız x Akkaraman F 1 kuzularda aynı dönemde yukarıdaki özellikler için (sırasıyla 54,81; 55,52 ile 53,61;54,43 cm) bildirilen (Ünal, 2002) değerlere genel olarak benzerdir.

46 38 5. SONUÇ VE ÖNERİLER Bu araştırmadan elde edilen sonuçlar aşağıda özetlenmiştir. - Koyunlarda ortalama canlı ağırlık 58,02 ± 0,86 kg tespit edilmiştir. Bölgeye uyum bakımından Bafra koyunlarında canlı ağırlığın iyi düzeyde olduğu görülmüştür. - Koyunlarda genel olarak doğum oranı % 93,1; tek, ikiz ve üçüz+ doğum oranları sırasıyla % 48,3; 38,3 ve 13,4; kuzu verimi % 155,6 ve bir doğuma kuzu sayısı 1,67 bulunmuştur. Bafra koyunları yüksek döl verimi özelliğini araştırmanın yürütüldüğü yetersiz işletme koşullarında da sürdürmüşlerdir. - Kuzularda genel olarak yaşama gücü 30. ve 90. günlerde % 86,2 ve 84,1 bulunmuştur. Sürü yönetimindeki olumsuzluklara bağlı olarak yaşama gücünün biraz düşük olduğu görülmüştür. - Kuzularda doğum, 90. gün (sütten kesim) ve 120. gün ağırlıkları sırasıyla 3,17±0,03; 22,85±0,44 ve 28,19±0,54 kg belirlenmiştir. Kuzularda sütten kesimde cidago yüksekliği 55,08±1,07 cm ve vücut uzunluğu 56,68±0,81 cm olmuştur. Bafra kuzularda büyümenin iyi düzeyde olduğu görülmüştür. Sonuç olarak; Ankara koşullarında ve halk elinde Bafra koyunu için yetersiz olan şartlarda bile Bafra genotipininde canlı ağırlık, döl verimi, kuzularda yaşama gücü ve büyüme özellikleri bakımından oldukça iyi değerler gösterdiği, şartlar iyileştirilirse çok başarılı sonuçlar alınabileceği, dolayısıyla Bafra ırkının Ankara bölgesinde başarılı şekilde yetiştirilebileceği görülmektedir.

47 39 - Bu araştırma Bafra ırkının halk elinde yetiştirilmesiyle ilgili yapılan ilk çalışmadır. Halk elinde yapılan çalışma sayısı artırılmalıdır. - Bafra ırkı Türkiye nin birçok bölgesinde yetiştirilmektedir. Irkın farklı bölge ve iklim koşullarına uyumuyla ilgili çalışmalar yapılabilir. - Irkın yüksek döl verimine sahip olduğu göz önüne alındığında genotipten daha iyi faydalanmada kullanma melezlemesi imkanları araştırılmalıdır. - Özellikle üçüz+ doğan kuzularda yaşama gücünün düşük olduğu görülmektedir. Bakım ve beslemenin iyileştirilmesine yönelik çalışmalar yapılabilir.

48 40 ÖZET Bafra Genotipinin Ankara Şartlarında Yetiştiriciliği Bu araştırma, Ankara koşullarında ve halk elinde yetiştirilen Bafra koyun sürüsünde bazı önemli verim özelliklerinin incelenmesi ve böylece ırkın bölgeye uyumuyla ilgili bilgilerin elde edilmesi amacıyla yapılmıştır. Araştırmanın hayvan materyalini Ankara - Çubuk - Gökçedere Köyü nde bulunan özel bir koyunculuk işletmesindeki Bafra sürüsü oluşturmuştur. İşletme Bafra koyunu yetiştiriciliğine, 2006 yılında başlamıştır. Araştırmada 2010 yılı verileri işletmeye yapılan ziyaretlerle, daha önceki yıllara ait veriler ise işletme kayıtlarından alınmıştır. Koyunlarda çiftleştirme öncesi ortalama canlı ağırlık 58,02±0,86 kg tespit edilmiş, yaş grupları arasındaki farklılıklar önemsiz (P>0.05) olmuştur. Koyunlarda genel olarak doğum oranı % 93,1; tek, ikiz ve üçüz+ doğum oranları sırasıyla % 48,3; 38,3 ve 13,4; kuzu verimi % 155,6 ve bir doğuma kuzu sayısı 1,67 bulunmuştur. Kuzularda genel olarak yaşama gücü 30. ve 90. günlerde % 86,2 ve 84,1 olmuştur. Yaşama gücüne 30. ve 90. günlerde ana yaşı ve cinsiyetin etkisi önemsiz (P>0.05), doğum yılı ve doğum tipinin etkisi çeşitli düzeylerde önemli (P<0,05; P<0,01; P<0,001) olmuştur. Kuzularda doğum, 90. gün (sütten kesim) ve 120. gün canlı ağırlık bakımından en küçük kareler ortalamaları sırasıyla 3,17±0,03; 22,85±0,44 ve 28,19±0,54 kg olmuştur. İncelenen çevre faktörlerinden ana yaşı ve doğum tipinin etkisi, doğum ve sütten kesim ağırlığına çeşitli düzeylerde önemli (P<0,05; P<0,001) olurken; cinsiyetin etkisi doğum ağırlığında önemli (P<0,001), sütten kesim ağırlığında önemsiz (P>0.05) olmuştur. Kuzularda sütten kesimde (90. gün) cidago yüksekliği ve vücut uzunluğuna ait en küçük kareler ortalamaları 55,08±1,07 ve 56,68±0,81 cm olmuştur. İncelenen çevre faktörlerinin vücut ölçülerine etkileri önemsiz (P>0.05) bulunmuştur. Sonuç olarak; Ankara koşullarında ve halk elinde yetiştirilen Bafra koyunlarında canlı ağırlık ve döl verimi ile kuzularda yaşama gücü ve büyüme özelliklerine göre ırkın bölgeye uyumunun iyi düzeyde olduğu söylenebilir. Anahtar kelimeler: Ankara şartları, Bafra Koyunu, Büyüme, Döl verimi, Uyum kabiliyeti, Yaşama gücü, Yetiştirici şartları

49 41 SUMMARY Bafra Sheep Breeding in Ankara Conditions This study was carried out to investigate the production traits and evaluate the adaptation capability of Bafra sheep reared at the private farm in Ankara conditions, in Central Anatolia. The region has continental climate conditions. Bafra genotype are generally raised in Black Sea region of Turkey. The data were collected from the Bafra sheep herd raised at the private farm which was started for Bafra sheep breeding in The data of 2010 year were collected by farm visiting, while the data of 2006 to 2009 years were obtained from the farm records. The mean for pre-mating live weight of ewes was 58.02±0.86 kg, and the differences among ewe age groups weren t statistically significant (P>0.05). Fertility results were determined to be 93.1 % for birth rate, 48.3, 38.3 and 13.4 % for single, twin and triplet birth rates, % for lamb production and 1.67 for litter size. Survival rates of lambs at 30th and 90th (weaning age) days of age were 86.2 and 84.1 %, respectively. Age of ewe and lamb sex had no significant (P>0.05) effect on survival rates of lambs at 30th and 90th days of age, while year and birth type had significant effect on this trait at all ages (P<0.05, P<0.01, P<0.001). The least squares means for live weights of the lambs at birth, 90 and 120 days of age were 3.17±0.03, 22.85±0.44 and 28.19±0.54 kg, respectively. The effects of ewe age and birth type on the birth and weaning weights were important (P<0.05, P<0.001), although the effect of lamb sex was significant (P<0.001) on the birth weight and non significant (P>0.05) for weaning weight. The least squares means for the lambs at the weaning age were 55.08±1.07 cm for wither height and 56.68±0.81 cm for body length. The effects of all investigated factors on the body measurements were not important (P>0.05). The results indicated that the adaptation capability of Bafra sheep reared at the private farm in Ankara conditions was satisfactory level in terms of live weight and fertility of ewes as well as survival rate and growth of lambs. Anahtar kelimeler: Adaptation capability, Ankara conditions, Bafra sheep, Breeder conditions, Fertility, Growth, Survival rate

50 42 KAYNAKLAR AKÇAPINAR, H. (1974). Ile de France x Türk Merinosu melezlemesi ile kaliteli kesim kuzuları elde etme imkanları. Lalahan Zootekni Araştırma Enstitüsü, Yayın no: 37, Ankara. AKÇAPINAR, H. (1996). Türkiye koyunculuğunun geleceği hakkında görüşler. Türk Vet. Hek. Derg., 8(2): AKÇAPINAR, H. (2000). Koyun Yetiştiriciliği. Yenilenmiş 2. Baskı, İsmat Matbaacılık, ISBN: , Ankara. AKÇAPINAR, H., KADAK, R. (1982). Morkaraman ve Kangal-Akkaraman Kuzularının Büyüme ve Yaşama Kabiliyeti Üzerinde Karşılaştırmalı Araştırmalar. Fırat Üniv. Vet. Fak. Derg., 8(1-2): AKÇAPINAR, H., ÖZBEYAZ, C. (1999). Hayvan Yetiştiriciliği Temel Bilgileri, Kariyer Matbaacılık, Ankara. AKÇAPINAR, H., ÖZBEYAZ, C., ÜNAL, N., AVCI, M. (2000). Kuzu Eti Üretimine Uygun Ana ve Baba Hatlarının Geliştirilmesinde Akkaraman, Sakız ve Kıvırcık Koyun Irklarından Yararlanma İmkanları I. Akkaraman Koyunlarda Döl Verimi, Akkaraman, Sakız x Akkaraman F 1 ve Kıvırcık x Akkaraman F 1 Kuzularda Yasama Gücü ve Büyüme. TÜBİTAK Türk Vet. ve Hay. Derg., 24: AKÇAPINAR, H., ÜNAL, N., ÖZBEYAZ, C. (2001). Kuzu Eti Üretimine Uygun Ana ve Baba Hatlarının Geliştirilmesinde Akkaraman, Sakız ve Kıvırcık Koyun Irklarından Yararlanma İmkanları II. Kuzularda Bazı Vücut Ölçüleri ve Toklularda Bazı Verim Özellikleri. Lalahan Hay. Araşt. Enst. Derg., 41(1): AKÇAPINAR, H., ÜNAL, N., ATASOY, F., ÖZBEYAZ, C., AYTAÇ, M. (2002). Karayaka ve Bafra (Sakız X Karayaka G 1 ) Koyunlarının Lalahan Hayvancılık Araştırma Enstitüsü Şartlarına Uyum Kabiliyeti. Lalahan Hay. Araşt. Enst. Derg., 42(1):

51 43 AKÇAPINAR, H., ÜNAL, N., ATASOY, F. (2005). The Effects of Early Age Mating on Some Production Traits of Bafra (Chios x Karayaka B 1 ) Sheep. TÜBİTAK Türk Vet. ve Hay. Derg., 29: AKMAZ, A. (1989). Sıfat Öncesi Farklı Yemlemenin Konya Merinoslarının Dölverimine, Kuzuların Büyüme ve Yaşama Gücüne Etkisi. Ankara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, Ankara ALTINEL, A., EVRİM, M., ÖZCAN, M., BAŞPINAR, H., DELİGÖZOĞLU, F. (1998). Sakız, Kıvırcık ve Alman Siyah Başlı koyun ırkları arasındaki melezlemeler ile kaliteli kesim kuzuları elde etme olanaklarının araştırılması. TÜBİTAK Türk Vet. ve Hay. Derg., 22: ANONİM (2007). DPT, 9. Kalkınma Planı, Hayvancılık Özel İhtisas Komisyonu Raporu, Erisim: ANONİM (2009). TÜİK Verileri, Erişim: ANONİM (2010). Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü Erişim: ARITÜRK, E., ÖZCAN, H. (1960). Boztepe İnekhanesi ve Çeşme de Halk Elindeki Sakız Koyunlarının Beden Ölçüleri, Yapağı Karakterleri, Süt ve Yavru Verimleri Üzerinde Mukayeseli Bir Araştırma. Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Yayınları No: 130, Ankara. ARITÜRK, E., UTKANLAR, N., İMERYÜZ, F., MÜFTÜOĞLU, Ş., ÖZNACAR, K. (1963). Karaköy Harasında Yetiştirilen Üç Yaşlı Karayaka Koyunlarında Beden Ölçüleri, Canlı Ağırlık, Yapağı Verim ve Özellikleri. Lalahan Zoot. Araşt. Enst. Derg., 3 (1) den ayrı baskı, Ankara. ARITÜRK, E., AKÇAPINAR, H., AYDOGAN, M. (1985). Karayaka koyun ırkının saf yetiştirme ve melezleme ile ıslahı. Doga TU Vet. ve Hay. Derg., 9(1): ARITÜRK, E., AKÇAPINAR, H., AYDOĞAN, M., BAYRAK, S. (1987). Karayaka koyun ırkının melezleme ile ıslahı. Doğa TU Vet. ve Hay. Derg., 11(1):1-6.

52 44 ATASOY, F., ÜNAL, N., AKÇAPINAR, H., MUNDAN, D. (2003). Karayaka ve Bafra (Sakız x Karayaka G 1 ) koyunlarında bazı verim özellikleri. TÜBİTAK Türk Vet. ve Hay. Derg., 27: AYDOĞAN, M., GÜL, İ. (1992). Sakız ve Karayaka ırkları arasındaki melezlemelerle yeni bir koyun tipinin geliştirilme imkanları. Doga TU Vet. ve Hay. Derg., 16: ÇELİK, İ. (1995). Sakız, Kıvırcık ve Dağlıç Koyunlarının Yarı-Entansif Koşullardaki Başlıca Verim Performansları Üzerinde Karşılaştırmalı Bir Araştırma. Doktora Tezi, Uludağ Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Bursa. ÇOLAKOĞLU, N., ÖZBEYAZ, C. (1999). Akkaraman ve Malya koyunlarının bazı verim özelliklerinin karşılaştırılması. TÜBİTAK Türk Vet. ve Hay. Derg., 23: ÇÖREKÇİ, S. G., EVRİM, M. (2000). Sakız ve İmroz Koyunlarının Yarı-Entansif Koşullardaki Verim Performansları Konusunda Karşılaştırmalı Araştırmalar II. Süt Verimi, Yapağı Verimi ve Yapağı Özellikleri. TÜBİTAK Türk Vet. ve Hay. Derg., 24: DEMİR, H., BAŞPINAR, H. (1992). Kıvırcık Koyun Irkının Yarı-Entansif Koşullardaki Verim Performansı II. Koyunlarda Döl Verimi, Süt Verimi, Canlı Ağırlık ve Yapağı Özellikleri. İstanbul Üniv. Vet. Fak. Derg., 17(2): ELİÇİN, A., F. CENGİZ, M. ERTUĞRUL, M. AŞKIN VE İ.Z. ARIK. (1989). Akkaraman ve Ile de France x Akkaraman (F1) melezi erkek kuzularında besi gücü ve karkas özellikleri. A.Ü. Ziraat Fakültesi Yayın No:1124, Bilimsel Araştırmalar: 614, Ankara. ERTUĞRUL, M. (1985). Karayaka koyunlarının tanımlayıcı ırk özellikleri, gelişmeye ait fenotipik ve genetik parametreler. Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, Ankara

53 45 GÖNÜL, T. (1974). Kasaplık Kuzu Üretimi İçin Dağlıç Koyunları Üzerinde Melezleme Denemeleri E.Ü. Zir. Fak. Yay. No: 236. İzmir. GÜNEY, O., ÖZCAN, L., PEKEL, E., BİÇER, O., TORUN, O. (1990). Çağdaş Düzeydeki Sakız x İvesi F 1 ve Saf İvesi Koyunların Çukurova Koşullarındaki Performansları. Çukurova Üniv. Zir. Fak. Derg., 5(1): IŞIK, S. (2010). Bafra koyununun (Sakız x Karayaka G1) Kazım Karabekir Tarım İşletmesi şartlarında döl verimi, yaşama gücü ve büyüme özellikleri. Doktora Tezi, Kafkas Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Kars. KARACA, O., KAYMAKÇI, M., ALTIN T., CEMAL, İ. (2002). Koçarlı Yöresi Kıvırcık Koyunlarında Döl Verimi Üzerinde Araştırmalar. TÜBİTAK TOVAG TARP-2432 no lu Proje Bitirme Raporu. MORRIS C.A., HICKET, S.M., CLARKE, J.N. (2000). Genetic and enviromental factors lamb survival at birth and through to weaning. New Zealand J. Agr. Res., 43: NAIKARE, B.D., JAGTAB, D.Z. (1988). Factors affecting body weights in Deccani and its crosses. Indian J. Anim. Sci., 58(4): TEKİN, M.E. (1989). Türkiye Koyunculuğunu Geliştirme Projesi Çerçevesinde Et Koyunculuğunu Geliştirme Çalışmaları. Seminer, Ankara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Ankara. ÜNAL, N. (2002). Akkaraman ve Sakız x Akkaraman F 1 Kuzularda Yasama Gücü, Büyüme ve Bazı Vücut Ölçüleri. TÜBİTAK Türk Vet. ve Hay. Derg., 26: ÜNAL, N., ATASOY, F., AKÇAPINAR, H., ERDOGAN, M. (2003). Karayaka ve Bafra (Sakız x Karayaka G 1 ) Koyunlarda Döl Verimi, Kuzularda Yaşama Gücü ve Büyüme. TÜBİTAK Türk Vet. ve Hay. Derg., 27: ÜNAL, N., AKÇAPINAR, H., ATASOY, F., KOÇAK, S., AYTAÇ, M. (2004). Akkaraman, Sakız x Akkaraman ve Kıvırcık x Akkaraman melezleri (F 1, G 1 ) ile Karayaka ve Bafra koyunlarda canlı ağırlık ve yapağı özellikleri. Lalahan Hay. Araşt. Enst. Derg., 44(2):

54 46 ÜNAL, N., AKÇAPINAR, H., ATASOY, F., AYTAÇ, M. (2006). Some reproductive and growth traits of crosbred genotypes produced by crossing local sheep reeds of Kivircik x White Karaman and Chios x White Karaman in stepe conditions. Arch. Anim. Breed. (Arch. Tierz.), 49: ÜNAL, N., AKÇAPINAR, H., ATASOY, F., YAKAN, A., UGURLU, M. (2007). Bafra Koyun Irkında Süt Verim Özelliklerinin Farklı Süt Kontrol Yöntemleriyle Belirlenmesi. TUBİTAK kesin raporu. (Proje no: 105 O 221). ÜNAL, N., AKÇAPINAR, H., ATASOY, F., YAKAN, A., UĞURLU, M. (2008). Milk yieldand milking traits measured with different methods in Bafra sheep. Revue Med. Vet., 159: YAKAN, A., ÜNAL, N. (2010). Meat production traits of a new sheep breed called Bafra in Turkey 1. Fattening, slaughter, and carcass characteristics of lambs. Trop. Anim. Health Prod., 42: YALÇIN, B. C. (1985). Türkiye de koyun yetiştiriciliği ve problemleri. İstanbul Üniv. Vet. Fak. Derg., 11(2): YALÇIN, B.C. (1990). Koyun ve Keçi Yetiştiriciliği. Ed.: C. N. Aytuğ, Tüm-Vet Hayvancılık Hizmetleri Yay., Teknografik Matbaası, No:2., İstanbul. YILDIZ, N., DENK, H. (2006). Van Bölgesinde halk elinde yetiştirilen Akkaraman koyunlarda çeşitli verim özellikleri. I. Döl ve süt verimi özellikleri. F.Ü. Sağlık Bil. Dergisi, 20: YILMAZ, A., ÖZCAN, M., EKİZ, B., AKGÜNDÜZ, M. (2002). Türk Merinosu, Sakız ve kıvırcık ırkları arasındaki melezlemeler ile et veriminin artırılma olanaklarının araştırılması. 2. Kuzularda besi, kesim ve karkas özellikleri. TÜBİTAK Türk Vet. ve Hay. Derg, 26:

55 47 ÖZGEÇMİŞ KİŞİSEL BİLGİLER Ad, Soyadı : İrfan GÜNGÖR Doğum Tarihi : Medeni Durum : Bekar EĞİTİM BİLGİLERİ Yüksek Lisans Ankara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü - Ankara Veteriner Fakültesi Zootekni Anabilim Dalı Devam ediyor Lisans Lise Dil Okulu Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi - Ankara Ziraat Mühendisi Zootekni Bölümü, 09/ /1997 M. Rüştü Uzel Kimya Meslek Lisesi - Ankara 09/ /1990 Duquesne Üniversity Yabancı Diller Bölümü İngilizce Öğrenimi, İŞ DENEYİMİ 05/2006 Halen Çalışıyorum 03/ /2006 S. S. Pancar Ekicileri Kooperatifleri Birliği Ankara Pozisyon: Ziraat Mühendisi BOEM gurup Ankara Pozisyon: Dış Ticaret Uzmanı 09/ /1999 Kayaş Sakarya İlköğretim Okulu Ankara Pozisyon: İngilizce Öğretmeni 08/ /1997 TUBİTAK-MAM Biyoloji Bölümü Gebze/Kocaeli Pozisyon: Stajyer GÜL-SAN Sokullu Polikliniği Ankara Pozisyon: Laboratuar Asistanı TCDD CER Yağ, Su ve Metal Laboratuarı Ankara Pozisyon: Stajyer Laborant

56 48 YABANCI DİL BİLGİSİ İngilizce Almanca Çok iyi Başlangıç KURS/ SERTİFİKA BİLGİSİ 2009 Ankara Üniversitesi Avrupa Toplulukları Araştırma ve Uygulama Merkezi Avrupa Birliği Uzmanlık Kursu 2008 Ankara Üniversitesi Avrupa Toplulukları Araştırma ve Uygulama Merkezi Avrupa Birliği Temel Eğitim Kursu 2009 Ankara BEM Bilgisayar Milli Eğitim Bakanlığı, Bilgisayar İşletmenliği Sertifikası 2008 TÜBİTAK ULAKBİM Ulusal Akademik Yayıncılık 2008 Milli Eğitim Bakanlığı, Trafik ve Çevre Bilgisi Dersi Öğreticisi Belgesi 2007 ICARDA VE FAO, Tohum piyasası ve Gelişimi, 2005 ODTÜ Verimlik topluluğu Müşteri İlişkileri Yönetimi 2001 Pittsburgh, PA; Halk Eğitim Merkezi Temel İngilizce Eğitimi Sertifikası ORGANİZASYONLAR Pittsburgh Uluslararası Öğrenciler Derneği Ziraat Mühendisleri Odası Pittsburgh, UPMC Mercy Hastanesi Gönüllü Hizmetleri M. Rüştü Uzel Kimya Meslek Lisesi Mezunları Derneği YAYINLAR Güngör, İrfan; Avrupa Birliği Ortak Tarım Politikaları ve Türkiye'deki Şeker Pancarı Tarımına Etkisi.(41.Tem.Eğt Tezi) Temel Eğitim (ORTAK TARIM POLİTİKASI) 2008 Güngör, İrfan; Avrupa Birliği'nde Kooperatif Yapısı Ortak Tarım Politikaları ve Türkiye (14.Dönem AB Uzmanlık Tezi) Temel Eğitim (TARIM KOOPERATİFLERİ) 2009 Güngör, İrfan; Pankobirlik'teki Hayvancılık Faaliyetleri; Ankara Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Zootekni ABD, Yüksek Lisans Semineri Güz Dönemi.