GÜVENLİĞİMİZ VE KİMYA

Transkript

1 4. GÜVENLİĞİMİZ VE KİMA BÖLÜM Son yüzyıllarda kimya sanayisinde inanılmaz derecede gelişmeler gözlenmektedir. Kimya tarımı değiştirmiştir; sentetik gübreler, dünyanın giderek artan, çok büyük nüfusunu beslemek için araç olmuştur. Her mevsim her tür sebze ve meyve rahatlıkla bulunur hâle gelmiştir. Bugün kimya daha etkili yenilenebilir yakıtlar ve modern hava uzay araçları için gerekli olan daha dayanıklı hafif alaşımlar üretmektedir. Kimya tıpta da değişiklikler yapmıştır. Ortalama ömür ciddi anlamda uzamış, genetik mühendisliği alanında çalışmalar hız kazanmıştır. Bu gelişmelerde kimya biliminin katkısı çok büyüktür. Ancak bütün bu yararların bedeli de yüksek olmuştur ve gün geçtikçe bu bedelin mahiyetini daha iyi anlamaktayız. Örneğin sanayi ve tarımdaki hızlı değişimler dünya mirasımıza zarar vermiştir. Kimyasal Maddelerin İnsan Sağlığına ve Çevreye Zararları Sanayi devrimi ve sonrasında dünyada artan fabrika ve motorlu taşıtlar ile birlikte kömür ve petrol gibi yakıtların kullanımında artış olmuştur (Resim 1.23). Bu durum atmosferde aşırı miktarda karbondioksit gazı (CO 2 ) birikimine yol açarak artan sera etkisi ile birlikte insan yaşamını olumsuz etkileyen küresel ısınmaya neden olmuştur. Tarım alanlarında ürün kalitesini ve verimini artırmak için kullanılan böcek öldürücüler, mantar ilaçları, büyüme düzenleyici maddeler ve yabancı otların çıkmasını önleyici ilaçlar kontrolsüz bir şekilde kullanıldığında insan hayatını tehdit etmektedir. Bugüne kadar kullanılan en yaygın böcek öldürücü ilaçlardan biri T maddesidir (diklorodifeniltrikloroetan). T 1940 lı yıllarda tüm dünyada yaygın olarak böcek öldürücü olarak kullanılmaya başlanmış ve 1972 den sonra da yasaklanmasına karar verilmiştir. T maddesi tarım ilacı olarak kullanıldığında uzun süre toprakta kalmakta ve insan sağlığı üzerinde olumsuz etkiler oluşturmaktadır. Bu sebepten T maddesinin tarım ilacı olarak kullanılması günümüzde gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde yasaklanmıştır. Tarımda verimi artırmak için yararlanılan kimyasal gübrelerin bilinçsiz kullanımı da birtakım problemlere yol açmaktadır. Bilinçsiz gübre kullanımı ph dengesini değiştirerek toprağın yapısını bozmakta ve alınan verimi düşürmektedir. Toprağa aşırı miktarda gübre verildiğinde ise yağmur suları ile akarsulara ve içme sularına nitrat, fosfor gibi kimyasallar karışmakta ve insan sağlığını tehdit etmektedir (Resim 1.24). Evlerde temizlik için yararlanılan maddeler de kimyasal madde içerdiğinden bunların kullanımında özen gösterilmelidir. Çamaşır suyu diğer temizlik maddeleri ile beraber kullanıldığında tehlikeli sonuçlar doğurmaktadır. Örneğin çamaşır suyu tuz ruhu ile beraber kullanıldığında öldürücü klor gazı çıkışına sebep olur. Amonyaklı temizlik maddeleri ile kullanıldığında son derece zararlı kloraminleri oluşturmaktadır. Birçok insanın hatalı çamaşır suyu kullanımı yüzünden hastanelerde tedavi gördüğüne dair bilgiler vardır. Resim 1.23: Fabrikalardan salınan karbondioksit gazı küresel ısınmaya neden olmaktadır. Cevaplayalım T maddesinin insan sağlığına ne gibi zararları vardır? Resim 1.24: Aşırı miktarda kullanılan gübreler yağmur suları ile akarsulara ve içme sularına karışmaktadır. 27

2 Resim 1.25: Su kirliliği canlı yaşamını tehdit etmektedir. Laboratuvarda uyulması gereken kurallara uyulmadığında ne gibi olumsuzluklar yaşanabilir? 28 Cevaplayalım eterjanlar ve gübreler gibi kimyasal maddeler ya da fabrika atıkları göl, deniz, nehir, okyanus gibi su kaynaklarına ulaştığında su kalitesini düşürmekte ve su içerisinde bulunan canlı hayatını tehdit etmektedir (Resim 1.25). Kirletilmiş olan su kaynaklarının içme suyu olarak ya da yüzme veya tarımda sulama gibi amaçlarla kullanımı da tehlikeli sonuçlar doğurmaktadır. ukarıdaki açıklamalardan da görüldüğü üzere kimyasal maddeler dikkatli ve bilinçli kullanılmadığı durumlarda birtakım problemlere hatta geri dönüşümü mümkün olmayan ciddi hasarlara neden olmaktadır. Laboratuvarda Güvenlik Kimya deneye dayalı bir bilim olduğu için kimya öğrenmede laboratuvar kullanımı son derece önemlidir. Ancak laboratuvarda bulunan birçok kimyasal madde tehlikeli olma özelliği taşımaktadır ve yapılan bir hata hem yapan kişiye hem de diğerlerine zarar vermektedir. Bu nedenle laboratuvarda güvenliğimiz için temel uyarı işaretlerini (Tablo 1.11), kimyasal maddelerde kullanılan güvenlik işaretlerini (Tablo 1.12) bilmemiz ve birtakım kurallara uymamız gerekmektedir. Laboratuvarda uyulması gereken belli başlı kurallar şunlardır: Öğretmenin izni olmaksızın kimyasal maddeler alınmamalı ve deney yapılmamalıdır. Kimyasal maddelerle ilgili işlemlerin yapıldığı alanlarda kesinlikle herhangi bir şey yenilip içilmemelidir. El şakaları yapılmamalıdır. Laboratuvarda çalışırken kimyasal maddelerin yüz, göz ve cilde temas etmemesine dikkat edilmelidir. Elbiseleri korumak için önlük, gözleri korumak için gözlük ve elleri korumak için eldiven kullanılmalıdır. Laboratuvarda yüzük, künye, kolye, bilezik gibi eşyalar ile çalışmak tehlikeli olabilir. Çalışmaya başlamadan önce bunlar çıkarılmalıdır. Laboratuvarda çalışırken uzun saçlar toplanmalıdır. Önlük ve pantolon ceplerinde kesici ve batıcı aletler taşınmamalıdır. Kimyasal maddelerin hiçbir zaman tadına bakılmamalıdır. Tehlikeli sonuçlara yol açabileceği göz önünde bulundurularak kimyasal maddeler gelişigüzel birbiriyle karıştırılmamalıdır. Kırık ve çatlak cam malzemeler kullanılmamalıdır. Sıcak cisimleri tutmak için maşa veya koruyucu eldiven kullanılmalıdır. Kimyasal maddeleri içeren cam şişelerin ve plastik kapların her kullanımdan sonra kapaklarının sıkıca ve doğru bir şekilde kapatılması gerekir. Şişelerin kapak veya tıpaları değiştirilmemeli ve bunlar alt tarafları masa üzerine gelecek şekilde konulmamalıdır. Katı hâldeki maddeler şişelerden daima temiz bir spatül veya kaşıkla alınmalıdır. Aynı kaşık temizlenmeden başka bir maddenin içine sokulmamalıdır. Asit, baz gibi aşındırıcı ve yakıcı maddelerin deriye damladığı veya sıçradığı hâllerde vücudun bu bölgeleri derhâl bol miktarda su ile yıkanmalıdır. Zehirli ve yakıcı çözeltiler, pipetten ağız yolu ile çekilmemelidir. Bu işlem için puar kullanılmalıdır. Tüm asitler ve bazlar suyun üzerine yavaş yavaş dökülerek sulandırılmalıdır. Hidrojen sülfür ve hidrojen siyanür gibi zehirli gazlar içeren maddelerin kullanıldığı deneyler çeker ocakta yapılmalıdır.

3 Etil alkol gibi yanıcı, tutuşucu maddeler Bunzen beki ya da ispirto alevi çevresinden uzak tutulmalıdır. Tüp, içinde bulunan bir sıvı ısıtılacağı zaman, üst kısımdan aşağıya doğru yavaş yavaş ısıtılmalı, çok hafif ve devamlı şekilde sallanmalıdır. Tüpün ağzı kişiye doğru tutulmamalıdır. Kimyasal maddeler taşınırken iki el kullanılmalı, bir el ile kapak sıkıca tutulurken diğeri ile şişenin altından kavranmalıdır. Elektrik kablosuna, fişine ya da prize kesinlikle ıslak elle dokunulmamalıdır. Kullanılmadığı durumlarda elektrikli cihazların fişi prizden çekilmelidir. Acil bir durumda, paniğe kapılmaksızın öğretmenin söyledikleri yapılmalıdır. Bu gibi durumlarda aranabilecek acil yardım numaraları öğrenilmelidir (Acil ardım Merkezi 112, Zehir Merkezi 114, İtfaiye 110). Laboratuvardan ayrılmadan önce, kullanılan cam malzemeler temizlenmeli; kimyasal maddeler yerlerine kaldırılmalı, masalar temizlenmeli, eller mutlaka sabun ve su ile yıkanmalıdır. Tablo 1.11: Laboratuvar güvenliği amaçlı temel uyarı işaretleri Sembol Sembolün Anlamı Sembol Sembolün Anlamı ELBİSE GÜVENLİĞİ Bu sembol, kullanılan malzemeler nedeniyle elbiselerin lekelenmesini, yanmasını ve aşınmasını önlemek için önlük kullanılmasının uygun olacağını gösterir. ELİVEN Bu sembol, kullanılan malzemelerden kaynaklanabilecek zararlı etkilerden korunmak için kauçuk eldiven kullanılmasının uygun olacağını gösterir. ELEKTRİK GÜVENLİĞİ Bu sembol, çalışma ortamında şehir hattından elektrik enerjisi kullanmak gerektiğini; devre kurarken ve bağlantı sağlarken iletken kısımlara dokunmanın tehlikeli olacağını ifade eder. GÖZ GÜVENLİĞİ Bu sembol, çalışma ortamındaki buhar, toz, şiddetli ışık, yüksek sıcaklık veya başka bir sebeple yüz ve gözün zarar görebileceğini ifade eder. ISI GÜVENLİĞİ Bu sembol, yapılacak işlemde bir ısıtıcı ya da sıcak bir yüzeyin söz konusu olduğunu; el, ayak ve diğer organların yanmaması için dikkatli olunması gerektiğini ifade eder. ANGIN GÜVENLİĞİ Bu sembol, çalışma ortamında yangın çıkmaması için dikkatli olunması gerektiğini gösterir. UMAN GÜVENLİĞİ Bu sembol, çalışma ortamında kullanılan kimyasal maddeler veya kimyasal tepkimelerden kaynaklanabilecek tehlikeli dumandan korunmak için dikkatli olunması gerektiğini ifade eder. KESİCİ CİSİMLER GÜVENLİĞİ Bu sembol, yapılacak işlemlerde kesici ve delici cisimlerin kullanıldığını ve bu cisimler kullanılırken dikkatli olunması gerektiğini gösterir. KIRILABİLİR CAM UARISI Bu sembol, cam malzemelerin kırılabileceğini ve kırıkların muhtemel zararlı etkilerinden korunmak için bu malzemelerin dikkatli kullanılması gerektiğini ifade eder. KİMASAL MAE UARISI Bu sembol, yapılacak işlemde kimyasal madde kullanıldığını ve o madde kullanılırken ambalajında yer alan sembolün gerektirdiği önlemlerin alınacağını ifade eder. 29

4 Cevaplayalım Laboratuvar güvenlik işaretlerini bilmemiz bizlere ne gibi faydalar sağlar? Tehlikeli maddeler genel olarak patlayıcı, parlayıcı, kolay yanıcı, yakıcı, zehirli, mikrop bulaştırıcı, radyoaktif, aşındırıcı, kendi kendine tutuşan, ıslandığında yanan özellikteki maddelerdir. Kimyasal maddelerin ambalajı üzerinde bu özellikleri belirten çeşitli semboller görülür. Kimyasal maddeleri kullanmadan önce üzerindeki etiketi incelememiz ve kullanırken nelere dikkat etmemiz gerektiği konusunda bilinçli olmamız önce kendi sağlığımız sonra da etrafımızdaki insanların sağlığı için son derece önemlidir. Tablo 1.12 de Avrupa Birliği nin yaptığı son düzenlemelere göre güncellenmiş, kimyasal maddeler üzerinde yer alan güvenlik işaretleri ve bu işaretlere dair bilgiler verilmiştir. Tablo 1.12: Kimyasal maddelerde kullanılan güvenlik işaretleri Sembol Tehlikenin Anlamı Tehlikenin Önlemi Patlayıcıdır. Bu maddeler alev ve ısıya (güneş ışığı dâhil) ya da düşme, devrilme ve sürtünmeye maruz kaldığında patlayabilir. Örnek: TNT- trinitrotoluen. Maddeyi sıkıştırmak, vurmak ve sürtmekten kaçınınız. Her türlü tutuşturucu kaynaklardan uzak tutunuz. anıcı maddedir. Alev ve ısıya (güneş ışığı dâhil) maruz bırakıldığında yangına neden olabilir. Örnek: aseton. Sadece orijinal kabında muhafaza ediniz. Alev, kıvılcım ve ısı kaynaklarından uzak tutunuz. Oksitleyici, yakıcı maddedir. apısında oksijen bulundurduğundan yanabilen maddelerle temas edince tepkime verir. Örnek: sodyum klorat. Tutuşturucularla temasından kaçınmak için her türlü önlemi alınız. angını şiddetlendirir, söndürmeyi zorlaştırır. Basınç altında gaz içerir, ısıtıldığında patlayabilir. Örnek: oksijen tüpleri. Güneş ışığında bırakmayınız. İyi havalandırılan ortamda saklayınız. Çevreye zararlıdır. Sudaki canlılar için zehirli (toksik) ve uzun süreli etkisi vardır. Örnek: sodyum nitrit. Çevreye boşaltmayınız. Tahriş edicidir. Ciddi göz hasarına yol açar. Örnek: sülfürik asit. Koruyucu gözlük kullanınız. 30

5 Sembol Tehlikenin Anlamı Tehlikenin Önlemi Solunduğunda veya ağız yoluyla alındığında zehirleyici (toksik) etkiye sahiptir. Örnek: brom. Kullanım sırasında herhangi bir şey yemeyiniz ve içmeyiniz. Vücuda temas ettirmekten kaçınınız. Kendinizi kötü hissettiğinizde tıbbi yardım alınız. Zehirli ve tahriş edicidir. Alerjik deri reaksiyonuna neden olabilir. Örnek: böcek ilaçları. Vücuda temas ettirmekten kaçınınız. Kirlenmiş kıyafetlerle iş yeri dışına çıkmayınız. Kanserojendir. Alerji, astım belirtileri veya solunum zorluğuna yol açabilir. Örnek: kloroform. Vücuda temas ettirmekten kaçınınız. etersiz havalandırma şartlarında uygun solunum cihazı takınız. Radyoaktif maddelerin yaydığı ışınlar canlıların bünyelerinden geçerken birçok kimyasal, fiziksel ve biyolojik değişimlere neden olur. Örnek: uranyum. Radyoaktif maddelerden uzak durunuz. Radyoaktif madde ile temas durumunda ellerinizi yıkayınız ve giyeceklerinizi çıkarıp, polietilen bir torbaya koyarak ayırınız. 2. Etkinlik Güvenlik İşaretleri Amaç: Temizlik malzemesi kutularında kullanılan güvenlik işaretlerini inceleme Araç ve Gereçler Temizlik malzemesi kutuları Etkinliğin apılışı Evinizden bir ya da birkaç çeşit içi boş temizlik malzemesi kutusu getiriniz. Getirdiğiniz temizlik malzemesi kutuları üzerinde bulunan etiketi içerdiği kimyasal maddeler, kullanılan güvenlik işaretleri ve uyarılar açısından inceleyiniz. Sonuçları eğerlendirelim 1. Temizlik malzemesi kutuları üzerinde hangi güvenlik işaretleri kullanılmıştır? 2. Temizlik malzemelerinde kullanılan kimyasal maddeler nelerdir? 3. Temizlik malzemeleri kullanılırken nelere dikkat edilmesi gerekmektedir? 4. Temizlik malzemesinin kullanımında karşılaşılabilecek problemler nelerdir? 5. Temizlik malzemesini kullanırken olumsuz bir durum ile karşılaşma durumunda ne yapılması gerekir? 31

6 Excellent Goodo Poor Average e Ünite eğerlendirme Soruları A 32 Aşağıda birbiri ile bağlantılı oğru ()/anlış () tipinde ifadeler vardır. Soldan başlayarak ifadelerin doğru ya da yanlış olduğuna karar veriniz. Verdiğiniz karara göre kaç numaralı çıkıştan çıkmanız gerektiğini işaretleyiniz. Kimya, maddeleri inceleyen deneysel bir bilimdir. Kimya sadece doğrudan gözlemlenebilen olayları ya da olguları konu edinir. Kimya, incelediği konu alanlarına göre farklı disiplinlere ayrılır. Simya, sınama yanılmaya dayalı çalışmalar içerir. Simyacıların kimya bilimine herhangi bir katkısı olmamıştır. Eski çağlarda insanlar kimya bilgisinden yararlanmamışlardır. Simya ile kimya eş anlamlıdır. Berzelius, elementleri adlarının başlangıç harfleri ile gösteren ilk kimyacıdır. Kimyasal maddeler bilinçli kullanılmazsa çevreye ve insan sağlığına zarar verir. Kimyanın günlük yaşamımızda kullandığımız maddelerle ilgisi yoktur. Kimyasal maddelerde kullanılan güvenlik işaretlerini bilmemiz önemlidir. Aristo ya göre madde 4 ana elementten oluşur. Aristo nun kullandığı elementler ile günümüzde kullanılan kimyasal elementler eş anlamlıdır. Modern kimyanın kurucusu Lavoisier dir Bütün bileşikler sistematik olarak adlandırılır. 1. çıkış 2. çıkış 3. çıkış 4. çıkış 5. çıkış 6. çıkış 7. çıkış 8. çıkış 9. çıkış 10. çıkış 11. çıkış 12. çıkış 13. çıkış 14. çıkış 15. çıkış 16. çıkış

7 B Aşağıda sembolleri verilen bileşiklerle isimlerini harfleri kullanarak eşleştiriniz H 2 O a. Hidroklorik asit HCl b. Sodyum klorür H 2 SO 4 c. Asetik asit HNO 3 d. Su CH 3 COOH e. Sülfürik asit CaO f. Nitrik asit NaCl g. Kalsiyum oksit C Aşağıdaki cümlelerde noktalı yerlere, verilen kelimelerden uygun olanlarını yazınız. petrokimya fosfor ilaçlar felsefe taşı İbn-i Sina azot potasyum boya su Platon element Lavoisier 1. Bakır ya da kurşun gibi metallere sarı renk kazandırılmasıyla altının gerçekte elde edilemeyeceği fikrini Türk-İslam bilgini... ileri sürmüştür. 2. Element terimini ilk kez... kullanmıştır. 3. Rönesans önemi nde kireç, tuz ruhu ve sülfürik asit gibi maddeler, kendinden daha basit maddelere dönüşmediği düşünülerek... olarak tanımlanmıştır. 4. Aristo ya göre dört ana element; hava,..., ateş ve topraktır. 5. Simyacılar değersiz metalleri altına dönüştürecek ve insana ölümsüzlük sağlayacak sanal bir madde olan... eldesine yönelik bir hayalle yola çıkmışlardır. 6. Bugün anladığımız anlamda kimya biliminin... ile başladığı kabul edilmektedir. 7. Petrol ya da doğal gazdan tamamen ya da kısmen türetilen kimyasal maddeler ile ilgilenen sanayi dalı... dır. 8. Gübre olarak kullanılan maddeler;...,... ve elementleri bakımından zengindir. 9. Çeşitli bitkilerin kökleri, yaprakları, çiçekleri ya da tohumları kullanılarak çeşitli hastalıkların tedavisinde kullanılan... hazırlanmaktadır. 10. Süsleme ya da koruyucu amaçlarla çeşitli yüzeylere uygulanan renk verici kimyasal maddelere... denir. 33

8 Aşağıdaki çoktan seçmeli soruları cevaplandırınız. 1. Aristo ya göre aşağıdakilerden hangisi element değildir? A) Toprak B) Hava C) Su ) Eter E) Ateş 2. Simya ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? A) Kuramsal temelleri yoktur. B) Sınama yanılma yolu ile bazı alaşımlar elde edilmiştir. C) Sistematik bir bilgi birikimi yoktur. ) eğersiz metallerden altın elde etme amacı güdülmüştür. E) Bilim olarak kabul edilebilir. 3. Aşağıdaki bilginlerden hangisi tıbbi kimya ile uğraşmıştır? A) Ebu Bekir El Razi B) Cabir Bin Hayyan C) Georg Ernst Stahl ) Antoine Laurent Lavoisier E) Kraliçe Kleopatra 4. Canlıların yapısında gerçekleşen kimyasal olayları inceleyen kimya disiplini aşağıdakilerden hangisidir? A) İnorganik kimya B) Elektrokimya C) Analitik kimya ) Biyokimya E) Organik kimya 5. Aşağıdakilerden hangisi bir element sembolü değildir? A) Ca B) CO C) N ) O E) Co 6. Sistematik adı hidrojen klorür olan bileşiğin yaygın kullanılan adı aşağıdakilerden hangisidir? A) Sud kostik B) Kezzap C) Tuz ruhu ) Hidroklorik asit E) Amonyak 7. LPG tüpünün kullanıldığı bir ortamda üzerinde aşağıdaki işaretlerden hangisi olan bir madde bulundurulmamalıdır? A) B) C) ) E) E 1. Simyanın bilim sayılmamasının nedenleri nelerdir? 2. Geçmişte yapılan simya ile ilgili çalışmaların şu anki kimya bilimine bir katkısı olmuş mudur? Nedenini açıklayınız. 3. Simyacılar neden bakır ve kurşun gibi metallerden altın elde etme uğraşı vermişlerdir? 4. Filojiston kuramı nedir? İlk ortaya atan kimdir? Bu kurama göre yanma olayı nasıl açıklanmaktadır? 34 Aşağıdaki soruları cevaplandırınız.