TRANS ANADOLU DOĞALGAZ BORU HATTI PROJESİ

Transkript

1 TRANS ANADOLU DOĞALGAZ BORU HATTI PROJESİ ÇEVRESEL ETKİ DEĞERLENDİRMESİ BAŞVURU DOSYASI (Çevresel Etki Değerlendirmesi Genel Formatına Göre Hazırlanmıştır.) Ardahan, Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Giresun, Sivas, Yozgat, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara, Eskişehir, Bilecik, Kütahya, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Edirne, Tekirdağ ve Kırklareli İlleri Ocak-2013

2 Öveçler Huzur Mah Sok. Çınar Apt. No: 6/3 Çankaya/ANKARA Tel : Faks: web: cinarmuhendislik.com [email protected] Bu raporun tüm hakları saklıdır. Raporun tamamı ya da bir bölümü, 4110 sayılı Yasa ile değişik 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu uyarınca, Çınar Mühendislik Müşavirlik A.Ş. nin yazılı izni olmadıkça; hiçbir şekil ve yöntemle sayısal ve/veya elektronik ortamda çoğaltılamaz, kopya edilmez, çoğaltılmış nüshaları yayınlanamaz, ticarete konu edilemez, elektronik yöntemlerle iletilemez, satılamaz, kiralanamaz, amacı dışında kullanılamaz ve kullandırılamaz.

3 PROJE SAHİBİNİN ADI TANAP DOĞALGAZ İLETİM A.Ş. ADRESİ Kızılırmak Mah. Ufuk Üniversitesi Cad. Farilya İş Merkezi No:8/18 K:2 Çukurambar Ankara / Türkiye TELEFON VE FAKS NUMARALARI Tel : 0 (312) Faks : 0 (312) PROJENİN ADI TRANS ANADOLU DOĞALGAZ BORU HATTI (TANAP) PROJESİ PROJE BEDELİ ~ DOLAR PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN AÇIK ADRESİ (İLİ, İLÇESİ, MEVKİİ) PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN KOORDİNATLARI, ZONE PROJENİN ÇED YÖNETMELİĞİ KAPSAMINDAKİ YERİ (SEKTÖRÜ, ALT SEKTÖRÜ) RAPORU HAZIRLAYAN KURULUŞUN/ ÇALIŞMA GRUBUNUN ADI Ardahan, Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Giresun, Sivas, Yozgat, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara, Eskişehir, Bilecik, Kütahya, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Edirne, Tekirdağ ve Kırklareli İlleri Proje güzergâhına ait UTM 6 O ve Coğrafi Koordinatlar Ek-5 de verilmiştir tarih ve sayılı ÇED Yönetmeliği, Ek-1 Listesi 30 uncu Maddesi: Petrol, doğalgaz ve kimyasalların 40 km den uzun ve 600 mm ve üzeri çaplı borularla taşınması, ÇINAR MÜHENDİSLİK MÜŞAVİRLİK A.Ş. RAPORU HAZIRLAYAN KURULUŞUN/ ÇALIŞMA GRUBUNUN ADRESİ, TELEFON VE FAKS NUMARALARI Rapor Sunum Tarihi Ocak 2013 Öveçler Huzur Mahallesi Sok. Çınar Apt. No: 6/ Çankaya/ANKARA Tel : 0 (312) Faks: 0 (312)

4 İÇİNDEKİLER Sayfa No İÇİNDEKİLER... i TABLOLAR DİZİNİ... iv ŞEKİLLER DİZİNİ... vii EKLER DİZİNİ... ix KISALTMALAR... x BÖLÜM I: PROJENİN TANIMI VE GAYESİ... 1 I.1 Proje Konusu Yatırımın Tanımı, Ömrü, Hizmet Maksatları, Önem ve Gerekliliği I.1.1. Proje Konusu Yatırımın Tanımı ve Ömrü I.1.2. Proje Konusu Yatırımın Hizmet Maksatları, Önem ve Gerekliliği I.2. Projenin Fiziksel Özelliklerinin, İnşaat ve İşletme Safhalarında Kullanılacak Arazi Miktarı ve Arazinin Tanımlanması I.2.1.Projenin Fiziksel Özellikleri I.2.2.Proje Aşamaları I.2.3. Projenin İnşaat ve İşletme Safhalarında Kullanılacak Arazi Miktarı ve Arazinin Tanımlanması I.3. Önerilen Projeden Kaynaklanabilecek Önemli Çevresel Etkilerin Genel Olarak Açıklanması (Su, Hava, Toprak Kirliliği, Gürültü, Titreşim, Işık, Isı, Radyasyon ve benzeri.) I.3.1. İnşaat ve İşletme Aşamasında Gerekli Olan Su İhtiyacının Nereden Temin Edileceği ve Oluşan Atıksuyun Bertaraf Yöntemi I.3.2. Atık (Katı Atık, Atık Yağ, Tehlikeli Atık, Tıbbi Atık, Ambalaj Atığı vb.) Yönetimi I.3.3. Hafriyat Çalışmaları ve Toprak Üzerinde Etkiler I.3.4. Emisyonlar ve Hava Kalitesi Yönetimi I.3.5. Gürültü ve Titreşim Yönetimi I.3.6. Peyzaj Üzerine Etkiler ve Alınacak Önlemler I.3.7. Flora-Fauna Üzerine Etkiler ve Alınacak Önlemler I.3.8. Trafik Yönetimi I.4. Yatırımcı Tarafından Araştırılan Ana Alternatiflerin Bir Özeti ve Seçilen Yerin Seçiliş Nedenlerinin Belirtilmesi BÖLÜM II: PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN KONUMU II.1. Proje Yeri ve Alternatif Alanların Mevkii, Koordinatları, Yeri Tanıtıcı Bilgiler i

5 BÖLÜM III: PROJE YERİ VE ETKİ ALANININ MEVCUT ÇEVRESEL ÖZELLİKLERİ III.1. Önerilen Proje Nedeniyle Kirlenmesi Muhtemel Olan Çevrenin; Nüfus, Fauna, Flora, Jeolojik ve Hidrojeolojik Özellikler, Doğal Afet Durumu, Toprak, Su, Hava (Atmosferik Koşullar) İklimsel Faktörler, Mülkiyet Durumu, Mimari ve Arkeolojik Miras, Peyzaj Özellikleri, Arazi Kullanım Durumu, Hassasiyet Derecesi (EK-V Deki Duyarlı Yöreler Listesi de Dikkate Alınarak) ve Yukarıdaki Faktörlerin Birbiri Arasındaki İlişkileri de İçerecek Şekilde Açıklanması III.1.1. Nüfus III.1.2. Flora ve Fauna III.1.3 Jeolojik ve Hidrojeolojik Özellikler ile Doğal Afet Durumu III.1.4. İklimsel Özellikler ve Meteorolojik Durum III.1.5. Arazi Kullanım Durumu ve Toprak Özellikleri III.1.6. Mülkiyet Durumu III.1.7. Mimari ve Arkeolojik Miras III.1.8. Proje Güzergahı ve Yakın Çevresinin Hassasiyet Derecesi III.1.9. Peyzaj Özellikleri III Proje Güzergahı ve Yakın Çevresindeki Çevresel Altyapı Tesisleri ve Durumu. 137 BÖLÜM IV: PROJENİN ÖNEMLİ ÇEVRESEL ETKİLERİ VE ALINACAK ÖNLEMLER 143 IV.1. Önerilen Projenin Aşağıda Belirtilen Hususlardan Kaynaklanması Olası Etkilerinin Tanıtımı. (Bu Tanıtım Kısa, Orta, Uzun Vadeli, Sürekli, Geçici ve Olumlu Olumsuz Etkileri İçermelidir.) a) Proje İçin Kullanılacak Alan b) Doğal Kaynakların Kullanımı c) Kirleticilerin Miktarı, (Atmosferik Şartlarİle Kirleticilerin Etkileşimi) Çevreye Rahatsızlık Verebilecek Olası Sorunların Açıklanması ve Atıkların Minimizasyonu c.1. Mevcut Durumun Tespitine Yönelik Çalışmalar c.1.1. Mevcut Hava Kalitesi Tespit Çalışmaları c.1.2. Deniz Suyu Mevcut Durum Tespit Çalışmaları c.1.3. Yüzey Suyu Mevcut Durum Tespit Çalışmaları c.1.4. Yeraltısuyu Mevcut Durum Tespit Çalışmaları c.1.5. Toprakta Mevcut Durum Tespit Çalışmaları c.1.6. Mevcut Gürültü Tespit Çalışmaları c.1.7.marmara Deniz Geçişi Denizel Araştırmalar c.2. Projenin Çevresel Etkilerine Karşı Alınacak Önlemler c.2.1. Atıksu Yönetimi c.2.2. Atık (Katı Atık, Atık Yağ, Tehlikeli Atık, Tıbbi Atık, Ambalaj Atığı vb.) Yönetimi ii

6 c.2.3. Hafriyat Çalışmaları ve Toprak Kirliliği Yönetimi c.2.4. Hava Kalitesine Etkiler ve Alınacak Önlemler c.2.5. Gürültü ve Titreşim Yönetimi c.2.6. Trafik Yönetimi IV.2. Yatırımın Çevreye Olan Etkilerinin Değerlendirilmesinde Kullanılacak Tahmin Yöntemlerinin Genel Tanıtımı IV.3. Çevreye Olabilecek Olumsuz Etkilerin Azaltılması İçin Alınması Düşünülen Önlemlerin Tanıtımı BÖLÜM V: HALKIN KATILIMI V.1. Projeden Etkilenmesi Muhtemel Halkın Belirlenmesi Ve Halkın Görüşlerinin Çevresel Etki Değerlendirmesi Çalışmasına Yansıtılması İçin Önerilen Yöntemler V.2 Görüşlerine Başvurulması Öngörülen Diğer Taraflar V.3 Bu Konuda Verebileceği Diğer Bilgi ve Belgeler BÖLÜM VI: YUKARIDA VERİLEN BAŞLIKLARA GÖRE TEMİN EDİLEN BİLGİLERİN TEKNİK OLMAYAN BİR ÖZETİ EKLER: Çevresel Etki Değerlendirmesi Başvuru Dosyası Hazırlanmasında Kullanılan ve Çeşitli Kuruluşlardan Sağlanan Bilgi ve Belgeler İle Raporda Kullanılan Tekniklerden Rapor Metninde Sunulamayan Aşağıdaki Belgeler NOTLAR VE KAYNAKLAR ÇED BAŞVURU DOSYASINI HAZIRLAYAN UZMANLARIN LİSTESİ iii

7 TABLOLAR DİZİNİ Sayfa No Tablo I Enerji Kaynakları Bazında Dünya Birincil Enerji Tüketimi ve Tüketim Projeksiyonu (Mtep)... 5 Tablo I Yılları Türkiye Toplam Enerji Tüketiminde Kaynakların Payları (%)... 7 Tablo I Yılları Doğalgaz Üretim Miktarları (milyon Sm 3 )... 7 Tablo I Planlanan Kompresör İstasyonu Yerleri Tablo I Proje Kapsamında Öngörülen Blok Vana İstasyonları Tablo I Proje Kapsamında Kullanılacak Su Miktarları ve Kullanım Amaçları Tablo I.4.1. Kısa Alternatif Geçişlerinin Yerleri ve Ana Güzergâh Eksenine Göre Konumları Tablo II km İçerisinde Yer Alan Yerleşim Yerlerinin Boru Hattına Mesafesi Ve Konumları Tablo III Proje Güzergahı 5 km İçinde Kalan İl ve İlçe Merkezlerinin Belde/Köy Nüfusu ve Yıllık Nüfus Artış Hızı Tablo III Proje Güzergâhı Üzerindeki İllerde Hane Halkı Özellikleri Tablo III Proje Güzergâhı Üzerindeki İllerde Cinsiyete Göre Nüfus ve Yıllık Nüfus Artış Hızı Tablo III Proje Güzergâhı Üzerindeki İllerde Yaşa Göre Nüfus Dağılımı Tablo III Proje Güzergâhı Üzerindeki İllerde Okur Yazarlık Durumu Tablo III Proje Güzergâhı Üzerindeki İllerde İşgücü ve İstihdam Durumu Tablo III Güzergâh Üzerindeki İllere Göre Flora-Fauna Tablosu Tablo III TANAP DGBH Güzergâhı il Bazında Jeolojik Birimler Tablo III TANAP DGBH Güzergahı Üzerindeki Havzalar ve Yüzey Suyu Geçişleri90 Tablol III TANAP Proje Güzergâhı İl Bazında Deprem Risk Bölgeleri Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Ardahan ( ) Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Kars ( ) Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Erzurum ( ) Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Erzincan ( ) iv

8 Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Bayburt ( ) Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Gümüşhane ( ) Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Giresun ( ) Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Sivas ( ) Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Yozgat ( ) Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Kırşehir ( ) Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Kırıkkale ( ) Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Ankara ( ) Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Eskişehir ( ) Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Bilecik ( ) Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Kütahya ( ) Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Bursa ( ) Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Balıkesir ( ) Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Çanakkale ( ) Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Edirne ( ) Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Tekirdağ ( ) Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Kırklareli ( ) Tablo III Proje Güzergâhı Üzerinde ve Yakın Çevresinde Yer Alan Hassas Alanlar v

9 Tablo III Proje Güzergahı Bölgesinin Genel Mevcut Çevresel Altyapı Durumu. 137 Tablo IV.3.1. Projenin Arazi Hazırlık, İnşaat ve İşletme Aşamalarında Kaynaklanacak Çevresel Etkiler ve Alınacak Önlemler vi

10 ŞEKİLLER DİZİNİ Sayfa No Şekil I TANAP Proje Güzergâhı... 3 Şekil I yılı Dünya Birincil Enerji Tüketiminin Enerji Kaynakları Bazında Dağılımı... 5 Şekil I Yılları Doğalgaz Tüketimi (milyar Sm 3 )... 7 Şekil I Bölgede Yürütülen Mevcut ve Planlanan Boru Hattı Projeleri ile TANAP Proje Güzergâhının Kesişen Durumlarını Gösterir Yer Durum Haritası Şekil I Marmara Denizinden Geçiş Gösterimi Şekil I Proje Güzergah Uzunlukları Gösterimi Şekil I Proje Boyunca Kullanılacak Yerleşim Yerleri (Kamp Sahaları) Şekil I İnşaat Koridoru Tip Şeması Şekil I Üst Toprağın Sıyrılması a. Düz Alanlarda, b. Sulak Alanlarda Şekil I İnşaat Koridoru Şekil I a. Boru Stok Sahasından Boruların Alınması, b. Boruların Erişim Yolları Boyunca Hatta Taşınması Şekil I a ve b Boruların İnşaat Koridoruna Dizgisinin Yapılması Şekil I a ve b Hidrolik Pres Boru Eğme Makinası Şekil I a, b, c. Otomatik Kaynak Ekibi, d. Kaynak Noktalarının Gözle Kontrolü 22 Şekil I a Ekskavatör ve b Kanal Açma Makinesi ile Hendek Açma Çalışmaları 23 Şekil I a, b Kaynak ve Kaplama İşlemleri Tamamlanan Boruların Açılan Hendeklere İndirilmesi Şekil I Eleme Makinesi (Padding machine) ile Alt Toprağın Yataklama Malzemesi Olarak Kullanılması Şekil I Boru Hattı Güzergahının Eski Konturuna Getirilmesi ve Üst Toprağın Serilmesi Çalışmaları Şekil I a Arazinin Eski Haline Getirilmesi Sonrası, b Üst Toprağın Serilmesi ve Biyorestorasyon Sonrası Örnek Uygulamalar Şekil I Hidrotest Sonrası Pig Atılması Çalışmaları Şekil I Biyorestorasyon Çalışmaları, Erozyon Önlemlerinin Alınması Kapsamında Jute Matte ve Eğim Kırıcı Uygulamaları Şekil I Biyorestorasyon Çalışmaları, Erozyon Önlemlerinin Alınması Kapsamında Jute Matte Uygulaması Şekil I Biyorestorasyon Çalışmaları, Erozyon Önlemlerinin Alınması Kapsamında Jute Matte Uygulaması vii

11 Şekil I Biyorestorasyon Çalışmaları, Erozyon Önlemlerinin Alınması Kapsamında Jute Matte, Eğim Kırıcı ve Rip-rap Uygulamaları Şekil I Biyorestorasyon Çalışmaları, Erozyon Önlemlerinin Alınması Kapsamında Dik Şüt Uygulaması Şekil I Biyorestorasyon Çalışmaları, Erozyon Önlemlerinin Alınması Kapsamında Ahşap Perde Uygulaması Şekil I Biyorestorasyon Çalışmaları, Erozyon Önlemlerinin Alınması Kapsamında Gabion Duvar Uygulaması Şekil I Biyorestorasyon Çalışmaları, Erozyon Önlemlerinin Alınması Kapsamında Rip-rap Uygulaması Şekil I.4.1. TANAP Proje Güzergâhlarının Sayısal Yükseklik Modeli Üzerinde Gösterimi Şekil I.4.2. TANAP Proje Ana Güzergâhı ve Alternatifleri Şekil I.4.3. TANAP Proje Ana Güzergâhı Topoğrafik Profili Şekil I.4.4. TANAP Proje Alternatif-1 Güzergâhı Topoğrafik Profili Şekil I.4.5. TANAP Proje Alternatif-2 Güzergâhı Topoğrafik Profili Şekil III TANAP DGBH Güzergâhı Su Havzaları ve Yüzey Suyu Geçişleri Şekil III Türkiye Deprem Bölgeleri Haritası TANAP Proje Güzergâhı Şekil III TANAP DGBH Güzergâhı Diri Fay Haritası Şekil III Proje Güzergâhı Arazi Kullanım Kabiliyet Sınıflarına Göre Alan Miktarı (ha) Şekil III Proje Güzergâhı Arazi Kullanım Kabiliyet Sınıfları Yüzdesi Şekil III Proje Güzergâhı Büyük Toprak Grupları Miktarı (ha) Şekil III Proje Güzergâhı Büyük Toprak Grupları Yüzdesi Şekil III Proje Güzergâhı Şimdiki Arazi Kullanım Şekli Miktarı (ha) Şekil III Proje Güzergâhı Şimdiki Arazi Kullanım Şekli Yüzdesi Şekil III Proje Güzergâhı Erozyon Dereceleri Miktarı (ha) Şekil III Proje Güzergâhı Erozyon Dereceleri Yüzdesi Şekil III Proje Güzergâhı Üzerinde Ve Yakın Çevresinde Yer Alan Hassas Alanlar viii

12 EKLER DİZİNİ Ek-1 Ek-2 Ek-3 Ek-4 Ek-5 Ek-6 Yer Bulduru Haritası (Projenin Türkiye deki Yeri) Proje Güzergâhını Gösterir 1/ Ölçekli Topoğrafik Harita (9 Pafta) Proje Güzergâhını Gösterir Fotoğraflar Resmi Yazılar ve Dökümanlar Proje Güzergâhına Ait Koordinatlar Şikayet Formu ix

13 KISALTMALAR ADNKS AKK bcm BOTAŞ BTC BTG BVS CBS ÇGDYY DGBH DSİ EPA ERZ GPS IUCN İGSAŞ KAFDZ PİGM SAK SCADA SKHKKY Sm 3 gaz SOCAR SSCB SZM TANAP TBMM TPAO TSE TUİK TÜGSAŞ UEA UNEP UNESCO WHO Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Arazi Kullanım Kabiliyet Sınıflanması Milyar Metreküp Türkiye Boru Hatları ile Petrol Taşıma Anonim Şirketi Bakü-Tiflis-Ceyhan Büyük Toprak Grupları Blok Vana İstasyonu Coğrafi Bilgi Sistemi Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği Doğalgaz Boru Hattı Devlet Su İşleri Çevre Koruma Ajansı Erozyon Derecesi Küresel Konumlama Sistemi Doğa ve Doğal Kaynakların Korunması için Uluslararası Birlik İstanbul Gübre Sanayi A.Ş Kuzey Anadolu Fay Zonu Petrol İşleri Genel Müdürlüğü Şimdiki Arazi Kullanımı Denetim, Kontrol ve Veri Sağlama Sistemi Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği 1 atm basınç ve 15 C koşullarındaki gaz hacmi Azerbaycan Devlet Petrol Şirketi Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği Sayısal Yükseklik Modellemesi Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı Türkiye Büyük Millet Meclisi Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı Türk Standartları Enstitüsü Türkiye İstatistik Kurumu Türkiye Gübre Sanayi A.Ş Uluslararası Enerji Ajansı Birleşmiş Milletler Çevre Programı Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Teşkilatı Dünya Sağlık Örgütü x

14 BÖLÜM 1 PROJENİN TANIMI VE GAYESİ

15 BÖLÜM I: PROJENİN TANIMI VE GAYESİ I.1 Proje Konusu Yatırımın Tanımı, Ömrü, Hizmet Maksatları, Önem ve Gerekliliği. I.1.1. Proje Konusu Yatırımın Tanımı ve Ömrü. Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ve Azerbaycan Cumhuriyeti Hükümeti arasında Türkiye Cumhuriyeti ne Doğalgaz Satışına ve Azerbaycan Cumhuriyeti Kaynaklı Doğalgazın Türkiye Toprakları Üzerinden Transit Geçişine ve Doğalgazın Türkiye Cumhuriyeti Toprakları Üzerinden Taşınması için Münhasır Boru Hattının (Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı (TANAP) Geliştirilmesine ilişkin 25 Ekim 2011 tarihinde imzalanan Hükümetler arası Anlaşma yapılmıştır. Bu anlaşma akabinde iki taraf devlete münhasır yeni bir boru hattı inşa edilmesine yönelik niyetleri kapsamında Türkiye Cumhuriyeti Enerji Bakanlığı ve Azerbaycan Cumhuriyeti Sanayi ve Enerji Bakanlığı arasında 24 Aralık 2011 tarihinde imzalanan Mutabakat Zaptı TBMM nde kabul edilmiş ve onay Kanunları sayılı ve 12 Temmuz 2012 tarihli Resmi Gazete de yayımlanmıştır. Mutabakat Zaptı çerçevesinde Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı Projesi nin (TANAP) tasarımı, inşası ve sonrasında işletimini sağlamak amacıyla Azerbaycan Devlet Petrol Şirketi (SOCAR) tarafından faaliyet sahibi olarak TANAP Doğalgaz İletim A.Ş. kurulmuş ve yetkili kılınmıştır. İki ülke tarafından bu projeye özel olarak ortak bir konsorsiyum oluşturmak üzere tayin edilen şirketler; Azerbaycan Devlet Petrol Şirketi (SOCAR) ile Türkiye Boru Hatları ile Petrol Taşıma Anonim Şirketi (BOTAŞ) ve Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı (TPAO) dır. Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı Projesi (TANAP) ile Azerbaycan da Şah Deniz-2 sahasındaki, Azerbaycan içindeki diğer sahalardaki ve çevre komşu ülkelerdeki doğalgaz sahalarında çıkarılacak doğalgazın gerek Türkiye iç pazarına dağıtımının yapılması ve gerekse Türkiye üzerinden Avrupa ülkelerine iletilmesi planlanmaktadır. Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı projesi, TANAP Doğalgaz İletim A.Ş. şirketi tarafından, Gürcistan- Türkiye sınırından başlayarak sırasıyla Ardahan, Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Giresun, Sivas, Yozgat, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara, Eskişehir, Bilecik, Kütahya, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Edirne, Tekirdağ ve Kırklareli İl sınırları içerisinden geçerek, Yunanistan ve Bulgaristan sınırlarında sonlanacak hattın tesis edilmesi ve işletilmesi planlanmaktadır. Yapımı planlanan doğalgaz boru hattı, Marmara Denizi geçişi sonrasında Çanakkale İli içerisinde iki kola ayrılarak devam edecektir. Boru hattının bir kolu Edirne üzerinden Yunanistan a giriş yapacaktır. Diğer kolu ise Tekirdağ - Kırklareli üzerinden Bulgaristan a giriş yapacaktır. TANAP ın Türkiye sınırları içerisindeki boru hattı uzunluğu Türkgözü/Malkoçlar- Bulgaristan sınırına kadar olan bölümü yaklaşık km ve Yunanistan bağlantısı yaklaşık 67 km dir. TANAP ın boru çapı karada 56 inç olup, Marmara Denizi geçişinde ise 2 adet 36 inç olarak planlanmıştır. 1

16 Söz konusu proje kapsamında öncelikle 2 km genişliğinde ÇED İnceleme Alanı belirlenmiş olup, bu 2 km lik ÇED İnceleme Alanında ilgili literatür ve arazi çalışmaları yapılmıştır. Detaylı arazi çalışmaları (flora, fauna, arkeoloji vb.) kesinleşen 500 m genişliğindeki boru hattı güzergahı Çalışma Koridoru içerisinde gerçekleştirilecektir. Çevre unsurların yanı sıra jeolojik ve jeomorfolojik yapılar ve özellikle inşaat yapılabilirliği dikkate alınarak Çalışma Koridoru haritalarda görüldüğü üzere bazı bölgelerde 2 km lik ÇED İnceleme Alanı içerisinde (Bkz. Ek-2) kalacak şekilde genişletilmiştir. Projenin her ne kadar 500 m lik Çalışma Koridoru içerisinde gerçekleştirilmesi planlanmakla birlikte, ÇED sürecinde yer alan detay çalışmalarda çevre ve arazi kısıtları oluşması halinde 2 km lik ÇED İnceleme Alanı içerisinde proje güzergâh değişiklikleri yapılması muhtemeldir. Tüm detay çalışma ve değerlendirmeler ÇED süreci içerisinde gerçekleşecek ve ÇED Raporu ile sunulacaktır. Söz konusu Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı Projesine ait proje güzergâhı aşağıda Şekil I de verilmiştir. 2

17 Şekil I TANAP Proje Güzergâhı 3

18 yılları içerisinde tamamlanması hedeflenen proje, dolarlık yatırım bedeli ile dünyanın en büyük enerji projelerinden biri olma özelliğini taşımaktadır. Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı inşaat aşamasının yaklaşık 3 yıl, işletme aşamasının ise 40 yıl olması öngörülmektedir. I.1.2. Proje Konusu Yatırımın Hizmet Maksatları, Önem ve Gerekliliği. Sahip olduğu belirgin avantajları nedeniyle dünya enerji kaynakları içindeki payı gittikçe artan bir enerji kaynağı olan doğalgaz, uluslararası alanda önemli ticaret akımlarına konu olmaktadır. Gelişmekte olan ve enerji ihtiyacı hızla artan bir ülke olarak Türkiye açısından ise hızlı ve sürdürülebilir ekonomik gelişmenin önemli unsurlarından birini teşkil etmektedir. Proje konusu Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı, doğalgazın Azerbaycan'dan çıkarak, Gürcistan'dan geçip Türkiye üzerinden satılmasını ve iletilmesini öngörmektedir. TANAP için öngörülen 4 aşamanın ilki 2018'de ilk gazın akışıyla gerçekleştirilecek olup, ikinci aşamada 2020'de yıllık 16 milyar m 3 olacak kapasitenin, üçüncü aşama olan 2023'de 23 milyar m 3, dördüncü ve son aşama olan 2026'da 31 milyar m 3 seviyesine ulaşması hedeflenmektedir. Projenin gelecekte Türkmen gazının Türkiye ve Avrupa'ya iletimi için alternatif bir hat olma özelliği taşıdığı da ifade edilmektedir. Şah Deniz 2 Konsorsiyumu'nun 16 milyar m 3 doğalgazının, 6 milyar m 3 kısmı Türkiye'ye satılacak, 10 milyar m 3 kısmı da TANAP ile Avrupa'ya Bulgaristan ve Yunanistan sınırında teslim edilecektir. TANAP ın Türkiye sınırları içerisindeki boru hattı uzunluğu Türkgözü/Malkoçlar-Bulgaristan sınırına kadar olan kısmı yaklaşık km ve Yunanistan bağlantısı yaklaşık 67 km dir. Türkiye ye giriş noktası Türkiye sınırında Türkgözü olan 56 inçlik hattın, Avrupa'ya çıkış noktaları Yunanistan ve Bulgaristan sınırları, Türkiye içi çıkış noktaları ise Eskişehir ve Trakya bölgesi olacaktır. Hattın yaklaşık 18 km si 2*36 inçlik borularla Marmara Deniz geçişini kapsamaktadır yılında küresel enerji tüketimi 1973 yılından bu yana en yüksek artışı gerçekleştirerek %5,6 oranında artmıştır. Enerji tüketim sepetini oluşturan petrol, doğalgaz, nükleer enerji, hidroelektrik ve kömür kalemlerine bakıldığında ise, 2010 yılında, tüm enerji kaynaklarında tüketim 2009 krizi sonrası artarken, en yüksek artış oranı %7,6 ile kömürde en düşük artış oranı ise %3,1 ile petrolde gerçekleşmiştir yılında dünyadaki birincil enerji tüketiminin enerji kaynakları bazında dağılımı Şekil I de gösterilmektedir. 1 1 Doğalgaz Piyasası 2011 Yılı Sektör Raporu, T.C. Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu, Doğalgaz Piyasası Dairesi Başkanlığı, Ankara,

19 Şekil I yılı Dünya Birincil Enerji Tüketiminin Enerji Kaynakları Bazında Dağılımı 2009 yılında yaşanan ekonomik daralma sonrasında 2010 yılında dünya doğalgaz tüketimi %7,4 artarak 1984 ten bu yana en büyük artışı göstermiştir. Uluslararası Enerji Ajansı (UEA) nın dönemine ilişkin projeksiyonuna göre; talebin önemli bir kısmının petrol, doğalgaz ve kömürden sağlandığı görülmektedir ve söz konusu enerji kaynakları 2035 yılında da büyük oranda talebi karşılamaya devam edecektir. Bu üçlü fosil yakıt grubunun 2009 yılında toplam enerji tüketimindeki payı %81 dir ve bu oranın 2035 yılında %75 e düşmesi beklenmektedir. Fosil yakıtlar içinde doğalgaza olan talebin, çevresel ve kullanım kolaylıkları nedeniyle artacağı ve 2035 yılında petrolden sonra ikinci konumdaki kömür ile başa baş bir seyir izleyeceği tahmin edilmektedir dönemine ilişkin enerji kaynakları bazında dünya birincil enerji tüketimi ve tüketim projeksiyonu Tablo I de verilmektedir. 2 Tablo I Enerji Kaynakları Bazında Dünya Birincil Enerji Tüketimi ve Tüketim Projeksiyonu (Mtep) (%)* Kömür ,8 Petrol ,6 Doğalgaz ,7 Nükleer ,1 Hidro ,1 Biyokütle ve Çöp ,7 Diğer ,8 Toplam ,3 * Yıllık ortalama artış oranıdır 2 Doğalgaz Piyasası 2011 Yılı Sektör Raporu, T.C. Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu, Doğalgaz Piyasası Dairesi Başkanlığı, Ankara,

20 2030 yılına kadar doğalgazın, dünyada tüketimi en hızlı artış gösteren fosil yakıt olacağı tahmin edilmektedir. Doğalgaz üretiminin Avrupa haricindeki bütün bölgelerde artması beklenmektedir. Türkiye de doğalgaz kullanımı, Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı (TPAO) tarafından 1970 yılında Hamitabat ve Kumrular doğalgaz sahalarında keşfedilen doğalgazın 1976 yılında Pınarhisar Çimento fabrikasında kullanılmasıyla başlamıştır. Nüfus artışı ve sanayileşmeye bağlı olarak artan enerji ihtiyacının karşılanmasında alternatif bir enerji kaynağı olarak doğalgazın payını artırmak ve bazı şehirlerde gittikçe yoğunlaşan hava kirliliğine bir çözüm bulmak amacıyla tarihinde Türkiye ve Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) arasında doğalgaz sevkiyatına ilişkin olarak imzalanan anlaşmanın ardından, Boru Hatları ile Petrol Taşıma Anonim Şirketi (BOTAŞ) ile SSCB nin doğalgaz ticareti konusunda yetkili kuruluşu Soyuzgaz Export arasında tarihinde 25 yıl süreli ve plato değeri yıllık 6 milyar m 3 olan bir doğalgaz alımsatım anlaşması imzalanmıştır. SSCB ile yapılan ilk alım anlaşmasını, artan doğalgaz ihtiyacının karşılanması amacıyla yapılan diğer alım anlaşmaları izlemiştir tarihli alım-satım anlaşması sonrasında tarihinde inşasına başlanan 842 km uzunluğundaki Rusya Federasyonu-Türkiye Doğalgaz Boru Hattı, Bulgaristan sınırındaki Malkoçlar mevkiinden Türkiye ye girerek, de Hamitabat a ulaşmış, daha sonra Ambarlı, İstanbul, İzmit, Bursa ve Eskişehir güzergahını takip ederek, Ağustos 1988 de Ankara ya ulaşmıştır. Söz konusu doğalgaz hattı ile Trakya bölgesinde bulunan Hamitabat ve Ambarlı doğalgaz kombine çevrim santrallerine, İGSAŞ (İstanbul Gübre Sanayi A.Ş.) ve TÜGSAŞ (Türkiye Gübre Sanayi A.Ş.) gübre tesislerine ve doğalgaz boru hattının geçtiği güzergah üzerinde bulunan şehirlere doğalgaz ulaştırılmıştır. Doğalgaz, Ekim 1988 de Ankara da, Ocak 1992 de İstanbul da, Aralık 1992 de Bursa da, Eylül 1996 da İzmit te, Ekim 1996 da Eskişehir de konut ve ticari sektörün kullanımına sunulmuştur. Üretimin başladığı 1976 yılından ithalatın başladığı 1987 yılına değin toplamda yaklaşık 747 milyon m 3 lük sınırlı bir üretim ve tüketim miktarı elde edilmiştir yılı sonunda doğalgaz tüketim miktarı 44,145 milyar Sm 3 e ulaşmıştır. Türkiye de yılları doğalgaz tüketim miktarları Şekil I de görülmektedir. 3 3 Doğalgaz Piyasası 2011 Yılı Sektör Raporu, T.C. Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu, Doğalgaz Piyasası Dairesi Başkanlığı, Ankara,

21 Şekil I Yılları Doğalgaz Tüketimi (milyar Sm 3 ) Doğalgazın toplam enerji tüketimi içindeki payı, yılları arasında ihmal edilebilir oranlarda iken tüketim miktarına paralel olarak artış göstermiştir yıllarına ait Türkiye toplam enerji tüketiminde kaynakların payları Tablo I de verilmektedir. 4 Tablo I Yılları Türkiye Toplam Enerji Tüketiminde Kaynakların Payları (%) Doğalgaz 0 0,1 0,2 5,9 9,9 17,1 27,3 31,9 Petrol 51,7 50, , ,1 35,2 26,7 Kömür 21,5 22,1 21,4 30,9 27, ,4 30,6 Hidroelektrik 1,9 3,1 2,6 3,8 4,8 3,3 3,7 4,1 Diğer 24,9 24,4 29,8 14,3 12,1 9,5 7,4 6,7 Türkiye de doğalgaz arama ve üretim faaliyetleri, 6326 sayılı Petrol Kanununa göre Petrol İşleri Genel Müdürlüğü (PİGM) tarafından verilen arama ve işletme ruhsatları kapsamında gerçekleştirilmektedir. Yıllara göre doğalgaz üretim miktarları Tablo I de verilmektedir. 4 Tablo I Yılları Doğalgaz Üretim Miktarları (milyon Sm 3 ) Yıllar Miktar Doğalgaz Piyasası 2011 Yılı Sektör Raporu, T.C. Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu, Doğalgaz Piyasası Dairesi Başkanlığı, Ankara,

22 Toptan satış lisansı sahibi üretim şirketleri tarafından 2011 yılında 760 milyon Sm 3 lük doğalgaz üretilmiştir lerde kullanımına başlanan ve enerji talebindeki artışa paralel olarak sahip olduğu avantajlar nedeniyle kullanım oranı ve alanları gittikçe artan doğalgazın, mevcut ve potansiyel kullanımının karşılanmasında yurt içi rezerv ve üretim miktarlarının oldukça sınırlı düzeylerde kalması, Türkiye için doğalgaz ithalatını zorunlu hale getirmiştir. 5 Bu sebeple söz konusu Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı Projesi hem ülkemizin doğalgaz arz güvenliğine hem de ülkemizin enerji alanındaki bölgesel hedeflerine önemli katkılar sağlayacaktır. TANAP Projesinin gerçekleştirilmesi planlanan bölgede bugüne kadar yürütülen mevcut ve planlanan diğer boru hattı projeleri (doğalgaz ve petrol) hakkında tanıtıcı bilgiler aşağıda sıralanmıştır. Geçmişte inşa edilen ve işletmeye alınan diğer bu boru hatlarının TANAP Proje güzergâhı ile kesişen durumlarını gösterir yer durum haritası Şekil I de verilmektedir. Nabucco Doğalgaz Boru Hattı Projesi 6, 7 Ortadoğu ve Hazar Bölgesi doğalgaz rezervlerini Avrupa pazarlarına bağlamayı öngören Türkiye-Bulgaristan-Romanya-Macaristan-Avusturya (Nabucco) Doğal Gaz Boru Hattı ile Avusturya nın Avrupa da önemli bir doğalgaz dağıtım noktası olma özelliğinden de faydalanılarak bölge ülkelerin gaz taleplerindeki gelişmelere göre Batı Avrupa ya ulaşılması amaçlanmaktadır. Mevcut şartlara bakıldığında, Azerbaycan (Şahdeniz), Irak, Türkmenistan ile diğer Hazar kaynaklarından temin edilecek doğalgazın taşınması öngörülmektedir. Uzun vadede Arap Doğal Gaz Boru Hattı ile Mısır ve İran başta olmak üzere diğer çevreleyen kaynaklardan da doğalgaz taşınması planlanmaktadır. Taşıma kapasitesi yakıt gazı hariç 31 bcm/yıl olan hattın teknik fizibilite çalışmalarının sonuçlarına göre besleme hatları dâhil boru hattı güzergâh uzunluğunun, km si Türkiye kesimi olmak üzere, toplam km olması planlanmaktadır. İran Türkiye Avrupa Doğal Gaz Boru Hattı Projesi (ITE) 8 İran Türkiye Avrupa Doğal Gaz Boru Hattı Projesi (ITE) ile İran ve Türkmenistan kaynaklı doğalgazın Türkiye üzerinden Avrupa ya ulaştırılması amaçlanmaktadır. İran doğalgazının Türkiye üzerinden transit geçişi için İran İslam Cumhuriyeti Petrol Bakanlığı ile Türkiye Cumhuriyeti Enerji ve Tabi Kaynaklar Bakanlığı arasında 17 Kasım 2008 tarihinde Mutabakat Tutanağı imzalamıştır. Projenin yaklaşık uzunluğu toplam km civarındadır. Doğalgaz boru hattı güzergâhının Türkiye içerisindeki uzunluğu ise 1750 km dolayındadır. Proje ile Avrupa ya taşınacak yıllık gaz miktarı hedefi 35 milyar m 3 olarak belirlenmiştir. 5 Doğalgaz Piyasası 2011 Yılı Sektör Raporu, T.C. Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu, Doğalgaz Piyasası Dairesi Başkanlığı, Ankara,

23 İran ve Türkmenistan kaynaklı doğalgazın Türkiye üzerinden Almanya ya kadar boru hattı ile iletilmesi için İran Bazargan/Doğubeyazıt sınırı ile İpsala Edirne/Yunanistan sınırı arasındaki kısmının inşaatı ve 30 yıl süre ile işletilmesi için Doğal Gaz Boru Hattı Belgesi alınmıştır.. BOTAŞ tarafından bugüne kadar bölgede yapımı tamamlanan diğer doğalgaz boru hatları aşağıda sırlanmıştır. Mavi Akım Doğal Gaz Boru Hattı 9 (BOTAŞ) Mavi Akım Doğal Gaz Boru Hattı Projesi nde, Rusya Federasyonu ndan Karadeniz tabanından geçecek boru hattı ile yılda 16 milyar m 3 lük gazın 25 yıl süreyle Türkiye ye getirilmesi hedeflenmiştir. Söz konusu proje ile ilgili anlaşma 15 Aralık 1997 tarihinde imzalanmış ve Bakanlar Kurulu tarafından onaylanarak 12 Mayıs 1998 tarihinde Resmi Gazete de yayınlanmıştır. 17 Kasım 2005 tarihinde açılan hat km uzunluğundadır. Hattın 440 km si Azerbaycan dan, 260 km si Gürcistan dan ve 1074 km si de Türkiye den geçmektedir. Mavi Akım Doğalgaz Boru Hattı, Rusya Federasyonu nun İzobilnoya İstasyonu ndan başlayıp Djubga kenti yakınlarında Karadeniz e girerek denizin m altından 380 km yol alarak Samsun da Türkiye ye ulaşarak 444 km lik boru hattıyla Samsun-Ankara arasını katetmektedir. Doğu Anadolu Dogal Gaz İletim Hattı (BOTAŞ) 10 Doğu Anadolu Doğal Gaz iletim Hattı ile Türkiye nin doğusundaki doğalgaz kaynaklarından alınan doğalgazın, Sivas tan başlayıp Malatya, Kahramanmaraş, Gaziantep, Osmaniye, Adana ve Mersin güzergahını takip ederek, Türkiye nin Güney ve Güneydoğu Anadolu Bölgelerinin doğalgaz ihtiyacını karşılaması hedeflenmiştir. Bu kapsamda İran ve Türkiye arasında 1996 da, Tahran da doğalgaz alım-satım anlaşması imzalanmıştır. Anlaşmaya göre Türkiye, İran dan 23 yıl süre ile doğalgaz alacak olup, ilk aşamada 3 milyar m 3 doğalgaz ile başlayıp, ilerleyen yıllarda bu miktar 10 milyar m 3 e ulaşması hedeflenmiştir. Söz konusu proje ile İran dan 10 Aralık 2001 tarihinde doğalgaz sevkiyatına başlanmıştır. Türkiye-Yunanistan-İtalya Doğal Gaz Boru Hatti (ITGI) Projesi (BOTAŞ) yılında işletmeye alınan Türkiye-Yunanistan Doğal Gaz Boru Hattı, Güney Avrupa Gaz Ringi nin ilk halkasını oluşturmaktadır yılında Yunanistan-İtalya bağlantısının da devreye alınmasıyla İtalya pazarına da erişim imkânı sağlanacaktır. Proje kapsamında, Yunanistan a 3,6 bcm/yıl ve İtalya ya 8 bcm/yıl olmak üzere toplam 11,6 bcm/yıl hacmindeki gazın Hazar kaynaklarından sağlanarak Türkiye üzerinden taşınması planlanmaktadır

24 Projenin kara kesimi Gümülcine (Komotini) den Yunan Adriyatik kıyısına kadar 592 km, deniz geçişi kesimi ise 212 km uzunluğunda olup, azami derinlik m olarak öngörülmektedir yılında Roma da ülkelerin enerjiden sorumlu bakanları tarafından Hükümetler Arası Anlaşması imzalanan proje, Avrupa ya doğalgaz temin edecek önemli projelerden biridir. Diğer taraftan, bölge yapımı tamamlanan diğer önemli boru hattı projesi Bakü Tiflis Ceyhan (BTC) Ham Petrol Boru Hattı projesidir. Proje ile ilgili özet bilgi aşağıdaki gibidir: Bakü Tiflis Ceyhan (BTC) Ham Petrol Boru Hattı 12 Mevcut Bakü-Tiflis-Ceyhan Ham Petrol Boru Hattı Projesi Bakü den başlayıp Ceyhan da son bulmaktadır. Proje kapsamında ilk petrol tarihinde Türkiye ye ulaşmıştır. Boru hattı sayesinde başta Azeri petrolü olmak üzere Bölge de üretilen petroller Ceyhan a taşınmakta ve buradan da tankerlerle dünya pazarlarına ulaştırılmaktadır. BTC Projesi nin bölgede doğu-batı güvenlik koridoru oluşturarak, kesintisiz ve güvenli bir enerji akışına imkân tanıması dolayısıyla stratejik önemi büyüktür. Ayrıca boru hattı, Türk Boğazlarındaki trafik yoğunluğunun artmasını engelleyerek tanker geçişlerindeki risklerin en aza indirilmesine imkân tanımıştır. BTC Projesi nin Türkiye deki bölümü km olmak üzere toplamda km dir

25 Şekil I Bölgede Yürütülen Mevcut ve Planlanan Boru Hattı Projeleri ile TANAP Proje Güzergâhının Kesişen Durumlarını Gösterir Yer Durum Haritası 11

26 I.2. Projenin Fiziksel Özelliklerinin, İnşaat ve İşletme Safhalarında Kullanılacak Arazi Miktarı ve Arazinin Tanımlanması. I.2.1.Projenin Fiziksel Özellikleri Projenin çalışma koridoru, Gürcistan-Türkiye sınırından başlayarak Ardahan, Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Giresun, Sivas, Yozgat, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara, Eskişehir, Bilecik, Kütahya, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Edirne, Tekirdağ, Kırklareli İl sınırları içerisinden geçmektedir. Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı (TANAP) Projesi Gürcistan-Türkiye/Türkgözü sınırından Türkiye ye giriş yaparak buradan güneye Horasan-Erzurum bölgesine inmekte olup, bu noktadan genel tanımlama ile batı yönünde ilerleyerek Marmara Denizinin Çanakkale Boğazı yakınından Anadolu yakasında Kemer Köyü kuzeyi ile Trakya da Kızılcaterzi köyü güneyi arasından geçmektedir. Deniz geçişi boru hattı uzunluğu yaklaşık 18 km dir. Aşağıda Şekil I de proje güzergâh uzunlukları yaklaşık gösterilmiştir. Marmara Deniz Geçişi Uzunluğu: 18 km Şekil I Marmara Denizinden Geçiş Gösterimi Çanakkale İl sınırları içerisinde Evreşe ile Kavakköy arasında hat iki kola ayrılmaktadır. Bu noktaya kadar boru hattı uzunluğu yaklaşık km dir. Boru hattının bir kolu (1) Tekirdağ İl sınırlarına girerek daha sonra Kırklareli üzerinden Kırklareli/Malkoçlar Köyü yakınlarından Bulgaristan a geçmektedir ve bu kısmın uzunluğu yaklaşık 174 km dir. Boru hattının diğer kolu (2) Edirne İl sınırına geçerek Edirne/İpsala dan Yunanistan a giriş yaparak, Avrupa ya yönelmektedir. Hattın bu bölümü yaklaşık 67 km uzunluğundadır. Aşağıda Şekil I de proje güzergâh uzunlukları yaklaşık gösterilmiştir. TANAP ın Türkiye sınırları içerisindeki boru hattı uzunluğu Türkgözü/Malkoçlar- Bulgaristan sınırına kadar yaklaşık ( =1.899) km ve Yunanistan bağlantısı yaklaşık 67 km dir. 12

27 Ayrım Noktasına Kadar Boru Hattı Uzunluğu: km Bulgaristan Bağlantı Hattı Uzunluğu: 174 km Yunanistan Bağlantı Hattı Uzunluğu: 67 km Şekil I Proje Güzergah Uzunlukları Gösterimi TANAP ın boru çapı karada 56 inç olup, Marmara Denizi geçişinde ise 2 adet 36 inç olarak planlanmıştır. Giriş noktasında 1 ve hat boyunca 7 adet olmak üzere toplamda tahmini 8 adet kompresör istasyonu yapılması planlanmaktadır. Kompresör istasyonuna ek olarak kurulacak diğer yer üstü tesisleri pig istasyonları, blok vana istasyonları, off-take yapıları, katodik koruma sistemleri ve ölçüm istasyonudur. Boru hattı ve tüm yerüstü tesislerinin inşa edilmesi için kamp sahaları, geçici boru depolama alanları, elektrik iletim hatları, ulaşım yolları vb. geçici inşaat tesisleri yer alacaktır. 13

28 Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı (TANAP) Projesi işletme bilgileri ve ünitelerin tanımlanması ilişkin detaylar aşağıda verilmiştir. Kompresör istasyonları gaz akışını istenen düzeye ulaştırmak için gaz basıncını arttıran sistemlerdir. Her bir kompresör istasyonu gaz türbinleri ile çalışacak olup, gaz temini boru hattından gelen gaz akışından sağlanacaktır. Proje kapsamında yer alacak kompresör istasyonlarının öngörülen yerleri ve en yakın yerleşim yeri mesafeleri aşağıda Tablo I de verilmiş olup, proje tasarım aşamasında ortaya çıkabilecek değişiklikler ÇED sürecinde belirlenerek, detaylı bilgiler ÇED Raporu ile sunulacaktır. Tablo I Planlanan Kompresör İstasyonu Yerleri Sıra No Kompresör İstasyonu Adı İl İlçe En Yakın Yerleşim Yeri Mesafe (m) Kompresör İstasyonuna Göre Yönü 1 Ardahan Ardahan Posof Türkgözü Köyü 380 Doğu 2 Erzurum Erzurum Horasan 3 Gümüşhane Gümüşhane Kelkit 4 Sivas Sivas Yıldızeli 5 Yozgat Kırşehir Çiçekdağı 6 Eskişehir Eskişehir Sivrihisar 7 Bursa Bursa Mustafakemalpaşa 8 Kırklareli Kırklareli Kofçaz Değirmenler Köyü 980 Kuzeydoğu Azap Köyü Güneybatı Karacaören Köyü Doğu Belenli Köyü Güneybatı Merkezyeniköy Kuzeybatı Danaören Köyü Güneybatı Karacaören Köyü Güneydoğu Aaşağı Kızılcalı Köyü Güneydoğu Acıköy Köyü Güneybatı Sekili Köyü Kuzeydoğu Kertek Köyü Kuzeydoğu Askeri Yerleşim Güneybatı Kömürcükadı Köyü Güneybatı Melik Köyü Kuzeydoğu Karaorman Köyü Kuzeybatı Malkoçlar Köyü Güneybatı Beyci Köyü Doğu Yukarıda belirtilen 8 adet Kompresör İstasyonu için 16 adet alternatif saha belirlenmiştir. Bunlardan 2 adedi Ardahan İli Posof İlçesi sınırları, 2 adedi Erzurum İli Horasan İlçesi sınırları, 1 adedi Gümüşhane İli Kelkit İlçesi sınırları, 2 adedi Sivas İli Yıldızeli İlçesi sınırları, 2 adedi Kırşehir İli Çiçekdağı İlçesi sınırları, 2 adedi Eskişehir İli Sivrihisar İlçesi sınırları, 2 adedi Bursa İli Mustafakemalpaşa İlçesi sınırları, 2 adedi Edirne İli İpsala İlçesi sınırları ve 1 adedi Kırklareli İli Kofçaz İlçesi sınırları içerisinde yer almaktadır (Bkz. Ek-2). 14

29 Yerüstü tesislerinden bir diğeri olan gaz ölçüm istasyonunun 4 adet olması planlanmaktadır. Gaz ölçüm istasyonları ülkeler arasındaki her bir sınır noktasında ve Türkiye için belirlenen 2 adet off-take yapılarındaki geçişte borunun her iki yanında ticari ve kontrollü transferin sağlanmasına yönelik tesislerdir. Gaz ölçüm istasyonu yerleri proje tasarım çalışmaları sonrasında belirlenecek olup, detaylı bilgiler ÇED Raporu ile sunulacaktır. Blok Vana İstasyonları (BVS), gerekli durumlarda gaz akışını kapatmak ve kısmi izolasyonu sağlamak amacıyla kurulan yapılardır. Proje kapsamında 56 adet Blok Vana İstasyonu öngörülmüş olup, il ve ilçelere göre dağılımları aşağıda Tablo I de verilmiştir. Proje tasarım aşamasında ortaya çıkabilecek değişiklikler ÇED süreci içerisinde belirlenerek detaylı bilgiler ÇED Raporu ile sunulacaktır. Tablo I Proje Kapsamında Öngörülen Blok Vana İstasyonları İl İlçe Blok Vana Sayısı İl İlçe Blok Vana Sayısı Kars Selim 2 Damal 1 Ardahan Sarıkamış 1 Merkez 2 Horasan 1 Kırıkkale Keskin 2 Pasinler 2 Bala 1 Erzurum Yakutiye 1 Ankara Gölbaşı 2 Aziziye 1 Polatlı 1 Aşkale 2 Günyüzü 1 Tercan 1 Sivrihisar 1 Erzincan Refahiye 3 Mahmudiye 1 Eskişehir Bayburt Demirözü 1 Odunpazarı 1 Gümüşhane Kelkit 1 Tepebaşı 1 Akıncılar 1 İnönü 1 Sivas İmranlı 1 Domaniç 1 Kütahya Zara 1 Tavşanlı 1 Hafik 1 Orhaneli 1 Bursa Merkez 1 Mustafakemalpaşa 1 Yıldızeli 1 Susurluk 1 Balıkesir Akdağmadeni 2 Gönen 2 Sarıkaya 1 Çanakkale Biga 1 Yozgat Sorgun 1 Malkara 1 Tekirdağ Merkez 1 Hayrabolu 2 Yerköy 1 Kırklareli Babaeski 1 Toplam Blok Vana İstasyonları 56 Merkez 1 15

30 Pig istasyonları, boru hattının temizliğini sağlamak ve korozyonları önlemek üzere tesis edilen yapılardır. Proje konusu doğalgaz boru hattı projesi kapsamında Marmara Deniz geçişinde her iki yakada birer tane olmak üzere toplamda 2 adet Pig İstasyonu tesis edilecektir. Bunların dışında tesis edilecek Pig İstasyonu sayısı ve yerleri ÇED Raporu ile sunulacaktır. Proje kapsamında boru hattında oluşması muhtemel korozyonun engellenmesi ve/veya kontrol altına alınması amacıyla katodik koruma sistemi kullanılacaktır. Söz konusu sistem, korozyonu kontrol altına almak için elektrik akımına dayanan aktif bir sistemdir. Eğer koruma elektrik akımı kesilirse korozyon materyal/çevre kombinasyonu için normal değerlerde gelişmesine devam edecektir. Eğer besleme akımı bütün koruma için yetersizse korozyon azaltılmış değerde gelişecektir. Yukarıda bahsi geçen Kompresör İstasyonları, Pig İstasyonları, Blok Vana İstasyonları, Ölçüm İstasyonları ve off-take yapıları ile diğer yer üstü tesisleri (kamp sahaları ve boru stok alanları gibi) ve lokasyonları projenin ilerleyen aşamalarında tasarım çalışmaları sonrasında belirlenecek olup, ÇED sürecinde detaylandırılacaktır. I.2.2.Proje Aşamaları Projenin farklı dönemlerine ilişkin faaliyetlere ait adımlar aşağıda verilmiştir. A) Tasarım ve Arazi Edinimi ve Ön Hazırlık; İnşaat öncesi dönemde, TANAP Projesi kesin güzergâhının belirlenmesi ve inşaat döneminde kullanılacak olacak verilerin temin edilmesi amacıyla tasarım, ofis ve gerekli durumlarda saha çalışmaları gerçekleştirilecektir. Bu aşamada gerçekleştirilecek tüm mühendislik çalışmaları ile maliyet, çevreye duyarlılık ve uygulanabilirlik açısından en uygun inşaat koridorunun belirlenmesi ve bu hususta gerekli izinlerin alınması sağlanacaktır. İnşaat koridorunun belirlenmesi sırasında, çevresel etkilerin en iyi şekilde ortaya konmasını sağlamak, güzergâhın inşaat öncesindeki doğal durumunu belirlemek, mutlak korunması gereken doğal elemanları kayıt altına almak ve mevcut durumu inşaat sonrası durumla kıyaslamak amacıyla, gerçekleştirilecek tüm mühendislik çalışmaları ÇED süreci ile koordineli bir şekilde yürütülecektir. ÇED süreci sonrasında arazi hazırlık ve inşaat çalışmaları öncesinde proje kapsamında kullanılacak tüm proje sahaları için gerekli tüm izinler alınacaktır. B) Kamp Sahalarının ve Malzeme Stok Sahalarının Oluşturulması; Arazi hazırlık çalışmaları ile başlayacak inşaat sürecinde ilk olarak, proje içerisinde yer alacak personelin ihtiyaçlarının karşılanacağı kamp sahaları ile hattın tesisinde kullanılacak boru, makine ve ekipman stok sahalarının inşası gerçekleştirilecektir. 16

31 TANAP Projesi kapsamında hattın lojistik açıdan en uygun yerlerine personelin yeme, içme, barınma ve temel ihtiyaçlarının karşılanacağı ve inşaat süresinde hizmet verecek sayıları arasında olması planlanan yerleşim yerleri (kamp sahaları) tesis edilecektir (Şekil I ). Ayrıca, boru hattının temel öğesi olan boruların depolanacağı boru stok sahaları ile inşaat sırasında kullanılacak makine ve ekipmanların konulacağı, bakım ve onarımların yapılacağı malzeme stok sahaları ile servis/bakım (kademe) alanları tesis edilecektir. Bu tesislerin inşası öncesinde tüm alanlarda üst toprak sıyrılarak uygun koşullarda depolanacak ve inşaat sonrasında geçici olan tesis sahalarının eski haline getirilme çalışmaları sırasında kullanılacaktır. Şekil I Proje Boyunca Kullanılacak Yerleşim Yerleri (Kamp Sahaları) 13 C) İnşaat Koridoru Açılması Çizgisel projeler olan boru hatlarında inşaat işlerinin düzenli ve programlı bir şekilde yürütülmesi; hem inşaat işlerinin zamanında tamamlanması hem de çevrenin korunarak daha az zarar görmesi için inşaat koridoru açılması kaçınılmaz bir unsurdur. Bu bağlamda ÇED sürecinde boru hattının döşeneceği kanalın yer aldığı ve her türlü inşaat faaliyetinin yürütüleceği inşaat koridoru açma çalışmalarına başlanacaktır. Normal çalışma şartları altında inşaat çalışma koridoru tip şeması aşağıdaki şekilde gösterilmektedir. 13 Fotoğraf: 17

32 Şekil I İnşaat Koridoru Tip Şeması 18

33 Topografik Ölçüm Ekibi tarafından arazi üzerine kazıkların çakılması ile belirlenen inşaat koridoru (~ 36 m) içerisinde kalan tüm alanlarda (sulak alanlar, bataklıklar, yan ve dik eğimli alanlar, tarım arazileri vb.) inşaat sonrası dönemde eski haline getirme çalışmalarında kullanılacak en önemli bölümü/bileşeni olan üst toprağın sıyrılması çalışmalarına başlanacaktır (Bkz. Şekil I ). Bu süreçte en önemli çevresel önlemlerin başında inşaat koridorunun dışına çıkılmaması ve güzergâh dışında hiç bir inşaat ve sosyal faaliyette bulunulmaması gelmektedir. a b Şekil I Üst Toprağın Sıyrılması a. Düz Alanlarda, b. Sulak Alanlarda 14 Açılan inşaat koridoru, inşaat çalışmalarının sonraki aşamalarında lojistik destek, mobilizasyon, malzeme nakli ve ulaşım yolu olarak kullanılacaktır (Bkz. Şekil I ). Şekil I İnşaat Koridoru Fotoğraf: a. b Fotoğraf: 19

34 D) Boruların Nakli ve Dizgi Aşaması İnşaat çalışmalarının yürütüleceği güzergâh belirlendikten sonraki aşama; güzergâha yakın yerlerde kurulacak boru stok sahalarından kullanılacak boruların sahaya ulaştırılmasıdır. Süreci hızlandırmak ve maliyeti azaltmak amacıyla, boru stok sahalarında depolanan boruların inşaat koridoruna getirilmesi işlemleri sırasında mevcut yolların kullanılması planlanmakta olup, erişimi olmayan noktalara yeni yolların açılması öngörülmektedir (Bkz. Şekil I ). Bu kapsamda açılacak tüm yollarda da üst toprak sıyrılarak, eski haline getirme çalışmalarında kullanılacaktır. a b Şekil I a. Boru Stok Sahasından Boruların Alınması, b. Boruların Erişim Yolları Boyunca Hatta Taşınması 16 Boruların taşınacağı yollarda toz emisyonuna karşı gerekli noktalarda sulamalar yapılarak, yerleşim yerlerinin bulunduğu alanlarda proje güvenlik standartları doğrultusunda belirlenen hız sınırlarına (10-20 km/s) riayet edilecektir. Taşınan boruların düzenli bir şekilde inşaat koridoru dizgisi gerçekleştirilecektir (Bkz. Şekil I ). a b Şekil I a ve b Boruların İnşaat Koridoruna Dizgisinin Yapılması Fotoğraf: a. b Fotoğraf: a. b. 20

35 E) Boru Eğme, Kaynak Çalışması ve Kaynak Kontrolü Boru hatları tasarlanırken her ne kadar düz arazilerden geçmesi istenirse de, topografik şartlar buna her zaman izin vermeyebilir. Böyle durumlarda hattın arazi profiline uyması için arazi eğimine uygun olarak borularda eğme yapma zorunluluğu söz konusudur. Boru eğme soğuk bükme metodu ile yapılmaktadır. Bu iş için yapılmış ve hidrolik veya pnömatik olarak çalışan eğme makinesi ile borular belli açılarda bükülmektedir (Bkz. Şekil I ). a b Şekil I a ve b Hidrolik Pres Boru Eğme Makinası 18 İnşaat Koridoruna, araç trafiğini ve malzeme naklini engellemeyecek şekilde dizgisi yapılan boruların, güzergâha uygun bir şekilde eğme / bükme işlemlerinin yapılmasından sonra kaynak işlemlerine başlanacaktır. Kaynak yapılan borular indirme yapılacak yönde, araç yolunun tersi istikamette, çizgisel bir şekilde inşaat koridoruna yerleştirilecektir (Bkz. Şekil I ). Kaynak işleminden sonra tüm kaynak noktaları ilk olarak kaynak kontrol ekibi tarafından x-ray veya otomatik ultrasonik test teknolojileri ile kontrol edilmektedir. 18 Fotoğraf: a. b. 21

36 a b c d Şekil I a, b, c. Otomatik Kaynak Ekibi, d. Kaynak Noktalarının Gözle Kontrolü 19 F) Kumlama ve Kaplama Çalışması Kaynak işlemleri tamamlanan boruların, kaynak noktalarında gerekli kalite kontrol işlemleri (kaynak mühendisi kontrolü, kaynak filmi çekilmesi vb.) yapıldıktan sonra kumlama uygulaması yapılacaktır. Kumlama işlemi sonrasında kaynak noktaları kaplamaya hazır hale gelen boru birleşim noktalarında kaplama çalışmaları yapılacaktır. G) Hendek (Trench) Açılması ve Yatak Malzemesinin Serilmesi Kaynak ve kaplama işlemleri tamamlanmış olan boruların, hem güvenlik nedeniyle hem de dış etkiler ile olumsuz hava koşullarına maruz kalmaması için yer altına alınması kapsamında, ölçüm ekibi tarafından güzergâh içerisinde işaretlenen aks boyunca hendekler açılacaktır. 19 Fotoğraf: a. b. c. d. 22

37 Kanal şeklinde, ekskavatör ve/veya arazi yapısına bağlı olarak düz alanlarda kanal kazıcı (trencher) ile açılacak hendeklerin kazısından çıkan toprak ve hafriyat, inşaat koridoru açma işlemleri sırasında sıyrılan üst toprakla karışmayacak ve araç trafiğini engellemeyecek şekilde açılan inşaat koridoru içerisinde ayrı bir yerde depolanacaktır (Bkz. Şekil I ). a b Şekil I a Ekskavatör ve b Kanal Açma Makinesi ile Hendek Açma Çalışmaları 20 Kanal içerisine boru döşemeden önce boru yapısını ve kaplamasını korumak amacıyla dolgu malzemesi (padding) döşenecektir. H) Boruların Döşenmesi / İndirme Aşaması Hendek açma işleminden sonra gerekli yataklama işlemleri (padding) yapılarak kaynak, kaynak kontrolü, kaplama işlemleri ve kaplama kontrolü tamamlanmış olan boru gruplarının, iş makinaları (side boom lar vasıtasıyla) yardımı ile açılan hendeklere indirme çalışmalarına başlanacaktır (Bkz. Şekil I ). Kaynak ve kaplama işlemleri gerçekleştirilen boru gruplarının indirme işlemi yapılmadan önce, açılan hendeklerin kontrol edilmesi, inşaat çalışmaları sırasında hendeklerde kalan ve işletme aşamasında boruya zarar verebilecek ahşap ve metal parçalar, büyük taş parçaları vb. cisimlerin uzaklaştırılması gerekmektedir. Boru hatları inşaatında önemli olan zaman ve devamlılık olduğu için bu devamlılığı aksatabilecek olan özel geçiş noktaları (otoyol ve nehir geçişleri, vana istasyonları, test noktaları ve diğer özel bağlantı gerektiren yerler) normal ekip tarafından atlanarak geçilir. Bağlantı noktası (tie-in) olarak atlanan yerler arkadan gelen özel ekiplerce tamamlanır. Boruların indirme işlemi tamamlandıktan sonra, kaplama kontrolleri yapılarak üstünün dolgu malzemesi ile kapatılması işlemleri gerçekleştirilecektir. 20 Fotoğraf: a. b. 23

38 a b Şekil I a, b Kaynak ve Kaplama İşlemleri Tamamlanan Boruların Açılan Hendeklere İndirilmesi 21 I) Boruların Üstünün Kapatılması Boruların indirme işlemi tamamlandıktan sonra kaplama kontrolleri yapılarak üstünün dolgu malzemesi ile kapatılması işlemleri gerçekleştirilecektir. Üst toprak haricinde kazıdan çıkan ve dolgu olarak kullanılabilecek malzeme ve temin edilecek malzeme ile boru kenarları dahil tüm yüzeylerini kaplayacak şekilde kazı kanalının doldurulması işlemine borunun yataklanması adı verilir. Kazıdan çıkan malzemenin içindeki büyük taş parçalarının ayıklanması ve yataklama malzemesi olarak kullanılması için eleme makinası (padding machine) kullanılır (Bkz. Şekil I ). Şekil I Eleme Makinesi (Padding machine) ile Alt Toprağın Yataklama Malzemesi Olarak Kullanılması Fotoğraf: a. b Fotoğraf: 24

39 İ) Arazinin Eski Konturuna Getirilmesi İnşaat sonrasında, özellikle kazı dolgu çalışmaları nedeniyle, orijinal arazi topografyasının bozulması sonucunda, boru hattı güzergâhı boyunca doğal peyzaj üzerinde fiziksel ve görsel açıdan değişimler meydana gelecektir. Boru gruplarının indirilmesi ve açılan hendeklerin kapatılmasıyla beraber test çalışmaları öncesinde eski haline getirme çalışmaları kapsamında, ilk aşama olan arazinin eski konturuna getirilmesi (recontouring) işlemlerine başlanacaktır (Bkz. Şekil I ). Bu kapsamda özellikle yarma yapılan tepelerde ve yan eğimli alanlarda arazinin düzeltilmesi çalışmaları büyük önem taşımaktadır. Şekil I Boru Hattı Güzergahının Eski Konturuna Getirilmesi ve Üst Toprağın Serilmesi Çalışmaları 23 Güzergah boyunca gerçekleştirilecek arazinin eski haline getirilmesi çalışmaları sonrasında üst toprağın serilmesi, test işlemleri (hidrotest, hava ve basınç testleri vb.) ve hemen sonrasında da biyorestorasyon çalışmalarına başlanacaktır (Bkz. Şekil I ). 23 Fotoğraf: 25

40 Eski Haline Getirme Sonrası Biyorestorasyon Sonrası a b Şekil I a Arazinin Eski Haline Getirilmesi Sonrası, b Üst Toprağın Serilmesi ve Biyorestorasyon Sonrası Örnek Uygulamalar 24 J) Hidrostatik Test Proje dahilinde boru hattının işletmeye alınmadan önceki son işlem, hidrostatik test aşamasıdır. Boru hattının sızdırmazlığı ve inşaat döneminde hatta ve borularda oluşması muhtemel tahribatların test edilmesi amacıyla hidrostatik test veya kısaca hidrotest işlemi uygulanmaktadır. Bu aşamada kaynakları, kaplamaları ve tüm kontrolleri yapılmış boru bölmelerine test başlıkları ve vanaları kaynatılarak belirlenen basınçta su ve hava verilir. Hidrotest aşamasından sonra borunun içinin temizlenmesi ve kurutulması için temizlik ve kurutma işlemleri yapılır. Son olarak da boru üzerinde herhangi bir tahribatın olup olmadığının belirlenmesi amacıyla akıllı pig atılır (Bkz. Şekil I ). Şekil I Hidrotest Sonrası Pig Atılması Çalışmaları Fotoğraf: Çınar Mühendislik Arşivi 25 Fotoğraf: 26

41 K) Güzergâhın Eski Haline Getirilmesi ve Biyorestorasyon Çalışmaları İnşaat sonrasında, faaliyet alanlarının eski haline getirilmesi ve onarılması çalışmaları kapsamında yapılacak ilk çalışma; arazinin eski haline getirilmesi çalışmalarıdır. Arazi eski konturuna getirildikten sonra ihtiyaç duyulan noktalarda hem toprak altında hem de yüzeyde gerekli drenaj sistemleri oluşturularak, inşaat öncesi dönemde sıyrılan üst toprağın serilmesi çalışmalarına başlanacaktır. Üst toprağın serilmesi sonrasında yapılacak çalışmalarda ilk hedef Doğal Peyzaj Düzenleme yöntemlerinden yararlanarak ekolojik sistemlerin yeniden oluşturulmasıdır. Arazinin eski haline getirilmesi ve üst toprağın serilmesi çalışmaları sonrasında, hem boru hattının görsel açıdan olumsuz etkilerini engellemek hem de boru hattının görünürlük ve fiziki açıdan güvenliğini sağlamak amacıyla biyorestorasyon çalışmalarına başlanacaktır. Biyorestorasyon çalışmaları; - Alana özgü ve uygun bitki ve tohum türlerinin tespit edilmesi, - Doğru ekim ve dikim yöntemlerinin kullanılması, - İyi bir tasarım ve uygulama ile - Daha sonrasında yapılacak izleme ve bakım programlarını kapsamaktadır. Yukarıda belirtilen çalışmaların hep birlikte uygulanması, inşaat sonrası gerçekleştirilecek biyorestorasyon çalışmalarının başarısını artıracaktır. Biyorestorasyon çalışmalarında inşaat döneminde sıyrılan ve korunan üst toprağın, güzergâha tekrar serilmesi sırasında yüzeyde bitki örtüsü ve yeterli kaplama oranı sağlanana kadar toprağı korumak, erozyon oluşumunu engellemek ile ekim ve dikimi yapılan tohum ve bitkilerin yaşamasını sağlamak amacıyla mutlaka geçici ve kalıcı erozyon önlemlerinin alınması gerekmektedir. Özellikle dik ve yan eğimli alanlarda, su erozyonun çok yoğun olduğu bölgelerde yüzey erozyonunu engellemek amacıyla; eğim kırıcıların (slope breaker) oluşturulması, püskürtme tekniği ile tohumlama (hydroseeding), jüt örtü (jute matte) uygulaması, dik şüt uygulaması, ahşap perdeler ve/veya gabion duvar uygulamaları ile su geçişlerinde rip-rap uygulamaları kullanılabilecek yöntemlerdir (Bkz. Şekil I , Şekil I , Şekil I , Şekil I ,Şekil I , Şekil I , Şekil I ve Şekil I ). 26 Fotoğraf: Çınar Mühendislik Arşivi 27

42 Şekil I Biyorestorasyon Çalışmaları, Erozyon Önlemlerinin Alınması Kapsamında Jute Matte ve Eğim Kırıcı Uygulamaları Şekil I Biyorestorasyon Çalışmaları, Erozyon Önlemlerinin Alınması Kapsamında Jute Matte Uygulaması 28

43 Şekil I Biyorestorasyon Çalışmaları, Erozyon Önlemlerinin Alınması Kapsamında Jute Matte Uygulaması Şekil I Biyorestorasyon Çalışmaları, Erozyon Önlemlerinin Alınması Kapsamında Jute Matte, Eğim Kırıcı ve Rip-rap Uygulamaları 29

44 Şekil I Biyorestorasyon Çalışmaları, Erozyon Önlemlerinin Alınması Kapsamında Dik Şüt Uygulaması Şekil I Biyorestorasyon Çalışmaları, Erozyon Önlemlerinin Alınması Kapsamında Ahşap Perde Uygulaması 30

45 Şekil I Biyorestorasyon Çalışmaları, Erozyon Önlemlerinin Alınması Kapsamında Gabion Duvar Uygulaması Şekil I Biyorestorasyon Çalışmaları, Erozyon Önlemlerinin Alınması Kapsamında Rip-rap Uygulaması 31

46 Biyorestorasyon çalışmaları tamamlandıktan sonra bakım süreci çok önemli bir aşamadır. Onarım çalışmalarında canlı bir eleman olan bitki ile çalışıldığı için uygulama alanlarının periyodik olarak kontrolü yapılmalı, zarar gören, tutmayan bitkiler yenileriyle değiştirilmeli ve gerekli yerlerde yeniden tohumlama çalışmaları yapılmalıdır. Özellikle vejetasyon doğal haline gelene ve yüzey kaplaması sağlanana kadar işletme döneminde görev yapacak personellerin uygulama alanlarını periyodik olarak kontrol etmesi gerekmektedir. Gerekli durumlarda; sulama, gübreleme, budama, ilaçlama, dış etkilerden koruma vb. bakım çalışmaları gerçekleştirilmelidir. M) Devreye Alma Doğalgaz boru hattının tüm test ve kontrol işlemleri tamamlandıktan sonra, doğalgaz sisteme verilmeye başlanır. Sisteme verilen doğalgaz miktar ve basıncı izlenerek herhangi bir kayıp veya sızıntı olup olmadığı kontrol edilir. Herhangi bir basınç kaybı olması halinde basınç kaybının bulunduğu alan tespit edilerek, gerekli bakım - onarım veya düzenleme çalışmaları yürütülecektir. Bu işlemler tüm boru hattı boyunca yürütülür. N) İşletme Devreye alma işlemlerinin sorunsuzca tamamlanması halinde hat işletmeye alınacaktır. Proje kapsamında öngörülen 4 aşamanın ilki 2018'de ilk gazın akışıyla gerçekleştirilecek olup, ikinci aşamada 2020'de yıllık 16 milyar m 3 olacak kapasitenin, üçüncü aşama olan 2023'de 23 milyar m 3, dördüncü ve son aşama olan 2026'da gazın 31 milyar m 3 seviyesine ulaşması hedeflenmektedir. Proje, gelecekte Türkmen gazının Türkiye ve Avrupa'ya iletimi için alternatif bir hat olma özelliği taşıdığı da ifade edilmektedir. Şah Deniz 2 Konsorsiyumu'nun 16 milyar m 3 gazının, 6 milyar m 3 kısmı Türkiye'ye satılacak, 10 milyar m 3 kısmı da TANAP ile Avrupa'ya Bulgaristan ve Yunanistan sınırında teslim edilecektir. İşletme aşamasında çevre izleme çalışmaları da yürütülecektir. 32

47 I.2.3. Projenin İnşaat ve İşletme Safhalarında Kullanılacak Arazi Miktarı ve Arazinin Tanımlanması Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı projesi ile TANAP Doğalgaz İletim A. Ş. şirketi tarafından, Gürcistan-Türkiye sınırından başlayarak sırasıyla Ardahan, Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Giresun, Sivas, Yozgat, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara, Eskişehir, Bilecik, Kütahya, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Edirne, Tekirdağ ve Kırklareli İl sınırları içerisinden geçerek Yunanistan ve Bulgaristan sınırlarında sonlanacak hattın tesis edilmesi ve işletilmesi planlanmaktadır. TANAP ın Türkiye sınırları içerisindeki boru hattı uzunluğu Türkgözü/Malkoçlar- Bulgaristan sınırına kadar yaklaşık km ve Yunanistan bağlantısı yaklaşık 67 km dir. TANAP ın boru çapı karada 56 inç olup, Marmara Denizi geçişinde ise 2 adet 36 inç olarak planlanmıştır. Projenin inşaat aşaması kapsamında üst toprak ve alt toprağın depolanması ve inşaat çalışmalarının sürdürülebilmesi için güzergâhta ortalama genişlik 36 metre olarak planlanmakta olup, özel durumlar dikkate alınarak daraltılabilecek veya genişletilebilecektir. TANAP DGBH Uzunluğu Yaklaşık İnşaat Koridoru : = km : 36 m Yaklaşık İnşaat Alanı : m * 36 m = m 2 Proje kapsamında hazırlık ve inşaat aşamasında kullanılmak üzere adet kamp sahası oluşturulması öngörülmüş olup, her bir kamp sahası için yaklaşık 25 ha lık alan kullanılacaktır. Projenin inşaat aşamasında güzergâha yakın yerlerde her birinde yaklaşık 12 ha lık alan kullanılacak 100 adet boru stok sahası oluşturulması planlanmaktadır. Proje güzergâhını gösterir 1: ölçekli topoğrafik haritalar ekte sunulmuştur. Giriş noktasında 1 ve hat boyunca 7 adet olmak üzere toplamda tahmini 8 adet kompresör istasyonu yapılması planlanmaktadır. Kompresör istasyonuna ek olarak kurulacak diğer yer üstü tesisleri pig istasyonları, blok vana istasyonları, katodik koruma sistemleri, off-take yapıları ve ölçüm istasyonudur. Güzergâh boyunca doğalgaz iletiminin sağlanması amacıyla mevcut proje kapsamında n+30 MW Kurulu gücünde n+1 kompresörlü kompresör istasyonları kurulacaktır. Kompresör istasyonu içerisinde yaklaşık 1000 kva kurulu gücünde bir güç tesisi de bulunacaktır. Bu tesiste yakıt olarak doğalgaz kullanılacaktır. Her bir kompresör İstasyonu için yaklaşık ha lık alan kullanılacağı öngörülmüş olup, planlanan Kompresör İstasyonları yerleşim yerleri ve alternatifleri Bölüm I.2.1. de verilmiştir. 33

48 Proje kapsamında yer alacak pig istasyonları, off-take yapıları ve ölçüm istasyonları yaklaşık 2 ha lık alan üzerine kurulacaktır. Gerekli durumlarda gaz akışını kapatmak ve kısmi izolasyonu sağlamak amacıyla proje kapsamında 56 adet Blok Vana İstasyonu öngörülmüş olup, her bir BVS yaklaşık 0,12 ha lık bir alanı kaplayacaktır. Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı proje güzergâhı Türkiye nin kuzeydoğusundan kuzeybatısına kadar uzanan ve 21 ilden geçen bir çizgisel hat projesi olup, güzergâh üzerinde şahıs arazisi, tarım arazileri, orman arazisi, hazine arazileri yer almaktadır. Bu alanların büyüklükleri ve özellikleri ile ilgili detaylı bilgiler ve ilgili veri tabanı hazırlanmakta olup, ÇED Raporunda verilecektir. Güzergâh üzerindeki arazilerin tanımlanması amacıyla ÇED sürecinde aşağıdaki çalışmalar yürütülecektir: - Literatür taraması yapılarak veri toplanması, ilgili verilerin sayısallaştırılması, veri tabanı oluşturulması ile proje amaç ve gereksinimlerine uygun tematik haritaların üretilmesi, - Resmi kurumlarla yazışmalar yapılarak kurum görüşlerinin alınması ve saha çalışmaları için gerekli verilerin toplanması, - Arazi çalışmaları sırasında güzergâhın genel yapısı; jeolojik, jeomorfolojik, biyolojik, arazi varlığı (toprak özellikleri ve şimdiki arazi kullanımı) peyzaj vb. doğal özellikleri ve yakın çevresiyle ilişkilerinin incelenmesi, - Saha çalışmaları boyunca örnek toplama, fotoğraf çekme gibi yollarla veriler toplanması ve kayıt altına alınması, - Arazi çalışmaları sonucunda elde edilen verilerin ofis çalışmaları ile birleştirilmesi ve değerlendirilmesi. 34

49 I.3. Önerilen Projeden Kaynaklanabilecek Önemli Çevresel Etkilerin Genel Olarak Açıklanması (Su, Hava, Toprak Kirliliği, Gürültü, Titreşim, Işık, Isı, Radyasyon ve benzeri.) Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı projesinin arazi hazırlama ve inşaat aşamasında inşaat koridorunun açılması, boruların sahalara getirilmesi, kaynak yapma, kanal kazılması, boru indirme, boruların üstünün kapatılması, arazinin eski haline getirilmesi, yerüstü tesislerin inşa edilmesi vb. faaliyetlerden ve çalışacak personelden kaynaklı olarak atıksu, atık, emisyonlar, gürültü kirliliği, hafriyat gibi çevresel etkiler söz konusu olacaktır. Projenin işletme aşamasında ise bakım onarım faaliyetlerinden, kompresör istasyonlarından, çalışacak personelden ve olası herhangi bir kaza veya sızıntıdan kaynaklı olarak atıksu, atık, emisyonlar, gürültü kirliliği, hafriyat gibi çevresel etkiler söz konusu olacaktır. Söz konusu çevresel etkiler, azaltım tedbirleri, yönetim ve izleme faaliyetleri hakkında detaylı araştırma ve değerlendirmeler halen devam etmekte olup, detayları ÇED Raporunda sunulacaktır. Proje kapsamında hazırlık ve inşaat aşamasında çalışacak personel için adet kamp sahası oluşturulması öngörülmüş olup, her bir kamp sahasında yaklaşık 500 personelin çalışması planlanmaktadır. Proje giriş noktasında 1 adet ve hat boyunca 7 adet olmak üzere toplamda tahmini 8 adet kompresör istasyonu tesis edilmesi planlanmakta olup, her bir kompresör istasyonunda yaklaşık 50 kişinin çalışması öngörülmektedir. Bu rapordaki tüm hesaplamalar bu değerler üzerinden yapılmıştır. Projenin gerek inşaat ve gerekse işletme aşamasında projenin önemli çevresel etkileri ve alınacak önlemler hususunda genel bilgiler aşağıda ve Bölüm IV de, detay çalışmalar ise hazırlanacak ÇED Raporunda verilecektir. I.3.1. İnşaat ve İşletme Aşamasında Gerekli Olan Su İhtiyacının Nereden Temin Edileceği ve Oluşan Atıksuyun Bertaraf Yöntemi Su İhtiyacı Projenin inşa aşamasında personelin ihtiyaçlarının karşılanmasında, toz oluşumunun engellenmesi amacıyla ve hidrostatik testler sırasında su kullanılacaktır. İşletme aşamasında ise yer üstü tesislerinde çalışacak personelin ihtiyaçlarının karşılanmasında su gereksinimi söz konusu olacaktır. Personelin ihtiyaçlarının karşılanması için gerekli olan içme ve kullanma suyu bölgedeki içme ve kullanma suyu şebekesinden ve/veya piyasadan satın alınarak karşılanacaktır. 35

50 İnşaat işleri ile hidrostatik testler için kullanılacak suyun proje alanı yakınlarında yer alan dere ve/veya benzeri su kaynaklarından temin edilmesi planlanmaktadır. Projenin arazi hazırlama ve inşaat çalışmalarında her bir kamp sahasında yukarıda belirtildiği üzere yaklaşık 500 kişi çalışması öngörüldüğünde kişi başına gerekli su miktarı 150 lt/gün 27 alınarak toplam su ihtiyacı yaklaşık 75 m 3 /gün dür. Ayrıca inşaat aşamasında gerçekleştirilecek faaliyetlerden kaynaklı olarak ortaya çıkacak toz emisyonu oluşumunun indirgenmesi amacıyla her bir kamp sahası ve civarındaki proje güzergâhında kullanılacak su miktarı tahmini m 3 /gün dür. Hidrostatik testler için gerekli proses suyu miktarı hidrostatik basınç profilleri göz önünde bulundurularak belirlenen test kesit uzunluklarına göre değişkenlik gösterecek olup, daha önce yapılan boru hattı projeleri göz önünde bulundurularak her bir hidrostatik test sırasında gerekli proses suyu miktarının yaklaşık 500 m 3 ila m 3 aralığında olduğu bilinmektedir. Bu test için kullanılacak olan proses suyunun proje sahasında bulunan genellikle yüzey sularından sağlanması söz konusudur. Hidrostatik test için kullanılan suyun boru hattına basılmasından önce boru hattını korozyondan korumak için bazı kimyasal maddeler, (glikol, biyosit, korozyon önleyici, vb.) eklenmesi söz konusu olabilmektedir. İlave edilen kimyasalların test bittikten sonra deşarjı, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği deşarj standartlarını sağlayacaktır. Deşarj edilen suyun ve hidrotest suyunun temini sırasında, suyun temin edildiği su kaynaklarındaki mevcut sucul yaşamın olumsuz yönde etkilenmemesi için ÇED sürecinde gerekli hesaplama, değerlendirme ve incelemeler yapılacaktır ve ÇED Raporunda verilecektir. İşletme aşamasında çalışacak personelin içme-kullanma ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla su ihtiyacı bulunmaktadır. Projenin işletme aşamasında her bir kompresör istasyonunda çalışacak yaklaşık 50 kişi için kişi başına gerekli su miktarı 150 lt/gün alınarak toplam su ihtiyacı yaklaşık 7,5 m 3 /gün dür. 27 Kaynak: Su Temini ve Atıksu Uzaklaştırılması Uygulamaları İTÜ , Prof. Dr.Dinçer TOPACIK, Prof. Dr. Veysel EROĞLU 36

51 Kullanılacak su miktarları, kullanma amaçları vb. bilgiler Tablo I de özetlenmiştir. Tablo I Proje Kapsamında Kullanılacak Su Miktarları ve Kullanım Amaçları AŞAMA SU KULLANIM YERLERİ SU KULLANIM AMACI SU KULLANIM MİKTARI 1 (m 3 /gün) Her bir Kamp Sahasında Çalışacak personelin ihtiyaçlarının karşılanması 75 İNŞAAT Her bir Kamp Sahası ve proje güzergahı civarında Toz oluşumunun azaltılması Proje güzergahı Hidrostatik testler için proses suyu 500 m 3 ila m 3 İŞLETME Kompresör istasyonları Çalışacak personelin ihtiyaçlarının karşılanması 7,5 1 Su miktarları için maksimum değerler verilmiştir. Atıksu Oluşumu Projenin inşa aşamasında çalışan personelin içme ve kullanma amaçlı su tüketimine bağlı olarak evsel nitelikli atıksu oluşacaktır. Projenin inşaat aşamasında çalışan personelin içme ve kullanma amaçlı olarak su kullanımının tamamının evsel nitelikli atıksu olarak geri döndüğü varsayımıyla her bir kamp sahasında yaklaşık 75 m 3 /gün evsel nitelikli atıksu oluşacaktır. Oluşan evsel nitelikli atıksular, paket atıksu arıtma tesislerinde arıtılacak olup, tarih ve Sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği ilgili hükümlerine uygun olarak deşarj edilecektir. Proje dahilinde kurulacak Paket Atıksu Arıtma Tesisleri için tarih ve 1239 sayılı Atıksu Arıtma / Derin Deniz Deşarjı Tesisi Proje Onayı Genelgesi (2012/9) kapsamında onay alınacaktır. Tüm paket atıksu arıtma tesisleri için bulunduğu ilin İl Çevre ve Şehircilik Müdürlüklerinden tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevre Kanununca Alınması Gereken İzin ve Lisanslar Hakkında Yönetmelik hükümleri gereğince arıtılmış atıksuların deşarjı için Çevre İzin Belgesi alınacaktır. Çalışma alanlarında toz oluşumunun engellenmesi amacı ile kullanılan suyun büyük kısmı toprak tarafından emilecek kalan kısmı da mevsimsel değişikliklere bağlı olarak kısmen buharlaşacaktır. Dolayısıyla bu aşamadan kaynaklanacak bir atıksu oluşumu söz konusu değildir. 37

52 Boru hattı inşaatı sonrasında ve işletme öncesinde hattın dayanıklılığının tespiti amacıyla yapılacak hidrostatik testler sırasında proses suyu kullanılacaktır. Boru içerisinde korozyon ve mikrobiyolojik oluşumların engellenmesi amacıyla proses suyuna kimyasal maddeler (glikol, biyosit, korozyon önleyici gibi) ilave edilecektir. Kullanılan proses suyunun tamamının atıksu olarak geri döneceği varsayılırsa oluşan atıksular mümkün olduğunca aynı amaçlar için öncelikli olarak tekrar kullanılması sağlanacaktır. Kullanılmayan veya kullanıldıktan sonra arıtılacak olan proses suyu kontrollü bir biçimde bulunduğu bölgedeki en yakın alıcı ortama deşarj edilecektir. Hidrostatik testler sırasında kullanılacak proses suyunun deşarjından kaynaklı etkiler ve alınacak önlemler ÇED Raporunda detaylı şekilde incelenecektir. Projenin işletme aşamasında çalışan personelin içme ve kullanma amaçlı su tüketimine bağlı olarak evsel nitelikli atıksu oluşacaktır. Projenin işletme aşamasında çalışan personelin içme ve kullanma amaçlı olarak su kullanımının tamamının evsel nitelikli atıksu olarak geri döndüğü varsayılırsa her bir kompresör istasyonunda yaklaşık 7,5 m 3 /gün evsel nitelikli atıksu oluşması beklenmektedir. Oluşan evsel nitelikli atıksular, paket atıksu arıtma tesislerinde arıtılacak, tarih ve Sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği ilgili hükümlerine uygun olarak en yakın alıcı ortama deşarj edilecektir. İnşaat aşamasında yüzeysel su kaynaklarını geçişlerde, kısa süreli bulanıklık oluşabilecektir. Ortaya çıkması muhtemel bu çevresel etkiler su kaynağının büyüklüğüne bağlı olarak gerçekleştirilecek inşaat teknikleri ile en aza indirilecektir. Su temini ve atıksu bertarafından kaynaklı etkiler ve alınacak önlemler ile ilgili detaylı bilgiler ÇED Raporunda verilecektir. 38

53 I.3.2. Atık (Katı Atık, Atık Yağ, Tehlikeli Atık, Tıbbi Atık, Ambalaj Atığı vb.) Yönetimi Projenin inşaat aşamasında oluşacak olan atıkları evsel nitelikli katı atıklar, ambalaj atıkları, inşaat malzemeleri kaynaklı katı atıklar (boru parçaları, kaplama atıkları, boru ağzı kelepçeleri vb.), iş makinesi ve ekipmanlardan kaynaklı atık yağlar, ömrünü tamamlamış lastikler, atık pil ve aküler, tehlikeli atıklar ve tehlikeli atıklar ile kontamine olmuş malzemeler, atıksu arıtma tesisinden çıkacak arıtma çamuru, tıbbi atıklar, bitkisel atık yağlar olarak sıralamak mümkündür. Projenin işletme aşamasında oluşacak olan atıkları evsel nitelikli katı atıklar, ambalaj atıkları, iş makinesi ve ekipmanlardan ve bakım-onarım faaliyetlerinden kaynaklı atık yağlar, ömrünü tamamlamış lastikler, atık pil ve aküler, tehlikeli atıklar ve tehlikeli atıklar ile kontamine olmuş malzemeler, atıksu arıtma tesisinden çıkacak arıtma çamuru, tıbbi atıklar, bitkisel atık yağlar olarak sıralamak mümkündür. Personelden meydana gelecek evsel nitelikli katı atık miktarı, günlük kişi başına üretilen evsel nitelikli katı atık miktarı 1,14 kg değeri kullanılarak (TUIK, 2010 verileri) hesaplanmıştır. İnşaat aşamasında her bir kamp yerinde 570 kg/gün evsel nitelikli katı atık ve işletme aşamasında her bir kompresör istasyonunda 57 kg/gün evsel nitelikli katı atık oluşması beklenmektedir. Projenin tüm aşamalarında oluşacak evsel nitelikli katı atıklardan geri kazanımı mümkün olan (kâğıt, plastik, metal vb.) ve geri kazanımı mümkün olmayan atıklar (yemek artıkları vb. organik atıklar) ayrı ayrı olacak şekilde yer üstü tesislerinde çeşitli noktalara yerleştirilen ağzı kapalı sızdırmasız çöp bidonlarında biriktirilecektir. Geri kazanımı mümkün olan atıklar Bakanlıktan lisanslı geri kazanım firmalarına verilerek bertaraf edilecek; geri kazanımı mümkün olmayan atıklar ise altyapısı uygun en yakın belediye katı atık düzenli depolama tesislerinde bertaraf edilecektir. Ayrıca arazi hazırlık ve inşaat ve montaj çalışmalarında oluşacak, inşaat (demir, tahta, metal vb.) ve ambalaj (çimento kağıdı, ekipmanların kapları, kağıt, strafor vb.) atıkları hurda olarak toplanacaktır. Geri kazanımı mümkün olan atıklar yeniden kullanılacak ve/veya Bakanlıktan lisanslı geri dönüşüm firmalarına verilecektir. Geri kazanımı mümkün olmayan atıklar ise altyapısı uygun en yakın belediye katı atık düzenli depolama tesislerinde bertaraf edilecektir. İnşaat ve işletme aşamalarında oluşacak olan atık yağlar ile atık pil ve akümülatörler sırasıyla, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği ve tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği hükümleri doğrultusunda bertaraf edilecektir. Kâğıt, metal, plastik ve cam gibi değerlendirilebilir atıklar, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayınlanarak yürürlüğe giren Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uygun olarak toplanacaktır. 39

54 Personelin yemek ihtiyaçlarının karşılanması sırasında ortaya çıkacak olan bitkisel atık yağlar, diğer atıklardan ayrı olarak sızdırmasız, kapalı tank/bidonlarda yönetmelik gereklerine uygun olarak toplanacak olup, toplanan bitkisel atık yağlar, Bakanlıktan lisanslı kuruluşlara teslim edilecektir. Proje kapsamında tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayınlanarak yürürlüğe giren Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Projenin arazi hazırlık ve inşaat döneminde her bir kamp sahasında ve işletme döneminde kompresör istasyonlarında revir kurulacak olup, buradaki ilk yardımdan kaynaklı olarak ortaya çıkacak tıbbi atıklar diğer atıklardan ayrı olarak, tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ile ilgili hükümlerine uygun olarak sızdırmasız, özel nitelikli poşetlerde toplanacak ve Bakanlıktan lisanslı ilgili Belediye ve/veya Belediye ile anlaşmalı kuruluşlara verilecektir. Ayrıca, faaliyetler esnasında herhangi bir kaza ya da acil durum ortaya çıkması ve gerek duyulması halinde en yakın sağlık kuruluşundaki imkânlardan yararlanılacaktır. Atıksu arıtma tesisinden oluşacak arıtma çamurları Atıkların Düzenli Depolanmasına Dair Yönetmelik e göre ağırlıkça %50 kuru madde ihtiva edecek şekle getirilerek altyapısı uygun en yakın belediye/birlik katı atık düzenli depolama tesislerinde bertaraf edilecektir. İnşaat ve işletme aşamasında çalışacak araçların bakım ve onarımları mümkün olması halinde yetkili servise yaptırılacak, yetkili servislere ulaşmanın mümkün olmaması halinde şantiye alanında kurulacak tamir ve bakım istasyonlarında yapılacaktır. İş makinelerinin günlük ve periyodik bakımlarının yetkili servis ve kamp sahalarında yapılamaması durumunda gerekli tedbirler alınarak güzergâh üzerinde aracın bulunduğu noktada yapılacaktır. Bu işlemlerden kaynaklı olarak ortaya çıkması muhtemel atık akü, lastik, atık yağlar ile kontamine olmuş parçalar sızdırmasız kaplarda ayrı ayrı biriktirilecek ve Bakanlıktan lisanslı kuruluşlara teslim edilecektir. Atıkların (katı atık, atık yağ, tehlikeli atık, tıbbi atık, ambalaj atığı vb.) bertarafıyla ilgili diğer bilgiler, Bölüm IV.1.c de ve detayları ÇED Raporunda verilecektir. I.3.3. Hafriyat Çalışmaları ve Toprak Üzerinde Etkiler Proje kapsamında; kamp sahalarında, boru stok sahalarında, malzeme ve ekipman depolama alanlarında, boru hattı güzergahında (inşaat koridoru açma, hendek açma vb.), yeni açılan erişim yollarında ve yer üstü tesislerinin bulunduğu alanlarda hafriyat oluşumu söz konusu olacaktır. 40

55 Yapılacak tüm kazı işlemlerinde toprak yüzeyinden öncelikle bitkisel toprak (üst örtü toprağı) sıyrılarak alınacaktır. (Bkz. Şekil I.2.2.3) Sıyrılan bitkisel toprak özelliklerini kaybetmemesi açısından anaerobik koşulların oluşmasını engelleyecek oranda sıkıştırılarak ve gerek görülürse jeotekstil gibi malzemeler ile üstü kapatılarak uygun koşullarda depolanacaktır. Üst toprağın sıyrılmasının ardından makinelerin ve araçların hareketini sağlayacak şekilde alt örtü toprağı alınarak ve boruların döşenmesi için gerekli hendekler açılarak, inşaat aşamasında boru üstlerinin kapatılması ve arazi düzenlemesi amacıyla "Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği"ndeki ilgili hükümlere uygun proje sahası içerisinde eğimi % 5 ten fazla olmayan bir alanda, üst toprak ile karışmayacak şekilde geçici olarak depolanacaktır. Doğalgaz borularının açılan hendeklere indirilmesi sonrasında, üst toprak haricinde kazıdan çıkan ve dolgu olarak kullanılabilecek malzemeler boru kenarları dahil tüm yüzeylerini kaplayacak şekilde kazı kanalına doldurulacak olup, bu işleme borunun yataklanması adı verilmektedir. Bu aşamada kazıdan çıkan malzemenin içindeki büyük taş parçalarının ayıklanması ve yataklama malzeme olarak kullanılması için eleme makinası (padding machine) kullanılacaktır (Bkz. Şekil I ). Sıyrılan ve özellikleri korunarak depolanan bitkisel toprak inşaat alanlarına geri serilerek geçici olan tesislerin, erişim yollarının ve inşaat koridorunun eski haline getirilmesinde ve arazi düzenleme-rehabilitasyon işlemlerinde kullanılacaktır (Bkz. Şekil I ). Hafriyat çalışmaları esnasında, hafriyat toprağı ile inşaat ve yıkıntı atıklarının çevreye zarar vermeyecek şekilde öncelikle kaynakta azaltılması, toplanması, geçici depolanması, taşınması, geri kazanılması, değerlendirilmesi ve bertaraf edilmesine ilişkin teknik ve idari hususlar ile uyulması gereken genel kuralları belirleyen tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerinin gereği yerine getirilecek ve yapılacak detay çalışmalar ÇED Raporunda değerlendirilecektir. Arazi hazırlık çalışmaları esnasında hafriyat çalışması yapılacak olan sahalara ait alan bilgileri, bu kapsamda meydana gelecek toplam hafriyat miktarları ile ilgili detaylı hesaplamalar ÇED Raporunda sunulacaktır. İnşaat ve işletme aşamasında proje sahasında çalışan iş makine ve ekipmanlarından kaynaklı herhangi bir sızıntı, kontaminasyon olması halinde tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Toprak Kirliliğinin Kontrolü ve Noktasal Kaynaklı Kirlenmiş Sahalara Dair Yönetmelik deki ilgili hükümlere uyulacaktır. 41

56 I.3.4. Emisyonlar ve Hava Kalitesi Yönetimi Arazi hazırlama ve inşaat aşamasında; hafriyat ve dolgu işlemlerinde, kazı işlemleri ve gerekli görülmesi halinde gerçekleştirilebilecek patlatmalar sırasında, malzemenin yüklenmesi, taşınması, boşaltılması ve depolanması sırasında tozlanma olacaktır. Ayrıca, iş makineleri ve kamyonlardan kaynaklanacak egzoz gazı emisyonları ve de ünitelerin inşaatlarına bağlı olarak oluşacak toz emisyonları da söz konusu olacaktır. Proje kapsamında oluşacak emisyonlarla ilgili hesaplamalar ÇED Raporunda yapılacak ve yürürlükteki tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği (SKHKKY) ve Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi Yönetmeliği hükümlerine göre değerlendirme yapılacaktır. Yönetmelikte verilen sınır değerlerin aşılması halinde emisyonlarla ilgili modelleme çalışmaları gerçekleştirilecektir. Arazide oluşabilecek tozlanmayı en aza indirgemek için emisyon kaynağında sulama, savurma yapmadan doldurma ve boşaltma işlemlerinin yapılması, malzeme taşınması sırasında araçların üzerinin branda ile kapatılması ve malzemenin üst kısmının %10 nemde tutulması gibi önlemler alınacaktır. İnşaat aşamasında kullanılan iş makineleri ve ekipmanlarından kaynaklı olarak egzoz emisyonu oluşumu söz konusu olup, egzoz muayenelerinin gerekli süreler içerisinde gerçekleştirilmesi, standartlara uygun yakıt kullanılması ve araçların periyodik bakımlarının yapılması ve bunun yanı sıra gereksiz hallerde araçların çalıştırılmaması gibi önlemler alınacaktır ve verilen sınır değerleri aşmaması için tarihi ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Egzoz Gazı Emisyonu Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine, toz ve çöken toz emisyonlarının kontrolüne yönelik olarak da tarihli ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi Yönetmeliği ile SKHKKY hükümlerine uyulacaktır. Proje kapsamında kullanılacak olan araçların sayısı ve tahmini çalışma süreleri belirlenerek ÇED Raporunda detaylı bir biçimde sunulacaktır. Projenin işletme aşamasında kullanılacak olan kompresör istasyonlarında bulunan güç tesisinde yakıt olarak doğalgaz kullanılacaktır. Doğalgazın yanması sonucunda yanma gazı emisyonları oluşacaktır. Olası etkiler ve alınacak önlemler ÇED Raporunda detaylı olarak incelenecektir. Ayrıca işletme aşamasında doğalgaz boru hattı üzerinde meydana gelebilecek herhangi bir kaza, çatlak ve delinmeden kaynaklı olarak başta metan gazı olmak üzere çeşitli sera gazlarının atmosfere yayılması söz konusudur. Boru hattı üzerinde kurulacak denetim, kontrol ve veri sağlama sistemi (SCADA) aracılığıyla basınç seviyesi sürekli olarak takip edilecek ve gaz kaçağı nedeniyle ortaya çıkacak ani basınç kayıplarında hattın ilgili bölümü vanalar ile kapatılacaktır. Hattın bu bölümlerinde hapsedilen gaz yakılarak veya yakılmayarak Tahliye Bacası ( cold flare veya vent stack ) ile atmosfere verilecektir. 42

57 Alınan bu önlemlerin yanı sıra çalışan işçilerin toz emisyonlarından olumsuz yönde etkilenmemelerini sağlamak amacıyla da tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği hükümleri doğrultusunda her türlü önlem alınacaktır. Konu ile ilgili diğer bilgiler, Bölüm IV.1.c. de verilmiş olup, detaylı bilgiler ÇED Raporunda sunulacaktır. I.3.5. Gürültü ve Titreşim Yönetimi Projenin arazi hazırlama ve inşaat aşamasında gerçekleştirilecek faaliyetlerden (hidrotest vb.), faaliyet esnasından kullanılan iş makinelerinden (ekskavatör, yükleyici, greyder, dozer, hendek kazıcı, vinç, side-boom vb.) ve güzergâh üzerinde gerekmesi halinde yapılacak patlatma işlerinden kaynaklı gürültü ve titreşim oluşumu beklenmektedir. Projenin işletme aşamasında yer üstü tesislerinde, bakım-onarım faaliyetleri sırasında gürültü oluşması beklenmekte olup, bunun dışında çevredeki alıcı ortamı ve çalışanları rahatsız edecek düzeyde gürültü oluşumu beklenmemektedir. Gürültüye maruz kalınan ortamlarda çalışanların sağlığını koruyabilmek ve faaliyetin sürekliliğini sağlayabilmek için başlık, kulaklık veya kulak tıkaçları gibi uygun koruyucu araç ve gereçler verilecektir. Ayrıca, kompresör istasyonlarının tasarımı sırasında gürültü emisyon emici malzemeler tercih edilecek olup, kompresör istasyonlarının işletilmesi sırasında çevresel gürültü düzeyinin aşılması halinde gürültü perdeleri/bariyerleri gibi önlemler alınacaktır. Proje kapsamında inşaat ve işletme çalışmaları sırasında oluşacak gürültü seviyeleri, faaliyet alanına en yakın hassas alanlara (ekolojik hassas alanlar vb.) ve yerleşim yerlerine olan etkilerini incelemek amacıyla; bütün araçların aynı yerde ve aynı anda çalıştığı varsayımıyla en olumsuz şartlar için hesaplamalar yapılacak ve Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği ne (ÇGDYY) ( tarih ve R.G.) göre değerlendirmeleri yapılarak ÇED Raporu'nda verilecektir. Değerlendirmeler sonucu; oluşacak gürültü seviyesinin Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği nde verilen sınır değerleri aşması halinde gürültü dağılımı modelleme çalışmaları yapılacaktır. I.3.6. Peyzaj Üzerine Etkiler ve Alınacak Önlemler Bölüm III.1.9 da projenin alan kullanımları sonrasında peyzaj üzerine etkileri, alınacak önlemler ve ÇED sürecinde yapılacak çalışmalar açıklanmıştır. I.3.7. Flora-Fauna Üzerine Etkiler ve Alınacak Önlemler Bölüm III.1.2 de çalışma koridorunda yer alan flora faunaya ilişkin genel değerlendirmeler ve ÇED sürecinde yapılacak çalışmalar tanımlanmıştır. Projenin gerek denizsel ve gerekse karasal flora ve fauna üzerine etkileri ve etkileri azaltıcı önlemler ÇED Raporunda detaylı olarak irdelenecektir. 43

58 I.3.8. Trafik Yönetimi Kurulacak olan istasyonlarda çalışanların ve ekipmanların taşınması sırasında trafik oluşacaktır. Proje güzergâhı 21 il ve bu illerin bazı ilçelerinden geçeceği için inşaat aşamasında, yerel trafik üzerinde bazı etkiler de söz konusu olabilir. Boru hattı ile kesişen karayollarında boru hattının yolun altından geçirilebilmesi için yolun geçici olarak trafiğe kapanması gerekebilecektir. Bu geçiş çalışmaları sonrası yapılan yol tadilatlarında yol kalitesinde bazı bozulmalar yaşanabilir. Boru hattı inşasında nakliye konusunda kullanılacak kamyonlardan kaynaklı mevcut trafik yükünde artış gözlenebilir. İlave trafik yükü de egzoz emisyonlarındaki kısmi artış nedeniyle ufak da olsa hava kalitesi üzerinde bazı etkilere neden olabilecektir. Kaza, sızıntı v.b. durumunda müdahale ekibinin (polis, ambulans, itfaiye, onarım ekibi vs.) olay yerine giderken yarattıkları anlık değişimler söz konusu olabilecektir. Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı projesinin inşaat ve işletme faaliyetlerinin mevcut trafik yüküne etkileri ve bu konuda izlenecek etki azaltıcı önlemler ÇED Raporunda detaylı olarak incelenecektir. (örn: trafik güvenliği eğitimleri, trafik yükünün denetlenmesi ve yönetilmesi, vb.). I.4. Yatırımcı Tarafından Araştırılan Ana Alternatiflerin Bir Özeti ve Seçilen Yerin Seçiliş Nedenlerinin Belirtilmesi. Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı Projesi (TANAP) ile Azerbaycan da Şah Deniz-2 sahasındaki, Azerbaycan içindeki diğer sahalardaki ve çevre komşu ülkelerdeki doğalgaz sahalarında çıkarılacak doğalgazın gerek Türkiye iç pazarına dağıtımının yapılması ve gerekse Türkiye üzerinden Avrupa ülkelerine iletilmesi planlanmaktadır. Doğalgaz boru hattı sisteminin planlanması çerçevesinde, bilimsel, teknik ve fiziksel özelliklerin kapsamlı bir şekilde yapım öncesi araştırılması, raporlanması ve onaylanması gerekmektedir. Boru hattı projesinin uygulanabilir olması boru hattı inşaatı ve işletmesinde temel etkendir. Tüm mühendislik yapılarının ana unsuru mühendislik projeleri ve tasarımıdır. Bugüne kadar projelendirilen ve inşa edilen boru hatlarından (ham petrol, doğalgaz) elde edilen tecrübeler doğrultusunda, boru hattının tasarımı-projelendirilmesi için aşağıda belirtilen hizmet adımların gerçekleştirilmesi ve raporlanması temel esastır. - Ulusal ve Uluslararası Anlaşmaların Yapılması, - Yasal Süreçlerin Tamamlanması, - Etüt ve Fizibilite Çalışmalarının Tamamlanması, - Kısıtların Belirlenmesi, - Ön Güzergah Koridoru Belirlenmesi, - Ön Mühendislik Hizmetleri, 44

59 Ön güzergâh koridoru seçiminde yukarıda belirtilen genel esaslar çerçevesinde aşağıda ifade edilen hususlar dikkate alınarak Ön Güzergah Koridoru seçimi çalışmaları tamamlanmıştır. Ön güzergâh koridorunun seçiminde ele alınan temel hususlar: - Ülke Enerji Politikaları - Boru Hattı Sistem Bütünlüğü - Mevcut Tesislere ve Boru Hatlarına Yaklaşım - Çevresel Etkiler - İnşa Edilebilirlik - Halk Güvenliği - Arazi Kullanım Kısıtları - Maliyetler TANAP Ön güzergâh koridoru seçimi, mevcut büyük ve küçük ölçekli haritalar ve uydu görüntüleri üzerinde planlama yapmayı ve beraberinde saha çalışmalarını gerektirmiştir. Bu çerçevede ofiste yapılan planlama sonrası, sahada ön güzergâh koridoru üzerinde arazi çalışmaları gerçekleştirilmiş, arazi şartları ile birlikte haritalar üzerine işlenen tüm bilgi belge ve dokümanların derlenmesi ve değerlendirilmesi yapılmıştır. Proje kapsamında gerek boru hattı ön güzergâh koridorunun belirlenmesi aşamasında ve gerekse ileri aşamada gündeme gelecek olan yerüstü tesislerinin konumunu belirlemek amacıyla yukarıda sıralanan faktörlerin yanı sıra aşağıda belirtilen konular dikkate alınarak ön güzergah koridorunun detayları belirlenmiştir. - Genel Topoğrafik Özellikler - Genel Jeolojik-Jeomorfolojik Özellikler - Stratigrafi - Kaya Birimlerinin Mühendislik Özellikleri - Toprak Özellikleri - Jeolojik Açıdan Potansiyel Risk Taşıyan Alanlar (Erozyon, Heyelan, Yüksek Yeraltı Suyu Tabakaları ve Akiferler, Karstik Alanlar) - Hidrolojik Özellikler - Arazi Kullanım Durumları - Ekolojik Özellikler (Korunan Alanlar (Milli Parklar vb), Hassas Habitatlar, Ormanlık, Makilik, Çayır-Mera ve Sulak Alanlar) - Arkeolojik Özellikler - Soyut Kültürel Miras - Sosyo-Ekonomik Özellikler (Nüfus Yapısı, Ekonomik Özellikler) 45

60 - Mevcut ve Planlanan Altyapı Çalışmaları - Fay Hatları ve Depremsellik - Türkiye nin Doğu-Batı Yönündeki Enerji Koridoru - Planlı Alanlar (Yerleşim, Sanayi ve Ticaret) - Güvenlik Riski Yüksek Bölgeler - Özel Geçişler - Maden Sahaları TANAP Boru hattı çalışma koridoru, yukarıda detaylandırılmış tüm verilerin ve mevcut durum verilerinin değerlendirilmesi sonucu belirlenmektedir. Çalışma koridorunun belirlenmesi sürecinde inşa edilebilirlik değerlendirmesinin yapılması aşamasında aşağıdaki hususlar ele alınmıştır: - Arazi Yapısı ve Topoğrafya - Arazi Kullanımı Durumu - Jeolojik Stabilite Sismik Tehlikeler - Stabil Olmayan ve Tehlikeli Yerler - Çevresel ve Kültürel Konular/Hususlar - Arazi İade Şartları / Erozyon Potansiyeli - Mevcut Gelişmeler ve Potansiyel Yeni Gelişmeler - Mevcut Hatlara Yakınlık - Zemin Koşulları - Çevresel Kirlenme - Taşıma Geçişlerinde İnşaat Etkileri (Karayolu / Demiryolu / Nehir) - Hizmet Geçişlerinde İnşaat Etkileri (Boru Hatları, Yardımcı Programlar, vb.) - Yeraltı ve Yüzey Sularına İnşaatın Etkileri - Ulaşım ve Güzergâha Erişim - Doğalgaz Boru Hattı Asgari Tasarım Gereklilikleri (Kırılma Açısı, Eğim vb.) TANAP Projesi kapsamında belirlenen üç alternatif güzergâh üzerinde yukarıda belirtilen kısıtlayıcı ve yönlendirici etkenler dikkate alınarak incelemeler ve değerlendirmeler gerçekleştirilmiştir. Bu kapsamda Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı Projesinin Türkiye sınırları içerisindeki boru hattının geçebileceği en uygun güzergâh koridorları, küçük-orta ölçekli haritalar üzerinden incelenmiş ve araştırılmıştır. Bu çerçevede öncelikle 1: ve 1: ölçekli topoğrafik haritalar üzerinden değerlendirmeler yapılmıştır. 46

61 Yukarıda belirtilen tüm hususlar dikkate alınarak, güzergâh koridorları 2 km lik ÇED İnceleme Alanına indirgenerek alternatif güzergah koridorları ile birlikte 1: ölçekli haritalar üzerinde belirlenmiştir. 1: ölçekli haritalar üzerinde güzergah koridorları (alternatif güzergahlar dahil) tüm hususlar dikkate alınarak, 1: ölçekli topoğrafik haritalara aktarılmıştır. Proje kapsamında öncelikle ofis çalışmaları yapılmış ve devamında 1: ölçekli topoğrafik harita üzerinde belirlenen 2 km lik ÇED İnceleme Alanında alternatifleri ile birlikte saha doğrulaması yapılmak üzere araziye çıkılmıştır. Güzergâh koridoru yerinde görülmüş olup, ilgili mühendislik alanlarına yönelik incelemeler ve değerlendirmeler yapılmış ve kısıtlayıcılar dikkate alınarak bir bütünlük içerisinde alternatif güzergâhlar da değerlendirilmiştir. Bu çalışmaların sonucunda 1: ölçekli topoğrafik harita üzerinde belirlenen 2 km lik ÇED İnceleme Alanı 500 m genişliğine indirgenerek Çalışma Koridoru oluşturulmuştur. TANAP Doğalgaz Boru Hattı (DGBH) güzergahının topoğrafik, jeolojik, jeomorfolojik ve mekansal özellikleri (bilinen ve saha çalışmalarında gözlemsel olarak belirlenen, maden sahaları, yer üstü tesisleri, altyapı projeleri, baraj, göl, gölet, arkeolojik ve ekolojik alanlar, orman veya koruma alanları vb.) sahada incelenmiş, boru hattı geçişi için uygun olmayan/kısıtlı güzergahlar yerine uygun alternatifler saptanmış, olabildiğince daha uygulanabilir/yapılabilir (inşa edilebilir) bir güzergahın belirlenmesine çalışılmıştır. Yapılan çalışmalar ve araştırmalar sonucunda öngörülen üç alternatif güzergahtan biri, ana güzergah (Bkz. Şekil I.4.2) olarak ele alınmış ve detayda incelemeler yürütülmüştür. Diğer güzergâhlar ise Alternatif-1 ve Alternatif-2 olarak tanımlanmıştır. Söz konusu TANAP proje güzergah çalışmalarında belirlenmiş olan Ana Güzergah ile Alternatif-1 ve Alternatif-2 güzergahları Şekil I.4.2. de verilen harita üzerinde gösterilmiştir. Buna göre TANAP proje Ana Güzergâhı 21 il ve 69 ilçeden geçerken, Alternatif-1 20 il ve 75 ilçeden, Alternatif-2 ise 19 il ve 69 ilçeden geçmektedir. TANAP projesi ana güzergâhı Gürcistan-Türkiye sınırından giriş yaparak doğudan batıya doğru sırasıyla Ardahan, Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Giresun, Sivas, Yozgat, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara, Eskişehir, Bilecik, Kütahya, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Edirne, Tekirdağ ve Kırklareli illerinden geçmektedir. Türkiye yi doğudan batıya doğru kateden TANAP projesi Ana Güzergâhı km + 67 km Yunanistan bağlantısı, Alternatif km + 70 km Yunanistan bağlantısı ve Alternatif-2 ise km + 74 km Yunanistan bağlantısı uzunluklarındadır. Türkiye de batıdan doğuya gidildikçe yükselti artmakta olup, TANAP proje ana güzergahı ve alternatiflerinin sayısal yükseklik modeli üzerinde gösterimi Şekil I.4.1. de verilmiştir. Ayrıca, TANAP ana güzergahı ve alternatiflerine ait topoğrafik kesitler Şekil I.4.3., Şekil I.4.4. ve Şekil I.4.5. te verilmiştir. 47

62 Şekil I.4.1. TANAP Proje Güzergâhlarının Sayısal Yükseklik Modeli Üzerinde Gösterimi 48

63 Şekil I.4.2. TANAP Proje Ana Güzergâhı ve Alternatifleri 49

64 Şekil I.4.3. TANAP Proje Ana Güzergâhı Topoğrafik Profili Şekil I.4.4. TANAP Proje Alternatif-1 Güzergâhı Topoğrafik Profili Şekil I.4.5. TANAP Proje Alternatif-2 Güzergâhı Topoğrafik Profili 50

65 Çevre unsurların yanı sıra jeolojik ve jeomorfolojik yapılar ve özellikle inşaat yapılabilirliği dikkate alınarak seçilen proje ana güzergâhı üzerinde yer yer kısa alternatif geçişleri öngörülmüştür. Söz konusu kısa alternatif geçişlerinin yerleri ve ana güzergâha göre konumları aşağıda özetlenerek sunulmuş olup, ekte yer alan Topoğrafik Haritalar üzerinde verilmektedir (Bkz. Ek-2). Kısa alternatif geçişleri ile ilgili detaylı değerlendirme ve incelemeler ÇED Raporunda verilecektir. Tablo I.4.1. Kısa Alternatif Geçişlerinin Yerleri ve Ana Güzergâh Eksenine Göre Konumları İl İlçe Güzergâha Göre Konumu Yaklaşık Mesafesi (km) Balıkesir Manyas Kuzeydoğu 2,5 Bursa Mustafa Kemal Paşa Kuzeybatı 1,25 Sivas İmranlı Kuzey 3,51 Sivas Akıncılar Güneydoğu 1,0 Erzurum Pasinler Güney 9,0 Kars Sarıkamış Kuzeybatı 20,45 Ardahan Posof Kuzeydoğu 3,47 Giriş noktasında 1 ve hat boyunca 7 adet olmak üzere toplamda tahmini 8 adet kompresör istasyonu yapılması planlanmaktadır. Proje kapsamında yer alacak kompresör istasyonlarının öngörülen yerleri ve en yakın yerleşim yeri mesafeleri Tablo I de verilmiştir. Yukarıda belirtilen 8 adet Kompresör İstasyonu için 16 adet alternatif saha belirlenmiştir. Bunlardan 2 adedi Ardahan İli Posof İlçesi sınırları, 2 adedi Erzurum İli Horasan İlçesi sınırları, 1 adedi Gümüşhane İli Kelkit İlçesi sınırları, 2 adedi Sivas İli Yıldızeli İlçesi sınırları, 2 adedi Kırşehir İli Çiçekdağı İlçesi sınırları, 2 adedi Eskişehir İli Sivrihisar İlçesi sınırları, 2 adedi Bursa İli Mustafakemalpaşa İlçesi sınırları, 2 adedi Edirne İli İpsala İlçesi sınırları ve 1 adedi de Kırklareli İli Kofçaz İlçesi sınırları içerisinde yer almaktadır (Bkz. Ek-2). 51

66 BÖLÜM II PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN KONUMU

67 BÖLÜM II: PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN KONUMU II.1. Proje Yeri ve Alternatif Alanların Mevkii, Koordinatları, Yeri Tanıtıcı Bilgiler. Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı projesi, TANAP Doğalgaz İletim A.Ş. şirketi tarafından, Gürcistan-Türkiye sınırından başlayarak sırasıyla Ardahan, Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Giresun, Sivas, Yozgat, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara, Eskişehir, Bilecik, Kütahya, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Tekirdağ, Edirne ve Kırklareli İl sınırları içerisinden geçerek, Avrupa çıkış noktaları Yunanistan ve Bulgaristan sınırlarında sonlanacak hattın tesis edilmesi ve işletilmesi planlanmaktadır. TANAP ın Türkiye sınırları içerisindeki boru hattı uzunluğu Türkgözü/Malkoçlar- Bulgaristan sınırına kadar yaklaşık km ve Yunanistan bağlantısı yaklaşık 67 km dir. TANAP ın boru çapı karada 56 inç olup, Marmara Denizi geçişinde ise 2 adet 36 inç olarak planlanmıştır. Planlanan projenin Türkiye içi çıkış noktaları Eskişehir ve Trakya bölgesi olarak öngörülmektedir. Proje dahilinde yaklaşık 8 adet kompresör istasyonu yapılması planlanmaktadır. Bunun yanı sıra diğer yer üstü tesislerinden pig istasyonları, blok vana istasyonları off-take yapıları, katodik koruma sistemleri ve ölçüm istasyonu tesis edilecektir. Bu ünitelerin yerleri, adetleri ve özellikleri konusunda halen çalışmalar devam etmekte olup, detayları ÇED Raporunda sunulacaktır. Söz konusu proje kapsamında öncelikle 2 km genişliğinde ÇED İnceleme Alanı belirlenmiş olup, bu 2 km lik ÇED İnceleme Alanı içerisinde ilgili literatür ve arazi çalışmaları yapılmıştır. Detaylı arazi çalışmaları (flora, fauna, arkeoloji vb.) kesinleşen 500 m genişliğindeki Çalışma Koridoru içerisinde gerçekleştirilecektir. Çevre unsurların yanı sıra jeolojik ve jeomorfolojik yapılar ve özellikle inşaat yapılabilirliği dikkate alınarak Çalışma Koridoru bazı bölgelerde 2 km lik ÇED İnceleme Alanı içerisinde kalacak şekilde genişletilmiştir. Projenin 500 m lik Çalışma Koridoru içerisinde gerçekleştirilmesi beklenmekle birlikte, ÇED Sürecinde yer alan detay çalışmalarda çevre ve arazi kısıtları oluşması halinde 2 km lik ÇED İnceleme Alanı içerisinde güzergâh değişiklikleri yapılması muhtemeldir. Tüm detay çalışma ve değerlendirmeler ÇED süreci içerisinde gerçekleşecek ve ÇED Raporu ile sunulacaktır. Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı (TANAP) ana güzergah ve alternatif güzergahların yer aldığı 500 m Çalışma Koridoru ve 2 km genişliğindeki ÇED İnceleme Alanı topoğrafyası genel olarak aşağıdaki şekilde tanımlanabilir. Hattın Türkiye sınırları içine girdiği Posof Bölgesi; Posof Çayı ve kollarının derin vadileri (1250 m.) ile yarılmış bir çanak görünümündedir. Bu çanak yer yer koni şekilli, volkanik tepelerin (Ilgar T., 2918 m.; Koket T., 2741m.; Göze Dağı, 3167 m.; Cin Dağı, 2952 m.) yükseldiği, D-B veya KD-GB gidişli dağ sıraları (güneyde Ilgar Dağları, batıda Yalnızçam Dağları) ile çevrelenir. Dağların kuzeye (çanağa) bakan eğimli yamaçlarında büyük kütle hareketleri (heyelanlar) gelişmiştir. Güney yamaçlar güneye akan derelerin (Karga D., Alabalık D., Hanaksuyu Çayı) derin ve dar vadileri ile çentilmiş dalgalı bir bazalt platosuna (Ardahan Yaylası) geçer. 52

68 Derelerin suyunu toplayan Kür Nehri Ardahan doğusunda volkanik kayalardan oluşmuş kanyon şekilli bir vadiden akar. Göle doğusunda ise taşkın yatağında geniş bir alüvyon düzlüğü (Göle Ovası) oluşturmuştur. Düzlükten sonra hafif eğimli volkanik tepelerle çıkılan, KD-GB gidişli, Allahuekber Dağları (Allahuekber T., 3120 m.); çökel ve volkanik kayaların oluşturduğu, biraz daha yüksek eğimli tepeler ve düzensiz sırtlarla Pasinler Ovasına ( m.) iner. Pasinler Ovası; Erzurum-Aşkale Ovasından, güneydeki Palandöken Dağlarından (Büyük Ejder Tepesi, 3176 m.) kuzeydeki Kargapazarı Dağlarına doğru uzanan bir eşikle ( m.) ayrılır. Genellikle pürüzsüz olan ovaların kenarlarında topografya hafif dalgalı, eşiklerde engebelidir. Aşkale-Otlukbeli arasındaki engebeli arazi Jura-Kretase kireçtaşlarının oluşturduğu, KD-GB gidişli Meryem Dağı (2669 m.)-kürünlü Dağı (2522 m.) yükseliminin; kuzeyde Karasu ve güneyde Tuzla Çaylarının topladığı, dereler ile yarılması sonucu oluşmuştur. Genellikle Eosen-Miyosen çökellerinden yapılı alçak tepeler ve sırtlar düzensiz gidişli, dere vadileri sık ve derindir. Kuzeyde D-B akışlı Karasu Çayı Tercan-Çayırlı arasında güneye dönerek bu topografyayı enine kesen derin (1400 m.) bir yarık oluşturur. Batıya doğru erozyona hassas Miyosen çökellerinin kuru derelerle yarılmış düzensiz topografyası ( m.) yanında, killi kireçtaşları ile ardalanan Jura kırıntılılarının oluşturduğu düzenli gidişli tepeler (Hınzır T., 2095 m., Paşa Dağı, 2198 m., Ulu T., 2343 m., Soğukpınar T., 2313 m.) ve yayvan sırtlar dikkati çeker. Genellikle sırtları ayıran büyük dereler (kuzeyde Otlukbeli Çayı, güneyde Aksu Çayı) D-B, bunları besleyen küçük dereler K-G veya KB-GD akışlıdır. Geniş tabanlı vadilerde yer yer düzlükler oluşturan alüvyon birikintileri bulunur. Yine D-B akışlı Balahor Çayı vadisinin güney yamaçlarında Eosen kırıntılıları engebeli bir topografya oluşturur. Bu morfoloji batıya doğru yükselerek Sipikör ve Çimen Dağlarının ofiyolit kayalarından oluşan yüksek sırtlarına ( m.) geçer. Vadinin kuzeyinde ise Jura-Alt Kretase kireçtaşlarının oluşturduğu, düzenli sırtlarla birleşen D-B gidişli tepeler (Ziyaret T., 2530 m., Güzel T., 2609 m., Eğribel T., 2475 m., Kırmızı T., 2350 m.) yer alır. Batıda Seme Dere (Çobantekke Dere) ile dik olarak yarılmış düzenli sırtların güney yamaçları, Kuzey Anadolu Fay Zonu nu izleyen, Kızıliniş Çayının K-G akışlı kolları ile parçalanmıştır. Bölgenin önemli yükseltilerinden olan, KB-GD gidişli Kızıldağ silsilesinin (Kızlarsivrisi T., 3025 m.) GB yamaçları Kızılırmak Nehrinin derin vadili kollarının yardığı çok engebeli bir topografya ile Kızılırmak vadisine (1600 m.) iner. Sivas havzasında geniş alanlar kaplayan karstik topografyada (jips karstı) karstik şekiller çoğunlukla bozulmuştur. Jips seviyelerinin kalın olduğu alanlarda çok büyük ve derin çukurlara rastlanır. Ortalama m. yüksekliğindeki bir plato görünümlü karstik alanda platoyu yaran dere vadileri çoğunlukla dik yamaçlı, vadi tabanları ( m.) geniştir ve Kızılırmak Nehri platoyu geniş kıvrımlarla geçer. Sivas havzasının kuzey kenarında, jipsli serilerin tabanında yer alan düzensiz derelerle yarılmış, Eosen-Alt Miyosen çökellerinin oluşturduğu tepeler metreye çıkar. Orografik gidişlerin düzensiz olmasına karşın iniş-çıkışlar arasında yükseklik farkı fazla değildir. Kuzeybatıya doğru ortaya çıkan volkanik kayalar (bazalt) daha düz bir topografya oluşturur. Havzadan Orta Anadolu platosuna geçiş tedricidir. 53

69 Doğudan batıya doğru hafif bir eğimle alçalan Orta Anadolu platosu çanak şekilli bir topografyaya sahiptir. Çanağın doğu kenarında metre dolayında olan yükseklik Delice Çayı vadisinde 700 metreye iner. Arada topografyayı bozan iniş çıkışlar dikkati çekmez. Delice Çayı vadisi ile Orta Kızılırmak vadisi arasında platonun ortalama yüksekliği 900 metre dolayındadır ve Kızılırmak Vadisinin (700 m.) doğusunda uzanan Behrek Dağı (Karaçöğ T., 1522 m.) topografyadaki düzenli gidişi bozar. Vadinin batısında düzenli görünen topografya Bala güneyinde 1250 metrenin üzerine çıkan tepeler ve bunları yaran sık, kısa derelerle hafifçe dalgalanır. Yüksekliklerin metre arasında değiştiği Haymana Platosunda ve Polatlı güneyinde de devam eden bu dalgalanma Orta Sakarya Ovasında (700 m.) sonlanır. Sakarya Nehrinin kuzey akışlı olduğu Orta Sakarya Ovası ile Sivrihisar-Eskişehir ovası arasında, metamorfik kaya, mermer ve granitik kayaların oluşturduğu Sivrihisar Dağları (Çürükçal T., 1694 m.) K-G uzanımlı bir eşik şeklinde yükselir. Kuzeyden yükseklikleri m. arasında değişen, D-B gidişli tepelerle (Abalı T.,373 m., Yediler T., 1572 m., Ayazma T., 1453) sınırlanan Sivrihisar-Eskişehir düzlüğü (ortalama m.) genç çökellerin depolandığı bir çanaktır ve Porsuk Çayı oluğunda (820 m.) sonlanır. Porsuk Çayı ile Ulubat-Manyas Ovası arasında topografya oldukça engebelidir. İlk bölümdeki plato şekilli alanda ( m.) önemli yükseltiler bulunmaz. Uludağ- Domaniç Dağları uzanımının güneyinde yer alan arazide, Dodurga güneyine doğru 1450 metreye yaklaşan yükseltiler (Dedekıran T., 1448 m., Davranlı T., 1444 m.) Domaniç çukurunda 800 metreye kadar iner. Çukurun batısında derin tabanlı derelerle yarılmış tablamsı sırtların oluşturduğu topografyada inişler ve çıkışlar arasındaki yükselti farkları m. arasındadır ve yer yer 1000 metrenin üstüne (Kocasık T.1094 m.) çıkan bu sırtlar arasında Orhaneli Çayının derin (600 m.), yarık şekilli vadisi bulunur. Aşağı kısımlarda yamaçları geçit vermeyecek şekilde sarp ve kayalık olan vadinin batısında yer alan doruklar 1250 metreye kadar (Kocataş T., 1237 m., Sondul Dağı, 1229 m.) yükselir ve bu dorukları birleştiren sırtlar arasındaki derelerin dar tabanları 600 metreye kadar (Cuma Dere, 620 m.) iner. Arızalı topografya batıya doğru, Emet Çayı vadisine (50 m.) kadar, düzensiz bir şekilde, alçalır. Karacabey-Ulubat-Manyas Ovasının güneyi, genellikle kuzeye akan akarsularla yarılmış, aşamalı (basamak şekilli) yükselen tepelerle çevrelenir. KB gidişli düzenli sırtlar ile m. yüksekliğindeki, yayvan tepelerden oluşan ilk basamak, geniş bir alüvyon düzlüğü (25-30 m.) oluşturan Hanifedere Çayı (Susurluk Irmağı) ile kesilir. Bu düzlük ile Manyas Çayının (Koca Çay) alüvyon düzlüğü (20-30 m.) arasında 150 metreye kadar yükselen sırtlardan oluşan, sık kuru derelerle yarılmış dar bir eşik yer alır. Manyas Gölünün (Kuş Gölü) güneyinde ve batısında daha yayvan olan topografyada sırtlar göze batmaz. Ancak Gönen Çayının yarma vadisi (10-12 m.) derin bir kanal görünümü ile dikkati çeker. Yükseltilerin m. arasında değiştiği Biga Ovasında önemli topografya değişimleri gözlenmez. Kocabaş Çayının taşkın düzlüğünden (6-7 m.) KB ya doğru tatlı bir eğimle yükselen (8 m den-50 m. ye) Karabiga düzlüğü ise, 200 metrenin üstüne çıkan, çok sık, düzensiz ve derin derelerle parçalanmış granitik-metamorfik kayalardan oluşan arızalı bir topografya eşiği ile Marmara Denizinden ayrılır. 54

70 Marmara Denizi ile kuzeydeki Kavakönü (Evreşe) Ovası düzlüğü arasındaki eşikte ( m.) topografya daha düzenlidir. Ancak tatlı bir eğimle yükselen (10 m den 100 m ye) ova kuzeyde ikinci bir eşik oluşturan Koru Dağı (Kurtalan T., 386 m.) engebesi ile kesilir ve yine derin vadilerle yarılmış bu engebeli topografyanın kuzeyinde Keşan-İpsala penepleninin oldukça sade topografyası ve Meriç Nehrinin taşkın düzlüğü yer alır. Doğuda, Saros Körfezi-Kavakönü Ovasından kuzeye doğru tedrici olarak yükselen topografyada Alt Tersiyer yaşlı kırıntılı kayaların oluşturduğu alçak tepeler ve genellikle KD-GB veya K-G gidişli sırtlar güney bölgeyi drene eden Koca Derenin derin vadili, düzensiz akışlı kolları ile yarılmıştır. Koru Dağının KD ya doğru uzanan sırtları (Ören T., 265 m., Tavşan T., 235 m., Pazar T., 276 m., Dikilikaya T., 278 m.) Koca Dere (Gökbüet D.) ile Ergene havzasını ayıran su bölümü çizgisini oluşturur. Oldukça sade bir topografyaya sahip Ergene havzasında orografik gidişler genellikle KKD-GGB doğrultuludur. D-B akışlı nehrin (30-35 m.) K-G veya KD-GB akışlı kolları arasında K, KD ya doğru yavaşça yükselen yayvan sırtlar Kırklareli kuzeyinde granitik-metamorfik kayalardan oluşan Yıldız Dağlarının düzensiz gidişli alçak ( m.) tepelerine ulaşır. Proje güzergâhının geçtiği bölgeleri gösteren Yer Bulduru Haritası Ek-1 de verilmiştir. Aynı haritada proje güzergâhını kesen karayolları, demiryolları ile proje sahalarına ulaşmakta kullanılabilecek ana yollar görülmektedir. Bunun dışında proje güzergâhını gösterir 1/ ölçekli Topoğrafik Harita (koordinatlı) Ek-2 de ve proje güzergahının bazı bölümlerinden çekilmiş fotoğraflar Ek-3 de verilmiştir. Proje ile ilgili detay mühendislik çalışmaları halen devam etmekte olup, ilgili planlar (kısıt haritaları, orman mesçere, arazi varlığı, jeoloji haritaları vb.) ÇED Raporunda sunulacaktır. Proje ünitelerine ait UTM 6 derece ve coğrafik koordinatlar Ek-5 de verilmiştir. Sosyo-ekonomik çalışmalar 5 km mesafeyi içine alacak şekilde yapılacaktır. Tüm detay çalışma ve değerlendirmeler ÇED sürecinde gerçekleşecek ve ÇED Raporu ile sunulacaktır. Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı ve 5 km içerisinde yer alan yerleşim yerlerinin boru hattına mesafesi ve konumları ile ilgili bilgiler aşağıda Tablo II.1.1 de verilmiştir. Tablo II km İçerisinde Yer Alan Yerleşim Yerlerinin Boru Hattına Mesafesi Ve Konumları İl İlçe Yerleşim Yeri Mesafe (m) Boru Hattına Göre Yönü Türkgözü 130 Doğu Armutveren Güneybatı Sarıdarı 275 Güneydoğu Kumluköz Kuzeybatı Ardahan Posof Binbaşıeminbey 380 Batı İncedere Kuzeybatı Derinsu Güneydoğu Gümüşkavak 770 Batı Yurtbekler 240 Doğu Çambeli 480 Batı 55

71 İl İlçe Yerleşim Yeri Mesafe (m) Boru Hattına Göre Yönü Alköy Batı Yeniköy Doğu Damal 350 Batı Damal Ilgar Dağı Ahırlar Batı Eskikılıç Güneybatı Hanak Batı Sulakçayır Doğu Hanak Yünbüken 700 Kuzeybatı Çayağzı Güney Alaçam 670 Kuzey Kartalpınar 650 Doğu Ortageçit 150 Güneybatı Küçüksütlüce Güneybatı Merkez Çobanlı Güneybatı Çalabaş Kuzeydoğu Hacıali Kuzeydoğu Dağcı Güneybatı Merkez Çığırhan 960 Güneydoğu Boğatepe Batı Yaylacık Kuzeybatı Eskigazi 450 Güneydoğu Baykara Kuzeybatı Yassıca 150 Güneydoğu Ortakale Güneydoğu Söğütlü Güneydoğu Selim Koşapınar Kuzeybatı Kekeç 470 Güneydoğu Selim Kuzeydoğu Karahamza 760 Batı Kars Cavlak Doğu Kırkpınar Doğu Yolgeçmez Kuzeybatı Asboğa Kuzeybatı Bozat 460 Kuzeybatı Alisofu 860 Kuzeybatı Mescitli 560 Doğu Karakurt Güney Sarıkamış Şehithalit Kuzeybatı Uzungazi 700 Kuzey Kazantaş 200 Güney Sonveren Kuzedoğu Topkaya 710 Kuzeydoğu İnkaya Kuzey 56

72 İl İlçe Yerleşim Yeri Mesafe (m) Boru Hattına Göre Yönü Hızırilyas 300 Kuzeybatı Değirmenler 300 Kuzey Dalbaşı Güney Horasan Azap 730 Güney Kalender Kuzey Kırkdikme 700 Güneydoğu Güzelyayla Kuzeybatı Aşağıkızılca Kuzeybatı Köprüköy Güney Köprüköy Yapağılı 610 Güneydoğu Aşağıçakmak 820 Kuzeybatı Yukarısöğütlü 920 Güneydoğu Esendere Kuzeydoğu Ardıçlı 640 Kuzeydoğu Üğümü 770 Güneybatı Demirdöven 80 Kuzeydoğu Kavuşturan Güney Yayladağ Kuzey Büyükdere 870 Kuzey Kurbançayırı 680 Güney Yiğitpınarı Kuzey Erzurum Taşlıgüney Kuzey Acı Kuzey Pasinler Baldızı Kuzey Taşkaynak 480 Güneydoğu Porsuk 480 Kuzeybatı Övenler Güneydoğu Baldızı Kuzeybatı Çöğender 850 Güneydoğu Kevenlik Kuzeybatı Yiğittaşı Güneydoğu Gölciğez 500 Kuzeybatı Ovaköy Güneydoğu Saksı Kuzey Büyüktüy 390 Kuzey Küçüktüy Kuzey Palandöken Uzunahmet Güney Çayırtepe Güney Soğucak Güneybatı Yakutiye Ortadüzü Kuzeydoğu Mülk 330 Kuzeydoğu Çayırca 790 Güneybatı Altınbulak 620 Kuzeydoğu 57

73 İl İlçe Yerleşim Yeri Mesafe (m) Boru Hattına Göre Yönü Altıntepe Kuzey Sarıyayla 810 Kuzeydoğu Alaybeyi Güney Aziziye Paşayurdu Güney Emrecik Kuzey Başçakmak 910 Kuzey Gökçebük Kuzeybatı Çayköy Kuzeybatı Büyükgeçit Kuzey Küçükgeçit Güney Aşkale Güney Demirkıran Kuzeybatı Aşkale Ocaklı Güney Sarıbaba Güneydoğu Topalçavuş 560 Kuzey Yaylımlı 860 Güney Güneyçam Kuzey Gürkaynak Kuzeybatı Taşlıçayır Güneydoğu Karacakışlak Güneydoğu Tercan Beykonak Güney Yazıören Kuzey Altınkaya Kuzeybatı Yürekli 910 Kuzeydoğu Çayırlı Bölükova 530 Kuzeydoğu Cennetpınar Güneybatı Otlukbeli Boğazlı Kuzeybatı Avcıçayırı 740 Güneybatı Karayaprak Güneybatı Kazören Güneybatı Erzincan Uludere Güneybatı Ören Güneybatı Perçem 620 Güneydoğu Çat 470 Güneydoğu Damlaca Güneydoğu Refahiye Kanlıtaş Kuzey Çavuş Güney Ortagöze Güneydoğu Kayı 675 Kuzeybatı Şaip Güney Sarhan Güney Tülü Güney Üçören 700 Kuzeybatı 58

74 İl İlçe Yerleşim Yeri Mesafe (m) Boru Hattına Göre Yönü Yukarıyeniköy 620 Güneydoğu Otlukbeli Kuzeydoğu Bayburt Gümüşhane Sivas Demirözü Kelkit İmranlı Zara Hafik Kalecik 850 Güney Damlıca Güney Elmalı Kuzeybatı Çamur Güneydoğu Çömlecik Güneydoğu Oğuz Kuzey Günbatur Güneydoğu Eskiyol 710 Kuzey Karacaören 770 Güneybatı Belenli 650 Güneybatı Balkaya Kuzeydoğu Ağıl Kuzeydoğu Örenbel 130 Güneydoğu Balıklı Kuzeydoğu Öğütlü Güneybatı Çimenli 380 Güneybatı Cemallı Güneydoğu Uzunkol Kuzeybatı Dağyurdu Güneydoğu Çalıyurt Kuzeybatı Merkezkılıçlar Kuzeybatı Yukarıboğaz 885 Güney Kapumahmutlar Güneydoğu Gökçebel Kuzey Koruköy Kuzey Altınca Güney Yukarıçulha Kuzeybatı Aşağıçulha 712 Kuzeybatı Delice Kuzeybatı İmranlı Merkez Güneydoğu Dereköy Güney Doğançal 280 Güneybatı Karaboğaz Kuzey Beğendik 800 Kuzeybatı Kılıçköy 150 Güney Adamfakı Güney Tepeköy 400 Kuzeydoğu Sucak 260 Kuzeybatı Derbent Güney Alçıören Güney Dışkapı Kuzey 59

75 İl İlçe Yerleşim Yeri Mesafe (m) Boru Hattına Göre Yönü Hafik Merkez Kuzeybatı Durulmuş 990 Kuzeydoğu Gökdin Güney Dörteylül 820 Güney Merkez Başsöğüt Kuzey Akçahan Güney Şaban 1580 Kuzey Töngel 500 Güney Kerimmümin Kuzey Karacaören Güney Danaören Güneybatı Merkezyeniköy 635 Kuzeybatı İğnebey Kuzey Yıldızeli Merkez Güneybatı Yıldızeli Avcıpınarı Kuzeybatı Sandal 800 Kuzey Ortaklar 1020 Kuzeybatı Üyük 530 Kuzey Sarıçal Kuzey Kapı Kuzeybatı Yukarıekecik Kuzeybatı Aşağıekecik Güneydoğu Şeyhalil Kuzey Alicik Kuzey Kayakışla Kuzeybatı Sarıgüney Kuzey Arslanlı Güney Bulgurlu Kuzeybatı Akdağmadeni Pazarcık Güneydoğu Muşalikalesi Kuzeybatı Konacı Kuzeybatı Hacıfakılı Kuzeybatı Yozgat Gökdere Kuzey Belekçahan Güney Arpalık 540 Kuzey Ozan Kuzey Saraykent Kösealili Kuzey Altınsu Güneybatı Sarıkaya Karacalar Kuzey Bahadın Kuzeydoğu Sorgun Sarıhamzalı 888 Kuzey Kepirce Güneybatı Yazılıtaş Güney 60

76 İl İlçe Yerleşim Yeri Mesafe (m) Boru Hattına Göre Yönü Peyniryemez 940 Güney Çakırhacılı Güney Doğankent Kuzey Surgun Güney Alcı Güney Karaburun Kuzey Yeşilova Kuzeybatı Tekneyenicesi 350 Kuzeybatı Çalılı Kuzey Merkez Gökçekışla Kuzeybatı Lökköy Güney Erkekli 860 Kuzey Kuşçu Kuzey Yukarıelmahacılı Kuzeydoğu Aşağıelmahacılı Güney Buruncuk Kuzey Yerköy Kömüşören Kuzey Sarıyaprak Güney Yerköy Kuzey Aşağı Kızılcalı 240 Güneybatı Sekili Kuzey Tatbekirli 320 Kuzey Haydarlı 670 Kuzeydoğu Çiçekdağı Acıköy Güney Bozlar Kuzeybatı Kaleevci 800 Güneybatı Kırşehir Ömeruşağı 800 Güneydoğu Ayvalı Kuzeybatı Akçakent Kilimli Güney Ödemişli Güneydoğu Avanoğlu Güney Akpınar Takazlı Güneydoğu Çamurabatmaz Kuzeybatı Hacıömersolaklısı Kuzey Kayalaksolaklısı Kuzeybatı Beşler 860 Güney Kırıkkale Keskin Polatyurdu Kuzeybatı Yenialibudak 400 Güneydoğu Cinali Kuzeybatı Yeniyapan Güneydoğu Gülkonak 800 Güneydoğu Müsellim Kuzeybatı Çelebi İğdebeli 600 Kuzeydoğu 61

77 İl İlçe Yerleşim Yeri Mesafe (m) Boru Hattına Göre Yönü Karaağıl Kuzey Karahacılı Kuzeybatı Karayakup Güneybatı Kepirli Kuzey Hacıyusuflu Güney Karabucak Güney Yöreli Kuzey Yeniköy Güney Bala Bahçekaradalak Güney Bala Merkez Kuzey Büyükboyalık Kuzeybatı İkizce Güney Dikilitaş Kuzey Gölbaşı Kırıklı 700 Güney Tepeyurt Kuzey Mahmatlıbahçe Güney Ankara Türkhüyük 600 Kuzeybatı Yaylabeyi Kuzeybatı Haymana Durutlar 700 Güney Sarıgöl Güney Karaömerli Güney Tatlıkuyu Kuzey Çanakçı Güney Polatlı Türkkarsak Güney Gündoğan Güney Karakaya Güney Şeyhali Güneydoğu Günyüzü Yazır Güney Doğray Güney Kaymaz Kuzey Paşakadın 700 Kuzey Sivrihisar Kertek Kuzey Yeniköy 500 Kuzey Elcik 800 Kuzey Eskişehir Nasrettin Hoca Kuzeydoğu Güllüce Kuzey Yeşilyurt Kuzey Mahmudiye Hamidiye Kuzey Mesudiye Güney Doğanca Kuzeydoğu Kaymazyayla Güney Seyitgazi Aksaklı Kuzey Büyükdere Güney 62

78 İl İlçe Yerleşim Yeri Mesafe (m) Boru Hattına Göre Yönü Aşağı Çağlan Kuzey Kayapınar Kuzey Odunpazarı Yukarıçağlan Kuzeydoğu Gümele Güney Süpüren Güneybatı Nemli 350 Kuzey Yukarıkartal Kuzeybatı Aşağıkartal Güneydoğu Tepebaşı Yörükakçayır 650 Kuzeydoğu Yeniakçayır Kuzeydoğu Takmak Güneybatı Kızılinler Kuzeydoğu Dereyalak Güney Aşağıkuzfındık Güney İnönü Kümbetakpınar Güney Bilecik Kütahya Bozüyük Domaniç Tavşanlı Kümbet Güney Dutluca Kuzey Dombayçayırı 700 Güney Düzağaç 700 Kuzey Göynücek Kuzey Yeşilçukurca 400 Güney Yenidodurga Kuzeydoğu Eceköy Kuzeydoğu Cihangazi 550 Güney Karaçayır 800 Güney Soğucak 400 Kuzeybatı Fıranlar Kuzey Yeşilköy Kuzeydoğu Çarşamba Güneybatı Çamlıca Kuzey Çokköy Kuzey Aksu Kuzey Çiftlikköy Kuzey Aksu Kuzeydoğu Bükerler Kuzeybatı Ilıcaksu 900 Kuzey Muratlı 950 Güney Çukurca Kuzey Erikli Güney Köseler 900 Güney Eşen Kuzey Burhan 770 Kuzeybatı Bursa Harmancık Bayramlar Kuzey 63

79 İl İlçe Yerleşim Yeri Mesafe (m) Boru Hattına Göre Yönü Çakmak Güney Çatalsöğüt 850 Kuzeydoğu Yayabaşı Güney Hopandanişment 900 Kuzey Nalbant 570 Güney Gülözü 600 Güney Yeşilyurt Kuzey Gazioluk Kuzey Kadı Kuzeydoğu Demirci Kuzeydoğu Dere 350 Güneybatı Orhaneli Mahaller 780 Kuzey Balıoğlu Güneybatı Emir 300 Güney Yakuplar Güney Çeki Kuzey Aktaş Güney Büyükorhan Durhasan Kuzey Özlüce Güney Hacıahmetler Güneybatı Taşköprü 800 Güney Adaköy 900 Kuzey Kosova Kuzey Bostandere Güneybatı Boğaz Kuzeybatı Paşalar Güney Dallıca Güneybatı Sünlük Güney Lütfiye Kuzeybatı Hamidiye 450 Güney Mustafa Kemalpaşa Demirkadı Batı Behram Kuzey Güveçdere Güneydoğu Akarca Güneybatı Hisaraltı Kuzeydoğu Karaorman Doğu Kömürcükadı Güney Melik Kuzey Çardakbelen Kuzeydoğu Çavuş 220 Kuzeydoğu Camandar Kuzeydoğu Kösehoroz Güneybatı Yenibalçık 500 Kuzey 64

80 İl İlçe Yerleşim Yeri Mesafe (m) Boru Hattına Göre Yönü Devecikonağı Güney Gündoğdu Güneybatı Bük Güneybatı Eskibalçık 700 Kuzeydoğu Fındıcak 400 Kuzey Yenikızılelma Kuzey Karaköy Güneybatı Çiviliçam Kuzey Yukarıbalı 200 Güneybatı Aşağıbalı Güneybatı Muradiye Kuzey Susurluk Göbel Kuzey Yahyaköy Güney Akçaova Kuzeydoğu Şevketiye 500 Doğu Çakırca 800 Güneybatı Dereköy 300 Kuzey Hacıyakup Güney Dereköy 300 Kuzey Çavuşköy 400 Kuzey Manyas Kızık Güney Bolceağaç Kuzeybatı Manyas Güneydoğu Kulak Güney Haydar Kuzey Balıkesir Eskiçatal Kuzeydoğu Tepecik Kuzey Çamlı Kuzey Kınalar Güney Çifteçeşmeler 950 Güney Ulukır 350 Güney Gebeçınar Kuzey Ayvalıdere Güney Havutça Kuzey Gönen Körpeağaç Güney Paşaçiftliği Kuzeydoğu Buğdaylı 920 Kuzeydoğu Üzümlü 350 Batı Ilıcak 500 Batı Hacımenteş Batı Asmalıdere Doğu Bayramiç 800 Güneybatı Çanakkale Biga Kemer Güneybatı 65

81 İl İlçe Yerleşim Yeri Mesafe (m) Boru Hattına Göre Yönü Çakırlı 900 Güneybatı Değirmencik Kuzeydoğu Örtülüce Kuzeydoğu Kocagür Güneybatı Tıokatkırı Güneybatı Çınarköprü Güneybatı Çeşmealtı Kuzeydoğu Eğridere Güneybatı Kanibey Güneybatı Emirorman Güney Sığırcık 750 Kuzeybatı Bozlar Kuzeybatı Sinekci Güneydoğu Gerlengeç 800 Güney Güvemalanı 950 Güney Kepekli Güney Çokal Güneydoğu Yülüce 550 Güney Kalealtı 500 Doğu Gelibolu Şadıllı Kuzeydoğu Kocaçeşme Güneybatı Evreşe Kuzeydoğuı Kavakköy Güneybatı Yerlisu Güneybatı Mahmutköy Doğu Şükrüköy Kuzeydoğu Keşan Bahçeköy 900 Güneybatı İzzetiye 430 Kuzeydoğu Edirne Siğilli Kuzeybatı Boztepe Güneybatı Korucu Doğu İpsala Hıdırköy 900 Kuzeydoğu Turpcular 400 Kuzeydoğu Tekirdağ Malkara Sarıcaali Kuzey Evrenbey Kuzeydoğu Kırıkali Güneydoğu Yörük Doğu Küçükhıdır 830 Batı Ahievren Doğu Kavakçeşme Batı Ballı Güneydoğu Çimendere 590 Doğu Hayrabolu Lahana Batı 66

82 İl İlçe Yerleşim Yeri Mesafe (m) Boru Hattına Göre Yönü Duğcalı Güneydoğu Küçükkarakarlı Doğu Buzağcı Doğu Canhıdır 800 Doğu Delibedir 730 Batı Hacılı 470 Batı Kurtdere Batı Soylu Kuzeybatı Nacak Güneydoğu Yeniköy 850 Kuzeydoğu Çavuşköy 800 Doğu Sofuhalil Batı Babaeski Müsellim Doğu Osmaniye Batı Pancarköy Batı Düğüncülü Batı Kırklareli Sinanlı Batı Erikler Batı Merkez Eriklice 920 Güneydoğu Kavaklı Güneydoğu Malkoçlar Batı Aşağıkanara Batı Kofçaz Yukarıkanara Doğu * Kaynak: 1: Ölçekli Topopgrafik Harita Beyci Doğu Elmacık Doğu 67

83 BÖLÜM III PROJE YERİ VE ETKİ ALANININ MEVCUT ÇEVRESEL ÖZELLİKLERİ

84 BÖLÜM III: PROJE YERİ VE ETKİ ALANININ MEVCUT ÇEVRESEL ÖZELLİKLERİ III.1. Önerilen Proje Nedeniyle Kirlenmesi Muhtemel Olan Çevrenin; Nüfus, Fauna, Flora, Jeolojik ve Hidrojeolojik Özellikler, Doğal Afet Durumu, Toprak, Su, Hava (Atmosferik Koşullar) İklimsel Faktörler, Mülkiyet Durumu, Mimari ve Arkeolojik Miras, Peyzaj Özellikleri, Arazi Kullanım Durumu, Hassasiyet Derecesi (EK-V Deki Duyarlı Yöreler Listesi de Dikkate Alınarak) ve Yukarıdaki Faktörlerin Birbiri Arasındaki İlişkileri de İçerecek Şekilde Açıklanması. Proje kapsamında belirlenen 2 km genişliğindeki ÇED İnceleme Alanı içerisinde ilgili literatür ve arazi çalışmaları yapılmıştır. Detaylı arazi çalışmaları (flora, fauna, arkeoloji vb.) kesinleşen 500 m genişliğindeki Çalışma Koridoru içerisinde gerçekleştirilecektir. Çevre unsurların yanı sıra jeolojik ve jeomorfolojik yapılar ve özellikle inşaat yapılabilirliği dikkate alınarak Çalışma Koridoru bazı bölgelerde 2 km lik ÇED İnceleme Alanı içerisinde kalacak şekilde genişletilmiştir. Projenin 500 m lik Çalışma Koridoru içerisinde gerçekleştirilmesi beklenmekle birlikte, ÇED sürecinde yer alan detay çalışmalarda çevre ve arazi kısıtları oluşması halinde 2 km lik ÇED İnceleme Alanı içerisinde güzergâh değişiklikleri yapılması muhtemeldir. Diğer taraftan, sosyo-ekonomik çalışmalar 5 km mesafeyi içine alacak şekilde yapılacaktır. Tüm detay çalışma ve değerlendirmeler ÇED sürecinde gerçekleşecek ve ÇED Raporu ile sunulacaktır. III.1.1. Nüfus Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı projesi Gürcistan-Türkiye sınırından başlayarak 21 il içerisinden geçecek olup, bunlar sırasıyla Ardahan, Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Giresun, Sivas, Yozgat, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara, Eskişehir, Bilecik, Kütahya, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Edirne, Tekirdağ ve Kırklareli İlleridir. Proje güzergahı Yunanistan ve Bulgaristan sınırlarında sonlanacak olup, TANAP ın Türkiye sınırları içerisindeki boru hattı uzunluğu Türkgözü/Malkoçlar-Bulgaristan sınırına kadar yaklaşık km ve Yunanistan bağlantısı yaklaşık 67 km dir. Aşağıda Tablo III de 5 km içerisinde 2011 yılı Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemine (ADNKS) göre il ve ilçelerin nüfusu ve yıllık nüfus artış hızı verilmiştir. Tablo III Proje Güzergahı 5 km İçinde Kalan İl ve İlçe Merkezlerinin Belde/Köy Nüfusu ve Yıllık Nüfus Artış Hızı İl ve İlçe Nüfus Toplam İl/İlçe Merkezleri Belde ve Köyler Yıllık nüfus artış hızı (%) Toplam ,8 Merkez ,8 Ardahan Damal ,1 Hanak ,1 Posof ,4 Toplam ,1 Merkez ,9 Kars Selim ,9 Sarıkamış ,3 Susuz ,6 68

85 İl ve İlçe Nüfus Toplam İl/İlçe Merkezleri Belde ve Köyler Yıllık nüfus artış hızı (%) Toplam ,2 Horasan ,0 Köprüköy ,3 Erzurum Pasinler ,9 Aşkale ,8 Palandöken ,4 Yakutiye ,9 Aziziye ,9 Toplam ,9 Tercan ,3 Erzincan Çayırlı ,9 Otlukbeli ,9 Refahiye ,2 Bayburt Toplam ,6 Demirözü ,4 Toplam ,0 Gümüşhane Giresun Kelkit ,9 Şiran ,3 Toplam ,6 Çamoluk ,7 Toplam ,9 Gölova ,3 Akıncılar ,3 Sivas İmranlı ,0 Zara ,1 Hafik ,0 Merkez ,1 Yıldızeli ,6 Toplam ,1 Merkez ,1 Akdağmadeni ,7 Yozgat Saraykent ,9 Sorgun ,0 Sarıkaya ,5 Şefaatli ,9 Yerköy ,9 Toplam ,9 Kırşehir Çiçekdağı ,2 Akçakent ,1 Akpınar ,3 Toplam ,0 Keskin ,2 Kırıkkale Çelebi ,1 Karakeçili ,8 Delice ,6 69

86 İl ve İlçe Nüfus Toplam İl/İlçe Merkezleri Belde ve Köyler Yıllık nüfus artış hızı (%) Toplam ,7 Bala ,3 Ankara Gölbaşı ,1 Haymana ,5 Polatlı ,2 Toplam ,6 Günyüzü ,0 Sivrihisar ,8 Çifteler ,6 Eskişehir Mahmudiye ,3 Seyitgazi ,4 Odunpazarı ,6 Tepebaşı ,6 İnönü ,3 Bilecik Toplam ,4 Bozüyük ,0 Toplam ,4 Kütahya Domaniç ,3 Tavşanlı ,9 Toplam ,7 Harmancık ,9 Bursa Balıkesir Orhaneli ,5 Büyükorhan ,0 Mustafa Kemalpaşa ,8 Toplam ,7 Susurluk ,5 Manyas ,0 Gönen ,1 Toplam ,1 Çanakkale Biga ,9 Gelibolu ,0 Toplam ,5 Edirne Keşan ,2 İpsala ,2 Toplam ,0 Malkara ,4 Tekirdağ Hayrabolu ,2 Merkez ,0 Şarköy ,1 Toplam ,0 Kırklareli Babaeski ,9 Merkez ,2 Kofçaz ,0 Kaynak: Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları,

87 Türkiye İstatistik Kurumu ndan alınan 2000 yılında Türkiye toplam nüfusu kişi ve toplam hane halkı sayısı olarak tespit edilmiştir yılı verilerine göre Türkiye de ortalama hane halkı büyüklüğü toplam nüfusa ve toplam hane halkı nüfusuna göre % 4,50 olarak belirlenmiştir. Türkiye İstatistik Kurumu ndan alınan 2000 yılına ait güzergâh üzerindeki illere ait hane halkı özelliklerini gösterir veriler aşağıda tabloda verilmiştir. Tablo III Proje Güzergâhı Üzerindeki İllerde Hane Halkı Özellikleri İller Toplam nüfus Toplam hanehalkı nüfusu Toplam hanehalkı sayısı Toplam nüfusa göre Ortalama hanehalkı büyüklüğü, % Toplam hanehalkı nüfusuna göre ortalama hanehalkı büyüklüğü, % Tekirdağ ,91 3,79 Edirne ,9 3,73 Kırklareli ,81 3,66 Balıkesir ,43 3,47 Çanakkale ,39 3,28 Kütahya ,31 4,34 Bursa ,9 3,91 Eskişehir ,71 3,66 Bilecik ,9 3,73 Ankara ,94 3,82 Kırıkkale ,87 4,87 Kırşehir ,47 4,71 Sivas ,11 5,27 Yozgat ,42 5,64 Giresun ,58 4,82 Gümüşhane ,34 5,44 Erzurum ,75 5,73 Erzincan ,19 5,04 Bayburt ,43 5,61 Kars ,86 6 Ardahan ,4 5,7 Kaynak: TUİK, 71

88 Türkiye de 2011 yılı ADNKS ine göre toplam nüfus olan içerisinde kadın nüfusu kişi ve erkek nüfusu ise kişi olarak tespit edilmiştir. Aşağıda tabloda 2011 yılı ADNKS göre proje güzergâhı üzerindeki illerde cinsiyete göre nüfus ve yıllık nüfus artış hızı verilmektedir. Tablo III Proje Güzergâhı Üzerindeki İllerde Cinsiyete Göre Nüfus ve Yıllık Nüfus Artış Hızı İl Toplam Nüfus Erkek Nüfusu Kadın Nüfusu Yıllık Nüfus Artışı ( ) Ardahan ,8 Kars ,1 Erzurum ,2 Erzincan ,9 Bayburt ,6 Giresun ,6 Gümüşhane ,0 Sivas ,9 Yozgat ,1 Kırşehir ,9 Kırıkkale ,0 Ankara ,7 Eskişehir ,6 Bilecik ,4 Kütahya ,4 Bursa ,7 Balıkesir ,7 Çanakkale ,1 Tekirdağ ,0 Kırklareli ,0 Edirne ,5 Kaynak: Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2011 Türkiye İstatistik Kurumu ndan alınan 2000 yılı verilerine göre 0-14 yaş grubu nüfus ; yaş grubu nüfus ; 65 yaş üstü nüfus ve yaş grubu bilinmeyen nüfus dir. Aynı kaynaklarda toplam yaş bağımlılık oranı % 55,10 olup, bunun % 8,83 ü 65 yaş üstü bağımlılığı ve % 46,27 si 0-14 yaş genç bağımlılığından oluşmaktadır. Türkiye İstatistik Kurumu ndan alınan 2000 yılına ait güzergâh üzerindeki illere ait yaşa göre nüfus dağılımını gösterir veriler aşağıda tabloda verilmiştir. 72

89 Tablo III Proje Güzergâhı Üzerindeki İllerde Yaşa Göre Nüfus Dağılımı İller Genç Toplam yaş Yaşlı bağımlılık 0-14 yaş yaş 65 yaş ve üzeri bağımlılık bağımlılık oranı (65+ grubu nüfus grubu nüfus nüfus oranı (0-14 oranı, % yaş), % yaş), % Tekirdağ ,59 10,11 33,48 Edirne ,03 12,49 28,54 Kırklareli ,02 13,58 30,43 Balıkesir ,23 14,16 34,07 Çanakkale ,02 14,83 28,19 Kütahya ,91 10,93 37,98 Bursa ,26 9,52 37,73 Eskişehir ,12 10,66 33,47 Bilecik ,71 13,44 34,27 Ankara ,76 7,49 36,27 Kırıkkale ,05 8,17 46,88 Kırşehir ,14 10,45 45,69 Sivas ,96 11,25 49,71 Yozgat ,68 8,98 55,71 Giresun ,01 15,03 43,98 Gümüşhane ,71 12,81 50,9 Erzurum ,5 8 58,5 Erzincan ,32 10,86 42,47 Bayburt ,09 12,59 56,5 Kars ,26 8,62 60,64 Ardahan ,81 11,89 51,92 Kaynak: TUİK, Türkiye İstatistik Kurumu ndan alınan 2000 yılına ait okuma yazma bilmeyen nüfusun oranı % 17,25; okuma yazma bilen fakat bir okul bitirmeyen nüfusun oranı % 6,40; ilkokulu bitiren nüfusun oranı % 47,77; ortaokul veya ortaokul dengi meslek okullarını bitiren nüfusun oranı % 8,23; lise veya lise dengi meslek okullarını bitiren nüfusun oranı % 12,55; yükseköğretimi bitiren nüfusun oranı % 7,80 olarak tespit edilmiştir. Türkiye İstatistik Kurumundan alınan 2010 yılına ait güzergâh üzerindeki illlere ait okur yazarlık durumunu gösterir veriler aşağıda tabloda verilmiştir. 73

90 Tablo III Proje Güzergâhı Üzerindeki İllerde Okur Yazarlık Durumu Ortaokul İller Toplam nüfus Okuma yazma bilen fakat bir okul bitirmeyen İlkokul bitiren İlköğretim bitiren veya ortaokul dengi meslek okulu bitiren Lise veya lise dengi meslek okulu bitiren Yüksek öğretim bitiren Okuma yazma bilen oranı (%) Yüksek öğretim mezunlarının oranı (%) Tekirdağ ,1 Edirne ,1 Kırklareli ,9 5 Balıkesir ,4 5 Çanakkale ,6 5 Kütahya ,1 3,4 Bursa ,7 5,2 Eskişehir ,5 Bilecik ,6 3,9 Ankara ,3 11,1 Kırıkkale ,1 3,7 Kırşehir ,5 3,9 Sivas ,4 3,7 Yozgat ,2 2,7 Giresun ,4 3,6 Gümüşhane ,4 3,1 Erzurum ,6 3,8 Erzincan ,2 4,1 Bayburt ,5 3 Kars ,9 3,1 Ardahan ,6 2,6 Kaynak: TUİK, Türkiye İstatistik Kurumu ndan alınan 2000 yılına ait verilere göre işgücüne katılma oranı % 55,2; işsizlik oranı % 8,9; istihdam oranı % 91 olarak tespit edilmiştir. Türkiye İstatistik Kurumundan alınan 2010 yılına ait güzergâh üzerindeki illere ait işgücü ve istihdam bilgilerini gösterir veriler aşağıda tabloda verilmiştir. 74

91 Tablo III Proje Güzergâhı Üzerindeki İllerde İşgücü ve İstihdam Durumu İller İşgücüne katılma oranı (%) İşsizlik oranı (%) İstihdam oranı (%) Tekirdağ 55,1 9,6 49,8 Edirne 55,2 9,2 50,1 Kırklareli 53,6 10,8 47,8 Balıkesir 47,5 8 43,7 Çanakkale 50,5 7 46,9 Kütahya 46,7 6,5 43,7 Bursa 48,4 10,5 43,3 Eskişehir 42,7 10,5 38,2 Bilecik 49,2 7,7 45,4 Ankara 46,7 12,1 41,1 Kırıkkale 42, ,3 Kırşehir 43,5 10,8 38,8 Sivas 42,2 13,6 36,5 Yozgat 46,9 12,7 40,9 Giresun ,5 Gümüşhane 58,8 5,8 55,4 Erzurum 52 6,5 48,6 Erzincan 53,4 6,1 50,1 Bayburt 57,5 4,7 54,8 Kars 52,2 7,4 48,3 Ardahan 55,3 7,5 51,2 Kaynak: TUİK, Söz konusu il ve ilçelerle ilgili daha geniş nüfus istatistikleri ile proje bölgesi ve yakın çevresinin sosyo-ekonomik yapısını ortaya çıkartabilmek üzere daha detaylı çalışmalar ÇED Raporunda sunulacaktır. 75

92 III.1.2. Flora ve Fauna Proje kapsamında gerçekleştirilecek ekolojik çalışmalarda Bern, RAMSAR, CITES gibi uluslararası sözleşmeler ile Habitat ve Kuş Direktifleri dikkate alınacaktır. Flora-fauna açısından boru hattı güzergahlarının değerlendirilmesi Tablo III de verilmiştir. Güzergah boyunca bulunması muhtemel flora bilgisi ve faunada önem arz eden tür listesi; literatür bilgilerinden( 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 67 ) yararlanılarak oluşturulmuştur. IUCN Red List Kategorilerinin belirlenmesinde; IUCN in resmi internet sitesinden ( 68 ) yararlanılmıştır. 28 Demirsoy, 1996 a 29 Demirsoy, 1996 b 30 Demirsoy, 1996 c 31 Demirsoy, Demirsoy, 1998 a 33 Demirsoy, 1998 b 34 Erdem ve ark., Baran, Ertan ve ark., Karabolat, Kiziroğlu, Magnin ve Yarar, Milli Parklar ve Av-Yaban Hayatı Genel Müdürlüğü, Ankara İl Çevre Durum Raporu, Ardahan İl Çevre Durum Raporu, Artvin İl Çevre Durum Raporu, Balıkesir İl Çevre Durum Raporu, Bayburt İl Çevre Durum Raporu, Bilecik İl Çevre Durum Raporu, Bursa İl Çevre Durum Raporu, Çanakkale İl Çevre Durum Raporu, Edirne İl Çevre Durum Raporu, Erzincan İl Çevre Durum Raporu, Erzurum İl Çevre Durum Raporu, Eskişehir İl Çevre Durum Raporu, Giresun İl Çevre Durum Raporu, Gümüşhane İl Çevre Durum Raporu, Kars İl Çevre Durum Raporu, Kayseri İl Çevre Durum Raporu, Kırıkkale İl Çevre Durum Raporu, Kırklareli İl Çevre Durum Raporu, Kırşehir İl Çevre Durum Raporu, Kütahya İl Çevre Durum Raporu, Sivas İl Çevre Durum Raporu, Tekirdağ İl Çevre Durum Raporu, Yozgat İl Çevre Durum Raporu, IUCN 2011, IUCN Red List of Threatened Species, Version

93 Tablo III Güzergâh Üzerindeki İllere Göre Flora-Fauna Tablosu 77

94 78

95 79

96 80

97 81

98 82

99 Proje kapsamında belirlenen güzergâhta, alanlarının uzmanı olan ekiplerce 2013 yılı içinde arazi çalışmaları gerçekleştirilecektir. Bu çalışmalar flora ve fauna ana başlıkları altında gerçekleştirilecek olup, fauna başlığı altında karasal omurgasızlar, hidrobiyoloji, herpetoloji, ornitoloji ve mamaloji çalışmaları yapılacaktır. Çalışmanın amaçları şu şekilde sıralanabilir: 1. TANAP doğalgaz boru hattı üzerindeki mevcut biyolojik çeşitliliğin tespiti, 2. Boru hattı üzerindeki ana habitatların belirlenmesi, 3. Boru hattı üzerinde faaliyetten etkilenebilecek diğer türlerle birlikte özellikle nadir, lokal endemik veya nesli tehlike altında bulunan türlerle ilgili etki azaltıcı önlemlerin detaylı bir şekilde belirlenmesi, 4. Her bir habitat için en uygun biyorestorasyon ve eskiye dönüş yöntemlerinin ortaya konması için veri toplanması. 5. Hassas habitatlar (jipsli step, serpantin step, ıslak çayırlık gibi) ve/veya türlerin yoğunlaştığı alanların başlangıç ve bitiş noktalarının tespit edilmesi ve gerekli etki azaltıcı önlemlerin alınması için metotların geliştirilmesi. 6. Hat üzerindeki habitatlar ile bu habitatlara ait ekolojik unsurlarının faaliyet sonrasında eski durumuna kısa sürede gelebilmesi için izleme prosedürlerinin geliştirilmesi. Gerçekleştirilecek çalışmalar, ilgili disiplin başlıkları ile aşağıda sunulmuştur. FLORA Flora ve habitat özelliklerinin belirlenmesi amacıyla 2013 yılı içerisinde, boru hattı boyunca yükselti, habitat özelliği ve vejetasyonun en iyi olduğu dönemler dikkate alınarak arazi çalışmaları planlanacaktır. Çalışmada, boru hattı üzerindeki her habitat tipinin bitki çeşitliliği ve toplulukları, belirlenecek olan noktalara dayalı olarak tespit edilecektir. Buna bağlı olarak her ana habitatın florası ve bitki toplulukları ayrı ayrı raporlandırılacaktır. Habitat duyarlılığı ve çeşitliliği, hattın koruma alanlarından geçip geçmemesi gibi kriterler göz önüne alınarak hat üzerinde çalışma noktaları belirlenecektir. Floristik liste; eğreltiler (Pteridophyta), açık tohumlular (Gymnospermae) ve kapalı tohumlular (Angiospermae) olmak üzere Türkiye Florasındaki filogenetik sıraya göre verilecek ve grubun altında yer alan familyalar yine Türkiye Florasındaki filogenetik sıraya göre dizilecektir. Türler otör isimleri ile birlikte verilecek ve sıra ile varsa yöresel Türkçe adları, ingilizceleri, fitocoğrafik bölgesi, endemik olup olmadığı, endemik ve nadirlerin tehlike kategorileri, habitat içerisindeki yetiştiği yükseklikler, habitatı ve her türün alan içerisindeki bolluk durumları ve alandaki tehdit faktörleri belirtilecektir. 83

100 FAUNA Karasal Omurgasızlar Boru hattı üzerindeki her habitat tipini temsil eden omurgasız hayvan türleri (Chilopoda, Diplopoda, Scorpionida, Insecta), belirlenecek olan noktalara dayalı olarak tespit edilecektir. Buna bağlı olarak her ana habitatın karasal omurgasızları ayrı ayrı raporlandırılacaktır. Boru hattı üzerinde yapılacak omurgasız hayvan çalışmaları, habitat farklılıklarına dayalı olarak planlanmaktadır. Omurgasızlar içerisinde en çok tür sayısına sahip hayvan grubu olan böceklerin büyük çoğunluğunun bitkiye bağımlı olmalarından dolayı arazi çalışmaları, uygun vejetesyon dönemlerini kapsayacak şekilde planlanacaktır. Boru hattının geçtiği yükseltiler, arazi çalışma zamanlarının belirlenmesinde kullanılan kriterler arasındadır. Habitat duyarlılığı ve çeşitliliğine bağlı olarak hat üzerinde çalışma noktaları belirlenecektir. Belirlenecek bu noktaların koordinatları, yükseltileri, bir önceki noktaya olan mesafesi, habitat tipleri ve ÇBS kodları tabloda verilecektir. Boru hattı boyunca farklı habitat tipleri ve farklı ÇBS kodu içerecek alan bulunabilecektir. Her bir habitatı temsil edebilecek yeter sayıda nokta belirlenecektir. Çalışma sonunda, boru hattının karasal omurgasız hayvanlarının faunası belirlenmeye çalışılacaktır. Tespit edilen omurgasız taksonları tablo halinde verilecektir. Tespit edilen türler içerisinde varsa endemik, nadir veya uluslararası koruma statülerinde bulunanlar ile önemli populasyonlar ve habitatları belirlenecektir. Hat üzerinde tehdit altında bulunan veya tehlikede olan türler belirlenecek ve habitatları haritalara işlenerek hattın önemli fauna alanlarının çıkartılmasında yardımcı olacaktır. Aynı zamanda çalışma alanlarında tespit edilen endemik, nadir veya tehlike altındaki bitki türlerinin tozlaşmasında rol oynayan böcek türleri belirlenecek, bu türlerin populasyon durumları bu bitki türlerinin alana yeniden yerleşmesinde veya alanın restorasyonunda başarı sağlanmasında önemli rol oynayacaktır. Global ve ulusal ölçekte korunması gereken habitatlar var ise bunların sınırlarını belirleyip bu habitatların devamlılığını sürdürebilmesi için gerekli koruma tedbirlerinin nasıl alınabileceği hususunda somut önerilerde bulunulacaktır. Hidrobiyoloji Bu çalışmada, belirlenecek olan nehir geçiş noktalarından; bentik organizmalar, fitoplankton, zooplankton, makrofitler, balık populasyonu ve habitat değerlendirmelerine ilişkin örneklemeler ve değerlendirmeler yapılacaktır. Güzergâhın inşa edilmesi sırasında nehir ve çay geçişleri, sucul sistem üzerinde bir takım etkiler ortaya çıkacaktır. Bu etkilere maruz kalacak olan sucul canlıların vereceği tepkiler ve alınması gereken önlemlerin bilinmesi büyük önem taşımaktadır. 84

101 Tatlısu Balıkları Nehir, dere ve çaylarda balık kepçeleri, dip kepçesi, serpme ağ ve elektroşoker kullanılarak balık örneklemelerinin toplaması yapılacaktır. Ayrıca balıkçılardan elde edilecek farklı türlerde balık örnekleri de alınarak değerlendirmeler yapılacaktır. Elde edilecek balıklar önce % 4'lük formaldehite alınacak, suda yıkandıktan sonra alkolde muhafaza edilecek ve teşhisleri yapılarak istasyonlara göre dağılımları değerlendirilecektir. Ayrıca sucul canlıların yaşam ortamlarını oluşturan habitatların değerlendirmesi de bu çalışma kapsamında yapılacaktır Fitoplanktonik Organizmalar Fitoplanktonik organizmaları tespit etmek amacıyla 55 µm por açıklığında, 60 cm çapında ve 1,5 m uzunluğunda plankton kepçesi kullanılacaktır. Plankton kepçesi ile yatay olarak suyun akış hızı yönünde 3-4 dakika süre ile beklenecek ve alınacak örnekler 250 cc'lik plastik kavanozlara aktarılacaktır. Laboratuvara getirilecek örneklerden diyatome dışındaki tatlısu alglerinin geçici preparatları hazırlanarak mikroskop altında teşhisleri yapılacaktır. Daimi preparatlar ise sadece diyatome türlerinin teşhisi için hazırlanacaktır. Zooplanktonik Organizmalar Zooplanktonik organizmaları tespit etmek amacıyla da yine 55 µm por açıklığında, 60 cm çapında ve 1,5 m uzunluğunda plankton kepçesi kullanılacaktır. Geçici ve kalıcı olmak üzere iki çeşit preparat hazırlanacaktır. Bentik Canlılar Bentik omurgasız örnekleri, çalışma noktasında beş dakika boyunca dip kepçesi ile akarsu tabanının taranması ile toplanacaktır. Toplanacak örnekler % 80'lik alkolde saklanacak ve daha sonra laboratuvarda binoküler mikroskop ile incelenip teşhisleri yapılacaktır. Nehir/Çay Geçiş Bölgelerinin Habitat Değerlendirmesi Nehir geçişlerinin bulunduğu bölgelerde yapılan önemli çalışmalardan birisi de habitat değerlendirmeleridir. Her bir nehirde boru hattının geçeceği bölge ve bunun akış aşağısı ve akış yukarısında belirlenen noktalarda habitat değerlendirmeleri yapılacaktır. Bu değerlendirmeler, Çevre Koruma Ajansı (US Environmental Protection Agency EPA) nın hazırlamış olduğu ilgili formlar göz önüne alınarak yapılacaktır. Herpetofauna (İkiyaşamlı ve Sürüngenler) Arazi çalışmaları, hat boyunca belirlenen habitat tiplerini temsil edecek şekilde planlanacaktır. Bu habitat tipleri, uzunlukları, bunların yer aldıkları istasyon numaraları, tablo olarak verilecektir. İkiyaşamlı ve sürüngen türlerinin tespiti için hat boyunca tespit edilecek istasyonlarda çalışmalar gerçekleştirilecektir. Çalışmalar neticesinde ikiyaşamlı ve sürüngenler için önemli hassas alanlar tespit edilebilecektir. 85

102 Boru hattı boyunca yapılacak arazi çalışmaları neticesinde çalışma alanında yayılış gösteren Amphibia ve Reptilia türleri belirlenmiş olacaktır. Tespit edilen bu türler içerisinde endemik, nadir veya uluslararası koruma statüsünde olanlar dağılış gösterdikleri habitatlarla birlikte değerlendirilerek boru hattı üzerindeki önemli fauna alanları ortaya çıkarılacaktır. Boru hattı boyunca tespit edilecek türlerle birlikte bu türlerin populasyon durumları, bu populasyonları tehdit eden unsurlar var ise ortaya konmaya çalışılacak ve korunması gereken habitatlar sınırları belirlenerek bu habitatların devamlılığının sağlanması hususunda önerilerde bulunulacaktır. Ornitofauna Ornitofaunistik ve ornitoekolojik çalışmalar, esas olarak boru hattının geçeceği hat ile inşaat faaliyetlerinin gerçekleşeceği ve inşaat faaliyetleri nedeni ile en fazla etkilerin görüleceği ve habitat kayıplarının olacağı, sahaları da içine alacak şekilde, belirlenecek olan habitat tiplerine ait örneklem noktalarında çalışılacaktır. Buna ilave olarak, değişken bir topografya ve/veya vejetasyon yapısından kaynaklanabilecek, farklı bir ornitofauna yapısının olabileceği durumlarda, çalışma alanı daha da genişletilecektir. Kuş türlerinin belirlenmesinde, kuşların tercihlerine uygun habitatların varlığından ve hayvanlara ait izler (yuva-yavrular, tüyler, ayak izleri, kusuk ve dışkılar, tanımlanabilen kemik parçaları) ve beslenme işaretlerinden de yararlanılacaktır. Örnekleme alanlarındaki ornitofauna unsurları ile ilgili yerel halk ile anket çalışmaları da yapılacaktır. Bunun yanı sıra, geçmiş yıllarda yapılmış bu bölgeye ait çalışmalardan elde edilen literatür bilgilerinden de yararlanılacaktır. Kuşların teşhisinde kuşların telef olmalarını önlemek için, ağ ile yakalama ve tuzaklama yapılmayacaktır. Ornitolojik çalışmalar sırasında, örnekleme noktalarında topografya-habitatvejetasyona bağlı olarak, hat ve/veya nokta sayım yöntemleri uygulanacaktır. Ornitofaunistik ve ornitoekolojik çalışmalarda 1/ lik haritalardan ve uydu görüntülerinden yararlanılması da planlanmaktadır. Ayrıca harita çalışmaları sırasında, kuş yuvalarının ve kolonilerin yanı sıra, yükseltilerin ve coğrafi koordinatların saptanması amacı ile GPS ten de (Global Positioning System-Küresel Konumlama Sistemi) yararlanılacaktır. Boru hattının ulusal ve uluslararası öneme sahip korunan alanlarla olan yakınlığı ve etki değerlendirmesi yapılacaktır. Boru hattında belirlenen örneklem noktaları ve kilometreleri bazında gözlenen kuş türleri listelenecektir. Hazırlanan kuş türü listesi tablolarında, her bir türün yanına bilimsel adları Türkçe-İngilizce adları, faaliyet/örnekleme alanı içinde ve/veya faaliyet/örneklem alanı dışında olup olmadığı ve populasyon yoğunlukları belirtilecektir. Fauna unsurlarının, uluslararası tehlike kategorilerinin belirlenmesinde ise IUCN Kırmızı Liste, Bern Sözleşmesi ve Habitat ve Kuş Direktiflerine göre çalışılacaktır. Bu kapsamda yapılacak saha çalışmalarında, kuş türleri gelişmiş optik donanımlar (binoküler dürbünler ve nonookuler teleskoplar) kullanılarak gözlenecektir. Ayrıca gözlenen kuş türlerinin, mümkün olduğunca fotoğraflarının çekilmesi planlanmaktadır. Bu amaçla fotoğraf makinası ile teleobjektifler kullanılacaktır. Fotoğrafı çekilen türlere ait fotoğraflar raporda da yer alması planlanmaktadır. 86

103 Memeliler Arazi çalışmaları, hat boyunca belirlenen habitat tiplerini temsil edecek şekilde planlanacaktır. Memeli türlerinin belirlenmesinde, hayvanlara ait izler (yuvalar, ayak izleri, dışkılar, tanımlanabilen kemik parçaları) ve beslenme işaretlerinden de yararlanılacaktır. Boru hattı boyunca habitat tipleri belirlenecektir, gerekli durumlarda istasyon sayısı % 10 oranında arttırılabilecektir. Transekt çalışmalarında, belli nehir/çay geçişleri de incelenecektir. Bu istasyonlara ek olarak birden fazla habitat tipi içeren alanlar olabilecektir. Bu alanlar da incelenip değerlendirilecektir. Arazi çalışmalarında elde edilen bilgiler doğrultusunda, biyoçeşitlilik açısından önemli/duyarlı alanlar belirlenecek, bu alanların sınırları değerlendirilecektir. Küçük ve büyük memeliler, yarasalar gibi farklı gruplar için farklı teşhis yöntemleri kullanılacaktır. Her çalışma için tespit edilen türler içerisinde endemik, nadir veya uluslararası koruma statüsünde olanların dağılış gösterdikleri habitatlarla birlikte değerlendirmesi yapılarak boru hattı üzerindeki önemli flora ve fauna alanları ortaya çıkarılacaktır. Flora ve fauna çalışmalarına ilişkin detaylı bilgiler, bulgular ve değerlendirmeler ÇED Raporunda sunulacaktır. III.1.3 Jeolojik ve Hidrojeolojik Özellikler ile Doğal Afet Durumu Genel Jeoloji TANAP DGBH güzergâhı üzerindeki jeolojik birimler incelendiğinde bu birimlerin çok farklı yaş, litoloji ve fasiyeslere sahip olduğu gözlenmektedir. Proje güzergahı boyunca genelde Mesozoyik ve Senozoyik e ait kayaçlar hakim durumda olup yer yer Paleozoyik yaşlı birimlere de rastlanmaktadır. Senozoyik e ait kayaçların büyük bir kesimi Eosen, Oligosen, Miyosen ve Pliyosen yaşlı olmakla birlikte genelde karasal kırıntılı (kumtaşı, çamurtaşı, silttaşı, konglomera vb.) ve karbonatlı (kireçtaşı,marn) kayaçlar ile yer yer volkanitlerden oluşmaktadır. Kuvaterner yaşlı genç oluşuklar (alüvyon, alüvyon yelpazesi, yamaç molozu vb.) ise tüm bu birimleri örtmektedir. Güzergahı boyunca gözlenen Mesozoyik oluşumları ise genelde sığ deniz ortamını yansıtan pelajik kireçtaları, ofiyolitik kayaçlar ve bazik-felsik ve ultrabazik (bazalt, granit, granodiyorit, peridodit vb.) magmatizma ürünü olan volkanik kayaçlardan oluşmaktadır. Paleozoyik e ait kayaç toplulukları güzergah boyunca çok yaygın olmamakla birlikte genelde metamorfik (şist, metagranit,fillit, mermer vb.) kayaçlardan oluşmaktadır. 87

104 TANAP DGBH güzergâhının il bazında kat edeceği jeolojik birimlere ait detaylar Tablo III de verilmiştir. Tablo III TANAP DGBH Güzergâhı il Bazında Jeolojik Birimler TANAP DGBH Güzergahı İl Geçişleri Yaş Pliyosen Jeolojik Birimler Litoloji Andezit Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt Gümüşhane Giresun Sivas Yozgat Kırşehir Kırıkkale Pliyo - Kuvaterner Üst Miyosen - Pliyosen Pliyo - Kuvaterner Üst Miyosen - Pliyosen Üst Miyosen - Pliyosen Kuvaterner Üst Miyosen - Pliyosen Pliyosen Alt Miyosen Mesozoyik Alt- Orta Jura Üst Paleozoyik - Triyas Kuvaterner Üst Jura - Alt Kretase Alt - Orta Jura Alt - Orta Eosen Üst Jura - Alt Kretase Üst Jura - Alt Kretase Üst Kretase Kuvaterner Orta - Üst Eosen Alt Miyosen Üst Miyosen - Pliyosen Üst Miyosen - Pliyosen Eosen Üst Kretase - Paleosen Üst Miyosen - Pliyosen Oligosen Oligosen - Alt Miyosen Üst Kretase - Paleosen Üst Miyosen - Pliyosen Üst Senoniyen Üst Kretase - Paleosen Ayrılmamış karasal kırıntılar Ayrılmamış volkanitler Ayrılmamış karasal kırıntılar Ayrılmamış volkanitler Ayrılmamış karasal kırıntılar Ayrılmamiş Kuvaterner alüvyon Ayrılmamış karasal kırıntılar Karasal kırıntılar Karasal kırıntılar Ayrılmamış, bazik ve ultrabazik kayalar Kırıntılılar ve karbonatlar Metamorfikler Ayrılmamış Kuvaterner alüvyon Pelajik kireçtaşı Kırıntılılar ve karbonatlar Kırıntılılar ve karbonatlar Pelajik kireçtaşı Pelajik kireçtaşı Ofiyolitli melanj Ayrılmamiş Kuvaterner alüvyon Volkanitler ve sedimanter kayalar Evaporitli sedimantar kayalar Ayrılmamış karasal kırıntılar Ayrılmamış karasal kırıntılar Bazalt Granit, Granodiyorit Ayrılmamış karasal kırıntılar Karasal kırıntılar Evaporitli sedimantar kayalar Granit, Granodiyorit Ayrılmamış karasal kırıntılar Volkanitler ve sedimanter kayalar Granit, Granodiyorit 88

105 TANAP DGBH Güzergahı İl Geçişleri Yaş Jeolojik Birimler Litoloji Ankara Eskişehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Tekirdağ Kırklareli Edirne Pliyosen Paleosen Üst Kretase Alt - Orta Miyosen Pleyistosen Kuvaterner Üst Miyosen - Pliyosen Üst Miyosen - Pliyosen Alt - Orta Miyosen Alt - Orta Miyosen Üst Kretase Orta - Üst Miyosen Orta Miyosen Jura - Kretase Alt - Orta Miyosen Mesozoyik Oligosen Alt - Orta Miyosen Pliyosen Alt - Orta Miyosen Kuvaterner Pliyosen Orta - Üst Eosen Üst Miyosen Prekambriyen ve/veya Paleozoyik Orta - Üst Eosen Üst Eosen Orta - Üst Miyosen Orta - Üst Miyosen Üst Miyosen - Pliyosen Üst Paleozoyik Üst Paleozoyik Orta - Üst Eosen Üst Miyosen Orta - Üst Miyosen Kuvaterner Ayrılmamış karasal kırıntılar Kırıntılılar ve karbonatlar Ofiyolitli melanj Gölsel sedimanlar Ayrılmamış karasal kırıntılar Ayrılmamış Kuvaterner alüvyon Evaporitli sedimantar kayalar Ayrılmamış karasal kırıntılar Gölsel sedimanlar Gölsel sedimanlar Metafliş Karasal karbonatlar Karasal kırıntılar Mermer Karasal kırıntılar Peridotit Granitoyid Karasal kırıntılar Ayrılmamış karasal kırıntılar Ayrılmamış volkanitler Ayrılmamış Kuvaterner alüvyon Ayrılmamış karasal kırıntılar Kırıntılılar ve karbonatlar Karasal kırıntılar Gnays Kırıntılılar ve karbonatlar Kırıntılılar Karasal kırıntılar Karasal kırıntılar Ayrılmamış karasal kırıntılar Metagranit Metamorfikler Kırıntılılar ve karbonatlar Karasal kırıntılar Karasal kırıntılar Ayrılmamış Kuvaterner alüvyon 89

106 TANAP DGBH güzergâhı boyunca karşılaşılacak olan jeolojik birimlere ait daha detaylı açıklamalar ile jeolojik açıdan riskli alanlar (fay zonları, sıvılaşma alanları, karstik alanlar, heyelanlı alanlar) ve yeraltı suyu seviyesi yüksek alanlar (akifer alanlar) güzergâh boyunca ve yerüstü tesis alanlarında araştırma hendeği, sondaj ve detay mühendislik jeolojisi harita çalışmaları sonucu hazırlanacak olan Jeolojik-Jeoteknik Zemin Etüd Raporu ile tespit edilecek ve ÇED Raporu içinde detaylı olarak değerlendirilecektir. Hidrolojik ve Hidrojeolojik Özellikler TANAP DGBH güzergâhı Türkiye genelinde ayrılmış olan su havzalarından doğudan batıya doğru sırasıyla; Aras Havzası, Çoruh Havzası, Yeşilırmak Havzası, Kızılırmak Havzası, Sakarya Havzası, Susurluk Havzası, Marmara Havzası ve Meriç-Ergene Havzalarından geçmektedir. Proje güzergâhı boyunca geçilecek olan önemli yüzey suları ise doğudan batıya doğru; Kura Nehri, Çotsuyu Çayı, Aras Nehri, Çoruh Nehri, Kelkit Çayı, Kızılırmak Nehri, Argos Çayı, Sakarya Nehri, Porsuk Çayı, Manyas Çayı, Ergene Nehri olarak sayılabilir (Bkz. Şekil III ). İl bazında güzergâh boyunca geçilecek olan diğer yüzey suları ise Tablo III de özetlenmiştir. Tablo III TANAP DGBH Güzergahı Üzerindeki Havzalar ve Yüzey Suyu Geçişleri Ardahan Kura Nehri, Kura Nehri kollarını oluşturan dereler, Çot Suyu Çayı Kars Kars Çayı kollarını oluşturan dereler, Aras Nehri kollarını oluşturan dereler Aras Havzası Süngütaşı Çayı, Gereksuyu Çayı, Aras Nehri kollarını oluşturan Dereler Erzurum Hasankale Çayı kollarını oluşturan dereler Fırat Havzası Erzurum Karasu Çayı kollarını oluşturan dereler Erzincan Karasu Çayı kollarını oluşturan dereler, Küçükgelenyengeç Çayı kollarını oluşturan dereler Çoruh Havzası Bayburt Çoruh Nehri kollarını oluşturan dereler Yeşilırmak Havzası Gümüşhane Kösmasat Çayının kollarını oluşturan dereler Giresun Kelkit Çayı'nın kollarını oluşturan dereler Sivas Kızılırmak Nehri ve kollarını oluşturan dereler, Argos Çayı ve kollarını oluşturan dereler Yozgat Delice Çayı kolları, Kanak Çay ve kollarını oluşturan dereler Kızılırmak Havzası Kırşehir Delice Çayı kollarını oluşturan dereler, Kılıçözü Çayı kollarını oluşturan dereler Kırıkkale Kızılırmak Nehri kollarını oluşturan dereler Ankara Kızılırmak Nehri kollarını oluşturan dereler Ankara Ankara Çayı ve kollarını oluşturan dereler, Sakarya Nehri ve kollarını oluşturan dereler Sakarya Havzası Eskişehir Porsuk Çayı kollarını oluşturan dereler, Sarısu Çayı kollarını oluşturan dereler, Seydi Çayı kollarını oluşturan dereler Bilecik Sarısu Çayı kollarını oluşturan dereler Kütahya Orhaneli Çayı kollarını oluşturan dereler Susurluk Havzası Bursa Orhaneli Çayı, Mustafa Kemal Paşa Çayı kolları, Hanife Çayı kolları, Emet Çayı ve kollarını oluşturan dereler. Balıkesir Manyas Çayı, Gönen Çayı kollarını oluşturan dereler Marmara Havzası Çanakkale Kocabaş Çayı ve kollarını oluşturan dereler, Marmara Denizine dökülen dereler Tekirdağ Ergene Nehri kollarını oluşturan dereler Meriç-Ergene Havzası Kırklareli Ergene Nehri kollarını oluşturan dereler Edirne Meriç Nehri kolarını oluşturan dereler 90

107 Şekil III TANAP DGBH Güzergâhı Su Havzaları ve Yüzey Suyu Geçişleri 91

108 Proje güzergâhı üzerindeki jeolojik birimler hidrojeolojik olarak değerlendirildiğinde ise; daha çok genç Kuvaterner ve Pliyosen yaşlı alüvyonel ve kırıntılı birimler ile Mesozoyik e ait karbonatlı birimlerin yer yer akifer özellikler gösterdiği ve hidrojeolojik olarak önem arz ettiği görülmektedir. Güzergâh boyunca karşılaşılacak olan volkanikler, daha çok tektonizmaya bağlı gelişmiş olan ve ikincil geçirimliliklerini sağlayan kırık ve çatlak sistemlerinde yer yer yeraltı suyu bulundurabilirler; ancak genelde hidrojeolojik olarak orta verimliliğe sahiptirler. Volkanik kayaçlarda genelde yağışa ve beslenim alanının genişliğine ve yüksekliğine bağlı kaynak çıkışları gözlenebilir. Bu kaynaklar ise genelde bu birimler üzerindeki fay hatlarının topoğrafyayla kesiştiği noktalarda gözlenir. Bu birimler genelde güzergâh boyunca yüksek topoğrafik koşulları oluşturmakla birlikte ikincil geçirimlilikleriyle akifer niteliğindeki daha genç birimlerin beslenim alanlarını oluşturmaktadır. Güzergâh boyunca karşılaşılacak olan Paleozoyik e ait metamorfik kayaçlar ise genelde verimsiz, az geçirimli-geçirimsiz ortamlarıyla hidrojeolojik olarak önem arz etmezler. Sadece metamorfik kütleler içinde yer yer gözlenen mermer oluşumları yine kırık çatlak sistemlerine bağlı yeraltı suyu ihtiva edebilir. Doğal Afet Durumu Türkiye yi doğudan batıya doğru 21 ilden geçerek kateden TANAP DGBH güzergahı için Türkiye nin sismolojik (deprem) durumu oldukça önem arz etmektedir. Türkiye sismolojik olarak aktif bir kuşak olan Alp-Himalaya Kuşağı üzerinde yer almaktadır. Önerilen plaka tektoniği modellerine göre Anadolu Yarımadası, üç mikro plakadan oluşmaktadır. Anadolu, Karadeniz ve Ege Plakaları olarak tanımlanan bu mikro plakalar, üç makro plaka tarafından (Avrasya, Afrika ve Arap Plakaları) çevrelenmektedir. Anılan plakaların karşılıklı rölatif hareketleri sonucu ana fay sistemleri oluşmuş ve oluşmaya devam etmekte olup faylanma hareketleri ile birlikte şiddetli depremler açığa çıkmaktadır. Tarihi dönem içerisinde Andolu da 1170 şiddetli deprem oluşumu, kaynaklara geçmiş bulunmaktadır. Aletsel döneme ait yılları arasında 175 şiddetli deprem oluşmuş, büyük oranlarda can ve mal kayıplarına neden olmuştur. Ülkemizde oluşan son depremler, günümüzden geriye doğru magnitüd ve oluş yılları itibariyle şu şekilde sıralanmaktadır. Pülümür (M=6,1), İzmir Urla (M=5,7), Bingöl (M=6,4), Sultandağı (M=6,4), Çankırı - Orta-2000 (Ms=5,9), Düzce (Mw=7,2), İzmit Körfezi (Mw=7,4), Adana Ceyhan (Ms=6,3), Afyon Dinar (Ms=6,0), ve Erzincan (Ms=6,9). Şiddetli ve orta şiddetli depremler aktif tektonik hatlar (fay zonları) üzerinde oluşmaktadır. TANAP DGBH güzergâhının Türkiye Deprem Bölgeleri Haritası ndaki gösterimi Şekil III de, illere göre kat edilecek deprem risk durumu ise Tablo III de verilmiştir. 92

109 Şekil III Türkiye Deprem Bölgeleri Haritası TANAP Proje Güzergâhı 69 Tablol III TANAP Proje Güzergâhı İl Bazında Deprem Risk Bölgeleri İl Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt Gümüşhane Giresun Sivas Yozgat Kırşehir Kırıkkale Ankara Eskişehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Tekirdağ Kırklareli Edirne Deprem Risk Bölgesi 2. ve 3. derece 2. derece 2. derece 1. derece 1. derece 1. derece 1. derece 1., 2. ve 3. derece 2. ve 3. derece 1. ve 2. derece 1. derece 2., 3. ve 4. derece 2., 3. ve 4. derece 2.derece 2.derece 1. ve 2. derece 1. derece 1.derece 1., 2., 3. ve 4. derece 4. derece 1., 2., 3. ve 4. derece 69 Kaynak: 93

110 TANAP DGBH güzergâhı boyunca geçilecek olan diri fay zonları özel geçişler kategorisinde değerlendirilmekte olup Doğu Anadolu Bölgesindeki Erzurum fay zonu ve Kuzey Anadolu Fay Zonu (KAFZ), Eskişehir civarındaki Kaymaz, Eskişehir, Dodurga ve İnönü Fay zonları, Balıkesir-Bursa, Çanakkale civarındaki Manyas, Sarıköy, Edincik fay zonları ile Saros-Gaziköy Fayı güzergâh boyunca karşılaşılacak olan önemli fay zonu geçişleridir (Bkz. Şekil III ). Kuzey Anadolu Fay Zonu (KAFZ): Sağ yanal atımlı transform bir fay olan Kuzey Anadolu Fayı (KAFZ) Karadeniz ve Anadolu Plakaları arasındaki sınırda yer alır. Bu zonda magnitüdü M 5,5 olan depremlerin sayısı 1900 yılından günümüze kadar 60 olup, bunların en şiddetlisi M=7,9 magnitüdlü 1939-Erzincan depremindir. KAFZ Anadolu nun kuzeyinde doğu-batı doğrultulu olarak uzanmakta ve toplam boyu 1000 km yi bulmaktadır yılı içerisinde üç ay ara ile oluşan İzmit Körfezi ve Düzce depremleri bu fay sisteminin batı parçası üzerinde oluşmuş ve ülkemizde bu güne kadar görülmemiş oranda hasara yol açmışlardır. TANAP DGBH güzergâh belirleme çalışmalarında mümkün olduğu kadar heyelan, taşkın, çığ, kaya düşmesi gibi afet riski yüksek alanlardan kaçınılmış olup TANAP inşaat teknolojisi ve projelendirmesi deprem riskleri ve diri fay zonu geçişleri göz önünde bulundurularak belirlenecektir. Söz konusu alanlara ait detaylı bilgi ve değerlendirmeler hazırlanacak olan ÇED raporunda sunulacaktır. Proje kapsamındaki tüm inşaat çalışmaları; Mülga Bayındırlık İskan Bakanlığı nın tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkında Yönetmelik ve bu Yönetmelikte değişiklik yapılmasına dair tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Yönetmelik hükümlerine uygun olarak yapılacaktır. 94

111 Şekil III TANAP DGBH Güzergâhı Diri Fay Haritası Kaynak: MTA,

112 III.1.4. İklimsel Özellikler ve Meteorolojik Durum Herhangi bir bölge üzerinde arazinin değerlendirilmesi, uygulamalı veya temel bir perspektif içerisinde araştırılmak istendiğinde çevre, dolayısı ile bunun başlıca faktörlerinden biri olan iklim başta gelmektedir. İklim, dolaylı ve dolaysız etkileri ile canlıların bir yerde yerleşme ve yaşama imkânlarını sağlayan önemli bir faktördür. Bu nedenle, bir yerin çevresel özellikleri incelenirken, gerek bölgesel gerekse yerel ölçekteki iklim özellikleri önem taşımaktadır. Bu bölümde, proje güzergâhının mevcut iklim özellikleri incelenmiştir. Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı projesi Gürcistan-Türkiye sınırından başlayarak 21 il içerisinden geçecek olup, bunlar sırasıyla Ardahan, Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Giresun, Sivas, Yozgat, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara, Eskişehir, Bilecik, Kütahya, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Edirne, Tekirdağ ve Kırklareli İlleridir. Güzergâhın geçtiği illere ait genel meteorolojik ve iklimsel özellikler ile Meteoroloji Genel Müdürlüğünün Resmi İstatistiklerinden alınan uzun yıllar içerisinde gerçekleşen meteorolojik veriler aşağıda Tablo III.1.4.1, Tablo III.1.4.2, Tablo III.1.4.3, Tablo III.1.4.4, Tablo III.1.4.5, Tablo III.1.4.6, Tablo III.1.4.7, Tablo III.1.4.8, Tablo III.1.4.9, Tablo III , Tablo III , Tablo III , Tablo III , Tablo III , Tablo III , Tablo III , Tablo III , Tablo III , Tablo III , Tablo III ve Tablo III de verilmiştir. Ardahan Ardahan İl inin topoğrafik yapısının yüksek olması ve yüzey şekillerinin değişkenlik göstermesi nedeniyle il geneline karasal iklim hâkimdir. Kışlar uzun, sert ve kar yağışlıdır. Sıcaklık Yaz mevsiminde en yüksek 35,0 0 C olarak görülen sıcaklık kış mevsiminde en düşük -36,3 0 C olarak görülebilmektedir. Yıl içerisinde biri soğuk (kış) ve diğeri orta derece sıcak (yaz) olmak üzere iki dönem görülmektedir. Geçiş mevsimleri ise kısa ve belirsizdir. Yıllık sıcaklık farkları yüksektir ve donlu günler dönemi uzun (ortalama gün) sürmektedir. Ortalama sıcaklık kış ayları boyunca 0 C nin altındadır ve en sıcak ay olan Temmuz ayında C yi pek aşmamaktadır. Yağış Ardahan da yağışlar; kışın kar olarak diğer mevsimlerde ise yağmur olarak her mevsim görülmektedir. Yağışın en fazla görüldüğü aylar Nisan, Mayıs ve Haziran aylarıdır ve yıllık 548,4 mm yağış ortalaması görülmektedir. Rüzgar İlde ortalama rüzgâr hızı 2,2 m/s iken bölgeyi etkileyen hakim rüzgâr yönü 1. derece batı-güneybatı (WSW) dır. 96

113 Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Ardahan ( ) AYLAR Ortalama Sıcaklık ( C) -11,5-9,9-3,5 4,6 9,3 12,9 16,3 16,2 12,3 6,7-0,4-8,0 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) -5,4-3,6 2,3 10,7 15,8 19,9 23,9 24,4 20,8 14,3 6,0-2,2 Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) -17,2-16,0-9,1-1,2 2,9 5,8 8,7 8,5 4,3 0,0-5,7-13,2 Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) 2,5 3,4 5,0 5,0 7,1 8,4 8,6 8,3 7,3 5,4 4,1 2,5 Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 9,3 9,8 11,1 14,0 17,2 15,3 11,4 10,7 7,7 10,1 9,4 9,8 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 18,6 21,2 30,2 51,4 83,1 92,3 72,5 60,0 34,4 38,5 29,4 22,5 En Yüksek Sıcaklık ( C) 7,8 9,2 18,4 25,0 26,0 28,6 34,3 35,0 30,6 26,0 18,2 14,3 En Düşük Sıcaklık ( C) -39,8-38,7-33,2-21,0-8,5-4,5-2,2-2,8-5,8-15,0-25,4-36,3 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Kars Kars, Türkiye de soğukların en etkili ve uzun geçtiği yerlerdendir. Bunda temel etkenler, dağ sıralarıyla denizlerin ılımanlaştırıcı etkisinden ayrılması, yüksekliğin fazla olması, kış mevsiminde Büyük Asya Kara Kütlesi üzerinde yerleşen soğuk ve ağır hava kütlesi olan Sibirya yüksek basınç merkezinin buraya kadar sokulmasıdır. Kars ve çevresinde karasal iklim hâkimdir. Karasal iklimde yaz ile kış arasındaki sıcaklık farkı fazladır ve yağışlar genellikle ilkbahar ile kış mevsimlerinde gerçekleşmektedir. Yazları ise kuraklık egemendir. Doğal bitki örtüsü yüksek kesimlerde çayırlardan oluşurken alçak kesimlerde bozkırlardan oluşmaktadır. Yüksek kesimlerde kuru ormanlar da görülmektedir. Sıcaklık Kars ın yıllık sıcaklık ortalaması 4,4 ºC, yıllık maksimum sıcaklık ortalaması 11,2 ºC iken minimum sıcaklık ortalaması -2,1 ºC dir. Kars, Doğu Anadolu Bölgesi nin en soğuk bölümünde yer almaktadır. Kışlar uzun ve sert, yazlar ılımlı hatta serince geçer. Yağış Ortalama yıllık toplam yağış 579,4 mm dir. Yağışların çoğu kış ve ilkbahar mevsimlerinde görülür. Yaz yağışlarının yıllık toplam içindeki payı %9,5 dir. Rüzgâr Ortalama rüzgâr hızının 2,2 m/sn olduğu Kars ta egemen rüzgâr yönü kuzeydoğudan esen Poyraz dır. Bunu güneydoğudan esen Keşişleme ile kuzeyden esen Yıldız rüzgârları izlemektedir. Merkez ilçede en hızlı rüzgâr saniyede 22,0 m/sn hızla esen güneybatıdır. 97

114 Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Kars ( ) AYLAR Ortalama Sıcaklık ( C) -10,5-8,5-2,2 5,5 10,1 13,9 17,6 17,6 13,5 7,3 0,2-6,8 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) -4,6-2,6 3,3 11,6 16,5 21,1 25,7 26,3 22,2 15,0 6,4-1,4-15,9-14,3-7,5-0,1 3,8 6,8 10,0 9,9 5,4 0,6-5,0-11,7 3,0 3,6 5,0 5,6 7,2 9,2 10,3 10,1 8,3 6,2 4,3 3,0 Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 9,6 10,2 11,7 14,2 18,8 14,7 10,4 8,9 6,8 9,7 8,5 10,2 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 19,5 22,1 28,8 52,1 78,9 72,0 55,4 40,5 27,9 41,5 26,7 21,1 En Yüksek Sıcaklık ( C) 8,4 12,0 18,8 25,0 27,0 31,4 35,4 35,4 32,6 26,8 21,9 15,6 En Düşük Sıcaklık ( C) -36,6-33,1-30,2-18,4-6,0-2,8 1,2 1,6-4,2-15,8-29,4-30,4 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Erzurum Erzurum İli genelinde, topoğrafik yapı ve coğrafi konum nedeniyle şiddetli bir karasal iklim hâkimdir. Türkiye deki sıcaklık ortalaması en düşük illerden biri olan Erzurum da kışlar oldukça soğuk ve sert geçerken yazlar sıcak ve kurak geçmektedir. Sıcaklık Erzurum da ortalama Sıcaklık 5,6 C, en yüksek sıcaklık 36,5 C, en düşük sıcaklık - 37,2 C olarak saptanmıştır. Yağış Toplam yağış miktarı 404,4 mm ve günlük en çok yağış 59,6 mm iken en yüksek kar kalınlığı 110 cm dir. Rüzgâr Hâkim rüzgâr yönü SW olan ilde en yüksek rüzgâr hızı 108 km/saat olarak ölçülmüştür. 98

115 Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Erzurum ( ) AYLAR Ortalama Sıcaklık ( C) -9,9-8,2-2,2 5,5 10,4 14,9 19,3 19,3 14,4 7,8 0,1-6,6 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) -4,3-2,5 3,1 11,5 16,9 21,9 26,9 27,4 23,1 15,4 6,3-1,4-15,2-13,6-7,1-0,1 3,7 6,7 10,6 10,4 5,5 1,0-5,1-11,5 3,6 3,5 4,5 6,0 7,5 10,1 11,1 10,4 8,6 6,3 4,3 2,5 Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 11,5 11,4 12,9 14,8 16,9 10,8 6,7 5,6 4,9 10,4 9,7 11,2 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 19,5 22,9 31,5 56,2 68,1 45,3 26,3 17,0 21,0 46,5 31,9 21,3 En Yüksek Sıcaklık ( C) 7,7 9,6 21,4 26,5 27,2 31,0 35,6 36,5 33,3 27,0 17,8 14,0 En Düşük Sıcaklık ( C) -36,0-37,0-33,2-22,4-7,1-5,6-1,8-1,1-6,8-14,1-34,3-37,2 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Erzincan Erzincan İl inde genel olarak karasal iklim özellikleri görülmektedir. Doğu ve İç Anadolu iklimleri arasında geçiş iklimi özelliğine sahip olan ilin iklimi Doğu Anadolu Bölgesi basınç kuşaklarına, ilin yüzey şekilleri ve yükseltilerine bağlı olarak farklılık göstermektedir. Sıcaklık Yıllık sıcaklık ortalaması 11,6 0 C olan Erzincan da en soğuk ay olan Ocak ayı ortalaması -5,9 0 C, en sıcak ay olan Temmuz ayı ortalaması da 24,51 0 C, olarak görülmektedir. Yağış Erzincan yıllık 30,9 mm lik yağış ortalamasına sahiptir. En yağışlı mevsim olan ilkbaharda alınan yağışın % 40 ı görülmektedir. Yağışın 28 i sonbahar, % 11 i yaz mevsiminde ve %21 i kışın kaydedilmektedir. Rüzgâr Erzincan İli dönemi verileri değerlendirildiğinde hakim rüzgâr yönü ESE, yıllık ortalama rüzgar hızı 1,4 m/sn, en hızlı rüzgar 20,0 m/sn ile güney yönünde olduğu görülmüştür. 99

116 Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Erzincan ( ) AYLAR Ortalama Sıcaklık ( C) -2,9-1,0 4,6 10,9 15,5 20,0 24,1 23,8 18,9 12,1 5,0-0,3 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) 1,8 3,9 10,1 16,8 22,1 26,9 31,5 31,7 27,4 19,9 11,2 4,3-6,9-5,2-0,4 5,1 8,8 12,4 15,7 15,3 10,7 6,0 0,4-3,9 3,0 3,5 5,1 5,4 7,3 9,4 10,5 10,1 8,5 6,2 4,2 2,4 Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 9,1 9,2 11,4 14,3 14,6 9,2 3,5 2,7 4,3 9,0 8,9 10,0 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 24,4 29,1 41,9 53,7 52,7 29,6 11,0 6,6 14,6 45,4 39,8 27,6 En Yüksek Sıcaklık ( C) 14,0 17,2 25,2 30,0 32,5 35,0 40,6 40,2 36,6 30,8 22,5 19,0 En Düşük Sıcaklık ( C) -26,7-25,2-22,4-8,2-0,4 4,2 5,0 6,4 0,9-6,2-11,0-25,0 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Bayburt Bayburt İl inde karasal özellikleri ağır basan bir geçiş iklimi hüküm sürmektedir. Kuzeyinde uzanan Karadeniz sıra dağları nedeniyle Karadeniz iklim etkilerinin bölgeye sarkması engellenmektedir. Bundan dolayı da yazları sıcak ve kurak kışları ise soğuk ve kar yağışlı geçmektedir. Sıcaklık İlin ortalama sıcaklığı 2010 yılında 10,14 ºC ölçülmüştür. En soğuk ay -5,1 ºC ile Ocak ayı, en sıcak ay ise 30,3 ºC ile Ağustos ayı olarak tespit edilmiştir. Yağış Bayburt il genelinde ortalama yağış miktarı yılda metrekareye 350 mm düşmektedir.2010 yılında yıllık toplam yağış 507,5 mm dir. Rüzgâr İldeki hâkim rüzgâr yönü yaz mevsiminde SSE NNW (Keşişleme- Karayel) dir. Yaz aylarında Kıble yönünde esen Samyeli de görülmektedir ve bu rüzgâr estiği günlerde bitki örtüsünü kurutmaktadır. 100

117 Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Bayburt ( ) AYLAR Ortalama Sıcaklık ( C) -6,5-5,2 0,2 7,0 11,6 15,4 19,1 18,9 14,8 9,2 2,2-3,6 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) -1,4 0,1 5,5 12,8 17,9 22,3 26,9 27,3 23,3 16,4 8,1 1,3-11,0-9,8-4,4 1,7 5,4 8,1 11,1 10,8 7,2 3,4-2,3-7, Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 11,2 11,1 12,4 13,9 15,9 10,4 5,3 4,3 4,6 9,0 9,0 10,7 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 26,4 28,3 40,7 62,9 68,4 50,4 21,0 14,1 20,4 47,1 35,1 28,3 En Yüksek Sıcaklık ( C) 10,3 12,1 21,2 25,3 29,6 32,4 36,2 37,1 33,3 28,8 18,8 18,2 En Düşük Sıcaklık ( C) -31,3-27,6-28,3-12,0-4,4-1,6 0,2 2,4-2,1-10,6-20,0-29,0 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Gümüşhane Gümüşhane İl inin topografik yapısı yüksek Zigana Duvarları ile Karadeniz Bölgesi nin bunaltıcı havasına set çekmekte ve Kop engeliyle Doğu Anadolu nun şiddetli soğuklarının gelmesini engellemektedir. Bu özellikleriyle Gümüşhane İli dünya üzerinde ender bir iklime sahiptir. Gümüşhane Doğu Karadeniz Bölümü nün iç kısmında yer almaktadır ve karasal iklime sahiptir. Sıcaklık Gümüşhane de en sıcak ay Ağustos ayı olup bu ayda ortalama sıcaklık 30,3 0 C dir. En soğuk ay ise Ocak ayı olup 0,1 0 C sıcaklık ortalamasına sahiptir. Yağış İldeki ortalama yağış miktarı 409,2 mm dir. Rüzgâr Yıllık hâkim rüzgâr yönü batı yönle olmakla birlikte yıllık ortalama rüzgâr hızı 9,9 m/sn dir. 101

118 Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Gümüşhane ( ) AYLAR Ortalama Sıcaklık ( C) -1,9-0,6 3,7 9,4 13,5 17,1 20,2 20,1 16,6 11,4 4,8 0,3 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) 2,6 4,7 9,6 16,0 20,7 24,6 28,2 28,5 25,2 18,7 10,1 4,4 Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) -6,0-5,3-1,4 3,7 7,3 10,5 13,7 13,5 9,9 5,8 0,5-3,4 Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) 1,2 3,4 5,0 6,0 7,3 9,1 10,1 9,5 8,0 5,3 2,1 0,5 Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 11,3 11,3 12,9 14,4 15,9 10,8 4,3 3,7 5,6 9,6 10,3 11,8 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 33,7 32,9 41,4 62,3 67,4 46,0 11,9 13,5 21,5 47,0 44,3 39,2 En Yüksek Sıcaklık ( C) 14,8 18,0 24,0 29,0 32,0 36,2 41,0 40,0 37,0 32,0 22,1 19,2 En Düşük Sıcaklık ( C) -23,6-25,7-22,6-11,0-2,8 1,8 4,5 4,9-1,0-4,8-15,0-21,0 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Giresun Giresun un yer aldığı Doğu Karadeniz Bölgesi, ülkemizin en çok yağış alan bölgesidir. Bölgenin orta kesiminde, Giresun Dağları nın kuzey yamaçlarına yayılan ve bir bölümü ile de Kelkit Havzası na sarkan il alanında değişik iki ana iklim özellikleri görülmektedir. Giresun İl inin Karadeniz e bakan kısmı ılık ve yağışlı iklim özellikleri göstermekte olup Kelkit Havzası na giren bölümü karasal iklim özelliklerine sahiptir. Sıcaklık Giresun Dağları, kuzeybatı rüzgârlarının getirdiği yağmur bulutlarını tuttuğu için kuzey kesimi yağışlı ve ılıktır. Giresun il merkezinde yılları arasındaki rasat sonuçlarına göre yıllık ortalama sıcaklık 14,4 C dır. En yüksek sıcaklık 1998 yılı Nisan ayında 36,0 C ve en soğuk ay 1976 yılı Şubat ayı, ortalama sıcaklığı 4,9 C dir. Gündüzgece, yaz-kış ısı farkı fazla değildir. Güney kesimlerinde ise yıllık ortalama sıcaklık daha düşük, yaz-kış farkı daha büyüktür. Yağış Kuzeybatı rüzgârlarının getirdiği yağmur bulutlarını Giresun dağlarından ötürü ilin kuzey kesimi yağışlı ve ılıktır. Yıllık ortalama yağış miktarı 1264,6 mm olup günlük en çok yağış miktarı 128,3 mm ortalama ile Temmuz ayındadır. Rüzgâr Giresun merkezinin yıllık ortalama rüzgâr hızı 1,2 m/sn dir. En hızlı rüzgâr (SSW) yönünde saniyede 30,2 m. hızla esmiştir. Ortalama fırtınalı günler sayısı 4,0 tur.hâkim rüzgâr yönü güney-güneydoğu (SSE) dur. 102

119 Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Giresun ( ) AYLAR Ortalama Sıcaklık ( C) 7,3 7,1 8,3 11,5 15,5 20,2 23,0 23,3 20,2 16,4 12,3 9,3 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) 10,3 10,4 11,7 15,1 18,6 23,4 26,2 26,6 23,6 19,6 15,7 12,4 Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) 4,9 4,5 5,6 8,8 12,9 17,2 20,2 20,5 17,6 13,9 9,8 6,8 Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) 1,6 2,3 2,5 3,4 5,2 6,3 5,6 4,3 3,4 3,2 3,1 2,6 Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 14,9 14,0 15,8 15,9 14,4 12,2 10,9 10,9 13,1 14,9 14,0 14,7 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 116,3 90,1 87,9 81,5 67,0 82,5 79,1 90,9 124,5 170,8 154,0 121,1 En Yüksek Sıcaklık ( C) 24,0 29,5 31,0 36,0 35,4 33,4 35,3 35,2 32,8 34,0 30,2 27,4 En Düşük Sıcaklık ( C) -4,0-4,9-4,0-0,8 6,3 6,8 15,0 14,2 4,8 5,0 0,6-1,6 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Sivas Karasal iklimin hâkim olduğu Sivas ta yaz mevsimi çok sıcak ve kurak olup, kış mevsimleri soğuk ve kar yağışlıdır. Sıcaklık Sivas ta en yüksek sıcaklık ortalaması 28,7 0 C ile Ağustos ayında tespit edilmiştir. Aralık, Ocak ve Şubat aylarında (-) değerlere düşen sıcaklık, en düşük 7,1 0 C ortalama ile Ocak ayında tespit edilmiştir. Yağış Yağışın aylık dağılımına bakıldığında yağışın kış ve ilkbaharda yoğunlaştığı görülmektedir. Yıllık toplam yağış 441,1 kg/yıl olarak tespit edilmiştir. Rüzgâr Sivas İl inde hâkim rüzgâr yönü doğu-kuzeydoğu (ENE) dur. Yıllık ortalama rüzgâr hızı 1,3 m/sn olup en yüksek ortalamaya sahip ay 1,6 m/sn ile Nisan ayıdır. Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Sivas ( ) AYLAR Ortalama Sıcaklık ( C) -3,4-2,0 3,2 9,2 13,5 17,2 20,4 20,2 16,3 10,9 4,3-0,8 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) 0,8 2,6 8,5 15,3 19,9 24,1 28,1 28,5 24,7 18,4 10,2 3,4 Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) -7,3-6,1-1,6 3,6 7,2 10,2 12,5 12,2 8,7 4,7-0,4-4,4 Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) 2,3 3,3 4,6 6,1 8,2 10,4 12,6 11,4 9,4 6,3 4,6 2,2 Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 12,2 11,9 13,3 14,9 14,5 8,8 2,7 2,2 4,5 8,3 9,7 12,2 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 40,8 38,4 46,4 65,9 60,9 34,0 9,9 6,3 17,8 37,1 41,6 43,4 En Yüksek Sıcaklık ( C) 14,6 17,3 25,0 29,0 32,0 35,2 40,0 39,4 34,6 30,3 22,8 19,4 En Düşük Sıcaklık ( C) -34,6-29,6-27,6-8,7-2,0 1,0 4,8 4,0-0,6-8,0-21,0-27,0 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü 103

120 Yozgat Yarı kurak karasal iklim özelliklerinin görüldüğü Yozgat İl inde, yazlar sıcak ve kurak; kışlar soğuk ve yağışlı geçer. Yozgat ta yaz ve kış arası ile gece ve gündüz arası sıcaklık farkları etkili olan karasal iklimden dolayı oldukça fazladır. Sıcaklık Yozgat ta soğukların en çok etkili olduğu aylar Ocak ve Şubat aylarıyken, Temmuz ve Ağustos ayları en sıcak aylardır. Yıllık sıcaklık ortalaması 8,8 0 C olup ildeki sıcaklık Ocak ayından Temmuz ayına kadar düzenli olarak artmakta ve Ağustos ayından itibaren de azalmaya başlamaktadır. Yağış Yağış bakımından aylara göre düzensiz bir dağılım görülen Yozgat ta yıllık ortalaması 601,3 mm dir. Yağışın mevsimlere göre dağılışı, ilkbaharda 268,8; yazın 53,5; sonbaharda 170 ve kışın 109 mm dir. Rüzgâr Yozgat İl inde hâkim rüzgâr yönü yakın kuzeydoğu (NE) dur. İldeki ortalama rüzgâr hızı 2,03 m/s olup ölçülen en hızlı rüzgâr 19,1 m/s dir. Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Yozgat ( ) AYLAR Ortalama Sıcaklık ( C) -2,0-0,9 3,0 8,3 12,9 16,8 19,8 19,7 15,6 10,2 4,2 0,0 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) 2,2 3,6 8,3 13,9 18,6 22,7 26,2 26,4 22,8 16,8 9,7 4,1-5,5-4,6-1,4 3,4 7,2 10,5 13,1 13,1 9,6 5,4 0,3-3,3 3,0 4,0 5,2 6,2 8,2 10,1 11,1 10,5 9,1 6,4 4,4 3,0 Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 13,0 12,8 13,0 14,5 14,0 9,1 3,5 2,5 4,2 7,9 9,7 13,2 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 65,1 61,5 62,1 69,5 62,1 42,2 14,8 9,9 19,0 42,6 63,8 76,6 En Yüksek Sıcaklık ( C) 15,4 16,4 24,2 27,6 30,0 33,1 38,8 37,2 33,9 30,1 22,2 18,2 En Düşük Sıcaklık ( C) -20,8-24,4-20,6-12,6-3,0 1,7 4,5 3,9-1,2-6,8-14,1-20,2 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Kırşehir Tipik karasal iklimin hüküm sürdüğü Kırşehir de kışlar soğuk ve sert, yazlar sıcak ve kurak geçer. Karasal iklimin görülmesindeki temel neden Anadolu yu çeviren Toroslar ve Kuzey Anadolu sıradağlarının, Akdeniz in ve Karadeniz in ılıman iklimini iç kesimlere sokmamasıdır. 104

121 Sıcaklık Kırşehir de dağlık ve ovalık alanlar arasında yıllık ortalama sıcaklık farkı fazla değildir. İldeki ortalama sıcaklık 11,8 0 C olarak hesaplanmıştır. En yüksek sıcaklık 39,8 0 C ile Ağustos ayında ve en düşük sıcaklık -12,8 0 C ile Ocak ayında görülmüştür. Yağış Yıllık yağış ortalaması mm. arasında değişir. 62 yıllık verilere göre yıllık yağış miktarı 378,1 mm dir. İlin aylık ortalama rejim diyagramı incelendiğinde, yağışın en çok Aralık, Ocak, Nisan ve Mayıs aylarında düştüğü görülmektedir. En az yağış ise Temmuz ve Ağustos aylarında düşmektedir. Rüzgâr Kırşehir de ortalama rüzgâr hızı 2,8 m/s olup, hâkim rüzgâr yönü kuzeybatı, kuzey ve kuzeydoğudur. En hızlı rüzgâr 20 m/s ile Mart ayında kaydedilmiştir. Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Kırşehir ( ) AYLAR Ortalama Sıcaklık ( C) -0,3 1,1 5,4 10,6 15,2 19,6 23,2 22,9 18,4 12,5 6,0 1,6 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) 4,3 6,2 11,4 16,8 21,5 26,0 29,8 29,8 25,8 19,6 12,2 6,2-4,2-3,3 0,1 4,7 8,7 12,6 15,9 15,8 11,4 6,6 1,1-2,2 3,1 4,1 5,3 6,3 8,5 10,5 12,6 11,2 9,4 7,0 5,1 3,1 Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 11,5 10,5 10,6 11,9 11,9 7,0 2,4 1,6 3,2 7,1 8,8 12,1 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 41,1 32,5 34,1 48,4 43,1 35,2 7,6 5,8 12,4 32,1 40,1 46,0 En Yüksek Sıcaklık ( C) 17,6 19,2 27,3 30,9 31,9 35,6 40,2 39,8 36,2 32,8 23,6 19,0 En Düşük Sıcaklık ( C) -22,0-23,5-21,8-8,2-1,4 2,6 6,4 6,6 1,8-6,0-14,8-22,0 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Kırıkkale Kırıkkale İli ılıman iklim kuşağında yer alırken bulunduğu alanın denizden uzak oluşu, bitki örtüsünün bozkır oluşundan dolayı iklimi karasallaşmaktadır. Sıcaklık Uzun yıllar yapılan ölçümlere göre ortalama sıcaklık 12,5 ºC olarak tespit edilmiştir. Ortalama sıcaklık açısından en sıcak ay 24,3 0 C ortalama ile Temmuz, en soğuk ay ise 0,5 ºC ortalama ile Ocak olarak belirlenmiştir. Yağış Uzun yıllar tutulan kayıtlara göre ildeki ortalama toplam yağış miktarı 378,3 mm/m² dir. Gözlem süresince günlük en çok yağış tarihinde 100,6 kg/m² olarak kaydedilmiştir. 105

122 Rüzgâr Kırıkkale Meteoroloji İstasyonunda kayıt edilen ortalama rüzgâr hızı en fazla 3,1 m/sn ile Ağustos ayında görülmektedir. Yıllık ortalama rüzgâr hızı ise 2,2m/sn dir. En hızlı esen rüzgâr ise güney-güneybatıdan (SSW) 24,9 m/sn Mart ayında görülmüştür. Kırıkkale nin hâkim rüzgâr yönü doğu-kuzeydoğudan (ENE) esmiştir. Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Kırıkkale ( ) AYLAR Ortalama Sıcaklık ( C) 0,4 2,3 6,9 12,2 16,9 21,2 24,6 24,2 19,6 13,6 6,7 2,2 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) 4,1 6,9 12,6 18,0 23,0 27,5 30,9 30,8 26,8 20,5 12,3 5,8-3,0-1,8 1,4 6,2 10,1 13,8 16,8 16,5 12,2 7,5 2,1-1,0 2,5 4,1 5,4 6,5 8,5 10,3 11,4 11,1 9,1 6,3 4,2 2,2 Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 11,0 10,4 10,0 12,4 11,4 8,2 3,4 2,5 3,6 6,9 8,5 10,1 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 39,5 29,1 33,0 48,2 49,9 37,6 11,9 8,4 12,6 30,5 32,2 42,7 En Yüksek Sıcaklık ( C) 17,0 20,8 30,4 32,0 34,4 37,6 41,6 40,3 36,9 33,0 24,8 19,0 En Düşük Sıcaklık ( C) -22,4-21,6-19,8-5,8 0,4 5,4 7,4 8,0 2,7-5,0-9,7-18,0 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Ankara Yazları sıcak ve kurak, kışları soğuk ve yağışlı olan Ankara nın büyük bir bölümünde karasal iklim hâkimdir. İlin orta ve güneyinde etkin olan karasallıktan ötürü bozkırlar görülürken, Karadeniz ikliminin etkisindeki ilin kuzeyinde ormanlar görülür. Güney ve güneydoğuya gidildikçe günlük ve yıllık sıcaklık farkları artarken yağış miktarı da azalır. Sıcaklık Kış ayları görece daha soğuk ve yaz ayları görece daha sıcak olan ilde ortalama sıcaklık 11,8 C olarak tespit edilmiştir. Temmuz-Ağustos ayları en sıcak, Ocak-Şubat ve Aralık ayları en soğuk aylar olarak geçirilmektedir. Yağış Ankara da en çok yağış Mayıs ayında gerçekleşmekteyken bunu Aralık ve Ocak ayları izlemektedir. Ortalama yıllık yağış toplamı 395,2 mm olarak hesaplanmıştır. Rüzgar Ankara İl inde hâkim rüzgâr yönü yapılan uzun süreli ölçümler neticesinde kuzeydoğu (NE), doğu-kuzeydoğu (ENE) yönleri olarak ölçülmüştür. Kuvvetli rüzgârların görüldüğü aylar Mart ve Nisan aylarıdır. Uzun yıllar ortalama rüzgâr hızı 1,92 m/sn olarak saptanmıştır. 106

123 Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Ankara ( ) AYLAR Ortalama Sıcaklık ( C) 0,3 2,1 6,2 11,3 16,1 20,2 23,6 23,3 18,7 13,0 6,7 2,3 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) 4,3 6,7 11,9 17,1 22,2 26,6 30,3 30,2 26,0 19,7 12,4 6,2 Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) -3,0-2,0 1,1 5,7 9,7 13,1 16,1 16,1 12,0 7,4 2,2-1,0 Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) 2,4 3,5 5,3 6,3 8,4 10,3 11,3 10,5 9,2 6,4 4,2 2,2 Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 11,1 10,4 10,6 12,3 12,5 8,9 3,9 3,0 3,8 7,5 8,8 11,0 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 39,2 33,4 36,7 50,0 50,3 35,3 15,5 12,0 17,5 33,2 35,4 42,5 En Yüksek Sıcaklık ( C) 16,6 19,9 26,4 30,6 33,0 37,0 40,8 40,4 36,0 32,2 24,4 19,8 En Düşük Sıcaklık ( C) -21,2-21,5-19,2-6,7-1,6 5,0 6,8 7,2 2,5-3,4-8,8-17,2 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Eskişehir Eskişehir coğrafi şartlar, yükselti, yeryüzü şekilleri ve denize olan uzaklık gibi nedenlerden dolayı karasal iklim özelliğine sahiptir. Diğer bir yandan da Ege ve Marmara Bölgeleri ne yakın olması nedeniyle bu bölgelerin iklim özelliklerinden etkilenmektedir. Sıcaklık Eskişehir de en soğuk geçirilen ay Ocak ayı iken en sıcak ay Temmuz ayıdır. Yıllık sıcaklık ortalaması 11,48 0 C olarak hesaplanmıştır. Yağış İldeki yıllık ortalama yağış miktarı 378,9 kg/m 3 olup yağışlar, kışın kar ve yağmur halinde görülür. Aralık ayından itibaren yağışlar daha çok kar şeklindedir. Rüzgâr Eskişehir İl indeki hâkim rüzgâr yönü batı yönünde tespit edilmiştir. Yıllık ortalama rüzgâr hızı 2,96 m/sn olarak hesaplanmıştır. 107

124 Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Eskişehir ( ) AYLAR Ortalama Sıcaklık ( C) -0,2 1,4 5,2 10,2 15,0 19,1 21,7 21,4 17,1 11,8 5,8 1,6 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) 3,8 6,5 11,6 16,8 21,7 25,9 29,0 29,0 25,2 19,3 12,0 5,6 Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) -3,7-3,0-0,5 3,8 7,7 11,2 13,9 13,6 9,4 5,3 0,6-1,9 Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) 2,5 3,8 5,1 6,1 8,4 10,3 11,4 10,7 8,9 5,9 4,1 2,2 Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 12,7 11,4 11,5 11,6 10,5 7,4 3,7 3,3 4,4 8,3 9,7 13,0 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 38,1 29,3 32,8 43,5 44,7 28,0 15,0 9,6 14,6 32,2 33,4 43,6 En Yüksek Sıcaklık ( C) 20,2 21,5 28,1 31,2 33,9 36,8 40,6 39,0 36,4 33,0 25,4 21,4 En Düşük Sıcaklık ( C) -27,8-22,4-16,5-10,4-2,2 0,5 5,0 5,4-2,0-6,8-12,2-19,2 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Bilecik Bilecik İli Marmara ve İç Anadolu Bölgeleri nin geçiş kısmında bulunduğu için 3 farklı iklim tipinin özelliklerini de göstermektedir. Bilecik, Marmara Bölgesi nde bulunduğu için yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve az yağışlıdır. Sıcaklık Yıllık ortalama sıcaklık değeri 12,7 0 C olarak hesaplanmış olup en yüksek ve en düşük sıcaklık değerleri uzun yıllar ölçülen değerlere göre 37,4 ve -12,5 0 C dir. Yağış Bilecik, yağış rejimi açısından Akdeniz İklimi etkisi altında olup il merkezinde yıllık yağış ortalaması 430,5 mm olarak hesaplanmıştır. Rüzgâr Batı ve kuzeybatı rüzgârlarının etkin olduğu Bilecik te otalama rüzgâr hızı 3,4 m/sn dir. Yıl içinde rüzgârlar 122 gün kuvvetli rüzgâr ve 22 gün de fırtına şeklinde esmektedir. En şiddetli rüzgâr hızı 29,8 m/sn ile S (güney) yönünde ölçülmüştür. Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Bilecik ( ) AYLAR Ortalama Sıcaklık ( C) 2,5 3,6 6,8 11,6 16,1 20,0 22,3 22,0 18,4 13,8 8,5 4,4 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) 6,0 7,7 11,7 16,9 21,9 25,9 28,5 28,5 24,8 19,3 13,0 7,7 Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) -0,3 0,3 2,6 6,8 10,7 14,2 16,3 16,4 13,1 9,5 5,1 1,6 Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) 3,2 3,5 4,5 6,0 8,1 9,5 10,3 10,0 8,2 5,5 4,2 3,0 Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 13,4 12,9 12,8 11,5 10,3 7,6 4,3 3,7 5,0 9,0 10,5 13,3 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 47,7 40,2 43,5 44,3 44,7 38,5 18,5 11,6 22,9 46,8 41,1 54,4 En Yüksek Sıcaklık ( C) 20,4 22,4 29,0 32,7 35,8 37,6 41,0 40,2 38,4 34,3 26,0 25,0 En Düşük Sıcaklık ( C) -14,0-14,3-10,1-6,0 1,0 6,6 8,0 8,2 3,2-0,8-6,4-10,0 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü 108

125 Kütahya Kütahya, Ege, Marmara ve İç Anadolu iklimleri arasında geçiş iklimi özellikleri gösterir. Sıcaklık şartları bakımından İç Anadolu nun karasal iklimine benzese de step ikliminin dışında kalır. Sıcaklık Kütahya da yıllık sıcaklık ortalaması 10,6 0 C olup yüksekliği 1000 m nin altındaki ovalar, ilin en ılıman yerleridir. Yağış Kütahya daki yıllık ortalama yağış miktarı 568 mm olarak hesaplanmıştır. İl genelinde yağış 400 ile 1100 mm arasında değişiklik gösterir. Bu farklılığın nedeni yükseklik farklarıdır. Rüzgâr Kütahya da hâkim rüzgâr yönü kuzey yönlü olmakla birlikte Yıldız adı verilen bu rüzgâr her yıl ortalama kez görülür. Bunu karayel ve lodos izler. Ölçülen en yüksek rüzgâr hızı 22,7 m/sn olmuştur. Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Kütahya ( ) AYLAR Ortalama Sıcaklık ( C) 0,5 1,8 5,3 10,0 14,6 18,5 21,0 20,6 16,6 11,7 6,3 2,1 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) Ortalama Yağışlı Gün Sayısı Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 4,7 6,7 11,3 16,3 21,4 25,4 28,5 28,6 24,9 18,9 12,3 6,2-3,2-2,4 0,1 4,2 7,9 11,2 13,6 13,4 9,5 5,9 1,5-1,2 2,0 3,1 4,3 5,5 7,2 9,2 10,0 9,2 7,3 4,5 3,3 2,6 14,1 12,9 13,3 13,2 12,0 7,4 4,0 3,5 4,6 9,0 10,5 14,3 63,8 55,6 52,8 56,0 51,1 32,7 18,2 16,5 23,2 45,0 54,6 77,2 En Yüksek Sıcaklık ( C) 17,2 20,6 27,0 30,2 32,5 36,2 39,9 39,2 36,1 31,0 25,4 21,7 En Düşük Sıcaklık ( C) -20,1-21,5-15,7-7,8-2,8 3,1 4,0 4,6 0,4-5,6-11,0-17,6 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Bursa Kışların çok soğuk geçmediği ve yaz döneminde kuraklığın görüldüğü Bursa İl inde Akdeniz iklimi ile Karadeniz iklimi arasında bir geçiş iklimi hâkimdir. Marmara Denizi nin etkisiyle il ılımanlık kazanmıştır. 109

126 Sıcaklık Bursa da en soğuk ay Aralık iken en sıcak ay Temmuz dur. Bu aylarda tespit edilen ortalama sıcaklık değerleri sırasıyla 1,7 0 C ve 30,7 0 C dir. Yağış Bursa da en çok yağış kış ve ilkbaharda görülmektedir. Yağış genellikle batıdan doğuya doğru azalmakta ve nemli hava gittikçe daha az nemli olarak doğuya doğru devam etmektedir. Bursa İli 2010 yılına ait yıllık toplam yağış miktarı 758,5 mm dir. Rüzgâr Bursa daki en kuvvetli rüzgâr yönü batı olarak ölçülmüştür. Bunu güneybatı ve güney yönlü rüzgârlar izlemektedir. En kuvvetli rüzgâr yönü olan batı rüzgârlarının ortalama hızı 19,2 m/sn olarak hesaplanmıştır. Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Bursa ( ) AYLAR Ortalama Sıcaklık ( C) 5,4 6,2 8,5 13,0 17,7 22,3 24,6 24,2 20,1 15,3 10,3 7,1 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) 9,6 10,8 13,9 18,8 23,7 28,4 30,8 30,7 27,0 21,5 15,9 11,3 Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) 1,6 2,0 3,6 7,3 11,2 15,1 17,4 17,3 13,7 10,0 5,6 3,2 Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) 3,1 3,3 4,1 5,4 8,1 10,1 10,5 9,6 7,5 5,3 4,0 2,6 Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 13,9 12,9 12,5 11,8 8,3 6,0 3,3 3,2 5,5 9,7 11,2 13,9 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 79,4 71,0 66,8 65,9 44,2 34,1 17,4 16,9 40,9 76,2 81,3 101,4 En Yüksek Sıcaklık ( C) 25,2 26,9 30,6 35,5 35,9 41,3 43,8 41,9 38,9 37,3 28,5 27,3 En Düşük Sıcaklık ( C) -11,8-16,4-10,5-3,1 1,6 5,2 9,0 8,6 5,0-1,0-4,4-8,4 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Balıkesir Balıkesir İl inin ege kıyılarında yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve genellikle yağışlı geçmektedir. Bu yönüyle Akdeniz iklim özelliklerini yansıtır. Marmara kıyılarında ise Karadeniz ikliminin etkisi görülmekte ve yazlar daha serin geçmektedir. Kıyılardan iç kesimlere ilerledikçe de karasal iklimin etkileri görülmektedir. Sıcaklık İldeki yıllık sıcaklık ortalaması 13,8 ºC dir. Sıcaklık ortalamaları en sıcak ve en soğuk aylar sırasıyla Ağustos (26,4 ºC) ve Ocak (2,5 ºC) aylarıdır. 110

127 Yağış Balıkesir deki yıllık yağış toplamı 503,8 mm/m² olup yıllık ortalama yağış miktarı 41,99 mm/m² dir. Rüzgâr Balıkesir deki hâkim rüzgâr yönü kuzey yönlü rüzgârlardır. Ortalama rüzgâr hızının en fazla olduğu aylar 3,7 m/sn ile Ocak; 2,9 m/sn ile Haziran ve 5,0 m/sn ile Temmuz dur. Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Balıkesir ( ) AYLAR Ortalama Sıcaklık ( C) 4,8 5,8 8,3 13,1 17,8 22,7 24,9 24,5 20,7 15,6 10,0 6,4 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) 9,0 10,4 13,9 19,3 24,5 29,3 31,2 30,9 27,6 21,8 15,3 10,3 Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) 1,1 1,7 3,4 7,0 10,9 15,0 17,8 18,0 14,1 10,2 5,4 2,8 Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) 3,0 3,4 4,7 6,1 8,7 10,8 11,9 10,5 8,3 5,8 3,7 2,3 Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 12,7 11,5 10,6 9,3 7,0 4,2 1,6 1,4 3,7 7,3 9,4 12,9 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 67,3 64,9 65,8 50,4 41,3 19,3 9,5 16,6 38,1 46,4 80,9 95,8 En Yüksek Sıcaklık ( C) 23,5 24,8 29,8 32,5 37,4 42,5 43,2 43,2 40,3 36,4 29,0 26,1 En Düşük Sıcaklık ( C) -12,4-18,8-8,0-4,0 1,1 5,0 9,2 9,6 4,0-2,0-6,8-10,1 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Çanakkale Çanakkale, Akdeniz ile Karadeniz iklimi arasında bir geçiş iklimi özelliği gösterir. İklimin genel karakteri; sonbahar ve ilkbaharda yağışlı, kışlar soğuk, yazlar sıcak ve hava bütün yıl hareketli olmasıdır. Sıcaklık Uzun yıllara ait verilere göre ılık hava sıcaklığı ortalaması 14,8 0 C dir. En yüksek sıcaklık 38,8 0 C ile Ağustos, en düşük sıcaklık -11,5 0 C ile Şubat ayında gerçekleşmiştir. Yağış 40 yıllık verilere göre yıllık yağış ortalaması 629,1 mm olmakla beraber yıllık ortalama en fazla yağış 116 mm ile Aralık ayında, en az yağış 7,4 mm ile Ağustos ayındadır. Rüzgâr Çanakkale deki hâkim rüzgâr yönü kuzeydoğu yönlü rüzgârlardır. En hızlı rüzgârın güneydoğu yönünde 35,4 m/sn olduğu tespit edilmiştir. 111

128 Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Çanakkale ( ) AYLAR Ortalama Sıcaklık ( C) 6,3 6,5 8,4 12,6 17,5 22,4 25,1 24,9 20,9 15,9 11,4 8,2 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) Ortalama Yağışlı Gün Sayısı Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 9,6 10,0 12,4 17,0 22,5 27,8 30,6 30,3 26,2 20,5 15,4 11,4 3,3 3,5 5,0 8,6 12,9 17,0 19,7 19,8 16,1 12,1 8,0 5,1 3,3 4,3 5,3 7,2 9,3 11,1 11,5 11,2 9,0 6,3 4,2 3,1 11,2 10,5 9,5 8,7 5,7 3,9 2,1 1,5 3,3 6,5 9,0 12,0 80,1 68,6 67,2 46,8 32,9 21,4 12,8 5,2 19,4 54,9 86,9 98,4 En Yüksek Sıcaklık ( C) 20,0 21,2 24,2 26,8 32,4 36,8 39,0 38,6 35,4 31,7 25,2 22,5 En Düşük Sıcaklık ( C) -8,8-11,2-8,4-1,3 3,4 8,4 11,6 11,6 6,8 0,4-4,0-7,2 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Edirne Edirne, Marmara Bölgesi nin Trakya kesiminde yer alıp, karasal iklim özelliklerine sahiptir. Yazları sıcak ve kurak, kışları soğuk ve sert geçmektedir. İlin güneyinde ve Saroz Körfezi nde yer alan Enez İlçesi ve sahil şeridinde Akdeniz iklimi hüküm sürmekteyken yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlı geçer. Sıcaklık Yıllık ortalama sıcaklık 14,5 C iken, 2008 yılı ölçümlerine göre Ağustos ayında yılın en yüksek sıcaklık değeri ölçülmüş olup, 34,2 C olarak tespit edilmiştir. Ocak ayında en düşük değer -1,0 C olarak tespit edilmiştir. Yağış 2008 yılında Edirne İlindeki yağış turu genelde yağmur ve kar şeklindedir. Yıllık toplam yağış miktarı 385,2 mm dir. Yağışın en fazla olduğu ay 71,6 mm ile Eylül ayı, en az olduğu ay ise 2,8 mm ile Şubat ayıdır. Rüzgâr 2008 yılı ölçümlerine göre hâkim rüzgâr N Kuzey yönünde olup, ortalama rüzgar hızı 2,0 m/sn dir. 112

129 Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Edirne ( ) AYLAR Ortalama Sıcaklık ( C) 2,8 4,4 7,7 12,9 18,1 22,5 24,7 24,2 19,8 14,0 8,6 4,4 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) 6,7 9,3 13,4 19,2 24,7 29,3 31,7 31,5 27,2 20,3 13,6 8,2 Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) -0,5 0,3 2,9 7,1 11,4 15,4 17,3 17,1 13,4 9,0 4,6 1,1 Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) 2,3 3,5 4,4 6,3 8,3 9,5 10,4 10,0 7,5 5,1 3,2 2,1 Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 11,9 8,8 9,5 10,5 9,9 8,1 5,9 4,5 4,8 7,7 10,3 12,9 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 53,5 50,3 51,9 47,4 53,1 40,5 33,8 25,1 38,9 56,8 67,4 64,1 En Yüksek Sıcaklık ( C) 20,5 23,2 28,0 29,8 35,3 42,6 44,1 40,7 37,8 35,8 28,0 22,8 En Düşük Sıcaklık ( C) -19,0-19,0-12,0-4,1 0,7 6,0 9,3 9,4 1,3-3,7-6,6-13,4 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Tekirdağ Akdeniz iklim özelliklerinin görüldüğü Tekirdağ da yazlar sıcak, kışlar ılık geçmektedir. Ergene Havzası nın bulunduğu bölümde karasal iklim koşulları hâkimdir. Sıcaklık Tekirdağ da sıcaklıklar Şubat ayından Temmuz ayına kadar düzenli olarak artmakta ve Ağustos ayından Aralık ayına kadar azalmaktadır. Temmuz ve Ağustos ayları en sıcak aylarken Aralık, Ocak ve Şubat ayları en soğuk aylardır. Temmuz ve Ağustos 27,8ºC ye varan maksimum sıcaklık ortalamalarıyla en sıcak aylardır. Yağış Uzun yıllara dayanan verilere göre yıllık yağış ortalaması 567,7 mm dir. Günlük olarak en çok yağış alan ay Ekim ayı iken, en az yağış alan ay Ağustos ayıdır. Rüzgâr Tekirdağ İlinde ortalama rüzgâr hızı 2,7 m/s dir. En düşük rüzgâr hızı Mayıs ve Haziran aylarında görülür ve ortalama rüzgâr hızı 2,2m/s, en yüksek rüzgâr hızı Aralık, Ocak ve Şubatta görülür. Bu aylarda meydana gelen rüzgârın ortalama hızı 3,1 m/s dir. Tekirdağ da 2010 yılı itibariye ölçülen en yüksek rüzgâr hızı 31,3 m/s dir. Hâkim rüzgâr yönü batı-kuzeybatı, kuzey-kuzeydoğu, kuzey-kuzeybatı olmak üzere kuzeyli rüzgâr yönleridir. 113

130 Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Tekirdağ ( ) AYLAR Ortalama Sıcaklık ( C) 4,9 5,1 7,4 11,9 16,7 21,4 23,8 23,6 19,9 15,3 10,5 7,0 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) 8,3 8,8 11,1 15,7 20,5 25,3 27,9 28,0 24,3 19,5 14,4 10,3 Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) 2,2 2,2 4,2 8,1 12,4 16,5 18,9 19,2 15,8 11,9 7,4 4,1 Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) 2,5 3,3 4,2 5,6 7,4 9,1 9,5 9,0 7,2 5,1 3,2 2,3 Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 11,2 10,4 10,2 10,0 8,1 7,1 3,8 3,1 4,9 7,7 9,3 11,2 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 60,3 54,5 55,2 41,9 38,4 37,1 24,3 14,6 37,8 65,2 73,7 73,8 En Yüksek Sıcaklık ( C) 23,9 24,7 28,1 30,0 32,0 40,2 38,4 37,5 34,5 35,1 26,0 23,5 En Düşük Sıcaklık ( C) -11,7-11,5-10,4-1,2 3,5 8,6 10,9 12,0 3,7-1,8-5,3-9,3 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Kırklareli Kırklareli nin Yıldız Dağları nın kuzeye bakan kesimlerinde Karadeniz iklimi görülmekte olup yazlar serin, kışlar soğuk geçmektedir. Bu kesimde yaz ve kış mevsimleri arası sıcaklık farkları azdır. İç kesimlerde ise karasal iklim hâkimdir ve yaz ve kış mevsimleri arası sıcaklık farkları fazladır. İç kesimler, her mevsim yağış almakla birlikte, yıllık yağış miktarı kıyı kesimlere göre oldukça azdır. Sıcaklık İç kesimlerde sıcaklık yıllık ortalaması 13,1 C dir. Kırklareli nde kaydedilen en yüksek sıcaklık 42,5 C ile tarihinde ve kaydedilen en düşük sıcaklık -15,8 C ile tarihindedir. Yağış Kırklareli nin Yıldız Dağları nın kuzeye bakan kesimlerinde m 2 ye düşen yıllık ortalama yağış mm arasıdır. İç kesimlere düşen yağış ortalaması 772,8 mm. olarak hesaplanmıştır. Rüzgâr Kırklareli nde ortalama rüzgâr hızı 1,8 m/sn ve kaydedilen en hızlı rüzgâr 118,8 km/sa ile tarihindedir. 114

131 Tablo III Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Kırklareli ( ) AYLAR Ortalama Sıcaklık ( C) 3,1 4,0 6,9 12,0 17,2 21,6 23,9 23,2 19,1 13,8 8,7 4,9 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) 6,7 8,2 11,8 17,5 23,1 27,8 30,5 30,2 25,9 19,4 13,0 8,3 Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) 0,2 0,6 2,9 7,1 11,5 15,4 17,7 17,4 13,8 9,7 5,3 2,1 Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) 2,5 3,5 5,1 6,4 8,5 9,2 10,2 10,2 8,0 5,1 3,5 2,2 Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 10,5 8,9 9,5 10,5 9,8 8,5 4,9 3,9 4,8 7,6 9,0 11,1 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 51,6 45,1 46,3 42,9 48,7 48,3 28,9 22,0 33,1 53,5 69,0 62,8 En Yüksek Sıcaklık ( C) 18,3 21,0 25,7 29,4 34,6 39,8 42,5 40,4 37,0 37,4 25,6 21,6 En Düşük Sıcaklık ( C) -15,8-15,0-11,8-3,0 1,4 5,8 8,8 10,2 3,0-3,4-7,2-11,1 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü III.1.5. Arazi Kullanım Durumu ve Toprak Özellikleri Arazi varlığı ve toprak yapısı, inşaat döneminde ve sonrasında erozyon durumu ve peyzaj onarım sürecinde bitkilendirme açısından büyük bir önem arz etmektedir. Toprak yapısı, alanda dikim yapılacak bitki türlerinin en önemli belirleyicilerinden ve dikim başarısı için en etkin faktörlerden biridir. Ayrıca, inşaat sonrasında yerel halkın tarım aktivitelerini devam ettirebilmesi ve projeden olumsuz yönde etkilenmemesi için, proje güzergâhının geçeceği koridorda yer alan tarım arazilerinin belirlenerek, özellikle bu alanlarda iyi bir üst toprak yönetimi gerçekleştirilmelidir. Proje güzergâhının sahip olduğu arazi ve toprak varlığına ait özellikleri belirlenerek, eğim derecelerine göre sınıflandırma yapılması; hem inşaat döneminde gerçekleştirilecek faaliyetler, hem de inşaat sonrası dönemde yapılacak olan eski haline getirme çalışmaları sırasında alınması gereken önemlerin, metotların ve ilave tedbirlerin belirlenmesi açısından büyük önem taşımaktadır. Proje güzergâhı arazi varlığının tespit edilmesi ve geçilecek olan verimi yüksek ve tarımcılık açısından önemli olan I. ve II sınıf sulu tarım alanlarının belirlenmesi amacıyla öncelikle 2 km lik ÇED İnceleme Alanı içerisinde yer alan 500 m Çalışma Koridorunda inceleme ve sorgulamalar gerçekleştirilmiştir. Proje alanının arazi varlığı ve toprak yapısını belirlemek amacıyla gerçekleştirilen bu çalışmalarda proje güzergâhı; - Arazi Kullanım Kabiliyet Sınıflanması (AKK), - Büyük Toprak Grupları (BTG), - Şimdiki Arazi Kullanımı (SAK) ve - Erozyon Derecesi (ERZ) olmak üzere dört ana başlık altında incelenmiştir. 115

132 Bu başlıklara ait sınıflandırma dereceleri ve değerleri de aşağıda detaylı olarak sunulmuştur. Arazi Kullanım Kabiliyet Sınıflanmasına (AKK) göre proje güzergâhı içerisinde kalan alanlar; - I. Sınıf Araziler - II. Sınıf Araziler - III. Sınıf Araziler - IV. Sınıf Araziler - V. Sınıf Araziler - VI. Sınıf Araziler - VII. Sınıf Araziler ve - VIII. Sınıf Araziler olmak üzere 8 grupta Büyük Toprak Gruplarına (BTG) göre proje güzergâhı içerisinde kalan alanlar; - Alüvyal Topraklar (A) - Kahverengi Topraklar (B) - Kestanerengi Topraklar (CE) - Kırmızı Kahverengi Akdeniz Toprakları (E) - Kırmızımsı Kahverengi Topraklar (F) - Hidromorfik Topraklar (H) - Kolüvyal Topraklar (K) - Kahverengi Orman Toprakları (M) - Kireçsiz Kahverengi Orman Topraklar (N) - Rendzinalar (R) - Alüvyal Sahil Topraklar (S) - Kireçsiz Kahverengi Topraklar (U) - Vertisoller (V) - Bazaltik Topraklar (X) ve - Yüksek Dağ Çayır Topraklar (Y) olmak üzere 15 grupta, Şimdiki Arazi Kullanımına (SAK) göre proje güzergahı içerisinde kalan alanlar ise; - Azmak Deresi (AZ) - Bahçe (kuru) (B) - Bahçe Kuru Tarım (Nadassız) (BK) - Bahçe (sulu) (Bs) 116

133 - Çayır (Ç) - Çıplak Kaya ve Molozlar (CK) - Fundalık (F) - Fundalık Mera (FM) - Irmak ve Nehirler (IR) - Irmak Taşkın Yatakları (IY) - Kuru Tarım (nadaslı) (K) - Kuru Tarım Çayır (nadaslı) (KÇ) - Kuru Tarım Mera (nadaslı) (KM) - Kuru Tarım Bağ (nadaslı) (KV) - Mera (M) - Mera Kuru Tarım (nadaslı) (MK) - Kuru Tarım (nadassız) (N) - Orman (O) - Sulu Tarım (S) - Sulu Tarım (yetersiz) (Sy) - Bağ (kuru) (V) ve - Yerleşim Yeri (YR) olmak üzere 22 grupta ve Erozyon Derecesine (ERZ) göre proje güzergâhı içerisinde kalan alanlar; - 1. Derece (Hiç veya Çok Az), - 2. Derece (Orta) - 3. Derece (Şiddetli) ve - 4. Derece (Çok Şiddetli) olmak üzere 4 grupta incelenmiştir. Yapılan sınıflandırma ve derecelendirmede; Arazi Kullanım Kabiliyet Sınıflanmasına (AKK) göre; I., II., III. ve IV. sınıfa giren topraklar Toprak İşlemeli Tarıma Elverişli Araziler, V., VI ve VII. sınıfa giren topraklar, Toprak İşlemeli Tarıma Elverişsiz Araziler ve VIII. Sınıfa giren toprak grupları ise Tarıma Elverişsiz araziler olarak değerlendirilmiştir. Büyük Toprak Gruplarına (BTG) göre yapılan sınıflamaya giren toprak gruplarının özellikleri aşağıda detaylı olarak verilmiştir. Buna göre; 117

134 Alüvyal Topraklar (A) Bu topraklar, akarsular tarafından taşınıp depolanan materyaller üzerinde oluşan, nadiren A-C horizonlarına sahip genç topraklardır. Mineral bileşimleri akarsu havzasının litolojik bileşimi ile jeolojik periyotlarda yer alan toprak gelişimi sırasındaki taşınma ve birikme dönemlerine bağlı olup, heterojen bir yapıya sahiptir. Alüvyal alanlarda, üst toprak alt toprağa belirsiz olarak geçiş yapar. İnce tekstürlü ve taban suyu yüksek alanlarda düşey yöndeki geçirgenlik oranı az, yüzeyi nemli ve organik maddece zengindir. Kaba tekstürlü topraklar iyi drene olduklarından yüzeyi çabuk kurumaktadır. Toprakların üzerindeki bitki örtüsü mevcut iklime bağlıdır. Bulundukları iklime uyabilen her türlü kültür bitkilerinin yetiştirilmesine elverişli üretken topraklardır. Alüvyal topraklar bünyelerine, bulundukları bölgelere veya evrim devrelerine göre sınıflandırılırlar. Bu toprak grubunda, üst toprak alt toprağa belirsiz olarak geçiş yapar. İnce bünyeli ve taban suyu yüksek olanlarda düşey geçirgenlik azdır. Yüzey nemli ve organik maddece zengindir. Alt toprakta hafif seyreden bir indirgenme olayı hüküm sürer. Kaba bünyeliler iyi drene olduğundan yüzey katları çabuk kurur. Üzerlerindeki bitki örtüsü iklime bağlıdır. Bulundukları iklime uyabilen her türlü kültür bitkisinin yetiştirilmesine elverişli ve üretken topraklardır. Kahverengi Topraklar (B) Kalsifikasyon özellikli, A-B-C profilli zonal topraklardır. Erozyona uğrayan kahverengi toprak profilinde çok miktarda kalsiyum, yüksek baz saturasyona ve yalnız A, C horizonu görülür. A horizonu; cm kalınlıkta, belirgin, gözenekli yapıda ve orta derecede organik maddeye sahiptir. Ph; nötr veya kalevi, renk olarak da gri kahve veya kahverengidir. B horizonu; açık kahverengiden koyu kahverengiye kadar değişen renklerde ve kaba yuvarlak köşeli blok yapıdadır. Alt toprak tedrici olarak soluk kahve veya grimsi renkteki çok kireçli ana maddeye geçiş yapar. B horizonunun altında genellikle sertleşmiş kireç birikim katı ve bunun altında jips birikim katı bulunur. Bu topraklar yıllık mm yağış alan bölgelerde bulunduklarından CaCO 3 birikim katı oldukça derinde görülür. Kestanerengi Topraklar (B) A-B-C veya A-(B)-C profiline sahip kalsifikasyon amaliyesi sonucu oluşmuş zonal bir topraktır. Kalsifikasyon sebebi ile profilde kalsiyum zengin olup baz satürasyonu yüksektir. A horizonu nispeten kalın (30-50 cm) garnürel yapıda, orta derecede organik madde muhtevasına ve dağılabilir kıvama sahiptir. Renk koyu kahverengidir. B horizonunun rengi koyu kahverengi ve/veya kırmızımsı kahverengi yapısı prizmatik olup kil birikmesi görülür. Profilde silikat killerinden illit gurubu dominanttır. Tabi vejetasyon kısa ve uzun otlarla çalılardan ve seyrek ağaçlardan ibarettir. Yılın birçok ayları kurak geçen sub, hum, id ve semiasid iklimlerde yer alır. Ancak ender hallerde bütün profil nemlilik gösterir. Bu da yağışlı mevsimlere isabet eder. 118

135 Kırmızı Kahverengi Akdeniz Toprakları (E) Bu topraklar esas itibariyle Kırmızı Akdeniz ve Kahverengi Akdeniz topraklarının karışık halidir. A-B-C profillerine sahip topraklardır. A1 horizonu iyi gelişmiş orta derecede organik maddeye sahiptir ve organik madde mineral madde iyice karışmıştır. Zayıf bir A2 horizonu da görülebilir. B horizonundaki bünyesel ped yüzeylerinde taşınarak gelen kil zarları görülür. Killer, İllit ve Kaolen grubuna dahildir. Kurak mevsimlerde A ve B horizonları sert bir hal alır. Toprak yılın birçok ayında kurudur. Fakat serin devrelerdeki yağışlı mevsimlerde rutubetlidir. Yıllık ortalama yağış mm dir. Ana madde esas olarak sert kalker, ayrıca hafif dağlık bölgelerde granit, kil taşı, kumtaşı, muhtelif metamorfikler, kristal kayalar, filiş, kireçtaşı; alçak yayla ve ovalarda bazik konglomea, maralı depozitler, muhtelif sediment kayşar, çakıllı kumlu killi genç sedimentler ve kumlu kil taşlarıdır. Kırmızı Kahverengi Topraklar (F) Solunum rengi hariç hemen hemen diğer bütün özellikleri kahverengi topraklarla aynı veya benzerdir. A horizonu tipik olarak kırmızımsı kahverengi veya kırmızıdır ve yumuşak kıvamdadır. B horizonu kırmızı veya kırmızımsı kahverengi, daha ağır bünyeli ve oldukça sıkıdır. B horizonunun altında kalsiyum karbonat birikme horizonu bulunur. Beyazımsı renkli olan bu horizon yumuşak veya çimentolaşmış olabilir. Kırmızımsı kahverengi topraklar çeşitli ana maddeler üzerinde oluşur. Doğal bitki örtüsü uzunca otlar ve çalılardır. Doğal drenajları iyidir. Hidromorfik Topraklar (H) Bu topraklar sık sık taşkına uğrayan yüksek taban suyuna ve gleyleşmiş profile sahiptir. Topografyaları yetersiz, taban suyu yüksek ve alt katmanları yaştır. Taban suyundaki yükselip alçalmalar, toprak katlarındaki art arda gelen yükseltgenme ve indirgenmelere yol açar. Dolayısıyla mavi-gri indirgenme ve kırmızımsı yükseltgenme lekeleri oluşur. Pas lekeleri özellikle çatlaklar ve kök kanalcıkları boyunca görülür. Bazen de kokresyonlar oluşabilir. Taban suyunun altındaki katlar ise tümüyle gleyleşmiş olup ayrıca içlerinde bitki köklerinin çürümesinden hâsıl olan siyah lekeler görülmektedir. Kolüvyal Topraklar (K) Genellikle dik eğimlerin eteklerinde ve vadi ağızlarında yer alırlar. Yer çekimi, toprakların kayması, yüzey akışı ve yan derelerle taşınarak biriken materyaller üzerinde oluşmuş (A)-C profilli genç topraklardır. Ayrıca özellikleri daha çok çevredeki yukarı arazi topraklarına benzerlik gösterse de ana materyalde derecelenme ya hiç yok ya da yetersizdir. Profilde, yağışın veya yüzey akışın yoğunluğuna ve eğim derecesine göre değişik parça büyüklüğünü içeren katlar görülür. Bu katlar alüvyal topraklarda olduğu gibi birbirine paralel durumda olmayıp düzensizdir. Dik eğimliler ve vadi ağızlarında bulunanlar çoğunlukla az topraklı olup, kaba taşlı ve molozları içerirler. Yüzey akış hızının azaldığı oranda parçaların çapları küçülür. 119

136 Eğimin çok azaldığı yerlerde parçacıklardaki küçülme alüvyum parçaları düzeyine geldiğinde, bu gibi yerlerde kolüvyal topraklar, geçişli olarak alüvyal topraklara karışır. Bunlarda eğim tek tip olup materyalin geldiği yöne doğru artmaktadır. Ara sıra taşkına maruz kalırlarsa da eğim ve bünye nedeni ile drenajları iyidir. Tuzluluk ve sodiklik gibi sorunları yoktur. Yağışın yeterli olması veya sulanmaları halinde verimleri yüksektir. Kahverengi Orman Toprakları (M) Kahverengi orman toprakları kireç açısından zengin ana madde üzerinde oluşur. Toprak profili içerisinde horizonların dağılımı A-B-C şeklindedir. Bazı durumlarda profil içerisinde B horizonuna rastlanmayabilir. Genellikle A horizonu iyi gelişmiş, koyu kahve renkli ve kırıntılı bir yapıdadır. Horizonlar arasındaki geçiş tedricidir. B horizonu açık kahve renkli, bazen kırmızımtırak kahverenginde yuvarlak veya köşeli blok yapıdadır. B horizonunun alt kısımlarında kısmen kireç birikmelerine rastlanabilir. Bu topraklar genel olarak yapraklı ağaçlarında altında, geniş yapraklı orman örtüsü altında oluşur gelişir. Toprak tepkimesi hafif asit veya nötr özelliktedir. Bunlarda etkili olan toprak oluşum işlemleri kalsifikasyon ve birazda podzollaşmadır. Drenajları iyidir çoğunlukla orman veya otlak olarak kullanılır. Tarıma alınmış alanların verimleri iyidir. Kireçsiz Kahverengi Orman Toprakları (N) Toprak profili içerisinde horizonların dağılımı A-B-C şeklindedir. Bazı durumlarda profil içerisinde B horizonuna rastlanmayabilir. A horizonun gelişimi oldukça iyidir. A horizonu gözenekli ve kırıntılı bir yapıdadır. B horizonundaki gelişim, A horizonu kadar belirgin değildir ve zayıftır. Genel olarak bu horizonda kil birikimi oldukça azdır veya hiç olmayabilir. Horizonlar arasındaki geçiş tedricidir. Kahverengi veya koyu kahverengi, granüller veya yuvarlak köşeli blok yapıdadır. Kireçsiz kahverengi orman topraklar genellikle yaprağını döken orman örtüsü altında oluşur. Rendzinalar (R) İnterzonal toprakların kalsimorfik gruba dahil olması sebebiyle bütün özeliklerini yüksek derecede kirece sahip ana maddeden alır. Etrafındaki zonal topraklara nazaran horizonları çok zayıf olup A-C profillidirler. A horizonu derinde olup granüller yapıda, koyu renkte ve kalevi reaksiyondadır. Kalevi olmadığında nötrdür. Organik madde zengin kalker sebebiyle mineral madde ile iyice karışmıştır. Organik madde miktarı ve toprak derinliği, kalkerli materyal teşekkül etmekte olup, litosol ve regosollerden fazladır. CaCO 3 bütün profile dağılmış durumdadır. Tabii vejetasyon ot, çayır ve çalı fundadır. Serin, mutedil, soğuk ve humid iklimlerde yer alır. Yıllık ortalama yağış mm dir. Ana materyal; kalker, dolomit, marn ve tebeşirdir. 120

137 Alüvyal Sahil Toprakları (S) Göl ve sahil kıyılarında yer alan; göllerin, denizlerin ve yüzey akışlarının etkisi ile devamlı veya yılın büyük bir bölümünde yaş ya da bataklık durumunda olan topraklardır. Tuzluluğun ve sodikliğin her türlü derecesinde olabilirler. Çoğunlukla tarımsal değerleri olmayan bu araziler; av hayvanları barınağı ve eğlence alanı olarak kullanılabildiği gibi üzerinde yetişen sazlardan da yararlanılabilir. Kireçsiz Kahverengi Topraklar (U) A-B-C profilli topraklardır. A horizonu kahverengi kırmızımsı kahverengi, grimsi kahverengi olup yumuşak kıvamda veya biraz sıkıdır. B horizonu daha ağır bünyeli, daha sert, kahverengi veya kırmızımsı kahverengidir. B horizonun normal olarak kireci yıkanmıştır. Fakat reaksiyon nötr veya kalevidir. A dan B ye geçiş tedricidir. Kireçsiz kahverengi topraklar asit ana madde üzerinde olduğu kadar, kireçtaşı üzerinde de oluşabilir. Doğal bitki örtüsü çalı ve otlar ile yaprağını döken ormandır. Doğal drenajları iyidir. Vertisoller (V) Ağır bünyeli, genellikle kurak mevsimlerde büzülen ve yağışlı mevsimlerde genişleyen, koyu renkli killi topraklardır. Bunlar derin ve geniş çatlaklara ve kayma yüzeyine sahiptirler. Tropik ve subtropik memleketlerde görülen bu topraklar çeşitli isimlerle anılmaktadır. Vertisoller, esas olarak toprak koşullarının üniform olduğu geniş ve düz alanlarda görülür. Derin, genellikle koyu renkli A-C profilli topraklardır. Vertisoller genel olarak 300 rakımının altında oluşur. Bunlar genellikle çok kireçli olduğundan, A katmanı boyunca kireç konkresyonları ve çoğunlukla yüzeyde hafif bir kalker birikimi görülür. A katmanının koyu rengi, yüksek organik madde içerdiğinden değil, bu maddenin kil ile tam olarak karışımından ileri gelir. Özel bir iklim tipleri yoktur. Kurak mevsimli, yıllık ortalama mm yağışın görüldüğü birçok iklimde yer alır. Birçok vertisollerin ana maddesi taşınmış materyaldir. Bazıları bazalt veya kireçtaşının ayrışması sonucu yerinde oluşurlar. Bazaltik Topraklar (X) Bu topraklar genellikle orta derin veya sığdır. Fakat 1 m den daha derin olanları görülebilir. Bunlar ağır killi topraklardır ve profilleri iyi gelişmemiştir. A horizonunun yapısı granüllerden bloka kadar değişir. B horizonu genellikle daha ağır bünyeli blok yapılıdır. Bu toprakların fiziksel özellikleri, kireçli kayalardan oluşmuş topraklarınki kadar iyi değildir. Bazaltik topraklarda genellikle kireç bulunmaz. Topraklar organik maddece nispeten fakirdir. Fiziksel özellikleri kötü olduğundan, bazaltik toprakların verimliliği oldukça düşüktür. Bazaltik topraklar oldukça taşlı olduğundan, yoğun sürüm isteyen kullanımlarda taşların temizlenmesi gerekir. 121

138 Yüksek Dağ Çayır Toprakları Genel olarak yüksek rakımlarda ve orman sınırının daha yukarı kısımlarındaki sahalarda yer alan bu topraklar, yıl içindeki toprak oluşum süresinin kısa olması sebebiyle profil oluşumu gelişmemiş, çoğu kez A-C horizonlarına sahip olan intrazonal topraklardır. Bu toprak tipinde üst toprak koyu kahverengi veya grimsi kahverenginden siyaha kadar değişmektedir. Çoğunlukla sığ ve taşlı olan bu topraklarda, bazen alt toprak mevcut olup, bunların içinde sarı pas veya gri renkli düzensiz çizgiler veya lekeler bulunmaktadır. Organik madde ayrışması, parçalanması yeterli derecede olmadığından, topraklar organik madde yönünden zengindir. Soğuk iklimlerde bulunduklarından üzerlerinde tarım yapılmamakta ve otlak olarak kullanılmaktadır. Şimdiki Arazi Kullanım (SAK) şekline göre; arazi koşulları ve iklimsel özelliklere bağlı olarak arazi kullanım kabiliyet sınıflanması, büyük toprak grupları ve erozyon derecelerinin belirleyici olduğu 22 farklı kullanım şekli belirlenmiştir. Erozyon Derecesine (ERZ) göre yapılan sınıflandırma da; 1. Derecede kalan alanlar Hiç veya Çok Az, 2. Derecede kalan alanlar Orta, 3. Derecede kalan alanlar Şiddetli ve 4. Derecede olan alanlar da Çok Şiddetli derecede su erozyonuna maruz kalan alanlar olarak değerlendirilmiştir. Proje Güzergahı Arazi Varlığı Yapılan ön çalışmalar sonucunda elde edilen bilgiler sayesinde öngörülen 500 m lik Çalışma Koridoru içerisinde yer alan arazilerin Arazi Kullanım Kabiliyet Sınıflanması (AKK), Büyük Toprak Grupları (BTG), Şimdiki Arazi Kullanımı (SAK) ve Erozyon Derecelerine (ERZ) ait elde edilen yaklaşık bilgiler aşağıda detaylı olarak sunulmuştur. Söz konusu veriler, ön bilgiler ve çalışmalar sonucunda elde edilmiş olup, detaylı arazi inceleme ve değerlendirme çalışmaları sonrasında Coğrafi Bilgi Sistemi verileri ile bütünleştirilecek ve değerlendirmeler ÇED Raporu ile sunulacaktır. Arazi Kullanım Kabiliyet Sınıflanması (AKK) Yapılan ön çalışmalar sonucunda Arazi Kullanım Kabiliyet Sınıflanmasına (AKK) göre Çalışma Koridorunun yoğun olarak II. sınıf, III. sınıf, IV. sınıf arazilerden meydana geldiği görülmüştür. Proje güzergâhında bulunan arazilerin Arazi Kullanım Kabiliyet Sınıflaması göre miktarları yaklaşık; - I. sınıf araziler ha - II. sınıf araziler ha - III. sınıf araziler ha - IV. sınıf araziler ha - V. sınıf araziler 17 ha - VI. sınıf araziler ha - VII. sınıf araziler ha dır. 122

139 Proje güzergâhına ait Arazi Kullanım Kabiliyet Sınıflaması değerleri miktar olarak Şekil III de ve yüzde olarak da Şekil III de sunulmuştur. Şekil III Proje Güzergâhı Arazi Kullanım Kabiliyet Sınıflarına Göre Alan Miktarı (ha) Şekil III Proje Güzergâhı Arazi Kullanım Kabiliyet Sınıfları Yüzdesi 123

140 Büyük Toprak Grupları (BTG) Yapılan ön çalışmalar sonucunda proje güzergâhı büyük toprak grupları açısından incelendiğinde alanda; alüvyal topraklar (A), kahverengi topraklar (B), kestanerengi topraklar (CE), kırmızı kahverengi akdeniz toprakları (E), kırmızımsı kahverengi topraklar (F), hidromorfik topraklar (H), kolüvyal topraklar (K), kahverengi orman toprakları (M), kireçsiz kahverengi orman topraklar (N), rendzinalar (R), alüvyal sahil topraklar (S), kireçsiz kahverengi topraklar (U), vertisoller (V), bazaltik topraklar (X) ve yüksek dağ çayır topraklar (Y) olmak üzere toplam 15 adet büyük toprak grubunun (BTG) bulunduğu görülmektedir. Proje güzergahında bulunan arazilerin Büyük Toprak Grupları göre miktarları yaklaşık; - Alüvyal Topraklar (A) ha - Kahverengi Topraklar (B) ha - Kestanerengi Topraklar (CE) ha - Kırmızı Kahverengi Akdeniz Toprakları (E) 807 ha - Kırmızımsı Kahverengi Topraklar (F) ha - Hidromorfik Topraklar (H) 48 ha - Kolüvyal Topraklar (K) ha - Kahverengi Orman Toprakları(M) ha - Kireçsiz Kahverengi Orman Topraklar (N) ha - Rendzinalar (R ) ha - Alüvyal Sahil Topraklar (S) 8 ha - Kireçsiz Kahverengi Topraklar (U) ha - Vertisoller (V) ha - Bazaltik Topraklar (X) ha - Yüksek Dağ Çayır Topraklar (Y) 574 ha dır. Ana güzergâha ait büyük toprak grupları miktarı, kapladıkları alan olarak Şekil III de ve yüzde olarak da Şekil III de sunulmuştur. 124

141 Şekil III Proje Güzergâhı Büyük Toprak Grupları Miktarı (ha) 125

142 Şekil III Proje Güzergâhı Büyük Toprak Grupları Yüzdesi Şimdiki Arazi Kullanım Şekli (SAK) Şimdiki Arazi Kullanım Şekli (SAK) açısından 22 farklı kullanım şeklinin görüldüğü proje güzergâhında bulunan arazilerin Şimdiki Arazi Kullanım Şekline göre miktarları yaklaşık; - Azmak Deresi (AZ) 0,1 ha - Bahçe (kuru) (B) 127,4 ha - Bahçe Kuru Tarım (Nadassız) (BK) 20,8 ha - Bahçe (sulu) (Bs) 44,1 ha - Çayır (Ç) 1.552,5 ha - Çıplak Kaya ve Molozlar (CK) 350,4 ha - Fundalık (F) 3.844,1 ha 126

143 - Fundalık Mera (FM) 58,8 ha - Irmak ve Nehirler (IR) 78,0 ha - Irmak Taşkın Yatakları (IY) 227,0 ha - Kuru Tarım (nadaslı) (K) ,2 ha - Kuru Tarım Çayır (nadaslı) (KÇ) 11,9 ha - Kuru Tarım Mera (nadaslı) (KM) 10,8 ha - Kuru Tarım Bağ (nadaslı) (KV) 4,7 ha - Mera (M) ,2 ha - Mera Kuru Tarım (nadaslı) (MK) 219,8 ha - Kuru Tarım (nadassız) (N) ,7 ha - Orman (O) 5.394,6 ha - Sulu Tarım (S) ha - Sulu Tarım (yetersiz) (Sy) 2.906,9 ha - Bağ (kuru) (V) 39,2 ha - Yerleşim Yeri (YR) 81,2 ha dır. Proje güzergâhına ait şimdiki arazi kullanım şekli miktarları alan olarak Şekil III de ve yüzde olarak da Şekil III da sunulmuştur. 127

144 Şekil III Proje Güzergâhı Şimdiki Arazi Kullanım Şekli Miktarı (ha) 128

145 Şekil III Proje Güzergâhı Şimdiki Arazi Kullanım Şekli Yüzdesi 129

146 Erozyon Derecelerine (ERZ) Yapılan ön çalışmalar sonucunda Erozyon Derecelerine (ERZ) göre proje güzergâhının yoğun olarak 2. derece, 3. derece ve 1. derece arazilerden meydana geldiği görülmüştür. Proje güzergâhında bulunan arazilerin Erozyon Derecelerine göre miktarları yaklaşık; - 1. Derece (Hiç veya Çok Az) ha - 2. Derece (Orta) ,3 ha, - 3. Derece (Şiddetli) ,3 ha - 4. Derece (Çok Şiddetli) 5.962,1 ha dır. Proje güzergâhına ait Erozyon Dereceleri Sınıflaması (ERZ) değerleri miktar olarak Şekil III de ve yüzde olarak da Şekil III de sunulmuştur. Şekil III Proje Güzergâhı Erozyon Dereceleri Miktarı (ha) 130

147 Şekil III Proje Güzergâhı Erozyon Dereceleri Yüzdesi Yukarıda yer alan tüm veriler ve değerlendirmeler ön bilgiler ve çalışmalar sonucunda elde edilmiş olup, detaylı arazi inceleme ve değerlendirme çalışmaları ÇED süreci içerisinde gerçekleştirilecek ve detaylı bilgiler ÇED Raporu ile sunulacaktır. III.1.6. Mülkiyet Durumu Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı projesi Gürcistan-Türkiye sınırından başlayarak sırasıyla Ardahan, Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Giresun, Sivas, Yozgat, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara, Eskişehir, Bilecik, Kütahya, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Edirne, Tekirdağ ve Kırklareli İl sınırları içerisinden geçerek Yunanistan ve Bulgaristan sınırlarında sonlanacaktır. TANAP ın Türkiye sınırları içerisindeki boru hattı uzunluğu Türkgözü/Malkoçlar-Bulgaristan sınırına kadar yaklaşık km ve Yunanistan bağlantısı yaklaşık 67 km dir. Proje güzergahı içerisinde şahıs arazisi, orman arazisi, tarım arazileri, hazine arazileri vb. yer almaktadır. Bu alanların büyüklükleri ve özellikleri ile ilgili detaylı bilgiler ÇED Raporunda verilecektir. Kamulaştırma işlemleri 2942 no lu Kamulaştırma Kanunu çerçevesinde gerçekleştirilecektir. Kamulaştırma süreci TANAP ın Kamulaştırma Politikası çerçevesinde hazırlanacak planlara göre gerçekleştirilecektir. 131

148 III.1.7. Mimari ve Arkeolojik Miras TANAP Projesi kapsamında Arkeolojik ve Kültürel Mirasın tespit edilmesi, değerlendirilmesi ve gerekli önlemlerin alınması amacıyla çalışmalar ofis ve saha çalışmaları olmak üzere iki bölümde gerçekleştirilecektir. Bu doğrultuda Arkeolojik ve Kültürel Mirasın tespit edilmesi ve sonrasında yapılacak ofis ve saha çalışmalarında yararlanılmak üzere ilk olarak literatür taraması yapılarak, proje güzergahına ait hava fotoğrafları, topoğrafik haritalar vb. görsel veriler incelenerek proje güzergahı içerisinde ve yakınında olan etki altında kalabilecek arkeolojik alanlar belirlenecektir. İkinci aşamada saha çalışmaları gerçekleştirilerek literatür çalışmaları doğrultusunda belirlenen alanlar arazide kontrol edilecektir. Bu çalışma sırasında 500 m çalışma koridoru içerisinde 150 m lik aralıklarla alan yürünerek taranacak olup, literatür taraması kapsamında belirlenemeyen olası arkeolojik öneme sahip alanların tespit edilerek kayıt altına alınması sağlanacaktır. Arazi çalışmaları öncesinde Kültür ve Turizm Bakanlığından gerekli izinler alınacak ve tüm arazi çalışmaları Kültür ve Turizm Bakanlığı ve Bakanlığın Bölge ve/veya İl Müdürlükleri ile koordineli olarak yürütülecektir. İnşaat aktivitelerinin başlaması ile beraber ÇED Süreci kapsamında gerçekleştirilen ofis ve arazi çalışmaları doğrultusunda tespit edilen bu alanların bulunduğu bölgelerde yapılacak kazı çalışmaları arkeologlar eşliğinde yürütülerek herhangi bir kalıntı ile karşılaşılması durumunda kazı durdurularak incelemeler doğrultusunda gerekli işlemler yapılacaktır. Gerekli hallerde güzergâh değişikliği durumları değerlendirilecektir. Somut Olmayan Kültürel Miras, Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Teşkilatı (UNESCO) tarafından; toplulukların, grupların ve kimi durumlarda bireylerin, kültürel miraslarının bir parçası olarak tanımladıkları uygulamalar, temsiller, anlatımlar, bilgiler, beceriler ve bunlara ilişkin araçlar, gereçler ve kültürel mekânlar biçiminde tanımlanmaktadır. UNESCO 17 Ekim 2003 tarihinde Paris te düzenlenen 32. Genel Konferansı nda, Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi ni kabul etmiştir. Türkiye 19 Ocak 2006 tarihli ve 5448 sayılı Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesinin Uygun Bulunduğuna Dair Kanunla bu sürece dâhil olmuş ve 27 Mart 2006 tarihinde resmen taraf olmuştur. Proje kapsamında yapılacak sosyal araştırmalar sırasında güzergah üzerinde yerel halk ile görüşmeler yapılacak ve somut olmayan kültürel miraslar ile ilgili bilgiler toplanacak olup, ÇED Raporu içerisinde detaylı değerlendirme ve incelemeler sunulacaktır. Bu alanların belirlenecek proje yerine olan mesafeleri, oluşması muhtemel etkiler ve alınacak önlemler ÇED Raporunda ayrıntılı olarak ele alınacaktır. 132

149 III.1.8. Proje Güzergahı ve Yakın Çevresinin Hassasiyet Derecesi Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı Projesi Gürcistan-Türkiye sınırından başlayarak Yunanistan ve Bulgaristan sınırında sonlanacak güzergah üzerinde ve yakın çevresinde yer alan hassas alanlar ile ilgili bilgiler özetle Tablo III de ve Şekil III de verilmiştir. Tablo III Proje Güzergâhı Üzerinde ve Yakın Çevresinde Yer Alan Hassas Alanlar İl İlçe Hassas Alan Mesafesi Boru Hattı Eksenine Göre Yönü Ardahan Posof Posof Yaban Hayatı Geliştirme Sahası ( tarih ve 2006/10966 sayılı Bakanlar Kurulu kararı) Çalışma Koridoru İçerisinden geçmektedir. Kars Sarıkamış Sarıkamış Milli Parkı ( tarih ve 2004/7912 sayılı Bakanlar Kurulu kararı ile 19 Ekim 2004 tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayınlanmıştır) m Kuzeybatı Erzurum Yakutiye Palandöken Nenehatun Milli Parkı ( tarih ve 2009/15016 sayılı Bakanlar Kurulu kararı ile tarih ve Resmi Gazetede yayınlanmıştır) m Güney Merkez Erzurum Bataklıkları Çalışma Koridoru İçerisinden geçmektedir Zara Tödürge Gölü Sulak Alan ( Tödürge ve Ulaş Gölleri Sulak Alan Envanteri Yönetim Planı Alt Projesi Kasım 2011 tarihinde tamamlanmıştır) m Kuzey Sivas Hafik Hafik Gölü ve Çevresi Sulak Alanlar (Hafik Gölü Sulak Alan Yönetim Planı Projesi Aralık 2012 tarihinde tamamlanmıştır) Çalışma Koridoru İçerisinden geçmektedir Yozgat Merkez Yozgat Çamlığı Milli Parkı (Çamlık Milli Parkı 1958 yılında Yüksek İcra Vekilleri Heyetinin tarih ve 4/9909 sayılı kararı ile mili park ilan edilmiş ve tapuya şerh konularak, belediyeye ait olan bu alanın 49 yıllığına izin ve irtifak hakkı Orman Bakanlığına devredilmiştir) m Kuzey Ankara Gölbaşı Gölbaşı Özel Çevre Koruma Bölgesi ( tarih ve 90/1117 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile tespit ve ilan edilmiştir. ) m Kuzey 133

150 İl İlçe Hassas Alan Mesafesi Boru Hattı Eksenine Göre Yönü Eskişehir Sivrihisar Balıkdamı Sulak Alanı (1988 de Sit Alanı, 1994 de Yaban Hayatı Koruma Sahası, 2005 de Yaban Hayatı Geliştirme Sahası, Ekim 2011 de de Sulak Alan Yönetim Planı Alt Projesi tamamlanmıştır.) m Güneybatı Kütahya Merkez Türkmenbaba Yaban Hayatı Geliştirme Sahası m Güneybatı Bursa Mustafakemalpaşa Karacabey Uluabat Gölü Sulak Alanı ( TR008 RAMSAR alanı) m Kuzeydoğu Bandırma Manyas Manyas Gölü Kuş Cenneti Tampon Bölgesi ( RAMSAR alanı) ( tarih ve 1994/5434 sayılı Bakanlar Kurulu kararı ile tarih ve Resmi Gazetede yayınlanmıştır) m Kuzeydoğu Çanakkale Gelibolu Saros Özel Çevre Koruma Bölgesi ( tarih ve 2010/1089 sayılı Bakanlar Kurulu kararı ile tarih ve Resmi Gazetede yayınlanmıştır) Çalışma Koridoru Sınırında yer almaktadır. Saros Körfezi Sulak Alan Bölgesi 850 m Batı 134

151 Şekil III Proje Güzergâhı Üzerinde Ve Yakın Çevresinde Yer Alan Hassas Alanlar 135

152 III.1.9. Peyzaj Özellikleri Proje kapsamında gerçekleştirilecek peyzaj çalışmaları; inşaat öncesi dönem, inşaat dönemi ve işletme dönemi olmak üzere 3 başlık altında ÇED Raporunda ayrıntılı olarak incelenecektir. ÇED Sürecinde proje güzergahı boyunca peyzaj özelliklerinin değerlendirilmesi kapsamında; - Proje güzergahı ve yakın çevresinde etkilenebilecek, peyzaj değeri yüksek alanların, önemli peyzaj elemanlarının ve rekreasyon alanlarının tespit edilmesi, - İnşaat döneminde ve sonrasında peyzaj açısından bu alanların ve elemanların minimum oranda zarar görmesi için uygun koruma ve onarım tekniklerinin belirlenmesi (erozyon kontrolü, üst toprak yönetimi, endemik türlerin korunması vb.), - İnşaat sonrasında proje alanında, peyzaj öğeleri yaratmak veya diğer amaçlarla yapılacak saha düzenlemelerinin (ağaçlandırmalar ve/veya yeşil alan düzenlemeleri vb.) ne kadar alanda, nasıl yapılacağı, bunun için seçilecek bitki ve ağaç türlerinin tespit edilmesine ilişkin veri ve bulgular sağlanacaktır. Gerçekleştirilecek peyzaj değerlendirme ve uygulama çalışmaları sayesinde; gelecekteki muhtemel inşaat faaliyetlerinin olası etkilerinin azaltılması ve bozulan alanların daha kısa sürede onarılması hedeflenmektedir. İnşaat öncesi dönemde, ÇED sürecinde gerçekleştirilecek peyzaj çalışmaları kapsamında proje güzergahı ve yakın çevresiyle ile ilgili arazi incelemeleri ve literatür çalışmaları gerçekleştirilerek; projeden etkilenebilecek peyzaj elemanlarının belirlenmesi, bunlar üzerinde oluşabilecek etkilerin tespit edilmesi ve peyzaj onarım sürecinde yararlanılacak temel verilere ulaşılacaktır. Bu çalışmalar sonucunda proje alanın sahip olduğu peyzaj değerleri (doğal, görsel, kültürel vb.) de detaylı bir şekilde irdelenecektir. ÇED Sürecinde peyzaj açısından ikinci aşamada; İnşaat döneminde ve sonrasında doğal peyzajın işlev ve yapısında oluşacak değişiklikler (yeni alanların, lekelerin ve koridorların oluşması vb.) ve bunların etkilerini belirleyerek gerekli planlama ve uygulama çalışmalarının yapılması hedeflenmektedir. Bu doğrultuda, proje alanında inşaat sonrasında etkileri azaltmak amacıyla gerçekleştirilecek saha düzenlemeleri ve çevre koruma çalışmaları ÇED Raporu içerisinde detaylı bir şekilde incelenecektir. Bu çalışmalar sırasında öncelikli olarak mevcut yapıda oluşabilecek tahribatı en aza indirgemek için alınacak olan; çalışma alanı sınırlarının belirlenmesi, üst toprak sıyrılması ve depolanması, geçici erozyon önlemlerinin alınması ve sedimantasyon kontrolü çalışmaları temel başlıkları altında alınması gerekli önlemlerden bahsedilecektir. Bu önlemler ile doğal peyzaj üzerinde fiziksel ve görsel açıdan meydana gelecek değişimlerin ve tahribatın nasıl düzeltileceği hakkında detaylı bilgiler verilecektir. 136

153 İnşaat sonrası aşamada üst toprağın serilmesi sonrasında; alana özgü bitki türleri, doğru ve uygun ekim yöntemleri belirlenerek kullanılarak ve Doğal Peyzaj Düzenleme yöntemlerinden yararlanılarak gerçekleştirilecek olan; eski haline getirme (reinstatement) ve vazgeçilmez bir parçası olan biyorestoresyon çalışmaları ile izleme ve onarım çalışmaları hakkında detaylı bilgi verilecektir. Proje kapsamında yapılacak çalışmaları sırasında tarih ve 4881 sayılı Kanun ile onaylanan ve tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Avrupa Peyzaj Sözleşmesinin gerekliliklerine uyulacaktır. III Proje Güzergahı ve Yakın Çevresindeki Çevresel Altyapı Tesisleri ve Durumu Proje kapsamında Gürcistan-Türkiye sınırından başlayarak sırasıyla Ardahan, Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Giresun, Sivas, Yozgat, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara, Eskişehir, Bilecik, Kütahya, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Edirne, Tekirdağ ve Kırklareli İl sınırları içerisinden geçerek Yunanistan ve Bulgaristan sınırlarında sonlanacak doğalgaz boru hattı güzergâhının geçtiği illerdeki mevcut çevresel altyapı tesisleri aşağıda Tablo III de verilmiştir. Bu aşamada proje kapsamında doğrudan veya dolaylı olarak hizmet satın alınacak veya kullanılacak olan sadece güzergahının geçtiği illerdeki mevcut çevresel altyapı tesisleri dikkate alınmış ve ile ilgili bilgiler aşağıda sunulmuştur. İlerleyen aşamalarda yer üstü tesis yerleri belirlendiğinde bu tesisler ve çevresinde yer alan mevcut çevresel alt yapı durumları araştırılacak ve detayları ÇED Raporunda sunulacaktır. Tablo III Proje Güzergahı Bölgesinin Genel Mevcut Çevresel Altyapı Durumu İL İÇME VE KULLANMA SUYU DURUMU ATIKSU BERTARAFI KATI ATIK BERTARAFI ARDAHAN Ardahan da su kaynaklarını; yeraltı suları, nehirler, göller ve göletler oluşturmaktadır. İlde kaynaklar açısından sıkıntı bulunmamasına rağmen depolama ve dağıtım şebekeleri yetersiz kalmaktadır. İl merkezinde su Çataldere mevkiindeki kaynak suyuyla birlikte Suatan ve Küçükdere kaynaklarından sağlanmaktadır ile tonluk 2 ayrı depoya dökülen su sonra şebekeye verilmektedir. İsale hattı yaklaşık 22 km uzunluğunda olup 80 ve 45m³/sn debili 2 ayrı suyun hattı çelik borudan şebeke hattı ise PVC borulardan oluşmaktadır. Ardahan da mevcut arıtma tesisi bulunmamaktayken kanalizasyon şebekesinin 2/3 lük kısmı mevcuttur. Evsel atık sular 45 km lik kanalizasyon şebekesi ile Kura Nehri ne deşarj edilmektedir. Kanalizasyon olmayan yerlerde ise atık sular fosseptik çukurlarda toplanmakta ve belediye tarafından vidanjörle alınmaktadır. Ardahan İlinde katı atıklar belediye tarafından vahşi depolama alanında depolanmakta olup atıkların geri kazanımıyla ilgili bir faaliyette bulunulmamaktadır. 137

154 İL İÇME VE KULLANMA SUYU DURUMU ATIKSU BERTARAFI KATI ATIK BERTARAFI KARS İlde içme ve kullanma suyu ihtiyacı; Çerme (170 L/sn) ve Borluk kaynağı (20 L/sn) ile Karaca ören 4 adet (15 L/sn), Cumhuriyet Köyü Yeni Terfi 1 adet (5 L/sn) Paşaçayır 1 adet (10 L/sn), kuyularından karşılanmaktadır. İlde hali hazırda bir atıksu arıtma tesisi bulunmamaktadır. Projesi tamamlanmış olan Arıtma tesisi ile ilgili çalışmalar devam etmektedir. İl merkezi ve ilçelerin tümünde düzensiz deponi alanları kullanılmaktadır. Şehrin evsel katı atıkları, şehir merkezine yaklaşık 5 km. uzaklıkta Arpaçay yolu üzerinde Karadağ Burnu Mevkii nde depolanmaktadır. ERZURUM Erzurum'da içme suyu ihtiyacı Palandöken (Çat) barajından karşılanmaktadır. Erzurum Büyükşehir Belediyesi Atıksu Arıtma Tesisi; Türkiye de 15 Belediye için Atıksu Arıtma Tesisi hazırlanmasına yönelik teknik yardım projesi kapsamında yer almakta olup Avrupa Komisyonu na Katılım Öncesi Yardım Aracı (IPA) başvurusu yapılmıştır. Güzergâhın geçtiği ilçelerden Aşkale ve Köprüköy'de atıksu arıtma tesisleri inşaat aşamasında olup mevcut Pasinler'deki arıtma tesisinin revize edilmesi proje aşamasındadır. İlde kişi başına günlük 0,8 kg/gün-kişi evsel atık üretilmektedir Erzurum'da, Süngeriç Düzenli Depolama Alanı, düzenli depolama alanı olarak kullanılmaktadır. Tesisin depolama alanı 55 hektar olup depo ömrü 20 yıldır. Tesiste; Sızıntı suyu arıtma tesisi Gaz yakma ünitesi, Tıbbi atık sterilizasyon tesisi ve Laboratuvar bulunmaktadır. Oluşan sızıntı suları ters osmoz tekniğiyle arıtılmaktadır. ERZİNCAN Erzincan içme suyunun % 90 Kemah yolu üzerindeki Bey tahtı mevkiinden sondajlarla temin edilmekte ve şehrin kuzey bölgelerindeki dağıtım depolarına pompalanarak şehre dağıtılmaktadır. Bu toplama depoları alt kademe 8000 tonluk, üst kademe 5000 tonluk olup şu anda ihtiyaca cevap vermektedir. Kalan %10 ise Kurutelek mevkiindeki tabii kaynak suyundan sağlanmaktadır. Bu kaynaklar ihtiyaca cevap vermekle beraber ileriki yıllar da göz önünde bulundurularak Kurutelek mevkiinde sondaj çalışmaları başlatılmış olup, açılan 7 kuyudan 300 lt/sn debili kaliteli içme suyu elde edilmiştir. Şehir içerisinde yaklaşık 350 km içme suyu dağıtım şebekesi bulunmaktadır. Şehir merkezinde yaklaşık 300 km. kanalizasyon hattı bulunmakta olup Erzincan Belediyesi Atıksu Arıtma Tesisi ile sonlanmakta ve arıtıldıktan sonra Karasu ya deşarj edilmektedir. Şu an kişiye hizmet eden tesise istendiği ve gerek görüldüğü takdirde 2 katına kadar ek yapılabilecek derecede alt yapısı tamamlanmış bölümü de mevcuttur. İldeki 19 belediyeye ait katı atıklar, Terzibaba Mevkiinde bulunan Erzincan Belediyesi Düzenli Katı Atık Depolama Sahası nda depolanmaktadır. Erzincan Belediyesine ait bu sahayı kullanabilmesi için 18 Belediye Erzincan Belediyesi ile protokol imzalamıştır. Diğer 10 Belediye ise kendi çöp depolama sahalarında katı atıklarını bertaraf etmektedirler. Ayrıca, tüm belediyelerin katılımıyla Belediyeler Birliği kurulmuştur. Bu birlik vasıtasıyla ilde 3 tane çöp depolama sahası olacaktır. Bunlardan bir tanesi mevcut olup kapasitesi artırılacak olan Erzincan Belediyesi Düzenli Katı Atık Depolama Sahası, bir tanesi doğu blokunda diğeri de batı blokunda olmak üzere 2 tane daha Düzenli Katı Atık Depolama Sahası yapılacaktır. BAYBURT Bayburt İli şehir şebeke suyu debisi 220 lt/s'dir. Ana isale boruları çelik, tali borular asbest ve PVC 'dir. Bayburt'ta kanalizasyon atıkları hiçbir arıtma işlemine tabi tutulmadan Çoruh Nehrine deşarj edilmektedir. Bayburt Belediyesi tarafından m 2 'lik bir arıtma tesisi yapımı planlanmaktadır. Şingah mahallesine 4 km. mesafede bulunan Gözlük deresi Mevkiinde düzenli depolama alanı mevcuttur. Bayburt Merkez ile Aydıntepe ve Demirözü ilçe Belediyeleri; Arpalı, Çayıryolu, Konursu, Gökçedere, Beşpınar Beldeleri için 15 yıllık depolama ömrü olan Katı-Tıbbi Atık Düzenli depolama sahası yapılmıştır. Bu belediyelerden Demirözü güzergâh üzerinde yer almaktadır. Bayburt İli Ortak Katı-Tıbbi Atık Düzenli Depolama Tesisi 4,525 hektarlık bir alanı kapsamakta olup, m 2 lik alan katı atık, 3000 m 2 lik kısmı ise tıbbı atık depolama alanı olarak kullanılmaktadır. 138

155 İL İÇME VE KULLANMA SUYU DURUMU ATIKSU BERTARAFI KATI ATIK BERTARAFI GÜMÜŞHANE Gümüşhane'de temiz su kaynakları belediyeye ait keson kuyular vasıtasıyla yeraltı sularından elde edilmektedir. İsale hattı uzunluğu 111 km civarındadır. İlde atık sular ve yağmur suları ayrık sistemle toplanıp Merkez Hacıemin Mahallesi nden şehrin ve yerleşim yerlerinin dışında bir noktadan Harşit Çayına deşarj edilmektedir. Bu deşarj noktasında çalışmaları yürütülen atıksu arıtma tesisi projesi yakın zamanda faaliyete girmesi planlanmaktadır. İlde, aralarında güzergâhın geçtiği Kelkit ve Şiran'ın da olduğu 18 belediye başkanlığının katılımı ile Gümüşhane Yerel Yönetimler Birliği oluşturulmuş olup bu birlik Bayburt İli Yerel Yönetimler Katı Atık Tesisleri Yapma ve İşletme Birliği ne katılmıştır. Atıklar, biri Gümüşhane merkezde diğeri Kelkit ilçe merkezinde olmak üzere yapımı planlanan toplam iki adet Katı Atık Aktarma istasyonu aracılığı ile Bayburt'ta hâlihazırda işletilmekte olan Düzenli Depolama Alanına taşınması planlanmaktadır. GİRESUN İlde içme suyu ihtiyacını karşılamak için doğu ve batı bölgesindeki 17 adet derin kuyudan şehrin içme ve kullanma suyu karşılanmakta olup su şebekesinin uzunluğu 445 km olup, doğu bölgesinde bulunan terfi merkezleri birbirlerine bypass sistemi ile bağlı bulunmaktadır. Batı bölgesinin hasar görmesi halinde diğer şebekelere bağlantısı yapılarak şebeke devamlılığının sağlanması planlanmaktadır. Kuyuların su kapasitesi 525 lt/sn olup şehre şu anda 400 lt/sn su verilmektedir. İlçelerde ise genellikle içme ve kullanma suyu ihtiyacı dere kenarlarına açılan derin kuyulardan yada kaynak sularından karşılanmaktadır. Şehir merkezinin kanalizasyon şebekesi doğu ve batı olmak üzere ikiye ayrılmış olup, arıtma sistemi yoktur. Giresun da 1 adet Aksu Mevkii nde ve 1 adet Gemiler Çekeği Mahallesinde olmak üzere toplam 2 adet derin deniz deşarjı ünitesi bulunmaktadır. Toplam şebeke uzunluğu 280 km'dir. Kanalizasyon şebekesinin herhangi birinin hasar görmesi halinde diğer şebekeye bağlantısı yapılarak devamlılığının sağlanması düşünülmektedir. İlde katı atıklar 4 km uzaklıktaki vahşi depolama alanına taşınmaktadır. Giresun merkezdeki düzensiz depolama alanında özel bir şirket tarafından kısmen de olsa atıklar; plastik, cam, metal ve kâğıt olarak ayrıştırılıp geri kazanımı sağlanmaktadır. SİVAS Sivas İlinde içme suyu ihtiyacı Tavra Vadisi'nde bulunan kuyulardan karşılanmaktadır. 4 kuyu hâlihazırda çalışmakta olup çalışan 4 kuyunun debisi 330 lt/sn'dir. İçme Suyu Arıtma Tesisi'nden şehir şebekesine verilen suyun debisi ise 450 lt/sn olup toplam debi 780 lt/sn'dir. Kentin Alt Yapı Kanalizasyonu %95 oranında tamamlanmış olup, atık sular ana kolektörle toplanarak Şehir kanalizasyon şebekesi uzunluğu 800 km dir. Kanalizasyon sistemi Atıksu Arıtma Tesisi nde sonlanmaktadır. Toplanan katı atıklar şehir merkezine 15 km uzaklıkta, Erzincan çevreyolu güzergâhında, Haçin deresi mevkiindeki vahşi döküm sahasında depolanmaktadır. Tıbbi atıklar ise bu mevkide bulunan ayrılmış alana dökülüp, kireçlenerek, üzeri toprakla örtülmektedir. YOZGAT Yozgat il merkezi şehir şebeke suyunun debisi 250 lt/sn dir. Ana isale boruları çelik, şehir merkezinde pik, asbest ve PVC borulardan oluşmaktadır. Şehir kanalizasyon suları bir kolektör hattıyla şehir dışında inşa edilmiş olan arıtma tesisine giderek burada arıtım işlemine tabi tutulduktan sonra Baltaözü Deresine deşarj edilmektedir. Yozgat İlinde Yozgat İli Katı Atık Bertaraf Tesisleri Birliği kurulmuş olup katı atıkların bertarafı Katı Atık Düzenli Depolama Tesisi'nde yapılmaktadır. 139

156 İL İÇME VE KULLANMA SUYU DURUMU ATIKSU BERTARAFI KATI ATIK BERTARAFI KIRŞEHİR Kırşehir de içme ve kullanma suyu ihtiyacı yer altı su kaynaklarından sağlanmakta olup isale hattı 425 l/sn'dir. Toplam 9 hazneden alınan içme suları 11 adet su deposunda toplanıp, klorlandıktan sonra şehre dağıtımı yapılmaktadır. Kırşehir de temin edilen içme sularının %80 lik kısmı Belediyenin 5000 m 3 lük su deposundan şebekelere verilmektedir. İsale boruları çelik ve PVC borulardan oluşmaktadır. Kırşehir İlinde yapımı tamamlanan atıksu arıtma tesisi Kırşehir Belediyesi Atık Su Arıtma Tesisi, yakın bir zamanda faaliyete geçecek olup, Kuşdilli Mahallesi Demirci Deresi mevkiinde, şehir merkezine yaklaşık 9 kilometre uzaklıkta bulunmaktadır. Kırşehir Belediyeleri Su ve Hizmet Birliği nin üyesi olan 14 Belediyeyi içeren Katı Atık Bertaraf Tesisi ve Düzenli Depolama Tesisi'nin yapımı tamamlanmıştır. Kırşehir İl Merkezine 9 kilometre uzaklıktaki Ekizağıl Yolu üzerinde bulunan ve 45 hektarlık bir alana yapılan Katı Atık Bertaraf Tesisi 550 bin m 3 çöp depolama kapasitesine sahiptir. KIRIKKALE İçme ve kullanma suyu il merkezine 25 km uzaklıktaki Kapulukaya baraj gölünden pompa istasyonu aracılığıyla Kırıkkale içme suyu arıtma tesisine buradan da şehir şebekesine pompalanmaktadır. Kapulukaya baraj gölünden yıllık 45 hm 3 lük su içme suyu arıtma tesisine verilmektedir. Kırıkkale Belediyesi Atık Suyu Arıtma Tesisi yapım aşamasında olup tesisin yapımının 2013 yılında bitirilmesi hedeflenmektedir. Kırıkkale Katı Atık Yönetimi Belediyeler Birliği Bünyesinde Katı Atık Düzenli Depolama Tesisi mevcut olup katı atıklar burada bertaraf edilmektedir. ANKARA Ankara'da, Çubuk I ve II, Kayaş- Bayındır, Kurtboğazı, Çamlıdere, Eğrekkaya, Akyar ve Kavşakkaya barajları ile yılda ortalama 387 milyon m 3 içme ve kullanma suyu temin edilmektedir. İvedik İçme Suyu Arıtma Tesisi, Çubuk İçme Suyu Arıtma Tesisi, Pursaklar İçme Suyu Arıtma Tesisi, Kayaş-Bayındır İçme Suyu Arıtma Tesisi, Kazan İçme Suyu Arıtma Tesisi ildeki içme suyu arıma tesisleridir. Başta m³/gün kapasiteli Tatlar Merkezi Atıksu Arıtma Tesisi olmak üzere (m³/gün) kapasiteli Karaköy Atıksu Arıtma Tesisi ve m³/gün kapasiteli Çubuk Atıksu Arıtma Tesisi Ankara'daki atıksu arıtma tesislerini oluşturmaktadır. Mamak Mevkii nde bulunan katı atık döküm alanı olarak kullanılan düzensiz depolama alanı 49 yıllığına ITC Invest Trading Consulting AG firmasına ihale edilmiş ve bu firma tarafından rehabilite edilmiştir. Sincan Çadırtepe Mevkiinde bulunan katı atık depolama alanına Etimesgut, Sincan ve Kazan ilçeleri tarafından çöp dökümü yapılmakta olup bu alanda da ambalaj atıkları ayrıştırma tesisi kurulmuştur. Şereflikoçhisar ilçesinin de arasında bulunduğu bölgedeki Özel Çevre Koruma Alanı içerisindeki belediyelerin ve Evren Belediyesinin de kullanacağı düzenli depolama alanı kurulmuştur. Yine bu kapsamda Beypazarı ilçesi de düzenli depolama alanını kurarak faaliyete geçirmiştir. Polatlı ve Haymana Belediye Başkanlıkları ile Nallıhan ve Beypazarı Belediyelerinin düzenli depolama alanı kurma çalışmaları devam etmektedir. ESKİŞEHİR Temiz su kaynağının kapasitesi m³/gün olup temiz su ihtiyacı Porsuk Çayı'ndan karşılanmaktadır. Ana isale hattının uzunluğu 105 km'dir. Kanalizasyon sistemi ve yağmur suları ayrık sistem ile toplanmakta olup, atıksuların uzaklaştırılması Alpu Yolu 3.km de bulunan Atıksu Arıtma Tesisi ile sağlanmaktadır. Atıksu Arıtma Tesisinde arıtılan sular Porsuk Çayı na deşarj edilmektedir. Eskişehir Büyükşehir Belediyesi tarafından projelendirilen Katı Atık Bertaraf Tesisi projesine tarihli yazı ile Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu Kararı verilmiştir. Söz konusu projenin inşaatı bitmiş olup, 2010 Haziran ayında faaliyete başlamıştır. BİLECİK İçme ve kullanma suyu, istasyon mahallesi Soğuksu yöresindeki keson kuyulardan, Beylik suyu kaynağından Çingen pınarı kaynağından ve Ulupınar suyu kaynağından karşılanmaktadır. İller Bankası bünyesinde atıksu arıtma tesisi yapımı proje aşamasındadır. Bilecik Belediyeler Birliği üyesi ilçe ve beldeleri kapsayan Katı Atık Bertaraf Tesisi yapım ve işletilmesi işi için faaliyetlere başlanmıştır. 140

157 İL İÇME VE KULLANMA SUYU DURUMU ATIKSU BERTARAFI KATI ATIK BERTARAFI KÜTAHYA Porsuk Terfi Merkezi Toplama Deposu, Hacı Azizler Ara Deposu, Özbek Deposu, Hisar Su Deposu, Aydınlık Evler Su Deposu ve Okmeydanı Su Deposu şehrin içme suyu ihtiyacını karşılamaktadır. Belediye sınırları içerisinde yaklaşık 800 km'lik bir kanalizasyon şebeke sistemi bulunmaktadır. Atıksular Kütahya Belediyesi Atıksu Arıtma Tesisi'nde arıtılmaktadır. Kütahya Katı Atık Yönetimi Projesi hazırlanarak Avrupa Birliği ile uyum çerçevesinde belediyeler birliği kurulmuştur. Bu birliğe güzergâh üzerinde yer alan Tavşanlı Belediyesi de üyedir. Şu anda Turgutlar köyü yakınında vahşi depolama yöntemi kullanılmakta çok yakın bir zamanda Merkez İlçe Perli Köyü hudutları dâhilinde alanda düzenli çöp depolama sahası inşası gerçekleştirilmesi planlanmaktadır. BURSA BALIKESİR Bursa'nın içme suyu ihtiyacı büyük kısmı Doğancı Barajı'ndan olmak üzere pınar kaynakları ve yer altı suyundan karşılanmaktadır. Doburca İçme Suyu Arıtma Tesisi Doğancı Barajından gelen yüzeysel suyun arıtımı yapılmaktadır. İldeki İçme suyu şebeke hattı 854 km olup içme suyu m 3 /gün kapasiteli içme suyu arıtma tesisinde arıtılmaktadır. Gemlik Ön Arıtma Tesisi ve Derin Deniz Deşarjı, Küçük Kumla Ön Arıtma ve Derin Deniz Deşarjı Tesisleri, Hasanağa Paket Atıksu Arıtma Tesisi, Çalı Atıksu Arıtma Tesisi, Mudanya ve Güzelyalı Atıksu Arıtma Tesisi ve Derin Deniz Deşarjı, Kurşunlu Ön Arıtma ve Derin Deniz Deşarjı Tesisleri Kayapa Paket Atıksu Arıtma Tesisi ilde bulunan atıksu arıtma tesisleridir. Toplam kanalizasyon hattı 575 km olan ilde atıksular, m 3 /gün kapasiteli atıksu arıtma tesisinde arıtılmaktadır. Arıtma tesisinden çıkan çamurlar düzenli depolama sahasında depolanmaktadır. Bursa'da evsel atıklar, sanayiden kaynaklanan tehlikeli olmayan proses atıkları ve tıbbi atıkların bertarafı için düzenli depolama sistemi uygulanmaktadır. Balıkesir sınırları içinde bulunan 53 belediyeden Balıkesir, Altınoluk ve Gönen Belediyelerinde düzenli atık depolanmakta olup, geri kalan belediyelerde vahşi depolama yapılmaktadır. ÇANAKKALE Çanakkale Merkez İlçe içme suyu arıtma tesisi, Atikhisar Barajından gelen baraj suyunu arıtıp şehre vermektedir. Çanakkale İli kanalizasyon şebekesi mevcut olup, pis su kanalları ve yağmur kanalları ayrıdır. Atıksular derin deniz deşarjı ile Çanakkale Boğazına deşarj edilmektedir. Çanakkale il sınırları içindeki bölgede yer alan Çanakkale Merkez İlçe, Lapseki İlçe, Umurbey, Kepez, Çardak, Kumkale, İntepe belde belediyelerinden olmak üzere 7 Belediye ve Çanakkale İl Özel İdaresi nin bir araya gelmesiyle Çanakkale Katı Atık Yönetim Birliği kurulmuştur. Birlik bünyesinde Katı Atık Düzenli Depolama Alanı işletime açılmıştır. EDİRNE Edirne Belediyesinin içme suyu 2 adet derin kuyudan sağlanmakta olup, bu kuyularda su miktarı lt/sn civarındadır. Şehir şebekesi ise yaklaşık 450 km uzunluğundadır. Edirne Merkez Belediyesinin Şehir kanalizasyon şebekesi herhangi bir arıtmaya tabii tutulmadan Meriç Nehrine verilmektedir. Edirne Merkezinde ve Keşan İlçesinde çöpler toplanıp çöp alanına ayırım yapmadan dökülmektedir. İlde yapılması planlanan düzenli katı atık depolama tesislerinin yapım sözleşmesi imzalanarak süreç başlatılmıştır. TEKİRDAĞ Tekirdağ'da içme ve kullanma su ihtiyacı, ilin kuzeyinde yer alan Çorlu ilçesi Sağlık Mahallesinde bulunan 15 adet derin kuyudan, İkinci kaynak olarak Muratlı İlçesi Aşağı Sevindikli Köyündeki 320m derinlikte bulunan 13 adet derin kuyudan karşılanmaktadır. Tekirdağ İli kanalizasyon şebekesi atıksu deşarj tesisleri ile denize deşarj edilmektedir. Tekirdağ İli Merkez ve İlçelerinde evsel kaynaklı çöplerin depolandığı modern çöp alanları bulunmayıp ildeki katı atıklar vahşi depolama alanlarında depolanmaktadır. 141

158 İL İÇME VE KULLANMA SUYU DURUMU ATIKSU BERTARAFI KATI ATIK BERTARAFI KIRKLARELİ Kırklareli İlinin içme ve kullanma suyu % oranında yüzeysel su kaynağı olan Kırklareli Barajından sağlanmakta olup, ilde içme suyu arıtma tesisi mevcuttur. Atık sular, mevcut 16 km lik kanalizasyon şebekesine bağlanmıştır. Atık su kapasitesi günlük ortalama 300 m 3 tür.kanalizasyon suları İnce Dere ve Bağlıca Dere ye, Belediyeye ait olan mezbaha suları ise Şeytan Dere ye deşarj edilmektedir. İlin atıksu arıtma tesisi yapımı için ihale çalışmaları başlatılmıştır. Belediye sınırları içinde çıkan atıklar KIRK-KAP 1 Kırklareli Yerel Yönetimleri Katı Atık Düzenli Depolama sahasına boşaltılmaktadır. * Kaynak: İl Çevre Durum Raporları, Belediye Resmi Web Siteleri Proje güzergâhı üzerindeki otoyol, demiryolu, nehir, sulama kanalları, içme suyu, kanalizasyon, petrol ve doğalgaz boru hatları ve benzeri yapılar ile bunların kesişim bilgilerinin detayları güzergâhın kesinleşmesi sonrasında detaylandırılarak ÇED Raporu ile sunulacaktır. 142

159 BÖLÜM IV PROJENİN ÖNEMLİ ÇEVRESEL ETKİLERİ VE ALINACAK ÖNLEMLER

160 BÖLÜM IV: PROJENİN ÖNEMLİ ÇEVRESEL ETKİLERİ VE ALINACAK ÖNLEMLER IV.1. Önerilen Projenin Aşağıda Belirtilen Hususlardan Kaynaklanması Olası Etkilerinin Tanıtımı. (Bu Tanıtım Kısa, Orta, Uzun Vadeli, Sürekli, Geçici ve Olumlu Olumsuz Etkileri İçermelidir.) Projeden etkilenecek alanın belirlenmesi için, projeden kaynaklanan çevresel, ekonomik ve sosyal boyutlardaki etkilerin bir arada değerlendirilmesi gerekmektedir. Bu etkilerin bazıları doğrudan, bazıları ise dolaylı etkilerdir. Özellikle çevresel kirlilik yaratacak unsurlar olan hava, gürültü, su ve toprak kirliliklerinin ilgili yönetmeliklerde belirlenen sınır değerlerin altında kalması taahhüt edildiğinden; proje etki alanı, bunlar ve diğer unsurlar (proje alanı florası-faunası, jeoloji, istihdam, tarım, orman alanları vb.) göz önüne alınarak seçilecektir. a) Proje İçin Kullanılacak Alan TANAP Doğalgaz İletim A.Ş. şirketi tarafından gerçekleştirilecek Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı Projesi, Gürcistan-Türkiye sınırından başlayarak sırasıyla Ardahan, Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Giresun, Sivas, Yozgat, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara, Eskişehir, Bilecik, Kütahya, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Edirne, Tekirdağ ve Kırklareli İl sınırları içerisinden geçerek Yunanistan ve Bulgaristan sınırlarında sonlanacaktır. TANAP ın Türkiye sınırları içerisindeki boru hattı uzunluğu Türkgözü/Malkoçlar- Bulgaristan sınırına kadar yaklaşık km ve Yunanistan bağlantısı yaklaşık 67 km dir. TANAP ın boru çapı karada 56 inç olup, Marmara Denizi geçişinde ise 2 adet 36 inç olarak planlanmıştır. Projenin inşaat aşaması kapsamında üst toprak ve alt toprağın depolanması ve inşaat çalışmalarının sürdürülebilmesi için güzergâhta ortalama genişlik 36 metre olarak planlanmakta olup, özel durumlar dikkate alınarak daraltılabilecek veya genişletilebilecektir. TANAP DGBH Uzunluğu Yaklaşık İnşaat Koridoru : = km : 36 m Yaklaşık İnşaat Alanı : m * 36 m = m 2 Proje kapsamında hazırlık ve inşaat aşamasında kullanılmak üzere adet kamp sahası oluşturulması öngörülmüş olup, her bir kamp sahası için yaklaşık 25 ha lık alan kullanılacaktır. Projenin inşaat aşamasında güzergâha yakın yerlerde her birinde yaklaşık 12 ha lık alan kullanılacak 100 adet boru stok oluşturulması planlanmaktadır. Proje güzergâhını gösterir 1/ ölçekli topoğrafik haritalar ekte sunulmuştur (Bkz. Ek-2). 143

161 Giriş noktasında 1 adet ve hat boyunca 7 adet olmak üzere toplamda tahmini 8 adet kompresör istasyonu yapılması planlanmaktadır. Bunun dışında kompresör istasyonlarına ek olarak kurulacak diğer yer üstü tesisleri pig istasyonları, blok vanalar, off-take yapıları, katodik koruma sistemleri ve ölçüm istasyonudur. Her bir kompresör İstasyonu için yaklaşık ha lık alan kullanılacağı öngörülmüş olup, planlanan Kompresör İstasyonları yerleşim yerleri ve alternatifleri önceki bölümde verilmiştir. Proje kapsamında yer alacak pig istasyonları, off-take yapıları ve ölçüm istasyonları yaklaşık 2 ha lık alan üzerine kurulacaktır. Gerekli durumlarda gaz akışını kapatmak ve kısmi izolasyonu sağlamak amacıyla proje kapsamında 56 adet Blok vana istasyonu öngörülmüş olup, her bir blok vana istasyonu yaklaşık 0,12 ha lık bir alanı kaplayacaktır. Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı proje güzergâhı Türkiye nin kuzeydoğusundan kuzeybatısına kadar uzanan ve 21 ilden geçen bir çizgisel hat projesi olup, güzergah üzerinde şahıs arazisi, orman arazisi, tarım arazileri, hazine arazileri yer almaktadır. Bu alanların büyüklükleri ve özellikleri ile ilgili detaylı bilgiler ÇED Raporunda verilecektir. Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı projesi kapsamında yapılacak kamulaştırma işlemleri 2942 sayılı Kamulaştırma Kanununa göre gerçekleştirilecektir. Proje kapsamında orman sayılan alanların kullanımı için, 6831 Sayılı Orman Kanunun 17. Maddesi gereğince izin alınacak ve izin iş ve işlemleri Orman Genel Müdürlüğü nün ilgili talimatları doğrultusunda gerçekleştirilecektir. Ayrıca proje kapsamında kullanılacak tarım alanlarının tarım dışı amaçla kullanılması için, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayınlanarak yürürlüğe giren 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu hükümleri gereğince, ilgili Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü ve/veya Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı ndan gerekli izinler alınacaktır. Bunlara ilaveten proje alanında mera vasıflı arazilerin bulunması durumunda, 4342 sayılı Mera Kanunu nun 14. maddesi gereğince, fiilen yatırıma başlanmadan önce, söz konusu mera alanlarının tahsis amacı değişikliği ile ilgili olarak, İlgili Valiliği ne (valilik mera komisyonuna) müracaat edilerek gerekli izinler alınacaktır. Proje güzergâhında yer alan yüzeysel suların 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu kapsamındaki yerlerden olması halinde 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu 7. Maddesi gereğince ilgili Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü ne müracaat edilerek görüşleri alınacaktır. 144

162 b) Doğal Kaynakların Kullanımı İnşaat Aşaması Su Kaynaklarının Kullanımı Proje kapsamında inşa aşamasında personelin ihtiyaçlarının karşılanmasında, toz oluşumunun engellenmesi amacıyla ve hidrostatik testler sırasında su kullanımı söz konusu olacaktır. Projenin arazi hazırlama ve inşaat çalışmalarında her bir kamp sahasında yaklaşık 500 kişinin çalışması öngörülmekte olup, kişi başına gerekli su miktarı 150 lt/gün alınarak toplam su ihtiyacı yaklaşık 75 m 3 /gün dür. Ayrıca inşaat aşamasında gerçekleştirilecek faaliyetlerden kaynaklı olarak ortaya çıkacak toz oluşumunun indirgenmesi amacıyla her bir kamp sahası ve civarındaki proje güzergâhında kullanılacak su miktarı tahmini m 3 /gün dür. Her bir hidrostatik test için gerekli proses suyu miktarının 500 m 3 ila m 3 aralığında olması beklenmektedir. Detaylı hesaplamalar ve miktarlar ÇED Raporu içerisinde verilecektir. Personelin ihtiyaçlarının karşılanması için gerekli olan içme ve kullanma suyu bölgedeki içme ve kullanma suyu şebekesinden ve/veya piyasadan satın alınarak karşılanacaktır. İnşaat işleri sırasında gerekli olan su ile hidrostatik testler sırasında kullanılacak suyun ise proje alanı yakınlarında yer alan dere ve/veya benzer su kaynaklarından temin edilmesi planlanmaktadır. Toprak ve Arazi Kullanımı Proje inşaat çalışmaları sırasında yaklaşık 36 m lik inşaat koridorunda çalışmalar yürütülecektir. Yapılacak tüm kazı işlemlerinde toprak yüzeyinden öncelikle bitkisel toprak (üst örtü toprağı) sıyrılarak alınacak ve özelliklerini kaybetmemesi açısından anaerobik koşulları engellemek amacıyla belirli oranda sıkıştırılarak ve gerek görülürse jeotekstil gibi malzemeler ile üstü kapatılarak uygun koşullarda depolanacaktır. Üst toprağın sıyrılmasının ardından makinelerin ve araçların hareketini sağlayacak şekilde alt örtü toprağı alınarak ve boruların gömülmesi için gerekli hendekler açılarak inşaat aşamasında boru üstlerinin kapatılması ve arazi düzenlemesi amacıyla geçici olarak depolanacaktır. Doğalgaz borularının açılan hendeklere indirilmesi sonrasında, üst toprak haricinde kazıdan çıkan ve dolgu olarak kullanılabilecek malzemeler boru kenarları dahil tüm yüzeylerini kaplayacak şekilde kazı kanalına doldurulacaktır. 145

163 Sıyrılan ve özellikleri korunarak depolanan bitkisel toprak inşaat alanlarına geri serilerek geçici olan tesislerin, erişim yollarının ve inşaat koridorunun eski haline getirilmesinde ve arazi düzenleme-rehabilitasyon işlemlerinde kullanılacaktır. Proje nin inşaatı sırasında ortaya çıkacak hafriyat toprağı ve atıklarının miktarı, değerlendirilmesi ve yönetimine ilişkin detaylı bilgi hazırlanacak olan ÇED Raporunda verilecektir. Boru yataklama ve boru üstü kapatma malzemesi ihtiyaç olması halinde piyasadan ÇED/izin/ruhsatları alınmış olan doğal yapı gereç sahalarından sağlanacaktır. Proje nin inşaatı sırasında tarım arazilerinde yapılacak çalışmalarda ürün hasat dönemlerine dikkat edilecek ve mümkün mertebe bu dönemler dışında çalışma yapılması sağlanacaktır. Proje nin inşaatı sırasında arazi kullanımına ait detaylı bilgi hazırlanacak olan ÇED Raporunda verilecektir. Enerji Kullanımı Projenin inşa aşamasında kullanılacak iş makine ve ekipmanlarda yakıt olarak motorin/benzin kullanılacaktır. Diğer ihtiyaçlar için fuel oil ve elektrik enerjisinden faydalanılacaktır. İşletme Aşaması Su Kaynaklarının Kullanımı İşletme aşamasında ise her bir kompresör istasyonunda çalışacak personelin içmekullanma ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla su ihtiyacı bulunmaktadır. Projenin işletme aşamasında her bir kompresör istasyonunda 50 kişi çalışması öngörülmekte olup, kişi başına gerekli su miktarı 150 lt/gün alınarak toplam su ihtiyacı yaklaşık 7,5 m 3 /gün dür. Personelin ihtiyaçlarının karşılanması için gerekli olan içme ve kullanma suyu bölgedeki içme ve kullanma suyu şebekesinden, yeraltı sularından ve/veya piyasadan satın alınarak karşılanacaktır. Toprak ve Arazi Kullanımı İşletme aşamasında doğalgaz boru hattının işletilmesi amacı ile kompresör istasyonu, pig istasyonları, blok vanalar, off-take yapıları, katodik koruma sistemleri ve ölçüm istasyonlarında arazi kullanımı söz konusu olacaktır. Bu ünitelerin alansal kullanımlarına ilişkin detaylı bilgiler ve değerlendirmeler ÇED Raporunda sunulacaktır. İşletme aşamasında boru hattı güzergâhı üzerinde tarımsal ve hayvancılık faaliyetleri sürdürülebilecektir. Boru güzergâhı üzerinde tek kısıtlayıcı faaliyet derin köklü ağaç vb. ürünlerin yetiştirilmemesi olacaktır. 146

164 Enerji Kullanımı Proje kapsamında kullanılacak araçlarda yakıt olarak motorin/benzin kullanılacaktır. Diğer ihtiyaçlar için elektrik enerjisinden faydalanılacaktır. Kompresör istasyonlarında kullanılacak doğalgaz boru hattından temin edilecektir. c) Kirleticilerin Miktarı, (Atmosferik Şartlarİle Kirleticilerin Etkileşimi) Çevreye Rahatsızlık Verebilecek Olası Sorunların Açıklanması ve Atıkların Minimizasyonu c.1. Mevcut Durumun Tespitine Yönelik Çalışmalar Proje alanı ve çevresinde, ÇED Çalışmasına veri oluşturmak, ÇED Raporunda çevresel ve sosyal etkileri tespit edebilmek, olumlu ve olumsuz etkileri belirleyebilmek ve değerlendirmek amacıyla mevcut durumun tespiti amacıyla bir dizi çevresel etüt ile sosyal araştırmalar yapılacaktır. Mevcut durumda bölge insanının projeye bakış açılarını, beklentilerini, sosyoekonomik yapısını ortaya çıkartabilmek üzere proje bölgesi ve yakın çevresinde bir dizi anket çalışmaları ve görüşmeler gerçekleştirilecektir. Mevcut durum tespitine yönelik yapılacak çalışmaların özeti kısaca aşağıda verilmiştir. c.1.1. Mevcut Hava Kalitesi Tespit Çalışmaları Planlanan proje için Hava Kalitesi Ölçümü kapsamında örnekleme noktalarının seçimi için tarihli sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği (SKHKKY) Ek-2 (Tesislerin Hava Kirlenmesine Katkı Değerlerinin Hesaplanması ve Hava Kalitesi Ölçümü) ne uygun olarak ölçme planı hazırlanacak ve inceleme alanının seçimi yapılacaktır. Proje kapsamında yer alan kompresör istasyonları etrafında belirlenecek noktalarda hava kalitesinin tespiti amacıyla numuneler alınacaktır. Mevcut durum tespiti çalışmaları kapsamında muhtemel faaliyet alanı 8 veya 16 yön üzerinde ana rüzgâr yönü dağılımına bakılmaksızın yapılacak hava kalitesi tayinleri, ileride civar yerleşimlerle veya üçüncü şahıslarla çıkabilecek hukuki sorunların veya şikâyetlerin çözümünde kanıt teşkil etmesi bakımından vazgeçilmez bir öneme sahip olup, tüm dünyada uygulanmaktadır. Yapılan çalışmalar kötü durum senaryosu dikkate alınarak, yapılan bir ön modelleme sonucu emisyonların maksimum yer seviyesi konsantrasyonlarının meydana geldiği noktalar ve yerleşim yerleri yaklaşık baz alınarak 1: ölçekli topoğrafik haritada belirlenecek daha sonra da araziye gidilerek belirlenen bu noktalara mümkün olduğunca ulaşılarak difüzyon tüpleri yerleştirilecektir. 147

165 Alınan numunelerin sonuçları ve sonuçlara ilişkin değerlendirmeler ÇED Raporunda verilecektir. Partikül Madde (PM 10 ) Ölçülmesi: Havada PM 10 ölçümleri proje kapsamında yer alan kompresör istasyonları etrafında ve bunun dışında ÇED Sürecinde gerekli görülen noktalarda yapılacaktır. Yapılacak çalışmalar kötü şartlar dikkate alınarak, yapılacak bir ön modelleme sonucu emisyonların maksimum yer seviyesi konsantrasyonlarının meydana geldiği noktalar, hassas alanlar ve yerleşim yerleri yaklaşık baz alınarak ve topoğrafya ile meteorolojik şartlar değerlendirilerek 1: ölçekli topoğrafik haritada belirlenecek daha sonra da araziye gidilerek belirlenen bu noktalarda ölçüm yapılacaktır. Havada PM 10 ölçümleri kapsamında filtreler üzerine toplanan parçacıklar ÇINAR Çevre Laboratuvarı nda tartılarak, toz konsantrasyonları tespit edilecektir. PM 10 analizleri TS EN 12341:2002 standardına uygun olarak yapılacak, alınan sonuçlar ve değerlendirmeler ÇED Raporunda verilecektir. c.1.2. Deniz Suyu Mevcut Durum Tespit Çalışmaları Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı (TANAP) Projesi Gürcistan-Türkiye/Türkgözü sınırından Türkiye ye giriş yaparak buradan güneye Horasan-Erzurum bölgesine inmekte olup, bu noktadan genel tanımlama ile batı yönünde ilerleyerek Marmara Denizinin Çanakkale Boğazı yakınından Anadolu yakasında Kemer Köyü kuzeyi ile Trakya da Kızılcaterzi köyü güneyi arasından geçmektedir. Deniz geçişi boru hattı uzunluğu yaklaşık 18 km dir. Marmara Deniz geçişinin yapılacağı bölgeden deniz suyu numuneleri alınacak ve analiz sonuçları ve değerlendirmeler ÇED Raporunda verilecektir. c.1.3. Yüzey Suyu Mevcut Durum Tespit Çalışmaları Proje kapsamında yer alan kompresör istasyonları ile kamp sahaları etrafında ve güzergâh üzerinde yer alan yüzeysel su kaynakları geçişlerinde yüzeysel su kaynaklarının mevcut durumlarının belirlenmesi amacıyla ofis çalışmalarında tespit edilen noktalardan numuneler alınacak, analiz sonuçları ve değerlendirmeler ÇED Raporunda verilecektir. c.1.4. Yeraltısuyu Mevcut Durum Tespit Çalışmaları Proje kapsamında yer alan kompresör istasyonları ile kamp sahaları etrafında ve güzergâh üzerinde gerekli görülen noktalarda yeraltı su kaynaklarının mevcut durumlarının belirlenmesi amacıyla ofis çalışmalarında tespit edilen noktalardan numuneler alınacak, analiz sonuçları ve değerlendirmeler ÇED Raporunda verilecektir. 148

166 c.1.5. Toprakta Mevcut Durum Tespit Çalışmaları Mevcut durum tespiti çalışmaları kapsamında yer üstü tesisleri ile güzergâh üzerinde gerekli görülen noktalarda mevcut toprak kirlilik durumunun belirlenmesi amacıyla numuneler alınacaktır. Analiz sonuçları ve değerlendirmeler ÇED Raporunda verilecektir. c.1.6. Mevcut Gürültü Tespit Çalışmaları Proje kapsamında yer alan yer üstü tesisleri ile hassas alanlar ve boru hattı inşaat alanına 500m den yakın mesafede yer alan yerleşim yerlerinde mevcut gürültü seviyesini tespit etmek amacıyla gürültü ölçümü yapılacaktır. Gürültü ölçümü yapılacak noktalar; ÇGDYY ne göre uygun olarak, proje alanları içerisinde, hassas alanlarda ve yerleşim yerlerine en yakın noktalardan seçilecek olup, tarihli ve sayılı Resmi Gazete de yayınlanarak yürürlüğe giren ÇGDYY ne göre yapılacak hesaplamalar ve değerlendirmeler ÇED Raporunda verilecektir. c.1.7.marmara Deniz Geçişi Denizel Araştırmalar TANAP Projesinde planlanan 18 km lik Marmara Deniz geçişi için hidrografik, jeolojik, jeofizik, batimetrik ve oşinografik çalışmalar yapılarak ölçüm ve değerlendirmeler ÇED raporunda sunulacaktır. Deniz suyunun fizikokimyasal özelliklerinin tespit edilmesi amacıyla numune alınacaktır. Ayrıca, aynı bölgede sediment, fitoplankton-zooplankton ve bentik organizma örneklemeleri yapılacaktır. Alınan numuneler üzerinden yapılacak analizler ve değerlendirmeler ÇED raporunda verilecektir. c.2. Projenin Çevresel Etkilerine Karşı Alınacak Önlemler c.2.1. Atıksu Yönetimi Projenin inşa aşamasında çalışan personelin içme ve kullanma amaçlı su tüketimine bağlı olarak evsel nitelikli atıksu oluşacaktır. Projenin inşaat aşamasında çalışan personelin içme ve kullanma amaçlı olarak su kullanımının tamamının evsel nitelikli atıksu olarak geri döndüğü varsayılırsa her bir kamp sahasında yaklaşık 75 m 3 /gün evsel nitelikli atıksu oluşması beklenmektedir. Oluşan evsel nitelikli atıksular, paket atıksu arıtma tesislerinde işlem görecek olup, tarih ve Sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği ilgili hükümlerine uygun olarak deşarj edilecektir. Çalışma alanlarında toz oluşumunun engellenmesi amacı ile kullanılan suyun büyük kısmı toprak tarafından emilecek kalan kısmı da mevsimsel etkilere bağlı olarak buharlaşacaktır. Dolayısıyla bu aşamadan kaynaklı olarak atıksu oluşumu söz konusu değildir. 149

167 Boru hattı inşaatı sonrasında ve işletme öncesinde hattın dayanıklılığının tespiti amacıyla yapılacak hidrostatik testler sırasında proses suyu kullanılacaktır. Boru içerisinde korozyon ve mikrobiyolojik oluşumların engellenmesi amacıyla proses suyuna kimyasal maddeler (glikol, biyosit, korozyon önleyici gibi) ilave edilecektir. Her bir hidrostatik test için su ihtiyacının yaklaşık 500 m 3 ila m 3 aralığında olması beklenmektedir. Kullanılan proses suyunun tamamının atıksu olarak geri döneceği varsayılırsa oluşan atıksular mümkün olduğunca aynı amaçlar için öncelikli olarak tekrar kullanılması sağlanacaktır. Kullanılmayan veya kullanıldıktan sonra arıtılacak olan proses suyu kontrollü bir biçimde bulunduğu bölgedeki en yakın alıcı ortama deşarj edilecektir. Hidrostatik testler sırasında kullanılacak proses suyunun deşarjından kaynaklı etkiler ve alınacak önlemler ÇED Raporunda detaylı şekilde incelenecektir. Projenin işletme aşamasında çalışan personelin içme ve kullanma amaçlı su tüketimine bağlı olarak evsel nitelikli atıksu oluşacaktır. Projenin işletme aşamasında çalışan personelin içme ve kullanma amaçlı olarak su kullanımının tamamının evsel nitelikli atıksu olarak geri döndüğü varsayılırsa her bir kompresör istasyonunda yaklaşık 7,5 m 3 /gün evsel nitelikli atıksu oluşması beklenmektedir. Oluşan evsel nitelikli atıksular, paket atıksu arıtma tesislerinde işlem görecek olup, tarih ve Sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği ilgili hükümlerine uygun olarak en yakın alıcı ortama deşarj edilecektir. Proje kapsamında oluşacak atıksular, deşarj işlemleri, atıksu bertarafından kaynaklı etkiler ve alınacak önlemler ilgili detaylı bilgiler ÇED Raporunda verilecektir. c.2.2. Atık (Katı Atık, Atık Yağ, Tehlikeli Atık, Tıbbi Atık, Ambalaj Atığı vb.) Yönetimi Projenin inşaat aşamasında oluşacak olan atıkları evsel nitelikli katı atıklar, ambalaj atıkları, inşaat malzemeleri kaynaklı katı atıklar (boru parçaları, kaplama atıkları, boru ağzı kelepçeleri vb.) iş makinesi ve ekipmanlardan kaynaklı atık yağlar, ömrünü tamamlamış lastikler, atık pil ve aküler, tehlikeli atıklar ve tehlikeli atıklar ile kontamine olmuş malzemeler, atıksu arıtma tesisinden çıkacak arıtma çamuru, tıbbi atıklar, bitkisel atık yağlar olarak sıralamak mümkündür. Projenin işletme aşamasında oluşacak olan atıkları evsel nitelikli katı atıklar, ambalaj atıkları, iş makinesi ve ekipmanlardan ve bakım-onarım faaliyetlerinden kaynaklı atık yağlar, ömrünü tamamlamış lastikler, atık pil ve aküler, tehlikeli atıklar ve tehlikeli atıklar ile kontamine olmuş malzemeler, atıksu arıtma tesisinden çıkacak arıtma çamuru, tıbbi atıklar, bitkisel atık yağlar olarak sıralamak mümkündür. İnşaat aşamasında personelden meydana gelecek evsel nitelikli katı atık miktarının her bir kamp yerinde 570 kg/gün ve işletme aşamasında her bir kompresör istasyonunda 57 kg/gün olması beklenmektedir. 150

168 Projenin tüm aşamalarında oluşacak evsel nitelikli katı atıklardan geri kazanımı mümkün olan (kâğıt, plastik, demir vb.) ve geri kazanımı mümkün olmayan atıklar (yemek artıkları vb. organik atıklar) ayrı ayrı olacak şekilde yer üstü tesislerinde çeşitli noktalara yerleştirilen ağzı kapalı sızdırmasız çöp bidonlarında biriktirilecektir. Geri kazanımı mümkün olan atıklar lisanslı geri kazanım firmalarına verilerek bertaraf edilecek; geri kazanımı mümkün olmayan atıklar ise altyapısı uygun en yakın belediye düzenli depolama tesislerinde bertaraf edilecektir. Ayrıca arazi hazırlık, inşaat ve montaj çalışmalarında oluşacak, inşaat (demir, tahta, metal vb.) ve ambalaj (çimento kağıdı, ekipmanların kapları, kağıt, strafor vb.) atıkları hurda olarak toplanacaktır. Geri kazanımı mümkün olan atıklar yeniden kullanılacak ve/veya lisans almış geri dönüşüm firmalarına verilecektir. Geri kazanımı mümkün olmayan atıkların ise altyapısı uygun en yakın belediye katı atık düzenli depolama tesislerinde bertaraf edilecektir. Tesis içerisinde oluşacak olan tüm katı atıkların bertarafında tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ne ve bu yönetmelikte; tarih ve sayılı Resmi Gazete de tarih ve sayılı Resmi Gazete de tarih ve sayılı Resmi Gazete de tarih ve sayılı Resmi Gazete de tarih ve sayılı Resmi Gazete de tarih ve sayılı Resmi Gazete de tarih ve sayılı Resmi Gazete de tarih ve sayılı Resmi Gazete de yapılan değişikliklere uygun olarak hareket edilecektir. Personelin yemek ihtiyaçlarının karşılanması sırasında ortaya çıkacak olan bitkisel atık yağlar diğer atıklardan ayrı olarak sızdırmasız, kapalı tank/bidonlarda yönetmelik gereklerine uygun olarak toplanacak olup, toplanan bitkisel atık yağlar Bakanlıktan lisanslı kuruluşlara teslim edilecektir. Proje kapsamında tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayınlanarak yürürlüğe giren Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Projenin arazi hazırlık ve inşaat döneminde her bir kamp sahasında ve işletme döneminde kompresör istasyonlarında revir bulunacak olup, buradaki ilk yardım gibi işlemlerden kaynaklı olarak ortaya çıkacak tıbbi atıklar diğer atıklardan ayrı olarak tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ile ilgili hükümlerine uygun olarak sızdırmasız, özel nitelikli poşetlerde toplanacak ve Bakanlıktan lisanslı ilgili Belediyeye ve/veya Belediye ile anlaşmalı kuruluşlara verilecektir. Ayrıca, faaliyetler esnasında herhangi bir kaza ya da acil durum ortaya çıkması ve gerek duyulması halinde en yakın sağlık kuruluşundaki imkânlardan yararlanılacaktır. Atıksu arıtma tesisinden oluşacak arıtma çamurları Atıkların Düzenli Depolanmasına Dair Yönetmelik e göre ağırlıkça %50 kuru madde ihtiva edecek şekle getirilerek şartları uygun olan en yakın belediye/birlik katı atık düzenli depolama tesislerinde bertaraf edilecektir. 151

169 İnşaat ve işletme aşamasında çalışacak araçların bakım ve onarımları mümkün olması halinde yetkili servise yaptırılacak, yetkili servislere ulaşmanın mümkün olmaması halinde şantiye alanında kurulacak tamir ve bakım istasyonlarında yapılacaktır. İş makinelerinin günlük ve periyodik bakımları yetkili servis ve kamp sahalarında yapılamaması durumunda gerekli tedbirler alınarak güzergâh üzerinde aracın bulunduğu noktada yapılacaktır. Bu işlemlerden kaynaklı olarak ortaya çıkması muhtemel atık akü, lastik, atık yağlar ve atık yağlar ile kontamine olmuş parçalar sızdırmasız kaplarda ayrı ayrı biriktirilecek ve Bakanlıktan lisanslı kuruluşlara teslim edilecektir. Faaliyet kapsamında iş makine ve ekipmanlarının lastiklerinin/akümülatörlerinin değişimleri sonucu ortaya çıkan ömrünü tamamlamış lastikler/akümülatörler Bakanlıktan lisans almış firmalara ve/veya ilgili servise verilecektir. Ayrıca, proje alanında ortaya çıkması muhtemel akü, pil, lastik gibi malzemeler için tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Ömrünü Tamamlamış Lastiklerin Kontrolü Yönetmeliği ve tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği ilgili hükümlerine uyulacaktır. Proje sahasında çalışan iş makine ve ekipmanlardan kaynaklı herhangi bir sızıntı olması halinde tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Toprak Kirliliğinin Kontrolü ve Noktasal Kaynaklı Kirlenmiş Sahalara Dair Yönetmelik deki ilgili hükümlere uyulacaktır. Ayrıca bu maddelerle kirlenmiş her türlü malzemenin insan sağlığı ve çevreye yönelik zararlı etkisini en aza indirebilmek amacı ile tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliğinin ile tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Yönetimi Genel Esaslarına İlişkin Yönetmelik doğrultusunda atık sınıfı belirlenecek ve Lisanslı Geri Kazanım-Bertaraf Tesislerine verilerek geri kazanımı veya bertarafı sağlanacaktır. Proje alanında gerçekleştirilecek faaliyetler sırasında tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine riayet edilecektir. c.2.3. Hafriyat Çalışmaları ve Toprak Kirliliği Yönetimi Proje kapsamında; kamp sahalarında, boru stok sahalarında, malzeme ve ekipman depolama alanlarında, boru hattı güzergahında (inşaat koridoru açma, hendek açma vb.), yeni açılan erişim yollarında ve yer üstü tesislerinin bulunduğu alanlarda hafriyat oluşumu söz konusu olacaktır. Yapılacak tüm kazı işlemlerinde toprak yüzeyinden öncelikle bitkisel toprak (üst örtü toprağı) sıyrılarak alınacak ve özelliklerini kaybetmemesi açısından anaerobik koşulları engellemek amacıyla belirli oranda sıkıştırılarak ve gerek görülürse jeotekstil gibi malzemeler ile üstü kapatılarak uygun koşullarda depolanacaktır. 152

170 Üst toprağın sıyrılmasının ardından makinelerin ve araçların hareketini sağlayacak şekilde alt örtü toprağı alınarak ve boruların gömülmesi için gerekli hendekler açılarak inşaat aşamasında boru üstlerinin kapatılması ve arazi düzenlemesi amacıyla "Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği"nde verilen standartlara göre proje sahası içerisinde eğimi % 5 ten fazla olmayan bir yerde, üst toprak ile karışmayacak şekilde geçici olarak depolanacaktır. Doğalgaz borularının açılan hendeklere indirilmesi sonrasında, üst toprak haricinde kazıdan çıkan ve dolgu olarak kullanılabilecek malzemeler boru kenarları dahil tüm yüzeylerini kaplayacak şekilde kazı kanalına doldurulacak olup, bu işleme borunun yataklanması adı verilmektedir. Bu aşamada kazıdan çıkan malzemenin içindeki büyük taş parçalarının ayıklanması ve yataklama malzeme olarak kullanılması için eleme makinası (padding machine) kullanılacaktır. Sıyrılan ve özellikleri korunarak depolanan bitkisel toprak inşaat alanlarına geri serilerek geçici olan tesislerin, erişim yollarının ve inşaat koridorunun eski haline getirilmesinde ve arazi düzenleme-rehabilitasyon işlemlerinde kullanılacaktır. Hafriyat çalışmaları esnasında, hafriyat toprağı ile inşaat ve yıkıntı atıklarının çevreye zarar vermeyecek şekilde öncelikle kaynakta azaltılması, toplanması, geçici biriktirilmesi, taşınması, geri kazanılması, değerlendirilmesi ve bertaraf edilmesine ilişkin teknik ve idari hususlar ile uyulması gereken genel kuralları belirleyen Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerinin gereği yerine getirilecek ve yapılacak detay çalışmalar ÇED Raporunda değerlendirilecektir. Arazi hazırlık çalışmaları esnasında hafriyat çalışması yapılacak olan bölgelere ait alansal bilgiler, bu kapsamda meydana gelecek toplam hafriyat miktarları ile ilgili detaylı hesaplamalar ÇED Raporunda sunulacaktır. İnşaat ve işletme aşamasında proje sahasında çalışan iş makine ve ekipmanlarından kaynaklı herhangi bir sızıntı, kontaminasyon olması halinde tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Toprak Kirliliğinin Kontrolü ve Noktasal Kaynaklı Kirlenmiş Sahalara Dair Yönetmelik deki ilgili hükümlere uyulacaktır. c.2.4. Hava Kalitesine Etkiler ve Alınacak Önlemler Arazi hazırlama ve inşaat aşamasında; hafriyat ve dolgu işlemlerinde, malzemenin yüklenmesi, taşınması, boşaltılması ve depolanması sırasında tozlanma olacaktır. Proje kapsamında oluşacak emisyonlarla ilgili hesaplamalar ÇED Raporunda yapılacak ve yürürlükteki Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği (SKHKKY) ve Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi Yönetmeliği hükümlerine göre değerlendirme yapılacaktır. Yönetmelikte verilen sınır değerlerin aşılması halinde emisyonlarla ilgili modelleme çalışmaları gerçekleştirilecektir. 153

171 Arazide oluşabilecek tozlanmayı minimuma indirgemek için emisyon kaynağında sulama, savurma yapmadan doldurma ve boşaltma işlemlerinin yapılması, malzeme taşınması sırasında araçların üzerinin branda ile kapatılması ve malzemenin üst kısmının %10 nemde tutulması gibi önlemler alınacaktır. İnşaat aşamasında kullanılan iş makineleri ve ekipmanlarından kaynaklı olarak egzoz emisyonu oluşumu söz konusu olup, egzoz muayenelerinin gerekli süreler içerisinde gerçekleştirilmesi, standartlara uygun yakıt kullanılması ve araçların periyodik bakımlarının yapılması ve bunun yanı sıra gereksiz hallerde araçların çalıştırılmaması gibi önlemler alınacaktır. Proje kapsamında kullanılacak olan araçların sayısı ve tahmini çalışma süreleri belirlenerek ÇED Raporunda detaylı bir biçimde sunulacaktır. Projenin işletme aşamasında kullanılacak olan kompresör İstasyonlarında bulunan güç tesisinde yakıt olarak doğalgaz kullanılacaktır. Doğalgazın yanması sonucunda yanma gazı emisyonları oluşacaktır. Olası etkiler ve alınacak önlemler ÇED Raporunda detaylı olarak incelenecektir. Ayrıca işletme aşamasında doğalgaz boru hattı üzerinde meydana gelebilecek herhangi bir kaza, çatlak ve delinmeden kaynaklı olarak başta metan gazı olmak üzere çeşitli sera gazlarının atmosfere yayılması söz konusudur. Boru hattı üzerinde kurulacak denetim, kontrol ve veri sağlama sistemi (SCADA) aracılığıyla basınç seviyesi sürekli olarak takip edilecek ve gaz kaçağı nedeniyle ortaya çıkacak ani basınç kayıplarında hattın ilgili bölümü vanalar ile kapatılacaktır. Hattın bu bölümlerinde hapsedilen gaz yakılarak veya yakılmayarak Tahliye Bacası ( cold flare veya vent stack ) ile atmosfere verilecektir. Tüm bunlara ek olarak, inşaat ve işletme sırasında, araçlardan kaynaklanacak emisyonların da minimuma indirgenmesi için, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Egzoz Gazı Emisyonu Kontrolü Yönetmeliği nin 7. Maddesi uyarınca; kullanılacak tüm araç ve ekipmanların rutin kontrolleri yaptırılarak bakım gereken araçlar bakıma alınacak ve bakımları bitene dek çalışmalarda başka araçlar kullanılacaktır. Ayrıca Trafik Kanunu na uygun şekilde çalışmaları konusunda uyarılarak özellikle yükleme standartlarına uygun yükleme yapmalarına dikkat edilecektir. c.2.5. Gürültü ve Titreşim Yönetimi Projenin arazi hazırlama ve inşaat aşamasında gerçekleştirilecek faaliyetlerden (hidrotest vb.), faaliyet esnasında kullanılan iş makinelerinden (ekskavatör, yükleyici, greyder, dozer, hendek kazıcı, vinç, side-boom vb.) ve güzergâh üzerinde gerekmesi halinde yapılacak patlatma işlerinden kaynaklı gürültü ve titreşim oluşumu beklenmektedir. Projenin işletme aşamasında yer üstü tesislerinde, bakım-onarım faaliyetleri sırasında gürültü oluşması beklenmekte olup, bunun dışında çevredeki alıcı ortamı ve çalışanları rahatsız edecek düzeyde gürültü oluşumu beklenmemektedir. 154

172 Gürültüye maruz kalınan ortamlarda çalışanların sağlığını koruyabilmek ve faaliyetin sürekliliğini sağlayabilmek için başlık, kulaklık veya kulak tıkaçları gibi uygun koruyucu araç ve gereçler verilecektir. Ayrıca, Kompresör İstasyonlarının tasarımı sırasında gürültü emisyon emici malzemeler tercih edilecek olup, kompresör istasyonlarının işletilmesi sırasında çevresel gürültü düzeyinin aşılması halinde gürültü perdeleri/bariyerleri gibi önlemler alınacaktır. Proje kapsamında inşaat ve işletme çalışmaları sırasında oluşacak gürültü seviyeleri, faaliyet alanına en yakın hassas alanlara (ekolojik hassas alanlar vb.) ve yerleşim yerlerine olan etkilerini incelemek amacıyla; bütün araçların aynı yerde ve aynı anda çalıştığı varsayımıyla en olumsuz şartlar için hesaplanacak ve Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği ne ( tarih ve R.G.) göre değerlendirmeleri yapılarak ÇED Raporu'nda verilecektir. Değerlendirmeler sonucu; oluşacak gürültü seviyesinin Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği nde verilen sınır değerleri aşması halinde gürültü dağılımı modelleme çalışmaları yapılacaktır. Planlanan projenin arazi hazırlık ve inşaat çalışmaları esnasında meydana gelecek olan gürültü düzeyinin tespit edilmesi amacıyla Sound PLAN 6.5 programından yararlanılacaktır. Yapılacak hesaplamalarda gürültü kaynağı olacak araç ve ekipmanların gürültü düzeyleri hakkında bilgi programın kitaplığında bulunan veri tabanından sağlanacaktır. Programda ilk olarak, gürültü dağılımını direk olarak etkileyen doğal zeminin yükseklik modeli ortaya çıkartılacaktır. Doğal zeminin programa yansıtılması esnasında 1: ölçekli topoğrafik harita üzerinde bulunan ve 10 m yükseltilerle atılan yükselti konturları sayısallaştırılacaktır. Yükseltilerin sayısallaştırılmasından sonra programın sayısallaştırılan yükseltiyi algılaması amacıyla Geçici SZM (Sayısal Yükseklik Modellemesi) oluşturulacaktır. Geçici SZM oluşturulması işleminden sonra ise arazi hazırlık çalışmaları esnasında çalışacak olan araçlar tanımlanacak ve proje güzergâhı inşaat koridoru içerisine yerleştirilecektir. Yapılacak hesaplamada arazi hazırlık çalışması esnasında tüm araçların aynı anda ve aynı noktada çalışmaları varsayımı ile veriler girilecektir. Sayısal yükseklik verisinin oluşturulması, modelleme alanı ve gürültü kaynaklarının coğrafi veri tabanına aktarılmasına ilişkin haritalar oluşturulacak ve akabinde gürültü haritaları hazırlanacaktır. Gürültü haritaları doğrultusunda da etkilenecek alanlar belirlenecek ve alınması gereken önlemler ÇED Raporunda detaylandırılacaktır. Ayrıca projenin inşaat ve işletme aşamasında tavsiye edilen gürültü seviyelerinin aşıldığı, gürültü ve vibrasyonların kaynağında azaltılması için teknik imkânların yetersiz olduğu durumlarda, işçilere 4857 Sayılı İş Kanunu nda belirtilen başlık, kulaklık, kulak tıkaçları, vb. gibi koruyucu giysiler ve gereçler sağlanacaktır. Böylece, çalışmalarda makine ve ekipmanlardan kaynaklı oluşacak gürültü seviyeleri çalışanları rahatsız etmeyecek düzeye indirilmiş olacaktır. Ayrıca yönetmeliklerin öngördüğü değerler yakalanarak, çevreye verilecek gürültü, minimum düzeyde tutulmuş olacaktır. 155

173 Güzergâh üzerinde gerekmesi halinde yapılacak patlatma işlerinden kaynaklı gürültü ve titreşim oluşumu beklenmektedir. Patlatmalarda kullanılan patlayıcıların özellikleri, titreşim dalgalarının genel özellikleri, patlatma ile oluşturulan titreşimin çevre yapılara etkisi ve binalardaki hasarların titreşim genliği yönünden incelenmesi konuları ile ilgili detaylı çalışma ÇED Raporunda sunulacaktır. Patlayıcı maddenin kullanılması, korunması, taşınması konuları; Tekel dışı bırakılan patlayıcı maddelerle av malzemesi ve benzerlerinin üretimi, ithali, taşınması saklanması, depolanması, satışı, kullanılması, yok edilmesi, denetlenmesi usul ve esasları na ilişkin 29 Eylül 1987 tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan 87/12028 karar sayılı tüzüğe uygun olarak yapılacaktır. c.2.6. Trafik Yönetimi Projenin inşaat ve işletme aşamasında gerçekleştirilecek faaliyetlerden kaynaklı olarak mevcut trafik üzerinde etkiler söz konusu olacaktır. Boru hattı ile kesişen karayollarında boru hattının yolun altından geçirilebilmesi için yolun geçici olarak trafiğe kapanması gerekebilecektir. Bu geçiş çalışmaları sonrası yapılan yol tadilatlarında yol kalitesinde bazı bozulmalar yaşanabilir. Boru hattı inşasında nakliye konusunda kullanılacak kamyonlardan kaynaklı mevcut trafik yükünde artış gözlenebilir. İlave trafik yükü de egzoz emisyonlarındaki kısmi artış nedeniyle ufak da olsa hava kalitesi üzerinde bazı etkilere neden olabilecektir. Kaza, sızıntı v.b. durumunda müdahale ekibinin (polis, ambulans, itfaiye, onarım ekibi vs.) olay yerine giderken yarattıkları anlık değişimler söz konusu olabilecektir. Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı projesinin inşaat ve işletme faaliyetlerinin mevcut trafik yüküne etkileri ve bu konuda izlenecek etki azaltıcı önlemler ÇED Raporunda detaylı olarak incelenecektir. (Örn: Trafik güvenliği eğitimleri, trafik yükünün denetlenmesi ve yönetilmesi, vb.) 156

174 IV.2. Yatırımın Çevreye Olan Etkilerinin Değerlendirilmesinde Kullanılacak Tahmin Yöntemlerinin Genel Tanıtımı Yatırımın çevreye olan etkilerinin değerlendirilmesinde; - Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği, - Büyük Yakma Tesisleri Yönetmeliği, - Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği, - Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği, - Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği, - Lağım Mecrası İnşası Mümkün Olmayan Yerlerde Yapılacak Çukurlara Ait Yönetmelik, - Toprak Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği - Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği - Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği - Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği - Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği - Su Ürünleri Kanunu ve Yönetmeliği - Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği - Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği - Egzoz Gazı Emisyonu Kontrolü Yönetmeliği ile İller Bankası değerleri, Dünya Sağlık Örgütü (WHO) Çevre Sağlığı Bölümü, Türk Standartları Enstitüsü (TSE), Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) nın değerleri ayrıca ulusal ve uluslararası literatürde kabul görmüş değerler kullanılacak ve Türkiye nin taraf olduğu Uluslararası Sözleşmelerin (Habitat, Bern, RAMSAR, CITES gibi) gerekliliklerine uyulacaktır. Söz konusu projenin gerek inşaat ve gerekse işletme aşamalarında çevresel etkilere karşı alınacak önlemler; katı atıklar, sıvı atıklar, hava emisyonları, gürültü, hafriyat, florafauna vb. başlıklar altında çevresel etki değerlendirme çalışmaları süresince detaylı incelenecektir. Olabilecek en kötü hal senaryosu çerçevesinde alınması gerekli önlemler belirlenecek ve yatırımın çevresel el kitabı niteliğinde olacak ÇED Raporu oluşturulacaktır. ÇED Süreci içerisinde projenin çevresel etkilerinin incelenmesi ve değerlendirilebilmesi amacıyla kullanılacak etki matrisinin oluşturulması amacıyla aşağıdaki etki hesaplama iş akışı izlenecektir. 157

175 İnşaat Şeklinden İtici Güçlere Etki Faktörleri İtici Güçlerden Etki Faktörlerine Hassaslık Etkiler X Büyüklülük Kapsam Süre< ETKİ MATRİSİ Güzergâh belirleme çalışmaları kapsamında çeşitli saha çalışmaları yapılmış, inşaat, işletme ve işletme sonrası faaliyetlerin fiziksel, biyolojik ve sosyo-ekonomik çevre üzerine muhtemel etkileri genel olarak değerlendirilmiştir. Bu çalışmada tespit edilen olası etkilerin oluşmasını engellemek için güzergâh değişikliğine gidilmiştir. Güzergâh değişikliklerine rağmen, projenin fiziksel, biyolojik ve sosyo-ekonomik çevre üzerine etkileri söz konusu olacaktır. Proje bileşenlerinin engellenmesi mümkün olmayan kümülâtif etkileri ÇED Raporu kapsamında uluslararası ve ulusal mevzuat ile belirlenmiş olan sınır değerler dikkate alınarak irdelenecektir ve ÇED kapsamında kümülatif etkileri verilecektir. Projenin kendi içindeki bileşenlerinin kümülâtif etkilerine ek olarak, bölgede yer alan mevcut veya yapılması planlanan ve proje ile etkileşimi mümkün diğer boru hattı projeleri ile otoyol, demiryolu, sulama vb. alt ve üst yapı projeleri, özel yatırımlar ile ilgili etkileşimler kümülatif olarak değerlendirilecek ve ÇED Raporu ile sunulacaktır. Proje kapsamında gerçekleştirilecek faaliyetlerden kaynaklanması muhtemel etkilerin var olan ve uygulanabilen etki azaltıcı önlemlerle ilgili ulusal ve uluslararası mevzuatlarda belirtilen eşik değerlerin altına düşürülmesi ve böylece geriye kalan (bakiye) etkilerin çevre ve insan sağlığı açısından büyüklüklerinin azami düzeye indirilmesi sağlanacaktır. IV.3. Çevreye Olabilecek Olumsuz Etkilerin Azaltılması İçin Alınması Düşünülen Önlemlerin Tanıtımı Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı Projesi kapsamında arazi hazırlık, inşaat ve işletme aşamalarında; Tablo IV.3.1. de belirtilen önlemler alınarak; çevreye olabilecek olumsuz etkilerin minimuma indirilmesine çalışılacaktır. 158

176 Tablo IV.3.1. Projenin Arazi Hazırlık, İnşaat ve İşletme Aşamalarında Kaynaklanacak Çevresel Etkiler ve Alınacak Önlemler KAYNAK OLASI ETKİLER ALINACAK ÖNLEMLER ATIKSU İnşaat Aşaması İşletme Aşaması Çalışacak personelden kaynaklı evsel nitelikli atıksu oluşacaktır. Boru hattı inşaatı sonrasında ve işletme öncesinde hattın dayanıklılığının tespiti amacıyla yapılacak hidrostatik testler sırasında proses atıksuyu oluşacaktır. Çalışacak personelden kaynaklı evsel nitelikli atıksu oluşacaktır. Arıtılmadıkları nda yer altı ve yer üstü su kirliliği ve toprak kirliliğine neden olmaktadır. Evsel nitelikli atıksuların arıtılması için her bir kamp sahasında istasyonunda paket atıksu arıtma tesisi planlanmaktadır. Oluşacak evsel nitelikli atıksular arıtıldıktan sonra alıcı ortama deşarj edilecektir. Hidrostatik testler sırasında oluşan proses atıksuları Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği sınır değerlerine uygun olarak bertaraf edilecektir. Evsel nitelikli atıksuların arıtılması için her bir kompresör istasyonunda paket atıksu arıtma tesisi planlanmaktadır. Oluşacak evsel nitelikli atıksular arıtıldıktan sonra alıcı ortama deşarj edilecektir. 159

177 Evsel nitelikli katı atıklardan geri kazanımı mümkün olan (kağıt, plastik, demir vb.) ve geri kazanımı mümkün olmayan atıklar (yemek artıkları vb. organik atıklar) ayrı ayrı olacak şekilde yer üstü tesislerinde çeşitli noktalara yerleştirilen ağzı kapalı sızdırmasız çöp bidonlarında biriktirilecektir. Geri kazanımı mümkün olan atıklar lisanslı geri kazanım firmalarına verilerek bertaraf edilecek; geri kazanımı mümkün KATI ATIK-TEHLİKELİ ATIK, ATIK YAĞ, TIBBİ ATIK vb. İnşaat Aşaması Çalışacak personelden kaynaklı evsel nitelikli katı atık ve inşaat çalışmalarından kaynaklı çeşitli inşaat artıklarının (parça demir, çelik, sac, ambalaj malzemesi vb katı atıkların), atık akü, lastik, atık yağlar ve atık yağlar vb. oluşacaktır. Personelin yemek ihtiyaçlarının karşılanması sırasında bitkisel atık yağlar, ortaya çıkacaktır. Projenin arazi hazırlık ve inşaat döneminde her bir kamp sahasında revir bulunacak olup, burada ki ilk yardım gibi işlemlerden kaynaklı olarak ortaya çıkacak tıbbi atıkla roluşacaktır. Bertaraf edilmediğinde insan sağlığına, yer altı ve yerüstü su kaynaklarının kirlenmesine, toprak kirliliğine, koku problemlerine yol açmaktadır. olmayan atıklar ise altyapısı uygun en yakın belediye katı atık düzenli depolama tesislerinde bertaraf edilecektir. Ayrıca arazi hazırlık ve inşaat ve montaj çalışmalarında oluşacak, inşaat (demir, tahta, metal vb.) ve ambalaj (çimento kâğıdı, ekipmanların kapları, kâğıt, strafor vb.) atıkları hurda olarak toplanacaktır. Geri kazanımı mümkün olan atıklar yeniden kullanılacak ve/veya lisans almış geri dönüşüm firmalarına verilecektir. Geri kazanımı mümkün olmayan atıklar ise altyapısı uygun en yakın belediye katı atık düzenli depolama tesislerinde bertaraf edilecektir. Ortaya çıkacak olan bitkisel atık yağlar, diğer atıklardan ayrı olarak sızdırmasız, kapalı tank/bidonlarda yönetmelik gereklerine uygun olarak toplanacak olup, toplanan bitkisel atık yağlar, Bakanlıktan lisanslı kuruluşlara teslim edilecektir. Proje kapsamında tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayınlanarak yürürlüğe giren Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Projenin arazi hazırlık ve inşaat döneminde ortaya çıkacak tıbbi atıklar diğer atıklardan ayrı olarak tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ile ilgili hükümlerine uygun olarak sızdırmasız, özel nitelikli poşetlerde toplanacak ve Bakanlıktan lisanslı ilgili Belediyeye ve/veya Belediye ile anlaşmalı kuruluşlara verilecektir. Çalışacak araçların bakım ve onarımları mümkün olması halinde yetkili servise yaptırılacak, yetkili servislere ulaşmanın mümkün olmaması halinde şantiye alanında kurulacak tamir ve bakım istasyonlarında yapılacaktır. İş makinelerinin günlük ve periyodik bakımları yetkili servis ve kamp sahalarında yapılamaması durumunda gerekli tedbirler alınarak güzergâh üzerinde aracın bulunduğu noktada yapılacaktır. Bu işlemlerden kaynaklı olarak ortaya çıkması muhtemel atık akü, lastik, atık yağlar ve atık yağlar ile kontamine olmuş parçalar sızdırmasız kaplarda ayrı ayrı biriktirilecek ve Bakanlıktan lisanslı kuruluşlara teslim edilecektir. Atıksu arıtma tesisinden oluşacak arıtma çamurları Atıkların Düzenli Depolanmasına Dair Yönetmelik e göre ağırlıkça Arıtma tesisinden çıkacak arıtma çamuru %50 kuru madde ihtiva edecek şekle getirilerek şartları uygun olan en yakın belediye/birlik katı düzenli depolama tesislerinde bertaraf edilecektir. 160

178 Evsel nitelikli katı atıklardan geri kazanımı mümkün olan (kağıt, plastik, demir vb.) ve geri kazanımı mümkün olmayan atıklar (yemek artıkları vb. organik atıklar) ayrı ayrı olacak şekilde yer üstü tesislerinde çeşitli noktalara yerleştirilen ağzı kapalı sızdırmasız çöp bidonlarında biriktirilecektir. Geri kazanımı mümkün olan atıklar lisanslı geri kazanım firmalarına verilerek bertaraf edilecek; geri kazanımı mümkün olmayan atıklar ise altyapısı uygun en yakın belediye katı atık düzenli depolama tesislerinde bertaraf edilecektir. KATI ATIK-TEHLİKELİ ATIK, ATIK YAĞ, TIBBİ ATIK vb. İşletme Aşaması Çalışacak personelden kaynaklı evsel nitelikli katı atık ve inşaat çalışmalarından kaynaklı çeşitli inşaat artıklarının (parça demir, çelik, sac vb katı atıkların), ambalaj atıkları, tıbbi atıklar, atık yağlar, atık pil/akümülatör, atık lastikler, bitkisel atık yağlar vb. oluşacaktır. Bertaraf edilmediğinde insan sağlığına, yer altı ve yerüstü su kaynaklarının kirlenmesine, toprak kirliliğine, koku problemlerine yol açmaktadır. Ayrıca bakım ve onarım çalışmalarında oluşacak atıklar (demir, tahta, metal vb.) ve ambalaj (kağıt, strafor vb.) atıkları hurda olarak toplanacaktır. Geri kazanımı mümkün olan atıklar yeniden kullanılacak ve/veya lisans almış geri dönüşüm firmalarına verilecektir. Geri kazanımı mümkün olmayan atıklar ise altyapısı uygun en yakın belediye katı atık düzenli depolama tesislerinde bertaraf edilecektir. Personelin yemek ihtiyaçlarının karşılanması sırasında ortaya çıkacak olan bitkisel atık yağlar, diğer atıklardan ayrı olarak sızdırmasız, kapalı tank/bidonlarda yönetmelik gereklerine uygun olarak toplanacak olup, toplanan bitkisel atık yağlar, Bakanlıktan lisanslı kuruluşlara teslim edilecektir. Proje kapsamında tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayınlanarak yürürlüğe giren Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Her bir kompresör istasyonunda revir bulunacak olup, burada ki ilk yardım gibi işlemlerden kaynaklı olarak ortaya çıkacak tıbbi atıklar diğer atıklardan ayrı olarak tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ile ilgili hükümlerine uygun olarak sızdırmasız, özel nitelikli poşetlerde toplanacak ve Bakanlıktan lisanslı ilgili Belediyeye ve/veya Belediye ile anlaşmalı kuruluşlara verilecektir. İşletme aşamasında kullanılacak makine ve ekipmanların yağ değişimleri ve bakımları mümkün olması halinde yetkili servise yaptırılacak olup, bu işlemlerden kaynaklı olarak ortaya çıkması muhtemel atık akü, lastik, atık yağlar ve atık yağlar ile kontamine olmuş parçalar ilgili serviste toplanan atıklar ile birlikte işlem görecektir. Makine ve ekipmanların yağ değişimleri ve bakım işlemleri için yetkili servislere ulaşmanın mümkün olmaması halinde söz konusu işlemler kompresör alanı içerisinde tahsis edilecek bakım sahalarında yapılacak olup, bu işlemlerden kaynaklı olarak ortaya çıkması muhtemel atık akü, lastik, atık yağlar ve atık yağlar ile kontamine olmuş parçalar sızdırmasız kaplarda ayrı ayrı biriktirilecek ve Bakanlıktan lisanslı kuruluşlara teslim edilecektir. Atıksu arıtma tesisinden oluşacak arıtma çamurları Atıkların Düzenli Depolanmasına Dair Yönetmelik e göre ağırlıkça Arıtma tesisinden çıkacak arıtma çamuru %50 kuru madde ihtiva edecek şekle getirilerek şartları uygun olan en yakın belediye/birlik katı atık düzenli depolama tesislerinde bertaraf edilecektir. 161

179 HAFRİYAT ÇALIŞMALARI ve TOPRAK KİRLİLİĞİ Arazi Hazırlık Ve İnşaat Aşaması Proje kapsamında; kamp sahalarında, boru stok sahalarında, malzeme ve ekipman depolama alanlarında, boru hattı güzergahında (inşaat koridoru açma, hendek açma vb.), yeni açılan erişim yollarında ve yer üstü tesislerinin bulunduğu alanlarda hafriyat oluşumu söz konusu olacaktır. Bertaraf edilmediğinde görsel kirliliğe ve toz yayılımına sebebiyet verir. Bu çalışmalarda, hafriyat toprağı ile inşaat ve yıkıntı atıklarının çevreye zarar vermeyecek şekilde öncelikle kaynakta azaltılması, toplanması, geçici biriktirilmesi, taşınması, geri kazanılması, değerlendirilmesi ve bertaraf edilmesine ilişkin teknik ve idari hususlar ile uyulması gereken genel kuralları belirleyen Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerinin gereği yerine getirilecektir. Ayrıca arazi hazırlık, inşaat ve işletme aşamalarında yapılacak çalışmalar esnasında Toprak Kirliliğinin Kontrolü Ve Noktasal Kaynaklı Kirlenmiş Sahalara Dair Yönetmelik nde belirlenen hususlara uygun olarak hareket edilecektir. HAVA KALİTESİNE ETKİLER İnşaat Aşaması İşletme Aşaması Projenin arazi hazırlık ve inşaat aşamasında tüm ünitelerde yapılacak olan hafriyat ve dolgu çalışmalarından kaynaklı bir toz emisyonu oluşacaktır. İnşaat aşamasında kullanılan iş makineleri ve ekipmanlarından kaynaklı olarak egzoz emisyonu oluşacaktır. Kompresör İstasyonunda bulunan güç tesisinde yakıt doğalgaz olarak kullanılacaktır. Doğalgazın yanması sonucunda yanma emisyonları oluşacaktır. Doğalgaz boru hattı üzerinde meydana gelebilecek herhangi bir kaza, çatlak ve sızıntıdan kaynaklı olarak basta metan gazı olmak üzere çeşitli sera gazı emisyonları oluşacaktır. Emisyonlar geçici olarak hava kirliliğine ve dolaylı olarak da toprak ve su kirliliğine neden olabilir. Ayrıca insan sağlığına ve ortamın flora ve faunasına geçici olarak etkisi olacaktır. Arazide oluşabilecek tozlanmayı minimuma indirgemek için emisyon kaynağında sulama, savurma yapmadan doldurma ve boşaltma işlemlerinin yapılması, malzeme taşınması sırasında araçların üzerinin branda ile kapatılması ve malzemenin üst kısmının %10 nemde tutulması gibi önlemler alınacaktır. Çalışma aralarında veya bekleme durumunda araçların motorların kapatılacaktır. Araçların bakımlar ve egzoz muayeneleri gerekli süreler içerisinde gerçekleştirilecektir. Bakımları zamanında yapılacak, herhangi bir arıza oluşumunda derhal önlem alınacaktır. Ayrıca her bir istasyonda kurulacak Sürekli Emisyon İzleme Sistemi ile emisyonlar sürekli olarak izlenecek ve sınır değerler sağlanacaktır. Boru hattı üzerinde kurulacak denetim, kontrol ve veri sağlama sistemi (SCADA) aracılığıyla basınç seviyesi sürekli olarak takip edilecek ve gaz kaçağı nedeniyle ortaya çıkacak ani basınç kayıplarında hattın ilgili bölümü vanalar ile kapatılacaktır. Hattın bu bölümlerinde hapsedilen gaz yakılarak veya yakılmayarak Tahliye Bacası ( cold flare veya vent stack ) ile atmosfere verilecektir. 162

180 Projenin arazi hazırlama ve inşaat aşamasında gerçekleştirilecek faaliyetlerden GÜRÜLTÜ İnşaat Aşaması (hidrotest vb.), faaliyet esnasından kullanılan iş makinelerinden(ekskavatör, yükleyici, greyder, dozer, hendek kazıcı, vinç, side-boom vb.) kaynaklı gürültü oluşumu beklenmektedir. Güzergâh üzerinde gerekmesi halinde yapılacak patlatma işlerinden kaynaklı gürültü ve titreşim oluşacaktır. Gürültünün insan sağlığı ve fauna üzerine olumsuz etkileri vardır. Kullanılacak iş makinelerinin düzenli kontrolü yapılarak yönetmelikte belirtilen sınır değerlerin aşılmaması sağlanacaktır. Mümkün olan en az sayıda aracın aynı anda çalışmasına özen gösterilecektir. Ayrıca çalışanların gürültüden etkilenmemeleri için kulak koruyucusu kullanılması sağlanacaktır. Patlatma paterni oluşturulmasında proje alanı ve çevresinin özellikleri dikkate alınacaktır. Patlatma yapılmadan önce bölge halkı ve proje alanı çevresinde gerekli uyarılar yapılacaktır. İşletme Aşaması Kompresör istasyonlarında ve bakım-onarım faaliyetleri sırasında gürültü oluşması Kompresör istasyonlarının tasarımı sırasında gürültü emisyon emici malzemeler tercih edilecektir. Kompresör istasyonlarının işletilmesi sırasında çevresel gürültü düzeyinin aşılması halinde gürültü perdeleri/bariyerleri gibi önlemler alınacaktır. Ayrıca kişisel koruyucu tedbirlerde alınacaktır. PEYZAJ İnşaat Aşaması Proje güzergâhında inşaat koridorunda ve yer üstü tesislerinde yapılacak tüm faaliyetlerden kaynaklı peyzaj karakterlerinde değişiklikler gözlenecektir. Görsel kirliliğe yol açmaktadır. Bozulan peyzaj elamanlarının onarımına yönelik olarak eski haline getirilmesi (biorestorasyon), çevre düzenleme ve rehabilitasyon çalışmaları yapılacaktır. FLORA-FAUNA ÜZERİNE ETKİLER İnşaat Aşaması Proje güzergahında inşaat koridorunda ve yer üstü tesislerinde yapılacak tüm faaliyetlerden kaynaklı flora ve fauna üzerine etkiler oluşacaktır. Vejetasyon kaybı olacak ve hareketli fauna gürültü ve hareketlilikten dolayı ortamdan uzaklaşacaktır. İnşaat aşaması sonrasında biorestorasyon çalışmaları yapılarak arazi özellikleri tekrar geri kazandırılacak ve vejetasyon örtüsü tekrar yaratılacaktır. Ulusal ve uluslararası mevzuat ve standartların öngördüğü koruma tedbirleri alınarak fauna üzerine etkiler minimize edilecektir. Arazi üzerinde inşaat faaliyetlerin sona ermesi ile hareketli fauna tekrar eski habitatlarına geri dönecektir. 163

181 BÖLÜM V HALKIN KATILIMI

182 BÖLÜM V: HALKIN KATILIMI V.1. Projeden Etkilenmesi Muhtemel Halkın Belirlenmesi Ve Halkın Görüşlerinin Çevresel Etki Değerlendirmesi Çalışmasına Yansıtılması İçin Önerilen Yöntemler Proje kapsamında birinci derece etkilenecek kesim, proje alanına yakın yerleşim yerlerinde yaşamını sürdüren yerel halktır. Yörede yaşayan ve yöreden geçimini sağlayan yerel halk, öncelikli olarak etkileneceklerdir. Bölüm 2 de proje alanı ve yakın çevresinde yer alan yerleşim birimleri verilmiştir. Dolayısıyla bu yerleşim yerlerinde yaşayanlar projeden doğrudan ve dolaylı olarak etkilenecek kesimdir. Proje ile ilgili başlayan ÇED çalışmaları kapsamında çalışma grubu ve ilgili kurumlarca yöre birçok defa ziyaret edilmekte, arazi etütleri ve mahallinde incelemeler yapılmaktadır. Bu ziyaretlerde mümkün olduğunca yöre halkı ve sivil toplum kuruluşları proje ile ilgili olarak bilgilendirilmekte ve paydaşların konuya ilişkin düşünce ve görüşleri alınmaya çalışılmaktadır. Proje ile ilgili ÇED çalışmaları, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği ne uygun olarak yürütülmektedir. Bu kapsamda Yönetmeliğin 9. Maddesi gereği, kapsam ve özel format belirleme toplantısından önce, halkı yatırım hakkında bilgilendirmek, projeye ilişkin görüş ve önerilerini almak üzere Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından belirlenecek tarihlerde Halkın Katılım Toplantısı yapılacaktır. Halkın Katılım Toplantısı, projeden en çok etkilenecek ve tüm yerleşim yerlerinden yöre halkının kolayca ulaşabileceği Ardahan, Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Giresun, Sivas, Yozgat, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara, Eskişehir, Bilecik, Kütahya, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Edirne, Tekirdağ ve Kırklareli Çevre ve Şehircilik İl Müdürlükleri ile birlikte belirlenecek yerlerde yapılacaktır. Halkın Katılım Toplantısı için, projeden etkilenmesi muhtemel yerleşim yerlerinde duyurular yapılacak ve toplantının içeriği, tarih ve saatinin yer aldığı duyuru metni, ulusal ve yerel düzeyde yayın yapan gazetelerde toplantı tarihinden en az 10 gün önce yayınlanarak çok sayıda paydaşın katılması için çalışılacaktır. Böylece yöre halkının faaliyetle ilgili görüş ve önerilerini bildirmeleri mümkün olacaktır. Halkın Katılım Toplantısı, Çevre ve Şehircilik İl Müdürünün veya görevlendireceği bir yetkilinin başkanlığında yapılacaktır. Toplantıda; halkın proje hakkında bilgilendirilmesi, görüş, soru ve önerilerinin alınması sağlanacaktır. Başkan, katılımcılardan görüşlerini yazılı olarak vermelerini de isteyebilir. Toplantı tutanağı, bir sureti Valilikte kalmak üzere Çevre ve Şehircilik Bakanlığına gönderilecektir. Ayrıca ÇED Komisyonu tarafından sonuçlandırılacak Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu, halkın görüş ve önerilerini almak üzere Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüklerinde ve Bakanlıkta on işgünü görüşe açılacak ve Bakanlıkça projeyle ilgili karar alma sürecinde bu görüşler de dikkate alınacaktır. Halktan gelen bu görüşler aynı zamanda ÇED Raporu içerisinde de değerlendirilecektir. 164

183 TANAP Proje sahibi olarak, halkın projeye katılımını ÇED Sürecinin en önemli unsurları arasında görmektedir. Bu bağlamda projenin halka daha iyi anlatılması, halkın proje hakkında bilgilendirilmesi, proje ilişkin görüş, soru ve önerilerinin alınması amacıyla ilave toplantı, anket ve benzeri çalışmalar proje kapsamında TANAP tarafından yürütülecektir. Halkın katılım toplantısının yanı sıra projeden etkilenecek yerleşim birimlerinde Sosyal Etki Değerlendirme çalışmaları yapılarak paydaşların ve yöre halkının daha detaylı olarak bilgilenmeleri, görüş ve önerilerinin alınması sağlanacaktır. Böylece proje dahilinde Uluslararası Finans Kuruluşları nın öngördüğü Kamuoyunu Bilgilendirme ve Aydınlatma Çalışmaları yapılmış olacaktır. Gerçekleştirilecek sosyal araştırmaların hedeflerini özet olarak şu şekilde sıralayabiliriz: - Boru hattı güzergahından etkilenmesi olası yerleşim yerlerinin mevcut sosyal, kültürel ve ekonomik durumların ortaya konması, - Ortaya çıkabilecek etkilerin önceden tahmin edilmesi, ortaya konması için gerekli bilgilerin sağlanması, - İlgi grupların boru hattı ve tesisler ile ilgili görüşlerinin, beklentilerinin ve endişelerinin anlaşılması, - Boru hattı güzergahından etkilenmesi olası yerleşim yerlerinde ileride ortaya çıkabilecek sosyo-ekonomik değişikliklerin ortaya konması ve etkileri azaltıcı tedbirlerin etkinliğinin değerlendirilmesidir. Proje sürecinde halkın şikâyet ve önerilerinin alınması için TANAP Projesi kapsamında bir şikayet mekanizması oluşturulmuştur. Söz konusu mekanizma için kullanılacak Şikâyet Formu ekte verilmektedir (Ek-6). Bu şikâyetlerin kayıt altına alınması, değerlendirilmesini ve sonuçlandırılması TANAP Proje Ofisi tarafından yürütülecektir. TANAP Proje Ofisinin iletişim bilgileri kapak sayfasında verilmektedir. V.2 Görüşlerine Başvurulması Öngörülen Diğer Taraflar Projenin ÇED süreci kapsamında; Orman ve Su İşleri Bakanlığına bağlı ve ilgili kuruluşlar, Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığına bağlı ve ilgili kuruluşlar, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığına bağlı ve ilgili kuruluşlar, Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığına bağlı ve ilgili kuruluşlar ve Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı ve ilgili kuruluşlar, proje güzergahı üzerinde yer alan ilgili belediyelerin görüşleri alınabilir. Halkın Katılımı Toplantı duyuruları ulusal ve yerel basında verilecek ilanlar ve anonslar ile yapılacak olup, söz konusu duyurular sayesinde projeden etkilenecek bölge halkının yanı sıra proje ile ilgili sivil toplum kuruluşları, çevre ile ilgili kurum ve kuruluşlara ulaşılacaktır. Halkın Katılımı Toplantısı tüm paydaşlara açık bir toplantı olup, toplantı sırasında paydaşların soru, görüş ve önerileri alınacaktır. V.3 Bu Konuda Verebileceği Diğer Bilgi ve Belgeler Halihazırda bu konuda belirtilebilecek başka bir bilgi ve belge bulunmamaktadır. 165

184 BÖLÜM VI YUKARIDA VERİLEN BAŞLIKLARA GÖRE TEMİN EDİLEN BİLGİLERİN TEKNİK OLMAYAN BİR ÖZETİ

185 BÖLÜM VI: YUKARIDA VERİLEN BAŞLIKLARA GÖRE TEMİN EDİLEN BİLGİLERİN TEKNİK OLMAYAN BİR ÖZETİ Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ve Azerbaycan Cumhuriyeti Hükümeti arasında Türkiye Cumhuriyeti ne Doğalgaz Satışına ve Azerbaycan Cumhuriyeti Kaynaklı Doğalgazın Türkiye Toprakları Üzerinden Transit Geçişine ve Doğalgazın Türkiye Cumhuriyeti Toprakları Üzerinden Taşınması için Münhasır Boru Hattının (Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı-TANAP) Geliştirilmesine ilişkin 25 Ekim 2011 tarihinde imzalanan Hükümetler arası Anlaşma ve bu anlaşma akabinde iki taraf devletin münhasır yeni bir boru hattı inşa edilmesine yönelik niyetleri kapsamında Türkiye Cumhuriyeti Enerji Bakanlığı ve Azerbaycan Cumhuriyeti Sanayi ve Enerji Bakanlığı arasında 24 Aralık 2011 tarihinde imzalanan Mutabakat Zaptı TBMM nde kabul edilmiş ve onay kanunları sayılı ve 12 Temmuz 2012 tarihli Resmi Gazete de yayımlanmıştır. Mutabakat Zaptı çerçevesinde Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı Projesi nin (TANAP) tasarımı, inşası ve sonrasında işletimini sağlamak amacıyla Azerbaycan Devlet Petrol Şirketi (SOCAR) tarafından faaliyet sahibi olarak TANAP Doğalgaz İletim A.Ş. kurulmuş ve yetkili kılınmıştır. İki ülke tarafından bu projeye özel olarak ortak bir konsorsiyum oluşturmak üzere tayin edilen şirketler; Azerbaycan Devlet Petrol Şirketi (SOCAR) ile Türkiye Boru Hatları ile Petrol Taşıma Anonim Şirketi (BOTAŞ) ve Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı (TPAO) dır. TANAP Doğalgaz İletim A.Ş. şirketi tarafından gerçekleştirilecek Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı projesi, Gürcistan-Türkiye sınırından başlayarak sırasıyla Ardahan, Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Giresun, Sivas, Yozgat, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara, Eskişehir, Bilecik, Kütahya, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Edirne, Tekirdağ ve Kırklareli il sınırları içerisinden geçerek Yunanistan ve Bulgaristan sınırlarında sonlanacak hattın tesis edilmesi ve işletilmesi planlanmaktadır. Yapımı planlanan Doğalgaz Boru Hattı, Marmara Deniz geçişi sonrasında Çanakkale İli içerisinde iki kola ayrılarak devam edecektir. Boru hattının bir kolu Edirne üzerinden Yunanistan a giriş yapacaktır. Diğer kolu ise Tekirdağ - Kırklareli üzerinden Bulgaristan a giriş yapacaktır. TANAP ın Türkiye sınırları içerisindeki boru hattı uzunluğu Türkgözü/Malkoçlar- Bulgaristan sınırına kadar olan bölümü yaklaşık km ve Yunanistan bağlantısı yaklaşık 67 km dir. TANAP ın boru çapı karada 56 inç olup, Marmara Deniz geçişinde ise 2 adet 36 inç olarak planlanmıştır yılları içerisinde tamamlanması hedeflenen proje, dolarlık yatırım bedeli ile dünyanın en büyük enerji projelerinden biri olma özelliğini taşımaktadır. Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı inşa aşamasının yaklaşık 3 yıl, işletme aşamasının ise 40 yıl olması öngörülmektedir. 166

186 Sahip olduğu belirgin avantajları nedeniyle dünya enerji kaynakları içindeki payı gittikçe artan bir enerji kaynağı olan doğalgaz, uluslararası alanda önemli ticaret akımlarına konu olmaktadır. Gelişmekte olan ve enerji ihtiyacı hızla artan bir ülke olarak Türkiye açısından ise hızlı ve sürdürülebilir ekonomik gelişmenin önemli unsurlarından birini teşkil etmektedir. TANAP için öngörülen 4 aşamanın ilki 2018'de ilk gazın akışıyla gerçekleştirilecek olup, ikinci aşamada 2020'de yıllık 16 milyar m 3 olacak kapasitenin, üçüncü aşama olan 2023'de 23 milyar m 3, dördüncü ve son aşama olan 2026'da 31 milyar m 3 seviyesine ulaşması hedeflenmektedir. Projenin gelecekte Türkmen gazının Türkiye ve Avrupa'ya iletimi için alternatif bir hat olma özelliği taşıdığı da ifade edilmektedir. Şah Deniz 2 Konsorsiyumu'nun 16 milyar m 3 gazının, 6 milyar m 3 kısmı Türkiye'ye satılacak, 10 milyar m 3 kısmı da TANAP ile Avrupa'ya Bulgaristan ve Yunanistan sınırında teslim edilecektir. Türkiye ye giriş noktası Türkiye sınırında Türkgözü olan 56 inçlik hattın, Avrupa'ya çıkış noktaları Yunanistan ve Bulgaristan sınırları, Türkiye içi çıkış noktaları ise Eskişehir ve Trakya bölgesi olacaktır. Söz konusu Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı Projesi hem ülkemizin doğalgaz arz güvenliğine hem de ülkemizin enerji alanındaki bölgesel hedeflerine önemli katkılar sağlayacaktır. Proje kapsamında gerek inşaat ve gerekse işletme aşamalarında olası çevresel etkiler değerlendirilecektir. Bu etkileri kısa başlıklar halinde; katı atıklar, sıvı atıklar, hava emisyonları, gürültü, vb olarak sıralayabiliriz. Projenin olası etkileri, çevresel etki değerlendirme çalışmalarında, detaylı olarak incelenecek, özellikle değerlendirmeler sırasında tüm dünyada kabul görmüş yöntemler ve matematiksel modeller kullanılacaktır. Bu modellerin çalıştırılmasında projenin olası çevresel etkilerinin tutucu şekilde belirlenebilmesi için en kötü hal senaryoları göz önünde bulundurularak kümülatif değerlendirmeler hazırlanacak ve ÇED Raporunda verilecektir. 167

187 EKLER: Çevresel Etki Değerlendirmesi Başvuru Dosyası Hazırlanmasında Kullanılan ve Çeşitli Kuruluşlardan Sağlanan Bilgi ve Belgeler İle Raporda Kullanılan Tekniklerden Rapor Metninde Sunulamayan Aşağıdaki Belgeler 1- Proje İçin Belirlenen Yer ve Alternatiflerin Varsa; Çevre Düzeni, Nazım, Uygulama İmar Planı, Vaziyet Planı veya Plan Değişikliği Teklifleri Proje güzergâhı üzerinde yer alan alanlara ait Çevre Düzeni Planı hazırlanan ve onaylanan bölgeler ile ilgili bilgiler aşağıda verilmiş olup, söz konusu bölgelere ait Çevre Düzeni Planları ÇED Süreci içerisinde temin edilerek proje güzergâhı işaretlenecek ve değerlendirmeler ÇED Raporu ile sunulacaktır tarihinde onaylanan Ardahan-Kars-Iğdır-Ağrı Planlama Bölgesi 1/ ölçekli Çevre Düzeni Planı tarihinde onaylanan Kırşehir-Nevşehir-Niğde-Aksaray Planlama Bölgesi 1/ ölçekli Çevre Düzeni Planı (J33, L32, M32 nolu paftalarında değişiklik yapılmış ve değişiklik tarihinde onaylanmıştır.) tarihinde onaylanan Manisa-Kütahya-İzmir Planlama Bölgesi 1/ ölçekli Çevre Düzeni Planı (Yürütmeyi Durdurma Kararı Verilmiştir) tarihinde onaylanan Ordu-Trabzon-Rize-Giresun-Gümüşhane- Artvin Planlama Bölgesi 1/ ölçekli Çevre Düzeni Planı tarihinde onaylanan Trakya Alt Bölgesi Ergene Havzası 1/ ölçekli Çevre Düzeni Planı(Askı Sürecinde yapılan itiraz başvurularının incelenmesi sonucunda Plan Açıklama Raporu ve Plan Notlarında uygun görülerek yapılan değişiklikler tarihinde onaylanmıştır) tarihinde onaylanan Yozgat-Sivas-Kayseri Planlama Bölgesi 1/ ölçekli Çevre Düzeni Planı (askı sonrası itiraz onayı tarihinde yapılmıştır) Bunun dışında proje güzergâhı üzerinde yer alan mevcut imar planları alınarak değerlendirmeler ile birlikte ÇED Raporunda sunulacaktır. 2-Yatırımcı İçin Projesi İle İlgili Olarak Daha Önceden Alınmış İzin, Onay, Ruhsat veya İlgili Kurumlardan Alınmış Belgeler ve benzeri. Yatırımcı firma tarafından hâlihazırda alınmış olan proje ile ilgili belge ve görüşler Ek4 de sunulmuştur. ÇED Sürecinin ilerleyen aşamalarında kurumlardan alınacak izin, onay, ruhsat vb. bilgi ve belgeler ÇED raporunda sunulacaktır. 168

188 3-Proje İçin Seçilen Alana İlişkin Arazi Kullanım Durumu Proje güzergâhı üzerinde yer alan alanların niteliklerini gösterir tüm illere ait Arazi Varlığı Haritaları ÇED Süreci içerisinde yapılacak arazi çalışmaları da göz önünde bulundurularak detaylı olarak incelenecek ve değerlendirmeler ÇED Raporu ile sunulacaktır. Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı Proje güzergâhı üzerinde yer alan orman sayılan alanlar için Orman Genel Müdürlüğü ile gerekli resmi yazışmalar yapılarak Orman Mesçere Haritaları ve ÇED İnceleme Değerlendirme Formları temin edilecek ve ÇED Raporunda sunulacaktır. 169

189 NOTLAR ve KAYNAKLAR

190 NOTLAR ve KAYNAKLAR Su Temini ve Atıksu Uzaklaştırılması Uygulamaları İTÜ , Prof. Dr. Dinçer TOPACIK, Prof. Dr. Veysel EROĞLU) Türkiye İstatistik Kurumu Resmi Web Sitesi, Av Dönemi Merkez Av Komisyonu Kararları, T.C. Orman ve Su İşleri Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü. Ankara İl Çevre Durum Raporu, 2010, Ankara Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Anonim, 1998, Türkiye nin Çevre Konusunda Taraf Olduğu Uluslararası Sözleşmeler, T.C. Çevre Bakanlığı, Ankara, 554 s. Anşin, R., 1988, Tohumlu Bitkiler, Karadeniz Teknik Üniversitesi, Orman Fakültesi Yayınları, No: 15, Trabzon. Ardahan İl Çevre Durum Raporu, 2008, Ardahan Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Artvin İl Çevre Durum Raporu, 2005, Artvin Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Atalay, İ., Türkiye nin Ekolojik Bölgeleri, T.C. Orman Bakanlığı Yayınları, Ankara, Balıkesir İl Çevre Durum Raporu, 2006, Balıkesir Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Baran, İ., 2008, Türkiye Amfibi ve Sürüngenleri, TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları, Ankara. Bayburt İl Çevre Durum Raporu, 2010, Bayburt Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Baytop, T., 1994, Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, TDK, Ankara. Bilecik İl Çevre Durum Raporu, 2004, Bilecik Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Birand, H., 1952, Türkiye Bitkileri, Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi Yayınları, Yayın No: 85, Ankara, 330 s. Bursa İl Çevre Durum Raporu, 2010, Bursa Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Çanakkale İl Çevre Durum Raporu, 2007, Çanakkale Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Davıs, P.H., Flora of Turkey and the East Aegean Islands Vol.1-9, Edinburgh, , DAVIS, P.H., MILL, R.R., KIT., Flora of Turkey and the East Aegean Islands, (Suppl.) Vol.10, Edinburgh, Demirsoy, A., 1996, Amfibiler. Çevre Bakanlığı, Çevre Koruma Genel Müdürlüğü, Ankara. Demirsoy, A., 1996, Memeliler. Çevre Bakanlığı, Çevre Koruma Genel Müdürlüğü, Ankara. Demirsoy, A., 1996, Sürüngenler. Çevre Bakanlığı, Çevre Koruma Genel Müdürlüğü, Ankara. Demirsoy, A., 1997, Omurgalılar (Amniyota), Cilt III-Kısım II, Meteksan A.Ş., Ankara. Demirsoy, A., 1998, Omurgalılar (Anamniyota), Cilt III-Kısım I, Meteksan A.Ş., Ankara. Demirsoy, A., 1998, Omurgasızlar=İnvertebrata (Böcekler Dışında), Cilt II-Kısım I, Meteksan A.Ş., Ankara. Ekim T., Koyuncu, M., Vural, M., Duman, H., Aytaç, Z., Adıgüzel, N., 2000, Türkiye Bitkileri Kırmızı Kitabı, Türkiye Tabiatını Koruma Derneği, Ankara. 1

191 Erdem, O.,Kıraç, C., Özesmi, U., Kutlu, H., 1995, Türkiye nin Kuş Cennetleri, T.C. Çevre Bakanlığı Çevre Koruma Genel Müdürlüğü, Ankara, 114 s. Ertan, A., Kılıç, A., Kasparek, M., 1990, Türkiye nin Önemli Kuş Alanları, Doğal Hayatı Koruma Derneği ve International Council for Bird Preservation, İstanbul, 156 s. Erzincan İl Çevre Durum Raporu, 2010, Erzincan Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Erzurum İl Çevre Durum Raporu, 2010, Erzurum Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Eskişehir İl Çevre Durum Raporu, 2010, Eskişehir Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Giresun İl Çevre Durum Raporu, 2006, Giresun Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Gümüşhane İl Çevre Durum Raporu, 2010, Gümüşhane Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü stratejikplan.pdf d=

192 d= dik01as52 mid=

193 IUCN 2011, IUCN Red List of Threatened Species, Version Karabolat, M., 2000, Türkiye de Yaşayan Kuşlar, Milli Parklar ve Av Yaban Hayatı Genel Müdürlüğü Personeli Güçlendirme Vakfı, Ankara, 267 s. Kars İl Çevre Durum Raporu, 2010, Kars Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Kayseri İl Çevre Durum Raporu, 2008, Kayseri Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Kırıkkale İl Çevre Durum Raporu, 2010, Kırıkkale Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Kırklareli İl Çevre Durum Raporu, 2006, Kırklareli Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Kırşehir İl Çevre Durum Raporu, 2006, Kırşehir Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Kiziroğlu, İ., 1993, The Birds of Türkiye (Species List İn Red Data Book), TTKD, Ankara. Kütahya İl Çevre Durum Raporu, 2008, Kütahya Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Magnin, G., and Yarar, M., 1997, Important Bird Areas In Turkey, Doğal Hayatı Koruma Derneği, İstanbul, 314 p. Sivas İl Çevre Durum Raporu, 2010, Sivas Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Şaroğlu, F., Emre, Ö., Kuşçu, İ., 1992, Türkiye Diri Fay Haritası,MTA Tekirdağ İl Çevre Durum Raporu, 2010, Tekirdağ Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Türkiye de Yaşayan Kuşlar, 2000, Milli Parklar ve Av-Yaban Hayatı Genel Müdürlüğü, No: 001, Ankara. Türkiye Jeoloji Haritası 1 / Ölçekli Sivas Paftası, 2002, MTA Türkiye Jeoloji Haritası 1 / Ölçekli İstanbul Paftası, 2002, MTA Türkiye Jeoloji Haritası 1 / Ölçekli İzmir Paftası, 2002, MTA Türkiye Jeoloji Haritası 1 / Ölçekli Trabzon Paftası, 2002, MTA Türkiye Jeoloji Haritası 1 / Ölçekli Erzurum Paftası, 2002, MTA Türkiye Jeoloji Haritası 1 / Ölçekli Samsun Paftası, 2002, MTA Türkiye Jeoloji Haritası 1 / Ölçekli Kayseri Paftası, 2002, MTA Türkiye Jeoloji Haritası 1 / Ölçekli Kars Paftası, 2002, MTA Türkiye Jeoloji Haritası 1 / Ölçekli Ankara Paftası, 2002, MTA Yaltırık, F., Efe, A., 1989, Otsu Bitkiler Sistematiği, İstanbul Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü Yayınları, No:3, İstanbul. Yozgat İl Çevre Durum Raporu, 2006, Yozgat Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. 4