5.3. FELDİSPAT VE FELDİSPATOİDLİ KAYAÇLAR

Transkript

1 5.3. FELDİSPAT VE FELDİSPATOİDLİ Monzonit Latit KAYAÇLAR Siyenit Trakit Alkali feldispat siyenit Alkali feldispat trakit Foid Siyenit Fonolit Foid Monzosiyenit Tefritik Fonolit Monzodiyorit/monzogabro Trakiandezit/Trakibazalt Diyorit/Gabro/Anortozit Andezit/Bazalt Foid Monzodiyorit/ Foid Monzogabro Fonolitik Bazanit (ol >%10)/ Fonolitik Tefrit (ol<%10) Foid Diyorit/Foid Gabro Bazanit (ol>%10)/tefrit (ol<%10) Foidolit Fonolitik Foidit/Tefritik Foidit/ Foidit

2 Foid Siyenit Ailesi Derinlik Kayaçları: Foid Siyenit Feldispatoidli kayaçlar arasında en yaygın olanıdır. Doku: Yarıözşekilli/özşekilsiz iri-orta taneli doku Mineraloji: F=%10-60, çoğunlukla nefelin, bazen sodalit, kankrinit, psödolösit, analsim, hauyn, nozean A= %90-100, ortoklas, mikroklin, pertit P= %0-10 M= egirin, riyebekit, hastingsit, lepidomelan Tali Min: Magnetit, ilmenit, sfen, zirkon, apatit, ödyalit, rozenbuşit, lavenit, astrofillit

3 Alkali Nefelin Siyenit Çeşitleri Foyait: Adı Portekiz deki Sierra de Foya dan gelmektedir. Nefelin ve K-feldispat yaklaşık eşit oranda bulunur. Nefelin pegmatit: Nefelinli siyenitleri kesen nefelin pegmatit damarları. Nefeline ilaveten egirin, riyebekit, sodalit, kankrinit, siyah turmalin, fluorit gibi mineraller içerirler. Lösit siyenit: Lösite ilave olarak sanidin, sodalit, tali mineral olarak melanit, hornblend, ojit, biyotit, apatit ve sfen içerirler.

4 A) Nefelin Siyenit (Lifçiyeldit) (T.N.). Koyu yeşil lepidomelan, albit (ikiz noktalı), mikroklin (kafes noktalı), ortoklas (noktalı tek çizgi), nefelin (beyaz) ve kankrinit (dağınık noktalı) taneli bir doku içinde. B) Nefelin Siyenit (Ditroit) (T.N.). Nefelin özşekilsiz kristaller halinde (merkezde ve alt kısımda) albit içinde. Pertit hem ayrı kristaller hem de artık şeklinde albit içinde bulunmaktadır. Az miktarda hornblend, biyotit, sfen ve zirkon görülmektedir. C) Foyait (T.N.). Koyu, egirin bandı ile çevrili egirin-ojit, kahverengi biyotit, sfen, apatit ve opak mineral. Beyaz kısımlar nefelin, kankrinit sadece kesitin alt kısmında, geri kalan ise kaolinleşmiş pertit.

5 A) Nefelin Siyenit (Malinyit) (T.N.).Koyu yeşil egirin-ojit, yeşil biyotit ve granat mafik mineralleri oluşturmaktadır. Bunların arasında özşekilli, üzeri altere nefelin ve yarıözşekilli apatiti pösilitik olarak ortoklas kuşatmaktadır. B) Şonkinit (T.N.) Soluk yeşil ojitin kenarları koyu yeşil egirin-ojit ile çevrilidir. Gerek ojit gerekse biyotit içinde olivin taneleri mevcuttur. Geri kalan kısmı sanidin ve kısmen onunla grafik beraber büyüme gösteren zeolitleşmiş nefelin oluşturur. Tali olarak özşekilli apatit prizmaları görülmektedir. C) Şonkinit (T.N.). Mafik mineralleri diyopsitik ojit,koyu kahve biyotit ve taze, olivin oluşturmaktadır. Bunların arasını pösilitik, kaolinleşmiş sanidin ve az miktarda analsim doldurmaktadır. Tali olarak opak mineral ve apatit mevcuttur.

6 Kalk-alkali Nefelin Siyenit Çeşitleri Nefelinli monzonit: Potasyumlu feldispat plajiyoklasla yaklaşık eşit miktarda bulunur. Foid monzosiyenit: Plajiyoklas toplam feldispatların %10-50 si kadardır. Analsimli siyenitler: Alkali bazik kayaçları kesen damarlar veya bağımsız stoklar halindedirler. İntertisiyel analsim ve iri anortoklaslar belirgindir. Plajiyoklas, oligoklasdan labradorite kadar değişir.

7 Porfirik nefelin siyenit. Kayaç iri ortoklas porfiroblastları, daha küçük nefelin kristalleri içermektedir. Diğer mineralleri egirin ojit, riyebekit, enigmatit ve melanit oluşturmaktadır.

8 a Nefelin siyenit (borolanit), kuvars içermemeleri ile tipiktirler. Silika sodyum- ve potasyum-ca zengin mineraller ve nefelin gibi minerallerin yapısında kullanılır. a) Kayaç grimsi renklidir. Beyaz mineraller genellikle potasyumlu feldispat, gri renkliler feldispat ve nefelin ve siyah renkliler ise ferromagnezyen mineralleri oluşturmaktadır. Renk açısından gabro ile granit arasında bir renkte tanımlanır. b) Borolanitin tip lokalitesinden (Loch Borralon, Scotland) alınmış bir fotoğrafdır. Tipik olarak görülen beyazımsı kısımların alışılmışın dışında doku ve mineral topluluğu göstermesi nedeni ile bu isim verilmiştir. b

9 Nefelin siyenit (borolanit, T.N.). Borolanitteki en ayırt edici mineral kahverengi granattır. Kristallerin bazıları diğerlerinden daha koyu renklidir. Zeytin yeşili renkli kısımlar mika, renksiz kısımlar ise (sağda) genellikle K-feldispattan oluşmaktadır.

10 Yarı derinlik kayaçları Foid mikrosiyenitler: İnce taneli damar veya kenar fasiyes kayaçlarıdırlar. A) Foid Mikrosiyenit (Tinguait) (T.N.). Nefelin, sanidin, egirin-ojit ve sfen fenokristalleri, sanidin mikrolitleri ve egirin iğnelerinden oluşan hamur içinde. Hamurda ayrıca az miktarda nefelin ve analsim mevcuttur. B) Foid Mikrosiyenit (Sodalit tinguait) (T.N.). Zonlu sodalit fenokristali, sanidin, iğnemsi egirin ve özşekilli nefelinden oluşan yoğun bir hamur içinde.

11 Yüzey Kayaçları Fonolit Foid siyenitlerin yüzey kayaçlarıdır. Doku: Porfirik, trakitik, bazen ortofirik. Mineraloji: F=%10-60, nefelin, lösit, sodalit, hauyn, nozean A= %90-100, sanidin, anortoklas, pertit P= %0-10, albit M= egirin, riyebekit, hastingsit, lepidomelan, olivin Tali Min: Magnetit, ilmenit, sfen, zirkon, apatit, ödyalit, rozenbuşit, lavenit, astrofillit

12 Fonolit Çeşitleri Nefelin Fonolit: Adı Portekiz deki Sierra de Foya dan gelmektedir. - Nefelin ve K-feldispat yaklaşık eşit oranda bulunur. - Plajiyoklas nadirdir ve albitik bileşimlidir. - Mafik mineraller genelde egirin-ojit ve egirin; bazen olivin, diyopsit, titanlı ojittir. Amfiboller; riyebekit, arfedsonit, kossirit, karaforit ve bazen barkevisit. Lösit fonolit: Nadiren bulunurlar. Lösitler çıplak gözle ayırt edilebilirler. Hauyn ve nozean fonolit: Nefelinin yerini hauyn alır. Hauyn genelde alkali fonolitlerde, nozean ise sodik fonolitlerde gözükür. Analsim fonolit: Analsim fonolitin esas mineralidir. Hamurda analsime nefelin, sanidin, egirin-ojit ve melanit eşlik eder.

13 Porfirik anortoklas fonolit. Açık renkli kristaller anortoklasdır. Hamur sanidin ve nefelince zengindir.

14 Fonolit. Sa, sanidin; Ne, nefelin.

15 A B A) Lösit fonolit. Lct, lösit; Ne, nefelin. B) Nozean lösit fonolit. Nsn, nozean; Lct, lösit..

16 Fonolit. Sanidin ve nefelin kristalleri iki jenerasyonda görülmektedir. İlk oluşanlar bazal dilinimlerine paralel alterasyon göstermektedir. Daha sonra gelişenler neredeyse karemsi veya hekzagonal kesit sunarlar. Bazı durumlarda koyu renkte gösterilen riyebekit agregatları içerisinde poikilitik olarak bulunurlar.

17 A) Psödolösitli fonolit (T.N.). Psödo-lösit (sanidin, bulanık zeolit ve az miktarda nefelinden oluşmaktadır), biyotit ve diyopsitik ojit (egirin ile çevrili) fenokristalleri, egirin iğneleri, biyotit ve özşekilsiz sanidinden meydana gelen hamur içindedir. B) Nozean fonolit (T.N.). Sanidin ve zonlu nozean fenokristalleri, özşekilli nefelin, iğnemsi egirin ve az miktarda sanidin mikrolitleri ve interstisiyel analsim içermektedir. C) Egirin nefelin fonolit (T.N.). Özşekilli nefelin ve pösilitik egirin, başlıca sanidin mikrolitlerinden oluşan hamur içindedir.

18 Lösitli fonolit türleri: A) Lösitofir (T.N.). Lösit, egirin-ojit ve kenarları girintili çıkıntılı, inklüzyonlardan dolayı siyah nozean fenokristalleri; egirin-ojit, mikrolitik sanidin ve az miktarda nefelin ve melanitten oluşan yoğun hamur içinde. B) Vyomingit (T.N.). İnklüzyonlar içeren lösit, soluk yeşil diyopsit prizmaları, geniş flogopit lamelleri (titanlı koyu kenar ile çevrili) ve az miktarda, altıgen biçimde tertiplenmiş rutil iğneleri interstisiyel renksiz cam içinde. C) Orendit (T.N.). Küçük lösit taneleri, diyopsit prizmaları ve geniş flogopit lamelleri, başlıca sanidin ve tali olarak apatitten oluşan zemin içinde.

19 Foid Diyorit/Gabro Ailesi Derinlik Kayaçları: Foid Diyorit/Gabro Doku: Taneli doku Mineraloji: F= % nefelin, analsim, sodalit, hauyn, kankrinit A= %0-10, ortoklas, anortoklas, pertit P= % Tüm feldispatların %50-90 ise, foid monzodiyorit (An<50) veya foid monzo gabro (An>50); foid diyorit (An<50) veya foid gabro (An>50) M= ojit, barkevisit, olivin, biyotit, egirin Tali Min: sfen, apatit, titanomagnetit Renk indisi: 20 den küçük için Löko-; 60 dan büyük için Mela- ön eki kullanılır.

20 Çeşitleri Esseksit: nefelin (foid) monzodiyorit veya monzogabro, Teralit: nefelin (foid) monzogabro, Teşenit: analsim (foid) gabro Nefelin foid diyorit: K-feldispat (tüm feld. %10-50), plajiyoklas (andezin, labrador), nefelin içerir. Lösit foid diyorit: Nefelin yerini lösit alır. Analsim foid diyorit: Nefelin yerini analsim almıştır. Nefelin foid gabro: Tüm feldispatların %10 u kadar ortoklas içeren, kalsik plajiyoklaslı ve nefelinli kayaçlardır. Analsim foid gabro: Bir kısmında analsim birincil, diğerlerinde ise ikincildir. Türleri; krinatit, kaylit ve teşenit.

21 Esseksit (nefelin monzodiyorit)

22 A)Nefelinli foid gabro (T.N.). Titanojit, koyu kahve barkevisit ve az miktarda biyotit ile beraber büyüme göstermektedir. Geniş labradorit lataları ince bir kalsik andezin şeridi ile çevrilidir. Nefelin interstisiyel olup, kısmen kaolenleşmiştir. Kesitin diğer yerlerinde bazı plajiyoklasları ince bir sanidin bandı çevrelemektedir. Apatit ve titanomagnetit tali minerallerdir. B) Analsimli foid gabro (T.N.),.İri, morumsu titanojit prizmaları, koyu kahve biyotit lamelleri, serpantinleşmiş olivin (sağ kenarda) ve titanomagnetit taneleri korrode labradorit latalarının arasında görülmektedir. Apatit iğnemsi prizmalar halindedir. Döterik kalsit ve analsim boldur. C) Foid diyorit (T.N.). Mafik mineraller titanojit, barkevisit ve biyotittir. Felsik olanlar zonlu plajiyoklas (An ) kama biçimli ortoklas ve az miktarda interstisiyel, altere nefelin. Magnetit, apatit ve sfen tali minerallerdir.

23 Yarı derinlik kayaçları Foid mikrodiyorit ve foid mikrogabro Lamprofir grubu temsilcileri: Kamptonit; izotrop bir fon içerisinde (analsim gibi) bol miktarda andezin veya labradorit ve barkevisitten oluşur. Monşikit: %24 titanojit, %5 serpantinleşmiş olivin, %4 titanomagnetit fenokristalleri, %67 cam, piroksen ve barkevisit mikrolitleri, titanomagnetit, pikotit, apatit. Kamptonit porfir. Bir silden alınmıştır.

24 A) Kamptonit (T.N.), Barkevisit koyu kahve fenokristaller ve küçük iğneler, magnetit özşekilli taneler halinde. Felsik mineral olarak ışınsal silindirik latalar şeklinde andezin ve iğnemsi apatit, Amigdaller kalsit ve analsim ile dolmuştur. Aynı yerden alınan başka örneklerde titanojit ve serpantinleşmiş olivin fenokristalleri de mevcuttur. B) Lösit monşikit (T.N.) Mavimsi titanojit fenokristalleri, titanomagnetit ve lösit mikrofenokristalleri. Hamur titanojit prizmaları, biyotit lamelleri, ilmenit taneleri ve interstisiyel analsimden oluşmaktadır. C) Monşikit (T.N.). Olivin, titanojit ve koyu kahve biyotit lamelleri, başlıca renksiz cam ve analsimden oluşan hamur içinde. Ayrıca özşekilli magnetit taneleri ve birkaç küçük sanidin latası.

25 Foid Diyorit/Gabro Ailesi Yüzey Kayaçları: Tefrit ve Bazanit Kabaca tefritler foid andezitler, bazanitler foid bazaltlardır. Doku: Mikrogranüporfirik, mikrolitik porfirik, intergranüler. Mineraloji: F= %10-60, nefelin, lösit, analsim, hauyn A= %0-10, sanidin, anortoklas, pertit P= %90-100, andezin (tefritlerde), labrador ve bitovnit (bazanitlerde) M= ojit, egirin, egirin-ojit, olivin Tali Min: apatit, titanomagnetit, sfen, perovskit Uluslar arası sınıflamaya (IUGS) göre normatif olivin >%10 ise bazanit, <%10 ise tefrit olarak kabul edilmektedir.

26 Çeşitleri Nefelin tefrit ve bazanit: Andezin (tefritte), labrador ve bitovnit (bazanitte). Nefelin, Hauyn, lösit, analsim, zeolit (natrolit), titanojit, egirin-ojit, olivin. Tali olarak barkevisit ve arfedsonit Lösit tefrit ve bazanit: Lösit, plajiyoklas, ojit ve egirin-ojit veya egirin. Bazanitlerde ilave olarak olivin. Tali hornblend. Analsim tefrit ve bazanit: Tipik minerali analsimdir. İlave olarak titanojit, nadiren diyopsitik ojit görülür. Plajiyoklaslar labradorit veya bitovnit (bazanitte) ve andezin (Tefritte) dir. Olivin bazanitler de görülür. Hauynli tefrit ve bazanit: Egemen feldispatoidin hauyn olması ile diğerlerinden ayrılırlar.

27 Lösit Tefrit (İtalya)

28 A) Lösit bazanit. Olivin, yeşil ojit ve lösit fenokristalleri; labradorit lataları ve magnetit ile ojitten oluşan intergranüler hamur içinde. Yer yer, interstisiyel, küçük sanidin taneleri de mevcuttur. B) Lösit tefrit. Lösit (kenarları noktalı), zonlu granat (sık noktalı), alkali piroksen (seyrek noktalı) fenokristalleri; plajiyoklas lataları ve camdan oluşan bir hamur içinde. C) Nefelin tefrit. Biyotit, hornblend, piroksen ve plajiyoklas mikrofenokristelieri; nefelin (beyaz) ve analsimden (seyrek noktalı) oluşan hamur içinde.

29 Hauyn Tefrit Plajiyoklas, hornblend, ojit, hauyn (izotrop) fenokristalleri oluşturmakta, plajiyoklas ve opak mineral ise hamuru meydana getirmektedir.

30 5.4. SADECE FELDİSPATOİDLİ KAYAÇLAR Monzonit Latit Siyenit Trakit Alkali feldispat siyenit Alkali feldispat trakit Foid Siyenit Fonolit Foid Monzosiyenit Tefritik Fonolit Monzodiyorit/monzogabro Trakiandezit/Trakibazalt Diyorit/Gabro/Anortozit Andezit/Bazalt Foid Monzodiyorit/ Foid Monzogabro Fonolitik Bazanit (ol >%10)/ Fonolitik Tefrit (ol<%10) Foid Diyorit/Foid Gabro Bazanit (ol>%10)/tefrit (ol<%10) Foidolit Fonolitik Foidit/Tefritik Foidit/ Foidit

31 Sadece Foid İçeren Kayaçlar Derinlik/Yüzey Kayaçları: Foidolit/Foidit Doku: Taneli doku Mineraloji: F= Hacim yüzdesi % nefelin, lösit, melilit, sodalit, kankrinit vs. A= Tüm feldispatların % anortoklas, sanidin P= Tüm feldispatların % M= egirin, egirin ojit, ojit, diyopsitik ojit Feldispat içermezler veya %5 den az içerirler. Nefelinli (sodyumlu), potasyumlu (lösitli) ve melilitce zengin olmak üzere üç grupta incelenirler.

32 Sadece Foid İçeren Kayaçlar Nefelince zengin olan Derinlik Kayaçları: Renk indisine göre tanımlanırlar. Urtit: Lökokrat (0-30) İjolit: Mezokrat (30-70) Melteijit: Melanokrat (70-90) Jakupiranjit: Holomelanokrat (90-100)

33 A) İjolit. Nefelin, egirin-ojit, melanit ve sarımsı yeşil biyotit'ten oluşmaktadır. Tali olarak apatit, sfen ve pirit içermektedir. B) Jaküpiranjit. Başlıca yeşil egirin-ojit (morumsu, titanlı bir kenar ile çevrili), koyu kahvemsi yeşil barkevisit ve titanomagnetitten oluşmaktadır. Kesitin bu kısmında gözüken tali mineraller, nefelin, apatit ve kalsittir. Ayrıca melanit, pirit, perovskit ve zeolitlere tali mineral olarak sıkça rastlanılmaktadır. C) Melteijit. Hakim mineraller egirin ve granat (hemen hemen opak) tır. Felsik mineral olarak sadece nefelin mevcut olup kesitin diğer kısımlarında yerini zeolit ve kankrinit almıştır. Tali olarak apatit ve sfen bulunmaktadır.

34 Sadece Foid İçeren Kayaçlar Lösitce zengin olan Derinlik Kayaçları: Bazı yazarlarca ultramafitler içerisinde değerlendirilirler. İtalit: Lökokrat (0-10) Fergüsit: Mezokrat (30-50) Missurit: Melanokrat (70-90)

35 Sadece Foid İçeren Kayaçlar Nefelince zengin olan Yüzey Kayaçları Nefelinitler: Genelde lökokrattırlar. Fenokristalleri nefelin ve ojit oluşturur. Daha az oranda nozean, hauyn ve sodalit içerir. Melanokrat türlerinde olivin ve biyotit te bulunur.

36 A) Nefelinit. Titanojit prizmatik kristalleri, özşekilsiz nefelin taneleri, ışınsal zeolit, magnetit ve az miktarda apatitten oluşmaktadır. B) Nefelinit. Magnetit taneleri ve az miktarda sanidin mikrolitleri ile koyu kahve renkli camdan oluşan hamur içinde yeşil ojit ve nefelin mikrofenokristalleri görülmektedir.

37 Nefelinit

38 Sadece Foid İçeren Kayaçlar Lösitçe zengin olanlar Yüzey Kayaçları Lösititler: Nefelinitlerden tek farkları nefelin yerine fenokristal olarak ve hamurda lösit içerirler. Türleri: İtalit: Renk indisi 0-10 olan hololökrat bir lösitittir. Kayaç %90 lösit, ve egirin-ojit, hauyn, melilit melanit, biyotit, opak ve apatitten oluşur. Ugandit: Melanokrat olivinli lösitittir. Olivin, daha az oranda ojit, perovskit, opak ve biyotit içerir.

39 Lösitit (Roma, İtalya)

40 Lösitit (Vezüv, İtalya)

41 A) Lösitit. Düzenli inklüzyonlar içeren küçük lösit kristalleri pösilitik ojit içinde. Magnetit bol miktarda, biraz plajiyoklas ve kahve renkli biyotit mevcut. B) Lösitit. İri, yuvarlağımsı lösit, geniş magnoforit prizmaları, daha küçük diyopsit prizmaları (bazıları magnoforit içinde) ve az miktarda serpantinleşmiş olivin (kesitin alt kısmında), flogopit lamelleri ve küçük rutil prizmaları koyu, serpantinden oluşan hamur içinde. Serpantine az miktarda zeolit eşlik etmektedir C) Lösitit (Sedrisit) İri lösit, diyopsit ve flogopit lamelleri, başlıca rutil, perovskit, magnoforit, flogopit, zeolit ve tayin edilemeyen malzeme. Bu kesitte görülmeyen, ancak birçok sedrisitte mevcut olan serpantinleşmiş olivindir.

42 Sadece Foid İçeren Kayaçlar Melilitçe zengin olan Yüzey Kayaçları: Melititit: Melilit kayaçta %10-35 arasındadır. Mezokrat veya melanokrat. Melanokratlar daima olivin içerir. Ojit bazen bulunmaz, bulunursa kayacın ¼ ünü kaplar. Titanomagnetit, tali nefelin, apatit, perovskit, biyotit ve kalsit diğer minerallerdir.

43 Melilitit: olivin-melilit-perovskitklinopiroksen-rutil içermektedir. Görüntü alanı 2 mm genişliğindedir. Renksiz olivin, bir tek koyu kahve perovskit kristali, küçük uzun melilit ve grimsi klinopiroksen. Görüntü alanı 2 mm genişliğindedir. Parlak olivin ve uzun grimsi melilit.

44 A) Olivin melilitit. Olivin fenokristalleri, magnetit ve perovskit mikrofenokristalleri, başlıca melilit lataları (bazıları ortada uzun bir çubuk içeriyorlar), magnetit, perovskit, piroksen ve az miktarda camdan oluşan hamur içinde. B) Nefelin melilitit. Nefelin (beyaz) ve melilit fenokristaller halindedirler. Hamurda bu ikisine ilaveten titanomagnetit, olivin, lösit, apatit, serpantin ve kalsit mevcuttur. C) Olivin melilitit: Olivin ve diyopsitik ojit fenokristalleri, melilit lataları, intergranüler magnetit ve ojitten oluşan hamur içinde. Hamurda ayrıca birkaç flogopit lameli, perovskit oktaederleri ve biraz analsimleşmiş nefelin interstisiyel olarak bulunmaktadır.