Ekoloji. No: 53, , 53,

Transkript

1 14, 53, Kýsa Süreli Bakýr-Kadmiyum Etkileþiminde Tatlýsu Çipurasý (Oreochromis niloticus L. 1758)'nýn Karaciðer, Böbrek, Solungaç ve Kas Dokularýndaki Kadmiyum Birikimi Baybars SAÐLAMTÝMUR, Bedii CÝCÝK Mersin Üniversitesi, Su Ürünleri Fakültesi, Yeniþehir Kampüsü, C Blok, 33169, MERSÝN Cahit ERDEM Çukurova Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Biyoloji Bölümü, 01330, ADANA Özet Bu araþtýrmada, her hangi bir biyolojik iþleve sahip olmayýp oldukça toksik bir aðýr metal olan kadmiyum'un 15 gün süreyle belirlenen sublethal ortam deriþiminde, tatlýsu çipurasý (Oreochromis niloticus L. 1758)'nýn karaciðer, solungaç, böbrek ve kas dokularýndaki birikimi ile eser miktarda gereksinim duyulan bakýrýn, doku ve organlardaki kadmiyum birikimi üzerine etkileri incelenmiþtir. Salt kadmiyum ve bakýr-kadmiyum karýþýmýnýn kýsa süreli etkisinde, incelenen doku ve organlardaki kadmiyum birikimi, kontrole göre önemli düzeyde artmýþtýr. En yüksek metal birikimi, kadmiyumun tek baþýna etkisinde solungaç dokusunda 55,92 µg Cd/g (kuru aðýrlýk) olarak saptanýrken, karýþýmýn etkisinde böbrek dokusunda 27,02 µg Cd/g (kuru aðýrlýk) olarak saptanmýþtýr. Her iki seride de en düþük Cd birikimi, kas dokusunda sýrasýyla 1,64 ve 1,65 µg Cd/g (kuru aðýrlýk) olarak belirlenmiþtir. Bakýr, kas dokusu dýþýnda belirlenen doku ve organlardaki kadmiyum birikimini, kadmiyumun tek baþýna etkisine oranla azaltmýþ, en fazla azalma %77 oranýnda karaciðerde meydana gelmiþtir. Anahtar Kelimeler: Bakýr, birikim, etkileþim, kadmiyum, Oreochromis niloticus. Cadmium Accumulation in Liver, Kidney, Gill and Muscle Tissues of Freshwater Bream (Oreochromis niloticus L. 1758) after a Short-Term Exposure to Copper-Cadmium Mixture Abstract The effects of both sublethal concentrations of cadmium, a quite toxic heavy metal that has no biological role in fish metabolism, and trace amounts of copper on cadmium accumulation rates in liver, gill, kidney and muscle tissues of Nile tilapia (Oreochromis niloticus L. 1758) were investigated after 15 days of exposure. Cadmium accumulation in the investigated tissues increased compared with control groups when exposed to cadmium only and copper-cadmium mixtures. The highest cadmium accumulation was found as µg Cd/g (dry weight) in gill tissues of fish, in the exposition of cadmium solution only. Fish exposed to Cu-Cd mixture, however, accumulated more cadmium in their kidney tissue (27.02 µg Cd/g dry weight). The lowest cadmium accumulation was in muscle tissue being 1.64 µg Cd/g (dry weight) in Cd only and 1.65 µg Cd/g (dry weight) in Cd+Cu treatments. Although, copper treatment decreased the cadmium accumulation in all the tissues except the muscle tissue, when compared with the effects of cadmium only treatments, the highest decrease was found as 77% in the liver tissue. Keywords: Accumulation, cadmium, copper, interaction, Oreochromis niloticus. GÝRÝÞ Günümüzde maden ve metal iþletmelerinin gerek sayý gerekse kapasite olarak artmasý, kimyasal tarým uygulamalarýnýn yaygýnlaþmasý, nüfus artýþýna paralel olarak evsel atýk deþarjlarýndaki artýþ, aðýr metallerin karasal ve sucul ortamlara katýlýmýný arttýrmakta, bu katýlým katý veya sývý atýklar aracýlýðý ile olduðu gibi kömür, motorin ve fuel oil gibi fosil yakýtlarýn yaygýn bir þekilde kullanýmý sonucu yaðmur gibi atmosferik olaylar aracýlýðý ile de olmaktadýr (Hodson 1988). Canlýlar normal geliþimleri ve biyolojik iþlevlerini sürdürebilmeleri için eser miktarda Cu, Zn, ve Fe gibi iz elementlere gereksinim duymaktadýrlar. Hg, Pb ve Cd gibi aðýr metaller ise her hangi bir biyolojik iþlevleri olmadýðý gibi, eser miktarda da No: 53,

2 B. SAÐLAMTÝMUR, B. CÝCÝK, C. ERDEM toksik etkili olduklarý saptanmýþtýr (Johnson 1988). Bakýr özellikle elektrik endüstrisinde, alaþým, kimyasal katalizör, boya, algisid ve ahþap koruyucu yapýmýnda, kadmiyum ise akümülatör yapýmý, elektrod kaplama, boya sanayi, cam üretimi, nükleer reaktörlerde, pil ve insektisid üretiminde, plastik yapýmýnda stabilizatör olarak kullanýlmaktadýr. Gerek doðal gerekse antropojenik faktörlerin etkisi ile sucul ortamdaki deriþimi artan aðýr metaller, sucul organizmalar tarafýndan ortamdan alýnmakta ve besin zinciri aracýlýðý ile üst trofik düzeylere artan deriþimlerde iletilerek, metabolik bakýmdan aktif doku ve organlarda birikmekte, hücresel veya moleküler düzeyde yapýsal ve iþlevsel bozukluklara hatta mortaliteye neden olmaktadýrlar (Tort ve Torres 1988, Heath 1995). Çeþitli balýk türlerinde doku ve organlardaki bakýr birikiminin, kan parametrelerinde deðiþikliðe neden olurken, karaciðer enzimlerinin aktivasyonunu inhibe ettiði, geliþme ve üremeyi olumsuz yönde etkilediði (Beaumont ve ark. 2000), kadmiyum'un ise karaciðer, böbrek, solungaç, dalak ve kemik iliðinde patolojik deðiþimlere, hipokalsemi ve hipoglisemiye neden olduðu, solungaçlardan Ca ++ alýnýmýný engellediði, plazma iyon kompzisyonu ile ozmoregülasyonu etkilediði belirlenmiþtir (Ricard ve ark. 1998). Kadmiyum ve bakýrýn tek tek çeþitli balýk türlerinin doku ve organlarýndaki birikimi ile ilgili çok sayýda araþtýrma bulunmakla birlikte, kadmiyum bakýr etkileþiminde, metal birikiminin incelendiði çalýþmalar oldukça sýnýrlýdýr. Balýklarýn doku ve organlarýndaki aðýr metal birikimi, türe, metale, metalin ortam deriþimine, etkide kalma süresine, geliþme evresine, ortamýn fiziksel ve kimyasal özelliklerine baðlý olarak deðiþtiði gibi ortamda bulunan diðer metallere göre de deðiþmektedir (Pagenkopf 1983). Doðal ortamlarda metaller tek baþlarýna bulunmadýklarýndan, metal karýþýmlarýnýn etkisinde doku ve organlardaki metal birikiminin incelenmesi, aðýr metal kirliliðinin çevresel etkileri ile metalin alýným, biyotransformasyonu ve kontaminasyonunun deðerlendirilmesi bakýmýndan önem taþýmaktadýr (Wicklund ve ark. 1988). Araþtýrma meteryali olarak kullanýlan Oreochromis niloticus türü, Afrika kökenli bir tür olup, tropik ve subtropik iklim kuþaklarýndaki tatlý sularda yaygýn bir þekilde yetiþtiriciliði yapýlmakta, besin olarak tüketilmekte ve ekonomik bakýmdan önem taþýmaktadýr. Bu araþtýrmada toksik etkili kadmiyum ile eser miktarda gereksinim duyulan bakýrýn belirlenen deriþimdeki karýþýmýnýn etkisinde 15 gün süreyle tutulan O. niloticus'un metabolik bakýmdan aktif karaciðer, solungaç, böbrek ve kas gibi doku ve organlarýndaki kadmiyum birikimi üzerine etkilerinin belirlenmesi amaçlanmýþtýr. MATERYAL VE METOT Araþtýrmada ortalama 11,38±0,85 cm boy (TL) ve 31,87±2,76 g aðýrlýða sahip Oreochromis niloticus (L.) türü balýklar kullanýlmýþtýr. Balýklar, Çukurova Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesi yetiþtirme havuzlarýndan saðlanarak, deneylerin yürütüleceði kontrollü ortam þartlarýna sahip laboratuvara getirilmiþ ve her biri 40x120x40 cm boyutlarýnda olan 8 adet stok cam akvaryum içerisinde bir ay süreyle bekletilerek ortam þartlarýna uyumlarý saðlanmýþtýr. Araþtýrmada benzer boy ve aðýrlýða sahip balýklarýn kullanýlmasý, birikimin büyüklüðe ve yaþa baðlý olarak deðiþim göstermesinden kaynaklanmaktadýr. Deneylerin yürütüldüðü laboratuvar 25±1ºC duraðan sýcaklýða sahip olup, deneyler süresince 12 saat Aydýnlýk, 12 saat Karanlýk (12 Adet Floresan, Daylight, 65/80W) fotoperiyodu uygulanmýþtýr. Akvaryum ortamýnýn fiziksel ve kimyasal özelliklerinden ph ve çözünmüþ oksijen enstrümental (ph metre, Hanna Instruments marka, HI 8314 model; Oksijen metre, Schott Gerate marka, CG 867 model), toplam sertlik ve toplam alkalinite ise titrimetrik yöntemlerle (Egemen ve Sunlu 1999) belirlenmiþ ve aþaðýdaki sonuçlar elde edilmiþtir. ph: 8,17±0,1 Çözünmüþ oksijen: 6,67±0,6 mg/l Toplam sertlik: 268,7±4,8 mg/l CaCO 3 Toplam alkalinite: 319±0,5 mg/l CaCO 3 Deneylerde her biri 40x120x40 cm boyutlarýnda olan toplam 4 cam akvaryum kullanýlmýþ ve akvaryumlar ikiþerli 2 gruba ayrýlmýþtýr. Her gruptaki akvaryumlarýn birine 120'þer litre içerisinde yapýlan analizlerde ölçülebilir düzeyde bakýr ve kadmiyum bulunmayan çeþme suyu ile hazýrlanmýþ sýrasýyla O. niloticus için subletahal olduðu belirlenmiþ (Saðlamtimur ve ark. 2003) 0,5 ve 0,1 ppm deriþimlerindeki bakýr-kadmiyum karýþýmý ile 0,5 ppm deriþimindeki kadmiyum çözeltileri konmuþtur. Gruplardaki diðer akvaryumlara ise belirtilen hacim ve özellikteki çeþme suyu doldurularak kontrol grubu olarak incelenmiþtir. Deney ve kontrol akvaryumlarýnýn her birine 6 tane balýk konmuþtur. Akvaryumlarda havalandýrma, merkezi havalandýrma sistemi ile saðlanmýþtýr. Deney çözeltilerinin hazýrlanmasýnda bakýr için CuSO 4.5H 2 O (Merck) tuzu kullanýlýrken, kadmiyum için CdCl 2. H 2 O (Merck) tuzu kullanýlmýþtýr. Zaman içerisinde akvaryumlardaki metal çözeltilerinin deriþiminde deðiþimler olabileceðinden, deney çözeltileri her iki günde bir taze olarak hazýrlanan stok çözeltilerden 34 No: 53, 2004

3 Kýsa Süreli Bakýr-Kadmiyum Etkileþiminde Tatlýsu Çipurasý (Oreochromis niloticus L. 1758)'nýn... Ekoloji uygun seyreltmeler yapýlarak deðiþtirilip ortam yenilenmiþtir. Deney süresince balýklar, günde bir defa birey aðýrlýðýnýn %1'i olacak þekilde, içerisinde yapýlan analizlerde Cu ve Cd bulunmayan hazýr balýk yemi ile beslenmiþtir. Belirlenen 15 günlük deney süresi sonunda her bir akvaryumdaki 6 balýk çýkartýlarak MS 222 (tricane methanesulphonate, 75 mg/l) anestezik maddesi ile bayýltýlmýþ ve her tekrarda iki balýk olacak þekilde 3 guruba ayrýlmýþtýr. Metal analizlerinde kullanýlmak üzere ayný tekrardaki iki balýðýn karaciðer, solungaç, böbrek ve kas dokularý ayrý ayrý çýkartýlarak bir petri kutusuna aktarýlmýþtýr. Metal analizinin yapýlacaðý doku ve organlar 150ºC'ye ayarlý etüvde 72 saat süreyle bekletilerek sabit tartýma hazýr hale getirilmiþ ve kuru aðýrlýklarý saptanmýþtýr. Daha sonra deney tüplerine aktarýlarak üzerlerine 2:1 oranýnda HNO 3 :HClO 4 karýþýmýndan toplam 3 ml eklenen doku örnekleri, 120ºC'ye ayarlý hot-plate üzerinde 3 saat süreyle yakýlmýþtýr (Muramoto 1983). Yakma iþlemi tamamlanan örnekler polietilen tüplere aktarýlarak deiyonize su ile toplam hacimleri 5 ml'ye tamamlanmýþtýr. Doku örneklerindeki kadmiyum deriþimi, standart stok çözeltilerle kalibre edilmiþ Perkin-Elmer marka (Model No: 3100) Atomik Absorbsiyon Spektrofotometresi kullanýlarak saptanmýþtýr. Deney verilerinin istatistik analizinde Student Newman Keul's (SNK) Testi kullanýlmýþtýr. BULGULAR Subletal deriþimdeki kadmiyumun tek baþýna ve bakýr ile birlikte 15 gün süreyle etkisi sonunda O. niloticus'un karaciðer, solungaç, böbrek ve kas dokularýnda biriken kadmiyum deriþiminin, aritmetik ortalamalarý ile istatistik analizleri Tablo 1'de verilmiþtir. Kadmiyum ve bakýr-kadmiyum karýþýmýnýn incelendiði gruplardaki kontrol balýklarýnýn belirlenen doku ve organlarýnda, kadmiyum deriþimi, Atomik Tablo 1. Kadmiyum ve bakýr-kadmiyum karýþýmýnýn 15 gün süreyle etkisinde O. niloticus'un doku ve organlarýndaki kadmiyum birikimi (µg Cd/g k.a.). GRUP Kontrol (0,0) Kadmiyum (0,1 ppm) Karýþým (0,5+0,1ppm) (Cu+Cd) N Karaciðer Solungaç Böbrek Kas 6 DA DA DA DA 6 13,82 ± 1,7 as 55,92 ± 4,4 at 44,17 ± 0,9 ax 1,64 ± 0,7 ay 6 3,09 ± 0,2 bs 21,44 ± 0,3 bt 27,02 ± 2,2 bx 1,65 ± 0,1 ay *= SNK; a ve b harfleri kadmiyum ve bakýr-kadmiyum karýþýmý arasýndaki ayrýmý, s,t, x ve y harfleri ise metal birikimi bakýmýndan doku ve organlar arasýndaki ayrýmý belirlemek için kullanýlmýþtýr. Farklý harflerle gösterilen veriler arasýnda p<0,05 düzeyinde istatistik ayrým vardýr. X±sx: Aritmetik ortalama ± standart hata. DA: Duyarlýlýk düzeyi altýnda. Absorbsiyon Spektrofotometresinin duyarlýlýk düzeyinin altýnda olduðu için belirlenememiþtir. Salt kadmiyum ve bakýr-kadmiyum karýþýmýnýn etkisinde karaciðer, solungaç, böbrek ve kas dokularýndaki kadmiyum birikiminin kontrole göre önemli düzeyde yüksek olduðu saptanmýþtýr (Tablo1, SNK, p<0,05). 15 günlük periyot sonunda, gerek kadmiyumun tek baþýna gerekse bakýr ile kadmiyum karýþýmýnýn etkisinde metal birikimi bakýmýndan incelenen doku ve organlar arasýnda istatistiksel bakýmdan önemli düzeyde ayrým belirlenmiþtir (Tablo 1, SNK, p<0,05). Kadmiyumun tek baþýna etkisinde belirlenen süre sonunda metal en fazla solungaçta birikirken, en az kas dokusunda birikmiþ ve metal birikimi bakýmýndan doku ve organlar arasýndaki iliþki aþaðýdaki þekilde saptanmýþtýr. Solungaç > Böbrek > Karaciðer > Kas Bakýr ve kadmiyum karýþýmýnýn etkisinde ise incelenen doku ve organlar arasýnda metal birikimi bakýmýndan aþaðýdaki iliþki belirlenmiþtir. Karýþýmýn etkisinde kadmiyum en fazla böbrekte birikirken en az birikimin yine kas dokusunda olduðu saptanmýþtýr. Böbrek > Solungaç > Karaciðer > Kas Bakýr-kadmiyum karýþýmýnýn etkisinde kas dokusu dýþýnda incelenen doku ve organlardaki kadmiyum birikimi, salt kadmiyum etkisindeki birikime oranla önemli düzeyde düþme göstermiþtir. Bu azalma, karaciðer, solungaç ve böbrekte sýrasýyla %77, %61 ve %38 oranýnda meydana gelmiþtir. TARTIÞMA Bu araþtýrmada 15 gün süreyle kadmiyum ve kadmiyum-bakýr karýþýmýnýn etkisinde kalan balýklarda, deney süresince mortalite gözlenmemiþtir. Kadmiyumun tek baþýna ve bakýr ile birlikte kýsa süreli etkisinin mortaliteye neden olmamasý çeþitli uyum mekanizmalarý ile açýklanabilir. Bu uyum mekanizmalarý arasýnda karaciðer gibi detoksifikasyon merkezi ile atýlýmýn meydana geldiði böbrekte bir tripeptid olan glutatyon ve metallothionein gibi metal baðlayýcý proteinlerin sentezi, metabolik reaksiyonlarda ortam þartlarýndaki deðiþikliklere uygun deðiþimler, çeþitli sitoplazmik granüllerin serbest metalleri esterleþtirerek depolamasý sayýlabilir (Martinez ve ark. 1991). Metal etkisinin baþlangýcýnda, yüzme performansýnda düþme, besin almama, operkulum'un açýlýp kapanmasýnda artýþ gibi çeþitli davranýþ deðiþiklikleri saptanmýþtýr. Benzer davranýþ deðiþiklikleri Poecilia reticulata Peters, 1859'da bakýr, çinko ve nikel (Khunyakari ve ark. 2001), Perca flavescens Mitchill, 1814'de kadmiyumun (Levesque ve ark. 2002) subletal deriþimlerinin kronik etkisinin baþlangýcýnda da No: 53,

4 B. SAÐLAMTÝMUR, B. CÝCÝK, C. ERDEM gözlenmiþtir. Etkide kalma süresinin uzamasý ile gözlenen davranýþ deðiþiklikleri normale dönmüþtür. Davranýþ deðiþikliklerinde gözlenen dönüþüm, detoksifikasyon mekanizmalarýnýn aktivasyonu ve metal atýlýmý ile baþarýlan adaptasyondan kaynaklanabilir. Balýklarda aðýr metal gibi toksik maddelerin atýlým, depolama ve detoksifikasyon mekanizmalarý, alýnýmý karþýlamadýðý durumlarda aðýr metallerin doku ve organlarda birikimine neden olmaktadýr. Balýklarda aðýr metal birikimi doku ve organlar arasýnda farklýlýk göstermektedir. Aðýr metaller, subletal ortam deriþimlerinde etki süresinin baþlangýcýnda öncelikle solungaç dokusunda birikmektedir (Flos ve ark. 1987). O. mossambicus Peters, 1852 (Wong ve Wong 2000), Oncorhynchus mykiss Walbaum, 1792 (Hollis ve ark. 1999) ve Cyprinus carpio L (DeSmet ve Blust 2001)'da kadmiyumun letal olmayan ortam deriþimlerinin kýsa süreli etkisinde en fazla solungaç dokusunda biriktiði belirlenmiþtir. Tilapia nilotica L., 1758 ile yapýlan bir araþtýrmada da Cd'un 0,5 ve 1,0 ppm'lik ortam deriþimlerinin 15 gün süreyle etkisinde diðer doku ve organlara göre en fazla solungaç dokusunda biriktiði belirlenmiþtir (Kalay 1996). O. niloticus ile yapýlan bu araþtýrmada da salt kadmiyumun belirlenen ortam deriþiminin 15 gün süreyle etkisinde en fazla metal birikimi solungaç dokusunda meydana gelmiþtir. Kýsa süreli metal etkisinde, solungaç dokusunda yüksek deriþimde Cd birikiminin, balýklarda solungaçlarýn doðrudan doðruya ortamla etkileþim halinde olmasýndan ve glikoprotein içeriði yüksek mukusdaki aktif gruplarýn metali baðlamasýndan kaynaklandýðý olasýdýr. Solungaç dokusundaki aðýr metal birikiminin mortaliteye neden olmamasý durumunda, etkide kalma süresinin uzamasý ile düþtüðü saptanmýþtýr (Kalay 1996). C. carpio'da 29 günlük etki süresinde en fazla Cd birikimi solungaç dokusuna oranla böbrek ve karaciðerde meydana gelmiþtir (DeSmet ve Blust 2001). Salmo gairdneri Walbaum, 1792'de Cd'un subletal deriþimlerinin kronik etkisinde, metalin %90'dan fazlasý böbrek ve karaciðer gibi metabolik bakýmdan aktif doku ve organlarda birikmiþtir (Thomas ve ark. 1985). O. niloticus ile yapýlan bu araþtýrmada da salt Cd etkisinde metalin solungaç dokusundan sonra en fazla böbrek ve karaciðerde biriktiði belirlenmiþtir. Etkide kalma süresine baðlý olarak Cd'un böbrek ve karaciðerde yüksek deriþimde birikimi, plazmada amino asit ve albumin gibi proteinlere baðlý Cd'un detoksifiye edilmek üzere karaciðere, atýlým için böbreðe taþýnmasýndan kaynaklanabilir. Balýklarda kas dokusu, Cd birikimi bakýmýndan 36 etkin bir doku olmamasýna raðmen balýðýn besin olarak tüketilebilir kýsmýný oluþturmasý ve insan saðlýðýný yakýndan ilgilendirmesi nedeniyle kas dokusundaki metal birikiminin incelendiði çok sayýda araþtýrma bulunmaktadýr (DeContoCinier ve ark. 1999). O. mykiss (Melgar ve ark. 1997) ve T. nilotica'da (Erdem, 1990) Cd'un kas dokusundaki birikiminin çok düþük düzeyde olduðu belirlenmiþtir. Bu araþtýrmada da salt Cd ve Cd-Cu karýþýmýnýn 15 gün süreyle etkisinde Cd en düþük düzeyde kasta birikmiþtir. DeContoCinier ve ark., (1999) C. carpio'nun kas dokusunda tüketim bakýmýndan tehlikeli düzeyde Cd birikiminin, etkide kalma süresinin uzamasý, karaciðer ile böbreðin taþýma kapasitesini aþmasý durumunda meydana geldiðini belirlemiþlerdir. Balýklarýn doku ve organlarýndaki aðýr metal birikimi, metaller arasýndaki etkileþime baðlý olarak da deðiþim göstermektedir. Paracheridon innesi Myers, 1936'de kurþun ve bakýrýn subletal deriþimlerdeki karýþýmýnýn solungaç dokusundaki bakýr birikimini, salt bakýr etkisine oranla arttýrdýðý belirlenmiþtir (Tao ve ark. 1999). T. nilotica'da Cd-Zn karýþýmýnýn 10 gün süreyle etkisi, karaciðer, solungaç ve kas dokularýnda metallerin tek tek etkisinde saptanan Cd birikimini azaltýrken, Zn birikimini arttýrmýþtýr (Kargýn ve Çoðun 1999). C. carpio da Cu-Zn karýþýmýnýn (Cicik 2003), T. nilotica'da Cu-Cd karýþýmýnýn (Saðlamtimur ve ark. 2003) karaciðer, solungaç ve kas dokularýndaki bakýr birikimini salt bakýr etkisindeki birikime oranla düþürdüðü saptanmýþtýr. O. niloticus ile yapýlan bu araþtýrmada da Cd-Cu karýþýmýnýn incelenen doku ve organlardaki Cd birikimini azaltýcý etki yaptýðý belirlenmiþtir. Metal etkileþiminde birikim ve toksik etkiler, organizmaya baðlý olarak deðiþim göstermektedir. Mytilus edulis planulatus da Cu-Cd karýþýmý doku ve organlardaki Cd birikimini azaltýrken (Eliot ve ark. 1986) O. mossambicus da arttýrýcý etki yapmýþtýr (Pelgrom ve ark. 1995). Sonuç olarak kadmiyum'un tek baþýna ve bakýr ile birlikte etkisi kontrol grubuna göre O. niloticus'un böbrek, karaciðer, solungaç ve kas dokularýndaki Cd birikimini önemli düzeyde arttýrmýþtýr. Cd-Cu karýþýmý, salt Cd etkisine göre kas dokusu dýþýnda incelenen doku ve organlardaki Cd birikimini azaltmýþtýr. Cd'un tek baþýna ve bakýr ile birlikte etkisinde belirlenen doku ve organlarda önemli düzeyde Cd birikiminin, böbrek, karaciðer, solungaç ve kas dokularýndaki metal baðlayýcý proteinlerin Cd'u baðlayarak depolamasýndan kaynaklandýðý olasýdýr. Metal etkileþiminin, Cd birikimini azaltýcý etkisi ise bakýrýn solungaçlardan Cd alýnýmýný engellemesi, Cd'un karaciðerden diðer organlara No: 53, 2004

5 Kýsa Süreli Bakýr-Kadmiyum Etkileþiminde Tatlýsu Çipurasý (Oreochromis niloticus L. 1758)'nýn... Ekoloji transferini hýzlandýrmasý yada bakýrýn MT gibi metal baðlayýcý proteinlerdeki baðlanma ve solungaçlardaki alýným bölgelerinde Cd ile rekabet etmesi ile açýklanabilir. Cd-Cu karýþýmýnýn, salt Cd etkisinde kas dokusundaki metal birikim düzeyinde herhangi bir deðiþime neden olmamasý, kas dokusunun metal birikiminde aktif bir doku olmamasýndan yada belirlenen sürenin deðiþikliðe neden olabilecek kadar uzun olmamasýndan kaynaklanabilir. KAYNAKLAR Beaumont MW, Butler PJ, Taylor EW (2000) Exposure of Brown Trout Salmo trutta, to a Sublethal Concentration of Copper in Soft Acidic Water, Effects upon Muscle Metabolism and Membrane Potential. Aquat. Toxicol. 51, Cicik B (2003) Bakýr Çinko Etkileþiminin Sazan (Cyprinus carpio L.)'nýn Karaciðer, Solungaç ve Kas Dokularýndaki Metal Birikimi Üzerine Etkileri. Ekoloji Dergisi 12, 48, DeConto-Cinier C, Petit-Ramel M, Faure R, Garin D, Bouvet Y (1999) Kinetics of Cadmium Accumulation and Elimination in Carp Cyprinus carpio Tissues. Comp. Biochem. Physiol. 122C, DeSmet H, Blust R (2001) Stress Responses and Changes in Protein Metabolism in Carp Cyprinus carpio during Cadmium Exposure. Ecotoxicol. Environ. Safe. 48, Egemen Ö, Sunlu U (1999) Su Kalitesi. III. Baský, Ege Üniversitesi Basýmevi, Ýzmir. Eliot NG, Swain R, Ritz DA (1986) Metal Interaction during Accumulation by the Mussel Mytilus edulis planulatus. Mar. Biol. 93, Erdem C (1990) Cadmium Accumulation in Liver, Spleen, Gill and Muscle Tissues of Tilapia nilotica (L.). Biyokimya Dergisi 15, Flos R, Tort L, Balasch J (1987) Effects of Zinc Sulphate on Haematological Parameters in the Dogfish Scyliorhinus canicula and Influences of MS-222. Mar. Environ. Res. 21, Heath AG (1995) Water Pollution and Fish Physiology. 2nd Edition, CRC Press, New York. Hodson PV (1988) The Effect of Metal Metabolism on Uptake, Disposition and Toxicity in Fish. Aquatic Toxicology 11, Hollis L, McGeer JC, McDonald DG, Wood CM (1999) Cadmium Accumulation Gill Cd Binding, Acclimation and Physiological Effects during Long-Term Sublethal Cd Exposure in Rainbow Trout. Aquat. Toxicol. 46, Johnson I (1988) The Effects of Combinations of Heavy Metals, Hypoxia and Salinity on Ion Regulation in Crangon crangon (L.) and Carcinus maenas (L.). Comp. Biochem. Physiol. 91C, 2, Kalay M (1996) Tilapia nilotica'da Karaciðer, Dalak, Böbrek, Kas ve Solungaç Dokularýndaki Kadmiyum Birikiminin Total Protein Düzeyi ve Ýyon Daðýlýmý Üzerine Etkileri. Doktora Tezi, Çukurova Üniversitesi, Adana. Kargýn F, Çoðun H (1999) Metal Interaction during Accumulation and Elimination of Zinc and Cadmium in Tissues of the Freshwater Fish Tilapia nilotica. Bull. Environ. Contam. Toxicol. 63, Khunyakari RP, Tare V, Sharma RN (2001) Effects of Some Trace Heavy Metals on Poecilia reticulata (Peters). J. Environ. Biol. 22, 2, Levesque HM, Moon TV, Campbell PGC, Hontela A (2002) Seasonal Variation in Carbohydrate and Lipid Metabolism of Yellow Perch (Perca flavescens) Chronically Exposed to Metals in the Field. Aquat. Toxicol. 60, Martinez M, DelRamo J, Torreblanca DM, Pastor A (1991) Presence of Cd Binding Proteins in Pre- exposed and not Pre-exposed Cd Brine Shrimp Artemia. Toxicol. Environ. Chemist. 31, Melgar MJ, Perez M, Garcia MA, Alonso J, Miquez B (1997) The Toxic and Accumulative Effects of Short-Term Exposure to Cadmium in Rainbow Trout (Oncorhynchus mykiss). Vet. Hum. Toxicol. 39, Muramoto S (1983) Elimination of Copper from Cu-Contaminated Fish by Long-Term Exposure to EDTA and Freshwater. J. Environ. Sci. Health 18, Pagenkopf GK (1983) Gill Surface Interaction Model for Trace-Metal Toxicity to Fishes. Role of Complexation, ph and Water Hardness. Environ. Sci. Technol. 17, Pelgrom SMGJ, Lamers LPM, Lock RAC, Balm PHM, Wendelaar- Bonga SE (1995) Interactions between Copper and Cadmium Modify Metal Organ Distribution in Mature Tilapia Oreochromis mossambicus. Environ. Poll. 90, No: 53,

6 B. SAÐLAMTÝMUR, B. CÝCÝK, C. ERDEM Ricard AC, Daniel C, Anderson P, Hontela A (1998) Effects of Subchronic Exposure to Cadmium Chloride on Endocrine and Metabolic Functions in Rainbow Trout Oncorhynchus mykiss. Arch. Environ. Contam. Toxicol. 34, Saðlamtimur B, Cicik B, Erdem C (2003) Farklý Ortam Deriþimlerinin Etkisinde Bakýr ve Bakýr+Kadmiyum Karýþýmýnýn Tatlýsu Çipurasý'nýn (Oreochromis niloticus L.) Solungaç, Karaciðer, Böbrek ve Kas Dokularýndaki Bakýr Birikimi Üzerine Etkileri. Türk J. Vet. Anim. Sci. 27, Tao S, Liang T, Cao J, Dawson RW, Liu C (1999) Synergistic Effect of Copper and Lead Uptake by Fish. Ecotoxicol. Environ. Safe. 44, Thomas DG, Brown MW, Shurben D, Solbe JFDG, Cryer A, Kay J (1985) A Comparison of the Sequestration of Cadmium and Zinc in the Tissues of Rainbow Trout (Salmo gairdneri) Following Exposure to the Metals. Singly or in Combination. Comp. Biochem. Physiol. 82C, Tort L, Torres P (1988) The Effects of Sublethal Concentrations of Cadmium on Haematological Parameters in the Dogfish, Scyliorhinus canicula. J. Fish Biol. 32, Wicklund A, Runn P, Norrgren L (1988) Cadmium and Zinc Interaction in Fish; Effects of Zinc on the Uptake Organ Distribution and Elimination of 109Cd in the Zebrafish, Brachydanio rerio. Arch. Environ. Contam. Toxicol. 17, Wong CK, Wong MH (2000) Morphological Changes in the Gills of Tilapia (Orechromis mossambicus) to Ambient Cd Exposure. Aquat. Toxicol. 48, No: 53, 2004