Ankara İli Meralarının Değerlendirilmesi Üzerine Bir Çalışma

Transkript

1 Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü Dergisi, 2012, 21 (2): Araştırma Makalesi (Research Article) Ankara İli Meralarının Değerlendirilmesi Üzerine Bir Çalışma *Sabahaddin ÜNAL 1 Ziya MUTLU 1 Ali MERMER 1 Öztekin URLA 1 Ediz ÜNAL 1 Metin AYDOĞDU 1 Fatma DEDEOĞLU 1 Kadir Aytaç ÖZAYDIN 1 Arife AVAĞ 2 Osman AYDOĞMUŞ 1 Bilal ŞAHİN 3 Serdar ASLAN 4 1 Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü, Ankara 2 Tarımsal Araştırmalar Plitikalar Genel Müdürlüğü, Ankara 3 Çankırı Karatekin Üniversitesi, Çankırı 4 Düzce Üniversitesi Orman Fakültesi, Düzce Srumlu yazar e-psta:[email protected] Geliş tarihi (Received): Kabul tarihi (Accepted): Öz Meralar hayvanlar için başlıca besleme alanı larak kullanılırlar. Çk yönlü larak yaralanılan bu alanlar, yanlış yönetim snucu bzulma süreci içerisindedirler. Bu nedenle kalite değeri ve üretim miktarı larak istenilen ve beklenilen seviyenin ldukça altında bulunan meraların mevcut durumun saptanması ve gerekli ıslah tedbirlerin uygulanması gereklidir. Bu nedenle Ankara ili mera alanlarında 2009 ve 2010 yıllarında vejetasyn etüt çalışmaları yapılmıştır. İl meralarını temsil eden 60 durak belirlenmiş ve tekerlekli nkta yöntemiyle vejetasyn etüdü yapılmıştır. Araştırma snucunda bitki ile kaplı alan ranı % larak bulunurken, çıplak alan ranı % larak belirlenmiştir. Azalıcı ve çğalıcı türlerin ranları sırayla % ve % larak saptanmıştır. İncelenen mera alanlarından iyi, rta ve zayıf durumda lanlar sırayla 2, 26 ve 32 adet larak tespit edilmiştir. Vejetasyn etüdü yapılan tplam 60 mera durağından 58 tanesinin mera durumu rta ve zayıf larak belirlenmiştir. Diğer taraftan mera sağlığı açısından yapılan sınıflamada 49 durak riskli ve srunlu larak tespit edilmiştir. Bu veriler ildeki meraların yapısal larak bzulmuş lduğunu ve bu sürecin devam ettiğini göstermektedir. Bu süreci durdurmak için sürdürülebilir mera yönetimi ve ıslah mettlarının acilen uygulanması gereklidir. Anahtar kelimeler: Mera durumu, mera sağlığı, bitki ile kaplı alan, azalıcı ve çğalıcı türler A Study n Assessment f Rangelands in Ankara Prvince Abstract Rangelands have been primarily used as livestck feeding areas. These areas benefited fr multiple-use values are in degradatin prcess due t mismanagement practices. This caused the rangeland s quality and hay prductin t decrease belw the ptimum level. It is necessary t find ut the present status f the rangelands and then carry ut prper rehabilitatin techniques fr them. Fr this reasn vegetatin survey was cnducted n the rangelands f Ankara Prvince in the years f 2008 and A ttal f 60 survey sites was identified as representative f rangelands where a mdified wheel pint methd was used fr vegetatin survey. The results f research indicated that plant cver and bare grund were fund as % and %, respectively. The cver rates f decreaser and increaser plant species were calculated as f % and %, respectively. The number f the rangeland sites assigned as gd, fair, and pr in the scheme f rangeland cnditin classificatin was 2, 26, and 32, respectively. 58 sample sites were in fair and pr cnditin. Mrever, 49 sites were fund in the risky and prblematic status in health categries. These results indicate that rangelands f Ankara prvince are in degradatin and this prcess is cntinuing at high level and sustainable management and rehabilitatin techniques shuld be urgently applied t stp this degradatin. Key wrds: Rangeland cnditin, health, plant cver, decreasers and increasers H Giriş ayvanların beslenme kaynaklarından biri lan çayır ve mera alanları, erken ve aşırı tlatma gibi yanlış uygulamalar snucunda kalite ve üretim ptansiyellerini önemli ölçüde yitirmişlerdir. Orta Anadlu Bölgesi başlangıçta buğdaygil, baklagil ve diğer familyaları içeren karma step meraları 41

2 ÜNAL ve ark. Ankara İli Meralarının Değerlendirilmesi Üzerine Bir Çalışma karakterinde iken, yıllardır süren ağır ve erken tlatma nedeniyle bugün, bitki örtüsünün önemli bir kısmını kalitesiz, besleme değeri düşük, yabancı t niteliğinde diğer familyalara ait bitkiler teşkil eder duruma gelmiştir (Büyükburç, 1983b). Ülke çayır ve mera alanı 14.6 milyn hektar (Annim, 2012a) lup tplam yüzölçümü içerisinde % lük bir alana sahiptir. Orta Anadlu Bölgesi mera alanı, tplam mera alanı içerisinde yaklaşık % 33.3'lük bir pay almaktadır (Annim, 2001). Tarımsal mekanizasynun 1950 lı yıllardan beri gelişmesi ile mera alanlarının tarlaya dönüştürülmesi hızlanmış öte yandan hayvan sayısının da artması ile mera alanları üzerindeki tlatma baskısını artırmıştır. Bazı farklı bölge meralarında sıkça rastlanan bitki türleri aşağıda verilmiştir. Dğu Anadlu da Erzurum meralarında en çk rastlanan bitki türlerinin Festuca vina, Thymus parviflrus, Keleria cristata ve Brmus tmentellus lduğunu saptanmıştır (Kç, 1991). Yine aynı bölgede zayıf meralarda; F. vina, K. cristata, B. tmentellus, Astragalus ericephalus Medicag varia, rta meralarda; F. vina, K. cristata, Ltus crniculatus Medicag papillsa, Carex aerphila, Pterium spp., iyi meralarda; Dactylis glmerata, Alpecurus pratensis, F. vina, Triflium pratense, T. ambiguum, Onbrychis armena, Achillea biebersteinii, Artemisia spp. ve Pterium spp. nin yaygın lduğu belirlenmiştir (Tahtacığlu, 1993). Trakya meralarında dminant bitkileri buğdaygillerden Chryspgn gryllus, Dactylis glmerata, baklagillerden Triflium campestre, Triflium subterraneum, diğer familyalardan Sanguisrba minr, Paliurus spina christi türleri larak tespit edilmiştir (Altın ve Tuna, 2001). Orta Anadlu bölgesinde en yaygın bulunan ve mera kalitesi ile verimi üzerinde etkili lan önemli bitki türleri larak Festuca vina (Bakır, 1970; Özmen, 1977; Ulucak, 1977), Andrpgn gryllus, Hedysarum varium (Bakır, 1970; Tkluğlu, 1979), Thymus squarrsus, (Bakır, 1970; Özmen, 1977; Tkluğlu, 1979), Artemisia fragrans (Özmen, 1977; Tkluğlu, 1979), Medicag sativa (Bakır, 1970; Ulucak, 1977) sayılmıştır. Aynı araştırıcılardan Bakır (1970), Pa bulbsa var.vivipara, Brmus erectus, Onbrychis armena, Cyndn dactyln, Stipa lagascae, Teucrium plium, Glbularia rientalis, Özmen (1977) Agrstis sp., Brmus erectus, Stipa pennata, Cnvlvulus cmpactu ve Naea spinsissima bitki türlerinin bulunduğuna vurgu yapmışlardır. Ulucak (1977) tarafından Kelaria cristata, Agrpyrn (A. intermedium, A. elngatum, A. trichphrum), Phleum (P. pratense, P. phlides, P. exaratum), Dactylis (D.glmerata veya D. hispanica) cinsleri iyi dayanıklı, çğu kez münferit ve seyrek tpluluklar halinde bulunurlar şeklinde belirtilmiştir. Mera sağlığı, meralarda ekljik şartlarda devamlılığın sağlanması (Altın ve ark. 2011), mera durumu ise ideal lan bitki örtüsüne göre vejetasynun mevcut hali larak (Bakır, 1999) tanımlanmaktadır. Mera ıslah ve amenajmanı çalışmalarının sağlıklı bir şekilde uygulanabilmesi için mera durumunun ve sağlığının bilinmesi gereklidir. Bu amaca yönelik larak mera vejetasyn etüt çalışması yapılmalıdır. Bu çerçevede mera tlatma kapasitesi belirlenmeli ve sürdürülebilir bir mera yönetimi bu temel üzerine tesis edilmelidir. Meranın bulunduğu yağış kuşağının ve mera kesimlerinin tespit edilmesi, meranın haritalanması ve btanik kmpzisynun saptanması, başarılı çalışma için lüzumludur (Bakır, 1969). Bu araştırmada mera durumunun ve sağlığının tespiti ile bu alanlara uygun ıslah ve amenajman yöntemlerinin önerilmesi amaçlanmıştır. Materyal ve Yöntem Bu çalışmada Ankara ili mera alanlarının temsil eden 60 farklı mera kesimi belirlenmiş ve arazi çalışmaları bu duraklarda yürütülmüştür (Şekil.1). Bu örnekleme nktaları belirlenirken sayısal tprak haritaları veritabanında bulunan arazi kullanım sınıflarından mera özelliğine sahip alanlar çıkarılmıştır. Bu alanlar 1/25000 ölçekli tpğrafik harita pafta sınırları içerisinde belirlenmiş ve bu mera alanlarını temsil edecek en az bir örnek alınmıştır. Vejetasyn çalışmasında lup ile mdifiye edilmiş tekerlek nkta yöntemi tatbik edilmiştir (Kç ve Çakal, 2004). Her durakta birbirine dik iki adet 100 m lik hat üzerinde her 50 cm de bir sefer lmak üzere tplam 400 adet örnek kuması yapılmıştır. Mera vejetasynunda bulunan türlerin dip kaplama alanları ve bş alanlar saptanmıştır. Mera durumu azalıcı, çğalıcı ve istilacı bitki türleri esasına göre, çk iyi, iyi, rta ve zayıf larak, mera sağlığı ise bitkiyle kaplı alan esasına göre sağlıklı, riskli ve prblemli şeklinde tespit edilmiştir (Kç ve ark. 2003). 42 Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü Dergisi, 2012, 21 (2): 41-49

3 ÜNAL et al. A Study n Assessment f Rangelands in Ankara Prvince Bitki türleri lezzetlilik ve tercih edilişleri ile tlatmaya karşı verdikleri tepki çerçevesinde azalıcı, çğalıcı ve istilacı larak sınıflandırılmışlardır (Annim, 2005). Çalışmanın yürütüldüğü Ankara ili, Orta Anadlu da hakim lan yazların sıcak ve kurak, kışların sğuk lduğu ve yağışların çğunun kış ve ilkbaharda düştüğü tipik yarı kurak karasal iklim kuşağında yer almaktadır. Ankara il merkezindeki ve ilçelerdeki istasynlardan alınan uzun yıllar ( ) meterljik kayıtlara göre rtalama tplam yağış 399 mm iken çalışmanın yürütüldüğü 2009 ve 2010 yıllarında sırasıyla 459,8 ve 593,5 mm yağış düşmüştür. İlin uzun yıllar sıcaklık rtalaması 12 C lup en sğuk ay lan Ocak ayının rtalama sıcaklığı 0,3 C, en sıcak ay lan Temmuz ayının rtalama sıcaklığı 23,6 C dir. Uzun yıllar rtalama nispi nem % 63 dür. Ortalama sıcaklık çalışmanın yapıldığı 2009 ve 2010 yıllarında sırasıyla 12,2 C ve 13,6 C lurken, aynı yıllarda ildeki nispi nem % 63,4 ve % 63,6 lmuştur (Annim, 2009 a). Çalışma yapılan mera alanlarında tprak derinliği genellikle az lup killi tınlı karakterde, ph sı nötr, rganik maddesi ve fsfru az, ptasyumu yüksek lan tprak özelliğindedir. Aynı zamanda söz knusu araştırma yeri rta kireçli bir yapıya sahiptir (Annim, 2009 b). Mera durumu iyi, rta ve zayıf lan alanlar killi-tınlı yapıda lup ptasyum miktarı yüksektir. Tprak ph sı, iyi meralarda hafif asit, rta meralarda nötr ve zayıf meralarda hafif alkalidir. Kireç durumu, iyi meralarda az, rta meralarda rta lup zayıf meralarda fazladır. İyi meralarda, fsfr miktarı az, rta ve zayıf meralarda ise çk azdır. Organik madde, iyi ve rta meralarda rta lup zayıf meralarda azdır. Ankara ili mera alanı ha lup tplam hayvan varlığı BBHB dır. Büyükbaş ve küçükbaş hayvan varlığı sırayla ve BBHB dır. Büyükbaş hayvan varlığının sırasıyla % 38.0 i yerli, 24.4 ü kültür ve 37.6 sı melezdir. Mevcut mera tlatma kapasitesi BBHB dır (Annim 2012b). Şekil 1. Ankara İli meralarında vejetasyn etüdü yapılan durakların görünümü Jurnal f Field Crps Central Research Institute, 2012, 21 (2):

4 ÜNAL ve ark. Ankara İli Meralarının Değerlendirilmesi Üzerine Bir Çalışma Bulgular ve Tartışma Mera Durumu ve Sağlığı Ankara ili genelinde tplam 60 durakta yapılan çalışma snucunda mera durumu iyi, rta ve zayıf lan mera durağı sayıları sırayla 2, 26 ve 32 adet bulunmuştur. Meraların % 96.0 si rta ve zayıf sınıfta yer almaktadır. Mera sağlığı sağlıklı, riskli ve srunlu bulunan mera durağı sayıları sırayla 11, 25 ve 24 adet lmuştur. Riskli ve srunlu lan mera ranları % 42.0 ve % 40.0 lup tplam larak her ikisinin ranı % 82.0 dir. Meranın her iki özelliği birlikte değerlendirildiğinde meraların aşırı kullanım nedeniyle tahrip lduğu görülmektedir. Acil uygun mera yönetimi ve ıslahı çalışmalarına ihtiyaç duyulmaktadır. Çalışma alanında bitki ile kaplı alan % larak bulunmuş lup çıplak alan % değerine sahip lmuştur (Çizelge 1). Mera sağlığı riskli larak saptanmıştır. Daha önce yapılan çalışmalarda merada bitki ile kaplı alan ranı Erzurum da % 41.4 (Kç, 1991), Trakya da Keşan ilçesinde % 37,8 (Tekeli ve Mengül, 1991), Akdeniz de % (Tükel ve ark. 2001), Şanlıurfa Tektek dağlarında krunan mera % 52,63, tlatılan meralarda %38,14 (Şılbır ve Plat, 1996), Diyarbakır ilinde krunan merada % 79.62, tlatılan alanda % (Şakar ve ark. 2001) larak belirlenmiştir. Bu snuçlardan bitki ile kaplı alanın hem bölge şartlarından ve hem de mera kullanım şeklinden dlayı önemli derecede değişim gösterdiği anlaşılmaktadır. Azalıcı, çğalıcı ve istilacı tür ranları sırayla % 10.24, % ve % larak tespit edilmiştir. İlin mera durum değerinin belirlenmesinde hesaba katılacak türlerin ranı % lup mera rta sınıfa girmiştir. Mera tlatma kapasitesi BBHB lmasına rağmen mevcut hayvan varlığı bu kapasitenin 23 misli daha fazladır. Sadece büyükbaş ve küçükbaş hayvan varlığı bu kapasitenin sırayla 16 ve 7 misli daha fazladır. Yalnızca büyükbaş hayvan varlığını luşturan yerli ırk, kültür ırkı ve melez ırk sırayla bu tlatma kapasitesinden 6.1, 3.9 ve 6.0 misli daha fazladır. Bölgemiz için önerilen tlatma periydu 6 aydır. Ancak yanlış bir uygulama lan tüm yıl byu tlatma sistemi benimsenmiş ve yaygın larak tatbik edilmektedir. Bu bilgilerden de anlaşıldığı gibi hem aşırı ve hem de devamlı yapılan tlatma snucu meralarımız bzulmuş durumdadır. Aynı zamanda bu süreç hızlı bir şekilde devam etmektedir. Çizelge 1. Durakların bitki ile kaplı alan ve çıplak alan ranları ile azalıcı, çğalıcı, istilacı tür ranları ve hesaba katılacak çğalıcı tür ve diğer türlerin ranları Tanımlayıcı İstatistikler BKAO ÇAO ATO ÇTO İTO HKÇTO HKTO En düşük 33,75 7,00 0,00 4,46 11,89 4,46 4,46 En yüksek 93,00 66,25 48,42 57,95 95,54 28,97 63,80 Ortalama 60,55 39,45 10,24 25,71 64,05 17,87 28,11 Standart sapma 11,73 11,73 10,87 13,96 16,00 5,51 11,41 Değişim katsayısı (%) 19,37 29,72 106,19 54,30 24,98 30,82 40,59 BKAO : Bitki ile kaplı alan ranı (%) İTO : İstilacı türlerin ranı (%) ÇAO : Çıplak alan ranı (%) HKÇTO : Hesaba katılacak çğalıcı tür ranı (% Çğalıcı) ATO : Azalıcı türlerin ranı (%) HKTO : Hesaba katılacak türlerin ranı (%) ÇTO : Çğalıcı türlerin ranı (%) Çalışma yapılan durakların mera sağlık değerleri Çizelge 2 de sunulmuştur. Sağlıklı, riskli ve srunlu meraların bitki ile kaplı alan ve çıplak alan ran rtalamaları sırayla % 77.75, 22.25; % 63.77, ve % 49.30, dir. Sağlıklı merada bitkiyle kaplı alan en düşük % 71.00, en yüksek % larak bulunmuştur. Bitki ile kaplı alandaki değişim katsayısı sağlıklı (%8.74) ve riskli (%7.08) meralarda srunlu (%10.47) meralara ranla daha düşük lmuştur. 44 Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü Dergisi, 2012, 21 (2): 41-49

5 ÜNAL et al. A Study n Assessment f Rangelands in Ankara Prvince Çizelge 2. Durakların mera sağlık değerleri, bitki ile kaplı alan ve çıplak alan ranları Sağlık değeri Sağlıklı 11 Riskli 25 Srunlu 24 Durak sayısı Tanımlayıcı istatistikler Bitki ile kaplı alan Çıplak alan ranı (%) ranı (%) En düşük 71,00 7,00 En yüksek 93,00 29,00 Ortalama 77,75 22,25 Standart sapma 6,79 6,79 Değişim katsayısı (%) 8,74 30,53 En düşük 56,50 29,50 En yüksek 70,50 43,50 Ortalama 63,77 36,23 Standart sapma 4,51 4,51 Değişim katsayısı (%) 7,08 12,46 En düşük 33,75 44,50 En yüksek 55,50 66,25 Ortalama 49,30 50,70 Standart sapma 5,16 5,16 Değişim katsayısı (%) 10,47 10,18 İncelenen durakların mera durum bilgileri Çizelge 3 de verilmiştir. Mera durumu çk iyi sınıfına giren hiçbir mera alanı bulunmamaktadır. Mera durumu iyi sınıfına giren 2 durakta (44 ve 48 numaralı duraklar) azalıcı ve çğalıcı bitki tür ranları % ve % dir. Azalıcı tür ranının yüksek lduğu görülmektedir. Bu sınıfta istilacı tür ranı % dür. İyi sınıfa giren meralarımızın sayısının ldukça az lduğu görülmektedir. Bu meralarda uygun yönetim mettları uygulanmalıdır. Bunun için tlatma kapasitesi ve tlatma mevsimine uyulmalıdır. Meranın t veriminin ve kalitesinin devam etmesi için saf 5 kg/da aztlu ve fsfrlu gübre atılması tavsiye edilir (Büyükburç 1999). Bunun yanında yabancı tlarla mücadele de yapılmalıdır. Mera durumu rta sınıfına giren 26 durakta bulunan azalıcı ve çğalıcı tür ranları % ve % dir. Otlatma baskısı altında lan mera vejetasynu içerisindeki azalıcı bitki türleri azalırken, çğalıcı bitki türleri bu sürecin başında artmakta ancak daha snra azalma eğilimi göstermektedir. Bu sınıftaki meraların istilacı tür ranı (% 55.97) artış eğilimi içerisindedir. Bu grupta azalıcı, çğalıcı ve istilacı tür içindeki değişim sırayla % 66.71, % ve % larak bulunmuştur. Mera tpgrafik yapısının elverdiği her mera kesiminin tlatma kapasitesi ve tlatma mevsiminin dikkate alınmadan kullanıldığı ve aynı zamanda lezzetli bitkilerin yani azalıcı ve çğalıcı bitkilerin aşırı şekilde tlandığı görülmektedir. Mera durumu zayıf sınıfına giren 32 durakta azalıcı, çğalıcı ve istilacı türler sırayla % 4.21, % ve % larak tespit edilmiştir. Bu sınıfta azalıcı türler ldukça düşük bir düzeyde bulunmuş lması aşırı tlatmanın tabii bir snucudur. Azalıcı tür içindeki değişim (% 88.26), çğalıcı türdeki değişime (% 57.04) göre daha yüksek çıkmıştır. Bu meralarda tlatma baskısının azalıcı türler üzerinde daha yğun lduğu ve mera içerisinde önemli değişim gösterdiği anlaşılmaktadır. Mevcut şartların değerlendirilmesinde zayıf meralarda eğimin rta meralara ranla daha fazla lması, zayıf meraların rta meralara göre köy merkezlerine daha yakın lması, tprak yapısındaki rganik madde miktarının rta meralarda zayıf meralara ranla daha fazla lması gibi hususlar göz önüne alınmalıdır. Bitki türleri Vejetasyn içerisinde 287 adet bitki türünün lması çk zengin bir tür varlığının göstergesidir. Mera vejetasynunda bulunan azalıcı, çğalıcı ve bazı istilacı bitki türleri Çizelge 4 de verilmiştir. Azalıcı buğdaygillerden bazıları Agrpyrn cristatum, Alpecurus arundinaceus, Brmus tmentellus, Bthrichla ischaemum, Chryspgn gryllus (Andrpgn gryllus), Dactylis glmerata, Elymus hispidus, Elymus repens ve Keleria cristata dır. Jurnal f Field Crps Central Research Institute, 2012, 21 (2):

6 ÜNAL ve ark. Ankara İli Meralarının Değerlendirilmesi Üzerine Bir Çalışma Btanik kmpzisyn içerisinde yer alan çğalıcı buğdaygiller Cyndn dactyln, Festuca valesiaca, Hrdeum bulbsum, Phleum bertlnii, Pa alpina, P. bulbsa, Stipa hlsericea, S. lessingiana, S.pulcherrima larak sayılabilir. Çizelge 3. Durakların mera durumu ve azalıcı, çğalıcı ve istilacı türlerin ranı Mera Durumu Durak sayısı İyi 2 Orta 26 Zayıf 32 Tanımlayıcı İstatistikler ATO ÇTO ITO HKÇTO HKTO En düşük En yüksek Ortalama 43,09 32,87 24,04 20,28 63,37 Standart sapma Değişim katsayısı (%) En düşük 0,00 4,67 30,13 4,67 26,76 En yüksek 39,81 57,95 72,49 28,97 49,76 Ortalama 15,13 28,91 55,97 19,71 34,84 Standart sapma 10,09 14,20 11,20 4,99 7,15 Değişim katsayısı (%) 66,71 49,12 20,02 25,32 20,52 En düşük 0,00 4,46 50,00 4,46 4,46 En yüksek 14,11 50,00 95,54 25,00 25,80 Ortalama 4,21 22,66 73,13 16,23 20,44 Standart sapma 3,72 12,93 11,56 5,49 5,25 Değişim katsayısı (%) 88,26 57,04 15,81 33,81 25,71 Bölgede yapılan çalışmalarda belirlenen Andrpgn gryllus (Bakır 1970; Tkluğlu 1979) ve Festuca vina (Bakır 1970; Özmen 1977; Ulucak 1977; Ünal ve ark. 2010; Ünal ve ark. 2011) gibi bitki türleri meralar için çk önemlidirler. Yine çalışmamızda tespit edilen ve daha önce bölge çalışmalarında lan Pa bulbsa var.vivipara, Cyndn dactyln, Stipa lagascae (Bakır 1970), Kelaria cristata, Agrpyrn (A. intermedium, A. elngatum, A. trichphrum), Dactylis (D.glmerata veya D. hispanica) (Ulucak 1977; Ünal ve ark. 2011) bölge meralarında hayvanların severek tükettikleri bitkilerdendir. Çalışma alanında rastlanan azalıcı baklagil yem bitkilerinden Ltus aegaeus, L. crniculatus, Medicag sativa, Onbrychis argyrea, O. armena O. xydnta, Triflium hybridum, T. pannnicum, T. pratense, T. repens ve Vicia cracca bulunmuştur. Çğalıcı baklagil yem bitkileri larak Drycnium pentaphyllum, Ebenus hirsuta, Hedysarum cappadcicum ve H. varium belirlenmiştir. Bu çalışmada görülen ve daha önceki araştırmalarda yer alan Ltus crniculatus (Ünal ve ark. 2011), Hedysarum varium (Bakır 1970; Tkluğlu 1979), M. sativa (Bakır 1970; Ulucak 1977) ve O. armena (Bakır 1970; Ünal ve ark. 2010) gibi bitki türleri bölgemiz açısından ldukça önemlidir. Dğu Anadlu Bölgesinde bulunan F. vina, K. cristata, Brmus tmentellus (Kç 1991), Medicag varia, Ltus crniculatus D. glmerata, Alpecurus pratensis, Triflium pratense, O. armena (Tahtacığlu 1993), Trakya meralarında dminant lan Chryspgn gryllus, D. glmerata (Altın ve Tuna 2001) bölge meralarında rastlanan bitki türleridir. Çalışma yapılan mera duraklarında bulunan istilacı karaktere sahip bitki türlerinden bazıları Acanthlimn acersum, Adnis flammea, Alyssum murale, Alyssum pateri, Anthemis cretica, A.tinctria, Artemisia santnicum, Astragalus micrcephalus, Bifra radians Briza humilis, Brmus japnicus, B. squarrsus, B. tectrum, Bupleurum sulphureum Centaurea slstitialis, C. virgata, Cirsium lappaceum, Cnvlvulus hlsericeus, C. lineatus, Hrdeum murinum, Carduus nutans, Carex ericarpa, Linum mucrnatum L. ndiflrum, Lgfia arvensis, Marrubium lutescens M. parviflrum, Medicag minima, M.rigidula, Minuartia anatlica, M. hamata, M. hybrida, Stachys 46 Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü Dergisi, 2012, 21 (2): 41-49

7 ÜNAL et al. A Study n Assessment f Rangelands in Ankara Prvince byzantina, Taeniatherum caput-medusae, Taraxacum scaturiginsum, Teucrium chamaedrys, Thlaspi perfliatum, Thymus sipyleus, Trachynia distachya, Tragpgn dubius, Triflium arvense, T. scabrum, Trignella fischeriana, T. mnantha, Valerianella carinata, Tripleurspermum sevanense, Verbascum vulcanicum, Vernica multifida, Vicia villsa, Vinca herbacea, Xeranthemum annuum, Ziziphra capitata larak sayılabilir. Bölgemizde yapılan önceki araştırmalarda saptanan Thymus squarrsus, (Bakır 1970; Özmen 1977; Tkluğlu 1979; Ünal ve ark. 2010; Ünal ve ark. 2011), Artemisia fragrans (Özmen 1977; Tkluğlu 1979; Ünal ve ark. 2010; Ünal ve ark. 2011) gibi bitki türleri, bu çalışmada ki Artemisia santnicum ve Thymus sipyleus ile aynı özellik gösteren yakın akraba türlerdir. Snuç İl meralarının genel mera durumu rta, mera sağlığı riskli larak tespit edilmiştir. Yapılan değerlendirmede çalışma alanında mera durumu 2 durakta iyi, 26 durakta rta ve 32 durakta zayıf bulunmuştur. Orta ve zayıf durak sayısı 58 lması meraların hızlı bzulma sürecinde lduğunu göstermektedir. Bu meralarda acilen gerekli ıslah ve yönetim mettları birlikte ele alınıp uygulanmalıdır. Mera durumu iyi sınıfa giren meralarda sürdürülebilir bir mera yönetiminin tatbik edilmesi gereklidir. Bunun için tlatma kapasitesi ve tlatma mevsimine uyulmalıdır. Mera t verimi ve kalitesinin devam etmesi için saf 5 kg/da aztlu ve fsfrlu gübre atılmalıdır (Büyükburç 1999). Mera durumu rta sınıfta lan meralarda acilen mera yönetimi ve mera ıslah çalışmaları yapılmalıdır. Mera yönetimi tlatma kapasitesi ve tlatma periydu dikkate alınmalıdır. Mera ıslah çalışması larak yabancı t mücadelesi, gübreleme işlemleri uygulanmalıdır. Gübreleme uygulamasında saf 5 kg/da azt ve fsfr atılmalıdır. Bu çalışmalar yapılırken yem bitkileri üretimi ile birlikte tatbik edilmelidir. Mera durumu zayıf sınıfta lan meralarda zaman kayıp etmeden hemen uygun tlatma sisteminin uygulanması gereklidir. Bu nedenle çalışmasının başlangıç safhasında mera tlatmaya kapatılmalıdır. Aynı zamanda ıslah çalışmalarına üstten thumlama ve yabancı tlarla mücadele ile başlanmalıdır. Üsten thumlamada vejetasynda azalıcı bitki larak rastlanan buğdaygil ve baklagil bitkileri tercih edilmelidir. Bunlar Agrpyrn cristatum, Dactylis glmerata, Elymus hispidus, Medicag sativa ve Triflium pratense larak sayılabilir. Mera vejetasyndaki değişim çk dikkatli bir şekilde izlenmeli ve kayıt edilmelidir. Bu çalışmalar yem bitkileri üretimi ile desteklenmelidir. Daha snraki dönemlerde sürdürülebilir mera yönetimi ve mera ıslah çalışmaları yürütülmelidir. Teşekkür Bu çalışma TÜBİTAK Ulusal Mera Kullanım ve Yönetim Prjesi (KAMAG Prje N: 106G017) kapsamında yürütülmüştür. Jurnal f Field Crps Central Research Institute, 2012, 21 (2):

8 ÜNAL ve ark. Ankara İli Meralarının Değerlendirilmesi Üzerine Bir Çalışma Çizelge 4. Mera vejetasynundaki azalıcı, çğalıcı ve bazı istilacı bitki türleri Azalıcı türler Çğalıcı türler Bazı istilacı türler Agrpyrn Acanthlimn Cyndn dactyln cristatum acersum Echinaria capitata Onprdum acanthium Alpecurus Drycnium Echinphra Acanthus hirsutus arundinaceus pentaphyllum tenuiflia Onsma taurica Bthrichla Echinphra Ebenus hirsuta Achillea gypsicla ischaemum turnefrtii Parnychia chinaea Brmus tmentellus Festuca valesiaca Acins rtundiflius Erdium cicnium Peganum harmala Brmus variegatus Hedysarum cappadcicum Adnis flammea Eryngium billardieri Phlmis armeniaca Chryspgn gryllus Hedysarum varium Aegilps biuncialis Eryngium campestre Phlmis pungens Dactylis glmerata Hrdeum bulbsum Aegilps umbellulata Euphrbia falcata Ptentilla recta Elymus hispidus Phleum bertlnii Ajuga saliciflia Euphrbia Ranunculus macrclada damescenus Keleria cristata Plantag lancelata Alkanna rientalis Filag pyramidata Reseda lutea Medicag sativa Pa alpina Alyssum murale Fumana prcumbens Salvia cryptantha Onbrychis argyrea Pa bulbsa Alyssum pateri Galium incanum Salvia wiedemannii Onbrychis armena Stipa arabica Andrsace maxima Galium verum Scabisa argentea Onbrychis xydnta Stipa hlsericea Anthemis cretica Genista albida Scabisa rtata Phleum mntanum Stipa lessingiana Anthemis tinctria Genista sessiliflia Scutellaria rientalis Sanguisrba minr Stipa pulcherrima Anthemis Geranium wiedemanniana tubersum Sedum acre Triflium hybridum Teucrium plium Arenaria serpylliflia Glbularia rientalis Sedum hispanicum Triflium Glbularia Artemisia campestris pannnicum trichsantha Sideritis mntana Triflium pratense Artemisia santnicum Gypsphila ericalyx Silene cappadcica Triflium repens Vicia cracca Astragalus Helianthemum angustiflius canum Stachys byzantina Astragalus Helianthemum Taeniatherum caputmedusae cndensatus lediflium Astragalus Helianthemum Taraxacum micrcephalus saliciflium scaturiginsum Berberis crataegina Herniaria incana Teucrium chamaedrys Bifra radians Hrdeum murinum Thlaspi perfliatum Briza humilis Hypericum heterphyllum Thymus sipyleus Brmus japnicus Hypericum riganiflium Trachynia distachya Brmus squarrsus Inula rientalis Tragpgn dubius Brmus tectrum Linum hirsutum Triflium arvense Bupleurum sulphureum Linum mucrnatum Triflium scabrum Carduus nutans Linum ndiflrum Trignella fischeriana Carex ericarpa Lgfia arvensis Trignella mnantha Centaurea slstitialis Marrubium Tripleurspermum lutescens sevanense Centaurea virgata Marrubium parviflrum Valerianella carinata Cirsium lappaceum Medicag minima Verbascum vulcanicum Cnvlvulus hlsericeus Medicag rigidula Vernica multifida Cnvlvulus lineatus Minuartia anatlica Vicia villsa Crepis sancta Minuartia hamata Vinca herbacea Cruciata taurica Minuartia hybrida Xeranthemum annuum Daucus carta Mltkia aurea Ziziphra capitata Dianthus znatus Naea mucrnata Ziziphra taurica Ziziphra tenuir 48 Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü Dergisi, 2012, 21 (2): 41-49

9 ÜNAL et al. A Study n Assessment f Rangelands in Ankara Prvince Kaynaklar Altın M. ve C. Tuna, Trakya meralarının bazı özellikleri ile yöre tarımındaki önemi. Türkiye 4. Tarla Bitkileri Kngresi Eylül Cilt III. s Trakya Üni. Zir. Fak. Tekirdağ. Altın, M., Gkkus, A. ve Kc, A Otlatma kapasitesi. Çayır ve Mera Yönetimi. Tarımsal Üretim ve Geliştirme Genel Müdürlüğü, T.C. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı. Annim, Genel Tarım Sayımı Türkiye İstatistik Kurumu. Annim, Çayır Mera Bitkileri Kılavuzu. Tarımsal Üretim ve Geliştirme Genel Müdürlüğü, T.C. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı. Annim, 2009a. Ankara ili iklim verileri. T.C. Devlet Meterlji İşleri Gen. Müd. Aylık Klimatlji Rasat Cetveli. Annim, 2009b. Ankara ili tprak analiz snuçları. Tprak Gübre ve Su Kaynakları Merkez Ar. Ens. Müd. Ankara. Annim, 2012a. Tarım İstatistikleri Özeti. T.C. Türkiye İstatistik Kurumu. Annim, 2012b. Tarım İstatistikleri. Ankara il Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü. Bakır, Ö Ekljik faktörlerin önemli yembitkilerinin büyüme ve gelişmesine tesirler üzerinde araştırmalar. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yay Ankara. Bakır, Ö Ortadğu Teknik Üniversitesi arazisinde bir mer a etüdü. Ankara Üniversitesi Ziraat Fak. Yay Ankara. Bakır, Ö Otlatma kapasitesi. Mera Kanunu Eğitim ve Uygulama El Kitabı. Tarımsal Üretim ve Geliştirme Genel Müdürlüğü, T.C. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı s Büyükburç, U Ankara İli Yavrucak Köyü Meralarının Gübreleme ve Dinlendirme Ylu ile Islahı Olanakları Üzerinde Bir Araştırma. Çayır Mera ve Ztekni Araştırma Enstitüsü Yay.N.79, Ankara. Büyükburç, U Tkat ili Çamlıbel beldesi dere ağzı meralarının ıslah lanakları ve tlatma üzerine bir araştırma. Türkiye 3. Tarla Bitkileri Kngresi Kasım 1999, Adana, Cilt III: 1-5. Kç, A Güzelyurt (Erzurum) Köyü Meralarının Otlatmaya Başlama ve Sn verme zamanlarının belirlenmesi ile Tprak Üstü Biyması ve Otun Kimyasal Kmpzisynunun Yıl İçerisinde Değişimi. Atatürk Üniv. Fen Bilimleri Enstitüsü Tarla Bitkileri Ana Bilim Dalı, Erzurum ( Yüksek Lisans Tezi) 140s. Kç, A., A. Gökkuş ve M. Altın, Mera Durumu Tespitinde Dünya da Yaygın Olarak Kullanılan Yöntemlerin Mukayesesi ve Türkiye için bir öneri. Türkiye 5. Tarla Bitkileri Kng Ekim, Diyarbakır, Kç A. ve Ş. Çakal, Cmparisn f sme rangeland canpy cverage methds. Int. Sil Cng. On Natural Resurce Manage. Fr Sustainable Develpment, June 7-10, 2004, Erzurum, Turkey, D7, Özmen, T Knya İli Meralarını Bitki Örtüsü Üzerinde Araştırmalar Dktra tezi. Çayır Mera ve Ztekni Araştırma Enstitüsü, Ankara. Şakar, D, S. Dirihan ve İ. Gül, Diyarbakır Pirinçlik garniznunda krunan ve tlatılan meralarda bitki tür ve kmpzisynları ile t verimlerinin incelenmesi üzerine bir araştırma. Türkiye 4. Tarla Bitkileri Kngresi Eylül Cilt III. s Trakya Üni. Zir. Fak. Tekirdağ. Şılbır Y. ve T. Plat Şanlıurfa ili Tektek dağlarında krunan ve tlatılan alanlarda lup yöntemine göre bitki türleri ve bitki kmpzisynları üzerinde araştırmalar. Türkiye 3. Çayır Mera ve Yem Bitkileri Kngresi Haziran s Atatürk Üni. Zir. Fak. Erzurum. Tahtacığlu, L Dğu Anadlu Çayır Mera ve Yem Bitkileri Üretimini Geliştirme Pilt Prjesi: Teknik Paketler. Dğu Anadlu Tar. Araş. Ens. Yay., Yayın N 12 s.136. Tekeli, S. ve Z. Mengül Orman içi merada tpğrafyanın btanik kmpzisyna ve verim üzerine etkisi. Türkiye 2. Çayır Mera ve Yem Bitkileri Kngresi Mayıs s Ege Üni. Basımevi, İzmir. Tkluğlu, M Bazı Mera Bitkilerinin Önemli Mrfljik, Biyljik ve Tarımsal Karakterleri Üzerinde Araştırmalar. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yay Ankara. Tükel, T., R. Hatipğlu, H. Özbek, C. L. Alads, N. Çeliktaş ve K. Kökten Sığır yaylasındaki tipik bir Akdeniz rman içi mera eksisteminin vejetasyn yapısı ve verim gücünün saptanması üzerinde bir araştırma. Türkiye 4. Tarla Bitkileri Kngresi Eylül Cilt III. s Trakya Üni. Zir. Fak. Tekirdağ. Ulucak, N Dğal Meralar ve Orman Meraları. Gıda- Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Ziraat İşleri Genel Müd., N. 6. Ünal S., M. Dedebali and M. B. Ocal, Eclgical interpretatins f rangeland cnditin f sme villages in Kirikkale Prvince f Turkey. Turkish J. Field Crps 15 (1), Ünal, S. E. Karabudak, M.B. Öcal, and A. Kç, Interpretatins f vegetatin changes f sme villages rangelands in Çankiri Prvince f Turkey. Turkish J. Field Crps, 16(1): Jurnal f Field Crps Central Research Institute, 2012, 21 (2):