2007 Yılı Hazine İşlemleri Raporu

Transkript

1 T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2007 Yılı Hazine İşlemleri Raporu 2007 YILI GENEL UYGUNLUK BİLDİRİMİ EKİDİR. EYLÜL 2008

2 T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2007 Yılı Hazine İşlemleri Raporu Eylül

3 2007 Yılı Hazine İşlemleri Raporu, Sayıştay Genel Kurulunun tarih ve 5226/1 sayılı kararı ile kabul edilmiş ve Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulması uygun bulunmuştur. Sayıştay, merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki kamu idareleri ile sosyal güvenlik kurumlarının bütün gelir ve giderleri ile mallarını Türkiye Büyük Millet Meclisi adına denetlemek ve sorumluların hesap ve işlemlerini kesin hükme bağlamak ve kanunlarla verilen inceleme, denetleme ve hükme bağlama işlerini yapmakla görevlidir. T.C. Anayasası 160. Madde 1. Fıkra T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI, ANKARA,Eylül

4 SUNUŞ Sayıştaylar, kamu yönetiminde şeffaflığın ve hesap verme sorumluluğunun yerleşmesine ve gelişmesine katkıda bulunmak amacıyla, güvenilir ve objektif bulgular ve öneriler içeren raporlar hazırlayarak kamu yönetiminin yenilenmesine ve geliştirilmesine katkıda bulunmaktadırlar. Sayıştayların hazırladığı bu raporlardan kamu borç yönetimi ve denetimi ile ilgili olanlar ise gerek Parlamentolar gerekse kamuoyunun ilgisi sebebiyle özel bir öneme haizdir. Türk Sayıştay ının da üyesi olduğu Uluslararası Sayıştaylar Birliği (INTOSAI) de 1980 li yıllardan itibaren kamu borçlarının denetimi konusunda hazırladığı rehberler ve oluşturduğu çalışma gruplarıyla, Sayıştaylara yol göstererek bu alandaki denetimlerin nasıl geliştirileceği konusuna dikkat çekmektedir. Türk Sayıştayı 1995 yılından bu yana kamu borç yönetimi ve denetimi sonuçlarını Hazine İşlemleri Raporları ile parlamentonun bilgisine sunmaktadır. Hazine İşlemleri Raporlarımızla, Hazine Müsteşarlığı bünyesinde gerçekleştirilen iş ve işlemlerden, Devlet Borçları ve İç Ödemeler Muhasebe Birimlerince muhasebeleştirilen işlemlere ilişkin bilgiler, denetim bulguları ve öneriler her yıl Türkiye Büyük Millet Meclisinin ve kamuoyunun bilgisine sunulmaktadır. Bu çerçevede hazırlanan 2007 yılı raporunda, hazine işlemleri hakkında kapsamlı ve detaylı bulgular ve öneriler ile TBMM nin bilgisine sunulmasında fayda görülen konular yer almaktadır yılı Hazine İşlemleri Raporunun hazırlanmasında emeği geçen mensuplarımıza teşekkür eder, raporun, kamu mali sistemimizin geliştirilmesinde uygulayıcılara yol gösterici olacağını ümit ederim. Mehmet DAMAR Sayıştay Başkanı 4

5 İÇİNDEKİLER SUNUŞ...4 İÇİNDEKİLER YILI YÖNETİM DÖNEMİ HESAPLARI VE MUHASEBE İŞLEMLERİ GENEL TESPİTLERİ Yönetim Dönemi Hesaplarının İbrazı ve Mahsup Süresi Tahsilatlarda Kullanılması Gereken Alındı Belgeleri Muhasebe Yetkililerince Alınıp Saklanması Gereken Değerler Mali İşlemlerin Tahakkuku, Belgelendirme ve Hesap Verme Sorumluluğu Kesinleşmeden Bütçe Gideri Yapılan Ödemeler Gayrisafilik İlkesine Aykırı Uygulamalar Borçların Dönem Tasnifli Olarak Muhasebeleştirilmesi Devlet İç Borçlanma Senetlerinin Muhasebeleştirilmesi Yevmiye Sistemi Devlet İç Borçlanma Senetleri (DİBS) Anaparaları Devlet İç Borçlanma Senetleri Faizleri BÜTÇE LİMİTLERİ Borçlanma Limiti İkraz Limiti Garanti Limiti BORÇLANMA İŞLEMLERİ Yılı Dış Borçlanma İşlemleri ( Nakit- Mahsup) Dış Borç Kullanım-Geri Ödeme- Dış Borç Stoku Dış Borçlanma (Nakit) Dış Borçlanma (Ayni-Mahsup) Dış Borç Geri Ödemeleri Dış Borç Stokuna İlişkin İstatistikler Yılı İç Borçlanma İşlemleri ( Nakit- Mahsup) Yılı Devlet Tahvili İşlemleri yılı Hazine Bonosu İşlemleri İç Borçlanma, Geri Ödeme ve Stok Bilgilerine İlişkin İstatistikler Borçlanma Faizleri HAZİNE ALACAKLARI Hazine Açısından Alacak Doğuran İşlemler Hazine Alacak Verileri Hazine Alacaklarının İzlendiği Hesaplar Dış Borcun İkrazından Doğan Alacaklar Hesabı Kurumca Verilen Borçlardan Alacaklar Hesabı Diğer Kurum Alacakları Hesabı Takipteki Kurum Alacakları Hesabı Para Piyasası Nakit İşlemleri Alacakları Hesabı Risk Hesabı Risk Hesabı Alacakları Hesabı Verilen Garantiler Hesabı Gelir Tahakkukları Hesabı Muhasebe Birimleri İtibarıyla Hazine Alacakları Hazine Garantileri ve Üstlenimler Yılında Verilen Hazine Garantileri Verilen Hazine Garantilerinden Yapılan Üstlenimler Yılında Üstlenim Yapılan Hazine Garantilerine İlişkin Bilgiler Silinen Alacaklar Köprü Ticari Kredilerin Alacak Hesaplarında İzlenmemesi Bütçe Finansmanı Açısından Silinen Alacakların Sonuçları TMSF den Olan Hazine Alacakları Bütçe Dışı Avans ve Krediler Hesabında Yer Alan Alacaklar DİĞER KONULAR Teşvik Kredileri /2312 Sayılı Kararname Gereği Oluşan Hazine Alacakları Türkiye Halk Bankasından Olan Hazine Alacakları Hazineye Ait Hisse Senedi ve Tahviller

6 TABLOLAR Tablo 1: 2007 Yılı İç Borç Stokunda Yer Alan Kuponlu DİBS'lere Ait Ödeme Projeksiyonu...17 Tablo 2: 2007 Yılı Net İç Borçlanma...19 Tablo 3: 2007 Yılı Net Dış Borçlanma...19 Tablo 4: 2007 Yılı Borçlanma Limiti ve Net Borçlanma Hesaplama Tablosu...20 Tablo 5: 2007 Yılı Dış Borç İşlemlerinin Mahiyeti...22 Tablo 6: 2007 Yılı Dış Borçlanma İşlemlerinin Detayı (Nakit)...23 Tablo 7: 2007 Yılı Dış Borçlanma İşlemlerinin Detayı (Ayni Mahsup)...23 Tablo 8: 2007 Yılı Dış Borç Geri Ödemeleri Detayı (Mahsup)...24 Tablo 9: Finansman Amacına Göre 2007 Yılı Dış Borç Stoku...26 Tablo 10: 2007 Yılı Dış Proje Kredisi Kullanımları...29 Tablo 11: 2007 Yılı Tahvil İşlemleri...32 Tablo 12: 2007 Yılı Nakit Tahvil Borçlanması ( Detay)...32 Tablo 13: 2007 Yılı Tahvil Borçlanma İşlemi Detayı (Mahsup)...33 Tablo 14: 2007 Yılı Devlet Tahvili Geri Ödemeleri ( Nakit)...34 Tablo 15: 2007 Yılı Tahvil Geri Ödemeleri Detayı (Mahsup)...34 Tablo 16: 2007 Yılı Hazine Bonosu İşlemleri...35 Tablo 17: 2007 Yılı Net İç Borçlanma ve Stok Durumu...36 Tablo 18: 2007 Yılı Nakit İç Borçlanmanın Senet Türlerine Göre Dağılımı...37 Tablo 19: 2007 Yılı İç Borç Stokunun Reel Faizi...38 Tablo 20: 2007 Yılında Gerçekleştirilen En Yüksek YTL Cinsi İskontolu 10 İhaledeki Yıllık Bileşik Faiz Oranları...38 Tablo 21: 2007 Yılında Ödenen Faiz Giderleri...43 Tablo 22: Muhasebe Verilerine Göre Hazine Alacak Stoku ( )...55 Tablo 23: Devlet Borçları Muhasebe Birimi Kayıtlarına Göre Hazine Alacakları ( )...56 Tablo 24: İç Ödemeler Muhasebe Birimi Kayıtlarına Göre Hazine Alacakları ( )...57 Tablo 25: İtibarıyla Hazineye En Fazla Borcu Olan İlk On Kuruluş...57 Tablo 26: 2007 Yılında Sağlanan Hazine Garantileri...58 Tablo 27: Uzlaşma Kapsamında 2007 Yılında Silinen Alacaklar...61 Tablo 28: Köprü Ticari Kredilerden Silinen Alacaklar...62 Tablo 29:: itibarıyla TMSF'den Olan Hazine Alacakları...65 Tablo 30: TMSF den Yapılan Tahsilatlar

7 GRAFİKLER Grafik 1:Yıllar İtibarıyla ABD Doları Cinsinden Dış Borç Stoku...26 Grafik 2: Yıllar İtibarıyla Dış Borç Stokunun Döviz Bileşimi...27 Grafik 3: Yıllar İtibarıyla Alacaklıya Göre Dış Borç Stoku...27 Grafik 4: Alacaklıya Göre Dış Borç Stoku...28 Grafik 5: Yıllar İtibarıyla Uluslararası Kuruluşlara Göre Dış Borç Stoku Kompozisyon...28 Grafik 6: Yıllar İtibarıyla Dış Borç Stokunun Faiz Kompozisyonu...29 Grafik 7: 2007 Yılında Nakit İç Borçlanmanın Senet Türlerine Göre Dağılımı...37 Grafik 8: Yıllar İtibarıyla İç Borç Stokunun Reel Faizi (%)...39 Grafik 9: Yıllar İtibarıyla İç Borç Servisi*...39 Grafik 10: Yıllara Göre İç Borç Stokunun Bileşimi...40 Grafik 11: Yıllar İtibarıyla İç Borç Stokunun Yapısı...40 Grafik 12: 2007 Yılı İç Borç Stok Yapısı...41 Grafik 13: Stokun Vadeye Kalan Ay Ortalaması...42 Grafik 14: Yıllar İtibarıyla İç Borç Stokunun Para Birimlerine Göre Değişimi...42 Grafik 15: İç Borç Stokunun GSYİH İçindeki Payı (%)*...43 Grafik 16: Yıllarında Borç Faizlerinin Bütçe Gelir ve Giderine Oranı...44 Grafik 17: Hazine Alacak Stoku...46 Grafik 18: Hazine Alacak Stokunun Kaynak Dağılımı...46 Grafik 19: Vadesi Geçmiş ve Vadesi Gelecek Hazine Alacakları...47 Grafik 20: Vadesi Geçmiş Alacakların Dağılımı...47 Grafik 21: Verilen Hazine Garantileri ( ) ( Milyon ABD Doları)...58 Grafik 22: Hazine Garantileri Nedeniyle Yapılan Üstlenimler ( )...59 Grafik 23: Döneminde En Yüksek Miktarda Üstlenim Yapılan On Kuruluş (Milyon ABD Doları)...59 Grafik 24: Kuruluş Bazında 2007 Yılı Üstlenimleri

8 YILI YÖNETİM DÖNEMİ HESAPLARI VE MUHASEBE İŞLEMLERİ GENEL TESPİTLERİ Hazine Müsteşarlığı bünyesindeki mali işlemler, dört farklı muhasebe birimi tarafından gerçekleştirilmektedir. Bunlar Devlet Borçları, İç Ödemeler, Dış Ödemeler ve Başbakanlık Merkez Muhasebe Birimleridir. Devlet Borçları ve İç Ödemeler Muhasebe Birimleri esas itibarıyla alacak, iç ve dış borçlanma, borç verme ve transfer harcamaları niteliğindeki iş ve işlemlerin muhasebeleştirilmesini gerçekleştirmektedir. Hazine İşlemleri Raporunda yer alan konu ve incelemelerin çerçevesini bu iki muhasebe birimince yürütülen iş ve işlemler oluşturmaktadır. Ancak, 4059 sayılı Kanun ve diğer kanunlarla Hazine Müsteşarlığına verilen görev ve yetkiler kapsamında yürütülmekte olan mali işlemlerden bu muhasebe birimlerine intikal ettirilmeyen işlemler hakkında görüş bildirilememektedir. Bu bölümde, muhasebe birimlerine ait 2007 yılı yönetim dönemi hesapları, muhasebe kayıtları ile buna bağlı olarak tahakkuk birimlerinde yapılan diğer kayıtların incelenmesi sonucu tespit edilen genel nitelikli hususlara yer verilmektedir Yönetim Dönemi Hesaplarının İbrazı ve Mahsup Süresi Hazine Müsteşarlığı İç Ödemeler ve Devlet Borçları Muhasebe Birimlerinin 2007 yılı Yönetim Dönemi Hesapları ile ilgili olarak aşağıdaki hususlar tespit edilmiştir: Hazine Müsteşarlığı İç Ödemeler ve Devlet Borçları Muhasebe Birimlerince 2007 yılı Yönetim Dönemi Dosyalarının en geç Şubat ayı sonunda Sayıştay Başkanlığına gönderilmesi gerekirken dosyalar, İç Ödemeler Muhasebe Birimince , Devlet Borçları Muhasebe Birimince tarihinde Sayıştay Başkanlığına gönderilmiştir. Mahsup süresinin uzatılması 5018 sayılı Kamu Mali Yönetim ve Kontrol Kanunu nun mahsup dönemini düzenleyen 51 inci maddesinde ve Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği nin 509 uncu maddesinde düzenlenmiştir. Söz konusu mevzuat hükümlerine istinaden mahsup süresi belli şartlarla Maliye Bakanlığı tarafından uzatılabilmektedir. Hazine Müsteşarlığı tarafından mahsup süresinin tarihine kadar uzatılması talep edilmiş ve Maliye Bakanlığınca Bütçe giderlerini ilgilendirmeyen işlemlere ilişkin olmak kaydıyla tarihine kadar sürenin uzatılması uygun bulunmuştur. 8

9 Uzatılan mahsup süresinde, sadece mahsup işlemleri gerçekleştirilmesi gerekirken, yapılan incelemelerde dönem içi ve dönem sonu işlemlerinin gerçekleştirildiği anlaşılmıştır. Ancak, Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliğinin 509 uncu maddesinde; Yönetim dönemi, bir mali yılın başından sonuna kadar yapılan bütün işlemler ile mali yıl geçtikten sonra, mahsup dönemi içinde önceki mali yıla ilişkin olarak yapılan mahsup işlemlerini kapsar. hükmü yer almaktadır. Bu uygulama, geçmiş yıllarda da tekrarlanmış olup, zamanında yapılmayan kayıtlar nedeniyle yönetim dönemi belge ve cetvellerinin Sayıştaya verilme süresi geciktirilmiştir. Mahsup süresinin uzatılması ve bu sürede geçmişe yönelik işlemler gerçekleştirilmesi sonucunda muhasebe ilkelerine aykırı olarak; Yönetim dönemi dosyası ile mali tablolar tam ve doğru olarak süresinde hazırlanmamıştır. Geçmiş yıl hesapları, uzatılan mahsup süresi sonuna kadar kapatılmamış, dönem sonu geçici ve kesin mizan cetvelleri düzenlenmemiş, dolayısıyla bir sonraki yıla ait açılış kayıtları yapılamamıştır. Açılış kayıtları yapılamayan yeni yıldaki muhasebeleştirme işlemleri de sistemli ve zamanında gerçekleştirilememiştir. İncelemelerde geçmiş aylarda yevmiye kayıtları boş bırakılarak veya geçmiş kayıtlar düzeltilerek gecikmeli olarak tekemmül ettirilen işlemler tespit edilmiştir. Sonuç olarak, usulüne uygun şekilde işletilmeyen muhasebeleştirme ve raporlama süreci, muhasebe kayıtlarının ve buna bağlı hazırlanan mali tabloların doğruluğunu ve güvenirliğini zedelemekte ve bu durum, mali tablolara dayanılarak yapılan denetimler açısından güvenli bir zemin oluşturmamaktadır. Öneri: Mevcut muhasebeleştirme sürecinin gözden geçirilerek, mali işlemlerin sistemli, zamanında, eksiksiz, tam ve doğru şekilde muhasebeleştirilmesinin sağlanması ve mahsup süresinin, önceki yıl dönem içi ve dönem sonu işlemlerine dönük kayıtların yapılması amacıyla kullanılmaması için gerekli tedbirlerin alınması, Yönetim Dönemi dosyalarının mevzutta belirtildiği şekilde her yıl en geç şubat ayı sonunda Sayıştay Başkanlığına gönderilmesi gerekmektedir. 9

10 1.2. Tahsilatlarda Kullanılması Gereken Alındı Belgeleri Hazine Müsteşarlığı tarafından yapılan tahsilatlarda Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliğinde düzenlenen alındı belgeleri kullanılmamaktadır. Tahsilatlar banka hesaplarına yatırılmakta, yatırılan tahsilatlara ait banka dekontları muhasebe birimine intikal ettirildiğinde, dekontun açıklama bölümlerinden tahsilatın niteliği ayrıştırılmaya çalışılmaktadır. Ancak açıklamanın eksik ya da yetersiz olduğu hallerde ayrıştırılamayan tahsilatlar, kaydedilmesi gereken hesaplara kaydedilememekte ya da yanlış kaydedilmektedir. Tahsilatların doğru hesaplara kaydedilememesi durumunda, hem bilanço hesapları hem de faaliyet hesapları yıl sonunda gerçek değerleri göstermemektedir. Banka hesaplarına intikal eden fakat niteliği anlaşılamayan bu nevi tutarlar emanet hesaplarına kaydedilmektedir. Ayrıca alındı belgesi düzenlenmeksizin yapılan tahsilatlar, muhasebeleştirilmesi esnasında, tahsilatta yer alan vergiler, gecikme faizi, gecikme cezası gibi unsurlar ayrıştırılmasını da zorlaştırmakta veya imkânsızlaştırmaktadır. Muhasebe kayıtları bu yönüyle tahsilatlar yönünden tam bir güvence sağlamamaktadır. Öneri: Muhasebe birimlerince izlenen alacak veya gelirlerin ilgili hesaplara doğru miktar, tutar, vade ve yatıranın kimliği gibi Yönetmelikte belirtilen alındı belgelerindeki bilgileri içerecek şekilde bir tahsilat yöntemine bağlanması gerekir. Bu yöntemde, Yönetmelikte örnekleri bulunan alındılar kullanılabileceği gibi, yetersiz kalması halinde yeni alındı belgeleri de düzenlenebilir Muhasebe Yetkililerince Alınıp Saklanması Gereken Değerler 5018 sayılı Kanunun 61 inci maddesinde; gelirlerin ve alacakların tahsili, giderlerin hak sahiplerine ödenmesi, para ve parayla ifade edilebilen değerler ile emanetlerin alınması, saklanması, ilgililere verilmesi, gönderilmesi ve diğer tüm malî işlemlerin kayıtlarının yapılması ve raporlanması işlemleri muhasebe hizmeti ; bu işlemleri yürütenler de muhasebe yetkilisi olarak tanımlanmaktadır. Bu hükme göre; İç Ödemeler Muhasebe Birimine intikal eden para ve parayla ifade edilebilen değerlerin muhasebe yetkilisince alınması, saklanması ve gerçekleştirilmesi gerekmektedir. Ancak, mevcut hesap planında 10-Hazır Değerler, 11- Menkul Kıymet ve Varlıklar ile 21- Menkul Kıymet ve Varlıklar hesap gruplarında kayıtlı olup, muhasebe birimi kasa veya veznelerinde saklanması ve dönem sonlarında tutanağa bağlanması gereken değerlerin usulüne uygun alınıp saklanmadığı, dönem sonlarında usulüne uygun sayımlarının yapılmadığı tespit edilmiştir. 10

11 Muhasebe Biriminde işlem gören hesaplardan 2007 sonu itibarıyla 217- Menkul Varlıklar Hesabı nın; ayrıntı kodu ,35 YTL tutarında altın, ayrıntı kodu ,33 YTL tutarında Kıymetli Maden Harici Menkul Varlık, için dönem sonlarında sayım tutanağı usulüne uygun düzenlenmemiştir. Bu menkul kıymetlerden kaybolan, değeri artan ya da azalan olup olmadığı değerlendirilmemiştir Konvertibl olmayan paralar hesabı dönem sonunda bakiye vermemekle birlikte, hesaba yılı içerisinde 1.332,47 YTL tutarında kayıt yapılmış, ancak bunlar hakkında bir değer tespiti işlemi gerçekleştirilmeden gerekçesiz şekilde hesaplardan çıkarılmıştır. Çeşitli muhasebe birimlerinden konvertibl olmadıkları için Hazineye gönderilen çeşitli ülkelere ait paralar, bu muhasebe birimi tarafından hesaplara alınmakta, ancak aynı yevmiye ile yeniden hesaplardan çıkarılmaktadır. Yukarıda bahsedilen konvertibl olmayan paraların, muhabir bankalar aracılığıyla ilgili ülkelerde konvertibl paralarla değiştirilebilme imkânı mevcuttur. Bu imkân araştırılmadan söz konusu paraların hesaplardan çıkarılması uygun değildir. Öneriler: Muhasebe yetkilisince alınıp saklanması gereken değerlerin, usulüne uygun olarak alınması, saklanması ve dönem sonunda oluşturulacak komisyonlar tarafından sayımlarının yapılarak tutanağa bağlanması gerekmektedir. Konvertibl olmayan paraların konvertibl paralarla değiştirilmesine ilişkin usul ve esaslar belirlenmelidir. Konunun ayrıca iç denetim birimince incelenerek raporlanması yerinde olacaktır Mali İşlemlerin Tahakkuku, Belgelendirme ve Hesap Verme Sorumluluğu 5018 sayılı Kanunun 50 nci ve Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği nin 15 inci maddelerine göre; muhasebeleştirme işlemlerinin kanıtlayıcı belgelere dayandırılması zorunludur. Kanıtlayıcı belgeler, muhasebeleştirme belgesinin hazırlanmasını gerektiren ve ilgili mevzuatında belirtilen belgelerden oluşur. Hesap verme sorumluluğu açısından muhasebe kayıtları birincil derecede öneme sahiptir. İlgili birimlerin hazırlayacakları mali istatistiklerin de 11

12 muhasebe kayıtlarındaki verilere dayanması gerekmektedir. Bu durum ise her bir mali iş veya eylemin, genel kabul görmüş muhasebe kavram ve ilkeleri uyarınca muhasebeleştirilmesi ile mümkündür. Mali işlemlerin muhasebeleştirilmesinde, hesap verme sorumluluğunun gerçekleştirilebilmesi için, bu işlemlerde görevli ve yetkili olanların, kanıtlayıcı belgelerde adı, soyadı, görev unvanı ve imzalarının bulunması gerekir. Ancak, Hazine Müsteşarlığı muhasebe birimlerince gerçekleştirilen mali işlemlerden, borçlanma işlemlerinin, gelirlerin, alacakların ve varlıkların muhasebeleştirmesinde kullanılan muhasebe fişlerinin birçoğunda; onay, sözleşme, hesaplama tablosu, tahakkuk cetveli gibi mali işlemin dayanağını gösteren kanıtlayıcı belgeler; ya hiç eklenmemekte ya da ekli belgeler işlemin mahiyetini tam olarak açıklayıcı nitelikte bulunmamaktadır. Bu durum sorumlulukların tam olarak tayin edilmesini de zorlaştırmaktadır. Öneriler: Mali sonuç doğuran işlemlerin kayıt dışında kalmasının önlenmesi, sağlıklı ve güvenilir bir biçimde muhasebeleştirilmesi için; hazine birimlerinin iş süreçleri belirlenip, görev tanımları yapılarak bunlar tarafından yürütülen mali işlemlerin hangi muhasebe birimince gerçekleştirileceği tespit edilmelidir. Bu çerçevede ilgili hizmet birimleri, kendi faaliyet konusunu oluşturan iş ve hizmetlerden, muhasebe ile ilişkilendirilmesini gerektiren konular hakkında kapsamlı bir çalışma yapmalı ve bunların doğru, tam ve zamanında muhasebeleştirilmesi için gerekli önlemler 5018 sayılı Kanunun 7 nci maddesi uyarınca kurum üst yönetimince alınmalıdır. Müsteşarlık bünyesinde faaliyet gösteren birimler, gerçekleştirdikleri iş ve işlemlerin muhasebe birimine doğru, tam ve gerçeği yansıtır biçimde intikal ettirilmesini teminen; 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu nun; Kayıt zamanı başlıklı 50 nci maddesi hükmü uyarınca, işlemlerin kanıtlayıcı belgelere dayanması, Hesap verme sorumluluğu başlıklı 8 inci maddesi hükmü uyarınca, görevli ve yetkili olanların tamamının sorumluluğunun tespitini sağlayacak belge düzeninin oluşturulması, sağlanmalıdır. 12

13 1.5. Kesinleşmeden Bütçe Gideri Yapılan Ödemeler 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu nun 33 üncü maddesine göre; bütçeden bir giderin yapılabilmesi için iş, mal veya hizmetin belirlenmiş usul ve esaslara uygun olarak alındığının veya gerçekleştirildiğinin, görevlendirilmiş kişi veya komisyonlarca onaylanması ve gerçekleştirme belgelerinin düzenlenmiş olması gerekmektedir. Ancak yapılan incelemelerde, ilgili mevzuat hükümlerine göre gerçekleşme belgeleri olmadan ve gider kesinleşmeden bütçe gideri kaydı yapıldığı tespit edilmiştir. Bu şekilde yapılan ödemelere örnek olarak, gelir kaybı ödemeleri gösterilebilir. 2006/11201 ve 2006/11448 sayılı Bakanlar Kurulu Kararnameleri; tahmini gelir kayıplarının Hazine Müsteşarlığınca ilgili kuruluşlara avans olarak ödenmesini, sonrasında Hazine Kontrolörleri Kurulunca yapılan inceleme neticesinde ödemelerin kesinleştirilmesini düzenlemiştir. Ancak uygulamada tahmini gelir kayıpları, kesinleşmeden bütçe gideri yapılarak bütçe emanetleri hesabına alınmakta ve gelir kayıplarının kesinleşmesini müteakip emanet hesaplarından ödenmektedir. Söz konusu uygulama ile aylar itibarıyla bütçe giderleri olması gerekenden fazla gösterildiğinden, bu durum, muhasebenin dönemsellik ilkesine aykırılık oluşturmaktadır. Öneri: Bütçe gideri, ödemelerin kesinleşmesi ve belgelerin tamamlanmasını müteakip yapılmalıdır Gayrisafilik İlkesine Aykırı Uygulamalar 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu nun Bütçe ilkeleri başlıklı 13 üncü maddesi ile; Tüm gelir ve giderlerin gayrisafi olarak bütçede gösterileceği ve belirli gelirlerin belirli giderlere tahsis edilemeyeceği esası kabul edilmiştir. Ancak borç idaresi dışında Hazine Müsteşarlığı tarafından yapılan birçok uygulamada bu ilkeye aykırı işlemler gerçekleştirilmektedir. Değişik örnekleri olmakla birlikte kuruluşlardan tahsil edilip gelir kaydedilmesi gereken tutarlar bu kuruluşların alacağı niteliğindeki başka bir tutardan mahsup edilerek muhasebeleştirilebilmektedir. Bu durum belirtilen bütçe ilkesinin yanında muhasebenin genel ilkelerine de aykırılık oluşturmaktadır. Müsteşarlığın bu işlemleri bütçe ve muhasebe ilkelerine uygun olarak gerçekleştirmesi gereklidir. 13

14 1.7. Borçların Dönem Tasnifli Olarak Muhasebeleştirilmesi Borçlanma işlemlerinde kullanılan hesaplar, Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği nde belirlenen dönem tasnifine uygun değildir. Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği nin 3 Kısa Vadeli Yabancı Kaynaklar Ana Hesap Grubuna ve 30 Hesap Grubuna ilişkin açıklamalarında faaliyet dönemi içinde geri ödenmesi gereken yabancı kaynakları kapsar şeklinde belirlenmiş bulunan temel ilkesine uygun Hesap Planı düzenlenmesi gerekirken, bunun yerine Hazinece ihracındaki vadesine göre isimlendirilerek (bono veya tahvil) Hesap Planında 304- Cari Yılda Ödenecek Tahviller 305-Bonolar ve 404-Tahviller Hesapları ihdas edimiştir. Bu nedenlerle 305-Bonolar Hesabında, vadesi faaliyet döneminde dolmayan kayıtlı yabancı kaynaklar yer almaktadır. Hesap Planı, yükümlülüklerin vadesinin faaliyet döneminde veya daha sonraki dönemlerde gelecek olması esasına göre oluşturulmalıdır. Ancak hesaplar, Hazinece ihraç edilen senetlerin vadesine göre ihraç tarihi itibarıyla vadesi bir yıl ve daha az olanlar veya bir yıldan fazla olanlar olarak ayrıma tabi tutularak ihdas edilmiştir. Yukarıda da açıklandığı üzere senedin vadesi bir yıldan kısa olmakla birlikte (muhasebeleştirilmede esas faaliyet dönemi arası dönemdir) faaliyet döneminden sonraki dönemlerde geri ödemesi gerçekleştirilebilmektedir. Dolayısıyla hesap planı oluşturulurken faaliyet dönemi esas alınmamıştır. Öneri: Yukarıda anılan nedenlerle Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği nde ihdas edilen hesapların ve hesap planının faaliyet dönemi esasına göre tanımlanması, izleme amaçlı olarak ihtiyaç duyulması halinde de bunların ihraç özelliklerine göre yardımcı hesaplarda izlenmesinin sağlanması gerekir. Bu nedenle Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği nin yeniden düzenlenmesi gerekir Devlet İç Borçlanma Senetlerinin Muhasebeleştirilmesi Bütçede en önemli gider kalemini borçlanma faizleri oluşturmaktadır. Faiz giderleri, büyüklüğü nedeniyle diğer giderlerden kısılmak suretiyle finanse edilmekte ve bu nedenle bütçe üzerinde önemli bir baskı oluşturmaktadır. Faiz giderlerinde en büyük pay ise ihraç edilen Devlet İç Borçlanma Senetlerine (DİBS) aittir. Parlamentonun bütçe açıkları ve borçlanma arasındaki ilişkiyi tam olarak kontrol altında tutması ve izlemesi için DİBS anapara ve faizlerinin net olarak tanımlanmış kavram ve ilkelere göre muhasebeleştirilmesi ve raporlanması gerekir. Bu kapsamda bir yıl içinde yapılan borçlanmaların ileriki yıl bütçeleri üzerinde ne kadar bir faiz yükü 14

15 Yevmiye Sistemi yarattığının bilinmesi sonraki yıl bütçelerinin diğer gider kalemlerini de etkilediğinden; en önemli veri niteliğindedir. Bu nedenlerle incelemelerde tespit edilen iç borçlanma işlemlerinin muhasebeleştirilmesi ve raporlanması ile ilgili uygulama ya da düzenleme eksiklikleri üzerinde önemle durulmuş ve öneriler geliştirilmiştir. Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği hükümleri gereğince muhasebe işlemlerinin, yevmiye tarihi ve müteselsil sıra numarasına göre maddeler hâlinde önce yevmiye defterine buradan da usulüne göre büyük defter ve yardımcı hesap defterlerine sistemli bir şekilde kaydedilmesi gerekmektedir. Yönetmelik ekinde örnekleri bulunan yardımcı defterlerde, hesabın borç veya alacağına kaydedilen tutarlarla, yardımcı defterin ilgisi yevmiye tarih ve numarası ile kurulmaktadır. Kamu Finansmanı Genel Müdürlüğünce Hazine Bilgi Sistemlerinde tutulan iç borç işlemlerine ait kayıtlar, yevmiye defterine kaydedilen bilgilerden bağımsız olarak yürütülmektedir. Bu nedenle Hazine bilgi sistemlerinde tutulan kayıtlar, iç borçlar açısından yardımcı defter niteliğini taşımamaktadır. Devlet Borçları Muhasebe Biriminde yürütülen iç borçlanma amacıyla ihraç edilen senetlere ait bilgilerin yardımcı defterlere ayrıntılarıyla kaydedilerek izlenebilmesi gerekir. Ayrıca, vadesi dolduğu halde senet hamilleri tarafından bedeli tahsil edilmeyen senetlerin de, zamanaşımını doldurana kadar hesaplarda ve yardımcı defterlerde izlenebilmesi ve zamanaşımına uğrayanların, muhasebe birimince bu bilgilere dayalı olarak bütçeye irat (gelir) kaydedilmesi gerekmektedir. İç borç bilgi sisteminin yardımcı defter niteliğine haiz olmaması nedeniyle muhasebe raporları ile bilgi sisteminde üretilen raporlar arasında tutarsızlıklar oluşabilmektedir. Öneri: İlgili muhasebe birimlerinde, yardımcı defterler, hesaptaki işlemleri tam açıklamaya yeterli olacak şekilde düzenlenmeli ve/veya mevcut bilgi sistemleri yardımcı defter niteliğine kavuşturulmalıdır Devlet İç Borçlanma Senetleri (DİBS) Anaparaları Bütün DİBS anaparalarının aynı usulle muhasebeleştirilmesi gerekirken, uygulumada senet türlerine göre farklı usullerle muhasebeleştirilmektedir. Bu kapsamda Hazine tarafından ihraç edilen DİBS den iskontolu senetler maliyet esasına göre, kuponlu olanlar ise itibari değerle (nominal) ilgili hesaplara kaydedilmektedir. 15

16 Yabancı kaynaklar ve borçlanmalar ile ilgili olarak Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliğinde varlıklar, yabancı kaynaklar ve öz kaynakların bilançoda gayrisafi değerleriyle gösterileceği belirtilmektedir. Ayrıca kamu idarelerince bilinen ve tutarları tahmin ve hesap edilebilen bütün yabancı kaynakların kaydedilip bilançoda gösterileceği hüküm altına alınmıştır. Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliğinin 33 üncü maddesine göre, borçlanma araçları ile üstlenilen yükümlülükler; üzerlerinde yazılı değerden, bunlara ait faiz giderleri; tahakkuk ettirildiklerinde, yılına ait giderler hesabına; ödendiklerinde ise bütçe giderleri hesabına kaydedilerek muhasebeleştirilecek ve dönem sonunda raporlanacaktır. Bütün borçlanma araçlarında aynı yöntemin kullanılması, genel muhasebe ilkelerinin gereğidir. Nitekim Yönetmeliğin 144/b maddesinde; bütün gider ve gelir işlemlerinin hesaplara aynı yöntemle kaydedilmesinin, muhasebe yetkilileri ve üst yöneticilerin sorumluluğunda olduğu belirtilmiştir. Ancak, Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği nin ve 404 nolu hesaplara ilişkin açıklama bölümlerinde, iskontolu senetler için satış bedeli, kuponlu senetler için ise itibari (nominal) değerleri ile kayda alınması öngörülmüş ve uygulamada da buna göre iç borç kayıtları yapılmıştır. Dolayısıyla 2007 yılı sonunda iç borç toplamı, iskontolu senetler için satış bedeliyle, kuponlu senetler için ise nominal değerleriyle hesaplarda yer almaktadır. Öneri: Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği nin ve 404 nolu iç borç hesaplarına ve bu hesabı ilgilendiren 38, 48 grubu hesaplarına ait bölümleri Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği nde tanımlanan kavram ve ilkelere uygun hale getirilerek yeniden düzenlenmelidir Devlet İç Borçlanma Senetleri Faizleri 5018 sayılı Kanun hükmü gereğince; bir ekonomik değer yaratıldığında, başka bir şekle dönüştürüldüğünde, mübadeleye konu edildiğinde, el değiştirdiğinde veya yok olduğunda muhasebeleştirilmek zorundadır. Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliğinin 10/e maddesi ile de, kamu idarelerinin bilinen ve tutarı tahmin ve hesap edilebilen bütün yabancı kaynaklarının kaydedilerek bilançoda gösterileceği ilkesi kabul edilmiştir. Devlet Borçları Muhasebe Birimince, borç stokunun işlemiş faizlerin dönem sonlarında (31 Aralık) muhasebeleştirilmesinde vadesi gelecek olan ilk kupon için işlemiş faiz hesaplaması yapılarak 381 no.lu Gider Tahakkukları Hesabına kaydedilmektedir. Ancak senede ait müteakip kuponlar ile ilgili işlemiş faiz tahakkuku yapılmamaktadır yılında, tarihi itibarıyla işlemiş faiz tahakkuku yapılırken, aşağıdaki tabloda ayrıntısı 16

17 gösterilen kupon tutarlarının tamamı olan ,35 YTL nin baz alınması gerekirken; ,51 YTL baz alınarak, YTL işlemiş faiz hesaplanarak 381 no.lu Gider Tahakkukları Hesabına kaydedilmiştir. Dolayısıyla bu tutarın hesabında 2008 yılında ilk kuponu takip eden dönemlerde ödenecek kuponlar dikkate alınmamıştır. İşlemiş faizlerin muhasebeleştirilmesinde senetlere ait tüm kupon tutarlarının hesaplamalara esas alınmadığı tespit edilmiştir. Tablo 1: 2007 Yılı İç Borç Stokunda Yer Alan Kuponlu DİBS'lere Ait Ödeme Projeksiyonu 1 YTL Yıl Tahvil Anapara Tahvil Faiz , , , , , , , , , , , , , , , ,00 Toplam , ,35 Not:Tabloda yer alan veriler iç borç bilgi sisteminden tarihinden daha sonra alındığından, içerisindeki kur ve değişken faize dayalı veriler nedeniyle dönemsonu stokuyla farklılık göstermektedir. Sonuç olarak Devlet Borçları Muhasebe Birimince, gelecek yıllarda vadesi dolacak olan DİBS kuponlarına ait yükümlülük tutarları, hesap ve tahmin edilebilmesine rağmen, tam olarak muhasebeleştirilmemekte ve dönem sonunda düzenlenen kesin mizan cetvellerinde raporlanmamaktadır. Öneriler: Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği nin yabancı kaynaklara ilişkin hükümlerinin gözden geçirilerek Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği nde belirlenen ilke ve kurallara uygun hale getirilmesi ve uygulama hatalarının düzeltilmesi gerekmektedir. DİBS kuponları aynı senet gibi vadesi geldiği anda ödenmekte ve yükümlülük ihtiva etmektedir. DİBS lere ait kuponlar, DİBS lerden bağımsız olarak piyasada alınıp satılabilmekte, vadesi gelecek yıllarda dolacak olsa dahi Hazine Müsteşarlığı tarafından da vadesinden önce satın alınabilmektedir. DİBS kuponlarının müstakilen bir kıymeti mevcut olup; senede bağlı ihraç edilmekle birlikte ihracı müteakip, senetten ayrı alınıp satılabilmekte ve senet muadili bir yükümlülük ihtiva etmektedirler. Bu nedenlerle yükümlülük ihtiva eden DİBS kuponlarının muhasebeleştirilmesinde; özün önceliği ilkesi gereği, özüne uygun olarak kaydedilmesini teminen muhasebe yönetmeliklerinde gerekli düzenlemeler yapılmalıdır. 1 Tabloda yer alan bilgiler İç Borç Bilgi sisteminden alınmıştır. 17

18 2. BÜTÇE LİMİTLERİ 2.1. Borçlanma Limiti sayılı 2007 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanunu ile genel bütçe kapsamındaki kamu idarelerine YTL ödenek verilmiş, genel bütçenin gelirleri ise YTL olarak tahmin edilmiştir. Aynı Kanunun "Denge" başlıklı 3 üncü maddesinde; ödenekler toplamı ile tahmin edilen gelirler toplamı arasındaki farkın, net borçlanma hasılatı ile karşılanacağı hüküm altına alınmıştır Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanunu nun ilgili hükümleri uyarınca, 2007 yılı net borçlanma limiti YTL olarak hesaplanmaktadır. Diğer taraftan; 4749 sayılı Kamu Finansmanı ve Borç Yönetiminin Düzenlenmesi Hakkında Kanun un Borçlanma ve Garanti Limiti başlıklı 5 inci maddesinde; Malî yıl içinde 1 inci maddede belirtilen ilkeler ve malî sürdürülebilirlik de dikkate alınarak yılı bütçe kanununda belirtilen başlangıç ödenekleri toplamı ile tahmin edilen gelirler arasındaki fark miktarı kadar net borç kullanımı yapılabilir. Borç yönetiminin ihtiyaçları ve gelişimi dikkate alınarak, bu limit yıl içinde en fazla yüzde beş oranında artırılabilir. Bu miktarın da yeterli olmadığı durumlarda, ilave yüzde beşlik bir tutar, ancak Müsteşarlığın görüşü ve Bakanın teklifi üzerine Bakanlar Kurulu kararı ile artırılabilir. Bütçenin denk olması durumunda da borçlanma, anapara ödemesinin en fazla yüzde beşine kadar artırılabilir. Borçlanma limiti değiştirilemez. Vadesinde nakden ödenenler hariç, çeşitli kanunlara dayanılarak ikrazen ihraç olunan özel tertip Devlet iç borçlanma senetleri bu limitin hesaplanmasında dikkate alınmaz. Malî yıl içerisinde ikrazen ihraç edilecek özel tertip Devlet İç Borçlanma Senetlerinin limiti her yıl bütçe kanunlarıyla belirlenir. Malî yıl içinde sağlanacak garantili imkanın limiti, her yıl bütçe kanunlarıyla belirlenir hükümlerine yer verilmiştir. Bu durumda; 5565 sayılı 2007 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanunu ve 4749 sayılı Kamu Finansmanı ve Borç Yönetiminin Düzenlenmesi Hakkında Kanun un ilgili hükümleri uyarınca hesaplanan 2007 yılı net borçlanma limiti yüzde beş oranındaki artırımla YTL olmaktadır. 2 Bu bölümde yer alan borçlanma rakamları 2007 yılı Devlet Borçları Muhasebe Birimi kayıtları esas alınarak hesaplanmıştır. 18

19 Tablo 2: 2007 Yılı Net İç Borçlanma YTL TAHVİL Tahvil Borçlanma Tutarı (1) Borçlanma Kur farkı (-) İkrazen Verilen Özel Tertip Senetlerle Borçlanma (-) Tahvil Geri Ödeme Tutarı (2) Ödeme Kur Farkı (-) Senet İadesi (-) A) Net Tahvil Borçlanması ( 1-2) BONO Bono Borçlanma Tutarı (3) Bono Geri Ödeme Tutarı (4) B) Net Bono Borçlanması (3-4) NET İÇ BORÇLANMA (A+B) yılında YTL tutarında tahvil, YTL tutarında bono olmak üzere toplam YTL tutarında iç borçlanma ve YTL tutarında tahvil ve YTL tutarında bono olmak üzere toplam YTL tutarında iç borca ilişkin anapara geri ödemesi yapılmıştır YTL olan borçlanma tutarından, aleyhte kur farkı olan (borcu artıran) YTL düşüldüğünde, borçlanma tutarı YTL olmaktadır YTL olan iç borç anapara ödemesi tutarından da, lehte kur farkı olan (borcu azaltan) YTL ve senet iadesi YTL düşüldüğünde, ödeme tutarı YTL olarak gerçekleşmektedir YTL lik borçlanma ve YTL ödeme sonucunda, net iç borçlanma YTL olmuştur. Tablo 3: 2007 Yılı Net Dış Borçlanma YTL Dış Borçlanma Tutarı Borçlanma Kur Farkı (-) Dış Borç Geri Ödeme Tutarı Ödeme Kur farkı (-) Net Dış Borçlanma yılında YTL tutarında dış borçlanma ve YTL tutarında dış borca ilişkin anapara ödemesi yapılmıştır YTL olan borçlanma tutarından aleyhte kur farkı olan (borcu artıran) YTL düşüldüğünde borçlanma tutarı YTL olarak hesaplanmaktadır YTL olan dış borç anapara ödemesi tutarından, lehte kur farkı olan (borcu azaltan) YTL düşüldüğünde ise geri ödeme tutarı YTL olmaktadır. 19

20 YTL lik borçlanma ve YTL ödeme sonucunda, kur etkisinden arındırılmış net dış borçlanma YTL olmuştur YTL tutarındaki net iç borçlanma ve YTL tutarındaki net dış borçlanma sonucunda, toplam net borçlanma YTL olup, YTL tutarındaki % 5 artırımlı sınır aşılmamıştır. Tablo 4: 2007 Yılı Borçlanma Limiti ve Net Borçlanma Hesaplama Tablosu YTL Verilen Ödenek Toplamı Tahmin edilen gelir toplamı Denge inci madde uyarınca %5 ilâve yılı net borçlanma limiti Net Dış Borçlanma Net İç Borçlanma Net Borçlanma Kaynak:2007 Yılı Bütçe Kanunu ve Devlet Borçları Muhasebe Birimi Yönetim Dönemi Kayıtları 2.2. İkraz Limiti 2.3. Garanti Limiti 5565 sayılı 2007 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanunu nun "Hazine Garanti Limiti ve Borçlanmaya İlişkin İşlemler" başlıklı 20 nci maddesi 3 nolu bendine göre bu Kanunun 1 inci maddesi ile belirlenen başlangıç ödeneklerinin yüzde birine kadar ( Yeni Türk Lirası) ikrazen Özel Tertip Devlet İç Borçlanma Senedi ihraç edilebilmektedir yılında, ikrazen Özel Tertip Devlet Tahvili ihraç edilmemesi nedeniyle, limit aşımı sözkonusu değildir sayılı 2007 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanunu nun "Hazine Garanti Limiti ve Borçlanmaya İlişkin İşlemler" başlıklı 20 nci maddesi a fıkrasına göre: 2007 yılı içinde tarihli ve 4749 sayılı Kanun a göre sağlanacak; 1. Garantili imkân limiti 3 milyar ABD Dolarını, 2. Hazine Müsteşarlığınca belirlenecek koşullar çerçevesinde ve elde edilecek kaynaklar Hazineye aktarılacak şekilde kamu kurum ve kuruluşlarınca ihraç edilecek sertifika, senet ve benzeri finansman enstrümanlarına sağlanacak garanti tutarı 2 milyar ABD Dolarını, (Bu tutarı bir katına kadar artırmaya Bakanlar Kurulu yetkilidir.) aşamaz. 20

21 Gerek Devlet Borçları Muhasebe Birimi, gerekse Hazine garantisi işlemlerinin yürütüldüğü Genel Müdürlük bünyesinde yapılan incelemeler sonucunda; Bütçe Kanununun 20 nci maddesinin 1/a fıkrası kapsamında 2007 yılında ABD Doları tutarında Hazine garantili kredi sağlandığı, dolayısıyla 2007 yılında, Bütçe Kanunu ile belirlenen 3 milyar ABD Dolarlık garanti limitinin aşılmadığı, Bütçe Kanununun 20 nci maddesinin 1/b fıkrası kapsamında, 2007 yılında herhangi bir garanti verilmediği, tespit edilmiştir. Dolayısıyla, TBMM nin 2007 Yılı Bütçe Kanunu ile verdiği garanti limitleri aşılmamıştır. 21

22 3. BORÇLANMA İŞLEMLERİ Bu bölümde; dış borçlanma ve iç borçlanma işlemleri nakit ve mahsup ayrımıyla gösterilmekte, dış borç ve iç borç stokuna ve işlemlerine ilişkin bazı istatistiki bilgilere yer verilmektedir Yılı Dış Borçlanma İşlemleri ( Nakit- Mahsup) Dış Borçlar Hesabına, Hazine tarafından herhangi bir dış finansman kaynağından sağlanan finansman imkânları ile bunlardan tahsis, ikraz ve devir yoluyla kullandırılan kredilere ilişkin anapara geri ödeme tutarları ile kur farkları kaydedilmektedir. Bu başlık altında 2007 yılı dış borç kullanım ve geri ödeme işlemleri nakit ve mahsup ayrımına göre ele alınacaktır Dış Borç Kullanım-Geri Ödeme- Dış Borç Stoku Bu bölümde nakden ve mahsuben gerçekleştirilen dış borçlanma ve dış borç geri ödemelerinin detayı verilmektedir. Tablo 5: 2007 Yılı Dış Borç İşlemlerinin Mahiyeti Milyon YTL 2006 Yılı Stoku 2007 Yılı Geri Ödeme 2007 Yılı Borçlanma Net Borçlanma 2008'e Devir Nakit Mahsup Toplam yılında milyon YTL mahsup, milyon YTL nakit olmak üzere toplam milyon YTL dış borçlanma gerçekleştirilmiş; buna karşılık, milyon YTL mahsup, milyon YTL nakit olmak üzere toplam milyon YTL dış borç geri ödemesi yapılmıştır. Tablo 5 te gösterildiği üzere 2006 yılı dış borç stoku olan milyon YTL, 2007 yılında milyon YTL tutarında azalışla milyon YTL olarak 2008 yılına devretmiştir Dış Borçlanma (Nakit) 2007 yılında milyon YTL tutarında nakit dış borçlanma gerçekleştirilmiştir. Hazine döviz hesaplarına giren bu tutarın detayları Tablo 6 da yer almaktadır. 22

23 Tablo 6: 2007 Yılı Dış Borçlanma İşlemlerinin Detayı (Nakit) Milyon YTL Dış Proje Kredisi ( Karayolları Gn.Md. ) IMF Kredileri Tahvil İhracı Avrupa Yatırım Bankası(EIB) Kredileri 684 Dünya Bankası (IBRD) Kredileri 643 TOPLAM yılında bütçe finansmanı amacıyla IMF den yapılan dış borçlanma tutarı milyon YTL dir. Dış piyasalarda tahvil ihracından milyon YTL, Karayolları Otoyol Projeleri için milyon YTL karşılığı döviz Hazine hesaplarına girmiştir. Dünya Bankası tarafından program kredisi olarak kullandırılan tutar 643 milyon YTL, Avrupa Yatırım Bankasından kullanılan tutar ise 684 milyon YTL dir Dış Borçlanma (Ayni-Mahsup) 2007 yılında toplam milyon YTL tutarında ayni-mahsup dış borçlanma işlemi gerçekleştirilmiştir. Tablo 7: 2007 Yılı Dış Borçlanma İşlemlerinin Detayı (Ayni Mahsup) Milyon YTL 1.Gider Finansmanı Mahiyetindeki Dış Borçlanma Merkezi Bütçe Kapsamındaki Kuruluşların Proje Özel Hesabından Yaptığı Kullanımlar 985 Merkezi Bütçe Kapsamındaki Kuruluşların Doğrudan Dış Proje Kredisi Kullanımları 771 İskontolu Satışlar Karşılığında Yapılan Dış Borçlanma (Bütçe Gideri ) 62 Karşılığı Komisyon Ödemesinde Kullanılan Dış Borçlanma (Bütçe Gideri)- Kaynaktan kesinti 7 2.Karşılığında Alacak Yaratılan Dış Borçlanma Kur Farklarından Kaynaklanan Borç Artışı Diğer Gider Karşılığı Yapılan Dış Borçlanma 521 Toplam Gider Finansmanı Mahiyetindeki Dış Borçlanma: Yıl içinde ayni-mahsup işlemlerle gerçekleştirilen milyon YTL tutarındaki borçlanma, aşağıda açıklanan giderlerin finansmanında kullanılmıştır. Merkezi Bütçe Kapsamındaki Kuruluşların Proje Özel Hesabından Yaptığı Kullanımlar; 2007 yılında merkezi bütçeye dahil kuruluşlar adına T.C. Merkez Bankası nezdindeki Proje Özel Hesabına 985 milyon YTL tutarında aktarım yapılmıştır. Bu borçlanma işlemlerinde Hazinenin kullandığı hesaplara para girişi söz konusu olmamış, ancak dış borçlanma artmıştır. Merkezi Bütçe Kapsamındaki Kuruluşların Doğrudan Dış Proje Kredisi Kullanımları; 2007 yılında merkezi bütçeye dahil kuruluşlarca Hazine hesaplarına intikal ettirilmeksizin dış finansman kaynağından 771 milyon YTL tutarında doğrudan (mal ve hizmet karşılığı olarak) dış proje kredisi kullanılmıştır. Bu borçlanma işlemlerinde Hazine hesaplarına para girişi söz konusu olmamış, ancak dış borçlanma artmıştır. İskontolu Satışlar Karşılığında Yapılan Dış Borçlanma (Bütçe Gideri); Devlet borçlanma senetlerinin uluslararası piyasalarda iskontolu satılması 23

24 durumunda, senetlerin brüt tutarları Dış Borçlar Hesabında izlenmekte, karşılığında Hazinece elde edilen net borçlanma hasılatı ise banka hesabına veya ilgili hesaplara kaydedilmektedir. Brüt borçlanma tutarı (nominal değer) ile net borçlanma hasılatı arasındaki fark bütçe gideri yapılmaktadır yılında iskontolu satışlardan kaynaklanan gider miktarı 62 milyon YTL dir. Karşılığı Komisyon Ödemesinde Kullanılan Dış Borçlanma (Bütçe Gideri); 2007 yılında, yurtdışına ihraç edilen Devlet borçlanma senetlerinden dolayı 7 milyon YTL lik gider yapılmıştır. Bu gider kaynakta kesilmiş, net tutar banka veya ilgili hesaba, brüt tutar Dış Borçlar Hesabına, aradaki fark ise Bütçe Giderleri Hesabına kaydedilmiştir. 7 milyon YTL, ödenen bütçe giderine karşılık olarak yapılan dış borçlanmayı göstermektedir. 2. Karşılığı Alacak kaydedilen Dış Borçlanma: Yıl içinde mahsup işlemlerle gerçekleştirilen 368 milyon YTL lik dış borçlanma sonucunda elde edilen kaynak, karşılığında alacak yaratılarak merkezi bütçe dışındaki kuruluşlara aktarılmıştır. 3. Kur Farklarından Kaynaklanan Borç Artışı: Yıl içinde döviz kurlarının yükselmesi, dış borç stokunda milyon YTL tutarında artışa yol açmıştır. 4. Diğer Gider Karşılığı Yapılan Dış Borçlanma: 2007 yılı içerisinde, 4749 sayılı Kanun nci maddeleri hükümleri uyarınca ve sermayeye mahsup edilen dış borçlanma dolayısıyla toplam 521 milyon YTL tutarında, karşılığı gider yapılan dış borçlanma gerçekleştirilmiştir Dış Borç Geri Ödemeleri Dış Borç Ödemesi (Nakit) 2007 yılında Dış Borçlar Hesabından yapılan nakit geri ödeme tutarı milyon YTL dir. Dış Borç Ödemesi (Mahsup) 2007 yılında milyon YTL tutarında dış borç geri ödemesi, nakit akışı olmadan, mahsuben yapılan işlemlerle gerçekleştirilmiştir. Tablo 8: 2007 Yılı Dış Borç Geri Ödemeleri Detayı (Mahsup) Milyon YTL 1. Kreditöre İadelerden Kaynaklanan Borç Azalışı 6 2.Primli Satış Gelirine İlişkin Düzeltme Lehte Kur Farkı Toplam Kreditöre İadelerden Kaynaklanan Borç Azalışı: 2007 yılında dış proje kredisi kullanıcısı kuruluşlar tarafından Proje Özel Hesabı ve doğrudan dış proje kredisi kullanımlarından toplam bin YTL tutarında kreditöre iade 24

25 gerçekleşmiştir. Dış borcun azalmasına yol açan bu işlemler geri ödeme olarak kaydedilmiştir. 2-Primli satış gelirine ilişkin düzeltme: 2007 yılında yurtdışı tahvil ihraçlarından primli satış gelirine ilişkin olarak 150 milyon YTL tutarında düzeltme kaydı yapılmıştır. Bu tutar, borcun azalmasına yol açmış, karşılığında bütçe geliri kaydı yapılmıştır. 3- Lehte Kur Farkı: Yıl içinde döviz kurlarındaki değişim nedeniyle dış borç stokunda milyon YTL tutarında bir azalma meydana gelmiştir Dış Borç Stokuna İlişkin İstatistikler Bu bölümde; 2007 yılı dış borç stoku, program-proje finansmanı ayrımıyla gösterilmekte, yılları arasında alacaklıya göre dış borç stoku ile stokun döviz bileşimindeki değişimler analiz edilmektedir sayılı Kanunda yapılan tanımlamalara göre; Devlet Dış Borcu: Müsteşarlık tarafından herhangi bir dış finansman kaynağından belirli bir itfa planına göre geri ödenmek üzere sağlanan finansman imkânları ile Hazine garantileri kapsamında Müsteşarlık tarafından üstlenilen her türlü mali yükümlülüklerdir. Devlet dış borcu program ve proje kredisi olmak üzere iki şekilde tasnif edilebilir: Program Kredisi: Hazine Müsteşarlığı tarafından ülkenin makro ekonomik programları çerçevesinde, doğrudan veya Hazine garantisi altında, kamunun finansman ihtiyacının karşılanması amacıyla herhangi bir dış finansman kaynağından sağlanan finansman imkânlarıdır. Proje Kredisi: Projelerin gerçekleşmesi için herhangi bir dış finansman kaynağından sağlanan finansman imkânlarıdır. Tablo 9 da, 2006 yılından devreden dış borç stoku, 2007 yılı dış borç geri ödemeleri, 2007 yılı borçlanmaları, net dış borçlanma tutarı ve 2007 yılı sonu itibarıyla stok durumu proje/program kredisi ayrımıyla verilmektedir. Yurtdışı piyasalarda ihraç edilen tahvil, IMF, Dünya Bankası ve Avrupa Yatırım Bankası kredileri program finansmanı amacıyla Hazine tarafından kullanılan kaynak toplamını gösterirken, proje finansmanı amaçlı krediler, diğer kurumlara ikraz ve tahsis edilen toplam tutarı göstermektedir. Karma finansman ise program ve proje kredisinin birlikte kullanıldığı finansman türüdür. 25

26 Tablo 9: Finansman Amacına Göre 2007 Yılı Dış Borç Stoku Yılı Stoku 2007 Yılında Yapılan Dış Borçlanma 2007 Yılı Dış Borç Geri Ödemeleri Net Borçlanma Milyon YTL Devreden Borç Stoku Program Finansmanı Proje Finansmanı Karma Finansman TOPLAM Yukarıdaki tablodan görüleceği üzere, 2006 yılından devreden milyon YTL dış borç stoku bulunmaktadır yılında milyon YTL dış borçlanma ve milyon YTL dış borca ilişkin anapara ödemesi yapılmıştır yılı sonu itibarıyla, dış borç stoku, net borçlanma miktarı kadar azalmış ( ) ve 2008 yılına milyon YTL olarak devretmiştir. Aşağıdaki grafikte dış borç stokunun yıllar itibarıyla ABD Doları cinsinden seyri gösterilmiştir yılında 38,7 milyar dolar olan toplam dış borç stoku, 2004 yılında en yüksek seviyesi olan 68,5 milyar dolara ulaşmış, 2007 yılında ise 67,1 milyar ABD Doları olarak gerçekleşmiştir. Grafik 1:Yıllar İtibarıyla ABD Doları Cinsinden Dış Borç Stoku Yıllar İtibariyle Dış Borç Stoku Milyar ABD Doları Yıllar İtibarıyla Dış Borç Stokunun Döviz Bileşimi Grafik 2 de, yıllar itibarıyla dış borç stokunun döviz bileşimi ABD Doları, Japon Yeni, EURO, SDR ve diğer para birimleri cinsinden gösterilmiştir. 3 Bu tabloda yer alan borçlanma ve ödeme tutarları, bütçe limitleri bölümündeki tutarlardan farklıdır. Bunun sebebi, bütçe limitleri kısmında projeksiyon farkları ve düzeltmelerin netleştirilmesi sonucu ulaşılan rakamların kullanılmasıdır. Bu durum net borçlanma ve devreden borç stoku rakamlarını etkilememektedir. 26

27 Grafik 2: Yıllar İtibarıyla Dış Borç Stokunun Döviz Bileşimi Dış Borç Stokunun Döviz Bileşimi 40 Milyar ABD Doları USD JPY EUR SDR Diğer Grafik incelendiğinde, ABD Doları cinsinden dış borç stokunun, 2001 yılından itibaren düzenli olarak artarak, 2007 yılında stokun % 55,4 ünü oluşturduğu görülmektedir. EURO cinsinden dış borç stoku ise 2001 yılından 2004 yılına kadar artmış, 2005 yılındaki azalmadan sonra, tekrar artma eğilimine girerek 2007 yılında stokun % 29,7 sini oluşturmuştur. SDR cinsinden stok ise 2004 yılından itibaren düzenli olarak azalarak 2007 yılında stokun %10,7 si olarak gerçekleşmiştir. Alacaklıya Göre Dış Borç Stoku Yıllar itibarıyla alacaklıya göre dış borç stokunun dağılımına bakıldığında; yurtdışı tahvil ihraçlarının düzenli bir şekilde arttığı, uluslararası kuruluşlardan alınan kredilerin ise stok içerisindeki payının 2004 yılından itibaren azalma eğilimine girdiği görülmektedir. Grafik 3: Yıllar İtibarıyla Alacaklıya Göre Dış Borç Stoku Yıllar İtibariyle Alacaklıya Göre Dış Borç Stoku Milyar ABD Doları Hükümet Kuruluşları Yurtdışı Tahvil İhracı Uluslararası Kuruluşlar Diğer

28 Grafik 4: Alacaklıya Göre Dış Borç Stoku Alacaklıya Göre Dış Borç Stoku Ticari Bankalar ve Diğer Finansman Kuruluşları 9% Hükümet Kuruluşları 7% Diğer Uluslararası Kuruluşlar 15% Yurtdışı Tahvil İhracı 58% IMF- Uluslararası Para Fonu 11% Grafik 4 ten görüleceği üzere, 2007 yılında dış borç stokunun % 58 ini yurt dışı piyasalarda tahvil ihracından kaynaklanan borçlar, % 42 sini ise yurt dışından sağlanan krediler oluşturmaktadır. Aşağıdaki grafikte yıllar itibarıyla, uluslararası kuruluşlara göre dış borç stoku kompozisyonu gösterilmiştir. Grafik incelendiğinde, IMF ye olan borçların yıllar itibarıyla dramatik olarak düştüğü, söz konusu tutar 2004 yılında 18,5 milyar dolar iken, 2007 yıl sonu itibarıyla 7,2 milyar dolara gerilediği görülmektedir. Grafik 5: Yıllar İtibarıyla Uluslararası Kuruluşlara Göre Dış Borç Stoku Kompozisyon Yıllar İtibariyle Uluslararası Kuruluşlara Göre Dış Borç Stok Kompozisyonu Milyar ABD Doları IMF-Uluslararası Para Fonu EIB-Avrupa Yatırım Bankası IBRD-Uluslararası İmar ve Kalkınma bankası Avrupa Konseyi Kalkınma Bankası Diğer Uluslararası Kuruluşlar

29 Dış Borç Stokunun Faiz Kompozisyonu Grafik 6 da, 2004 yılından itibaren dış borç stoku içerisinde değişken faizli kredilerin payının azaldığı, sabit faizli kredilerin payının ise arttığı görülmektedir. Grafik 6: Yıllar İtibarıyla Dış Borç Stokunun Faiz Kompozisyonu Dış Borç Stoku Faiz Kompozisyonu 60 Milyar ABD Doları Sabit Değişken Yılı Dış Proje Kredileri Bu başlık altında, 2007 yılında merkezi bütçeli kuruluşlara yapılan tahsisler, merkezi bütçe dışı kuruluşlara ikrazen kullandırılan toplam kaynak tutarı ve teyitsiz kalan kullanımlar yer almaktadır. Dış proje kredileri, yıllık yatırım programlarında yer alan projeler ile milli savunma projeleri için dış finansman kaynağından sağlanan finansman imkânlarıdır. Aşağıdaki tablodan da görüleceği üzere, 2007 yılında proje kredilerinin finansmanı için merkezi bütçeli kuruluşlar tarafından milyon YTL, merkezi bütçe dışı kuruluşlar tarafından ise 890 milyon YTL olmak üzere toplam milyon YTL kullanım yapılmıştır. Tablo 10: 2007 Yılı Dış Proje Kredisi Kullanımları Milyon YTL PÖH den Kullanımlar-Merkezi Bütçeli Kuruluşlar 985 PÖH den Kullanımlar-Merkezi Bütçe Dışındaki Kuruluşlar 410 Hazine Hesaplarından Yapılan Kullanımlar Doğrudan Kullanımlar- Merkezi Bütçeli Kuruluşlar 771 Doğrudan Kullanımlar- Merkezi Bütçe Dışındaki Kuruluşlar 480 Toplam Teyitsiz Dış Proje Kredi Kullanımları 2007 yılında yürürlükte olan 4749 sayılı Kanun ve 11 Temmuz 2002 tarihli Dış Proje Kredilerinde Dış Borç Kaydı Bütçeleştirme ve Muhasebe İşlemlerinde Uygulanacak Esas ve İşlemlere İlişkin Yönetmelik hükümleri uyarınca, kuruluşlar bütçeleştirme işlemi yapmadan veya ödeneği olmadan, kullanım yapamamaktadırlar. Kuruluşların ödenek olmaksızın kullanım 29

30 yapmalarını önlemek için, Hazine Müsteşarlığının kayıtlarında esas aldığı kreditör bilgisinin ilgili kullanıcı kuruluşlar tarafından teyit edilmesi mekanizması getirilmiştir. Buna göre, kreditör bilgisi gelmesine rağmen kullanıcı kuruluş tarafından bütçeleştirme bilgisi gelmeyen kullanımlar için Devlet Borçları Muhasebe Birimince hazırlanan form ilgili kuruluşlara gönderilir. Kullanıcı kuruluşlar da bu forma ait cevaplarını 15 gün içinde Hazine Müsteşarlığına göndermekle yükümlüdürler. Merkezi bütçe kapsamındaki kuruluşların 2007 yıl sonu itibarıyla teyitsiz kalan kullanımları toplamı 125 milyon YTL, merkezi bütçe dışı kuruluşların teyitsiz kalan kullanım tutarı ise 285 milyon YTL dir. Bütçe Dışı Borç Kullanımı 2007 yılında bütçe dışı borç kullanımı toplamı 521,1 milyon YTL dir. Sermayeye mahsup edilen dış borçlanma ve karşılıksız tahsisden kaynaklanan bu işlemlerin detayı aşağıda açıklanmaktadır. 1) Sermayeye Mahsup Edilen Dış Borçlar: 4749 sayılı Kanuna 5538 sayılı Kanunla eklenen geçici 10 uncu madde, Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları İşletmesi (TCDD) yatırım programında yer alan projelerin bütçe gideri yapılmaksızın dış finansman kaynağından sağlanan imkânlarla finansmanına izin vermektedir. Bu madde gerekçe gösterilerek, YTL tutarındaki kaynak TCDD nin ödenmemiş sermayesine mahsuben karşılıksız tahsis edilmiştir. Yapılan işlemin dayanağı olan geçici 10 uncu madde ile TCDD ye 4749 sayılı Kanunun dış borç kullanımlarının bütçeleştirilmesi ve karşılığında yatırım harcaması gösterilmesi konusundaki 14 üncü madde hükümlerinden muafiyet tanınmıştır sayılı Kanun un tahsise ilişkin tanımında dış borcun ancak genel ve katma bütçeli kurum ve kuruluşlara münhasıran tahsis edilebileceği öngörülmektedir. Ek geçici 10 uncu madde ile getirilen değişiklikle, KİT niteliğinde olan TCDD ye, dış proje kredilerinin bütçe gelir ve gider kalemleri ile ilişkilendirilmeksizin karşılıksız tahsis edilme imkânı verilmiştir. 2) Ödenek Şartı Aranmaksızın Tahsis Edilen Dış Borçlar ve Üniversitelere Kullandırılan Krediler 4749 sayılı Kanun a, tarihinde 5568 sayılı Kanunla eklenen geçici 11, 12 ve 13 üncü maddelerle; bazı kuruluşlara bütçe giderleri ile ilişkilendirilmeksizin ve ikraz yapılmaksızın dış finansman kaynaklarının kullandırılması mümkün hale gelmiştir. Geçici 11 inci madde ile Marmara depremi ve olası İstanbul depremine hazırlık çalışmaları kapsamında alınan krediler ve bazı kentsel, sosyal, altyapıya ilşkin projelerin finansmanı amacıyla sağlanan kredilerin ilgili 30

31 kuruluşlara bütçe hesaplarıyla ilişkilendirilmeksizin karşılıksız tahsisine imkân sağlanmıştır. Geçici 12 nci madde ile getirilen değişiklik ve 5018 sayılı kanunun 5436 sayılı kanunla değiştirilen hükümleri gereğince devlet üniversiteleri, 2/A sayılı cetvel kapsamında yer alarak özel bütçeli kuruluşlar olarak sınıflandırılmıştır. Devlet üniversitelerinin katma bütçeli kuruluş olma niteliğinin kaldırılarak, özel bütçeli kuruluş olarak sınıflandırılması neticesinde 4749 sayılı Kanun hükümleri uyarınca adı geçen kurumlara dış borcun tahsisi yoluyla kredi kullandırılması imkânı ortadan kalkmıştır sayılı Kanunda yapılan değişiklik, üniversitelerce tarihinden itibaren yapılan ve yapılacak kullanımlar çerçevesinde kullanılan tutarın Hazine Müsteşarlığı tarafından uygulayıcı devlet üniversitelerine ikraz edilmesi sonucunu doğurmuştur. Bu itibarla, sadece tarihine kadar imzalanmış anlaşmalarla sınırlı kalmak üzere, devlet üniversitelerine dış proje kapsamında sağlanmış kredilerden tarihinden itibaren yapılacak dış kredi kullanımlarının dış borcun tahsisi şeklinde düzenlenmesini teminen 4749 sayılı Kanuna geçici 12 nci madde eklenmiştir. Böylece hazine hesaplarına giren dış borçlar karşılığında giderler hesabı çalıştırılarak söz konusu tutarların üniversitelerce kullanılması sağlanmıştır. Geçici 13 üncü madde ile Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Fonu tarafından kullanılacak kredilerin bütçe gider ve gelirleriyle ilişkilendirilmeksizin tahsisine yetki verilmiştir. Bu kapsamda, 2007 yılında yapılan dış borçlanmalardan ilgili kuruluşlara aktarılan tutar 171,8 milyon YTL dir. Sonuç: Bütçe dışı borç kullanımlarından dolayı, 2007 yılı gider bütçesi olması gerekenden az gösterilmektedir. Bütçe, kamu mali işlemlerinin tamamını gösteren bir belge olmaktan çıkmaktadır. Bütçe gideri ile ilişkilendirilmeyen borç kullanımları Hazine Müsteşarlığı tarafından hazırlanan finansman tablolarında yer almamaktadır. Tablolarda gösterilen borçlanma rakamları, muhasebe kayıtlarında gösterilen borçlanma rakamlarına göre farklılık arz etmektedir. Öneriler: Tahsis yoluyla merkezi bütçe içerisindeki kurum ve kuruluşlara kullandırılan finansman kaynakları için ödenek şartı aranmalı, borçlanma yoluyla elde edilen kaynaklar bütçe gideri yapılmadan kullandırılmamalıdır. 31

32 Merkezi bütçe dışı kurumlarla, merkezi bütçe arasındaki ilişki transfer harcamaları yoluyla kurulmalıdır ve 4749 sayılı Kanunlarla getirilen mali disiplin ve saydamlık ilkelerine aykırı olarak sonradan yapılan düzenlemeler gözden geçirilmelidir Yılı İç Borçlanma İşlemleri ( Nakit- Mahsup) Yılı Devlet Tahvili İşlemleri Devlet tahvilleri, bir yıldan daha uzun vadeye sahip devlet iç borçlanma senetleridir. Bu senetlere ilişkin olarak gerçekleştirilen işlemler Devlet Borçları Muhasebe Birimince Devlet Tahvilleri hesabında izlenmektedir. Bu başlık altında, 2007 yılında devlet tahvillerinin borçlanma ve geri ödeme işlemleri, nakit ve mahsup ayrımına göre açıklanacaktır. Tablo 11: 2007 Yılı Tahvil İşlemleri milyon YTL 2006 Yılı Stoku 2007 Yılı Geri Ödeme 2007 Yılı Borçlanma Net Borçlanma Hasılatı 2008'e Devir Nakit Mahsup Toplam yılında milyon YTL si nakit, milyon YTL si mahsuben olmak üzere toplam milyon YTL lik tahvil borçlanması yapılmıştır. Bu borçlanmaya karşılık milyon YTL si nakit, milyon YTL si de mahsuben olmak üzere toplam milyon YTL lik tahvil geri ödemesi yapılmıştır. Bu işlemler sonucunda 2007 yılında milyon YTL lik net tahvil borçlanması yapılmış, 2008 yılına milyon YTL tahvil stoku devretmiştir. Tahvil Borçlanması (Nakit) 2007 yılında nakit işlemler sonucunda gerçekleşen milyon YTL lik tahvil borçlanmasının milyon YTL si YTL cinsinden, milyon YTL karşılığı döviz cinsinden nakit imkânı sağlamıştır. Tablo 12: 2007 Yılı Nakit Tahvil Borçlanması ( Detay) Milyon YTL YTL Cinsinden Nakit İmkani Sağlayan Devlet Tahvilleri Döviz Cinsinden Nakit İmkanı Sağlayan Devlet Tahvilleri Toplam Tahvil Borçlanması (Mahsup) 2007 yılında, mahsuben gerçekleştirilen tahvil borçlanması ise milyon YTL dir. Mahsuben gerçekleştirilen tahvil borçlanmasının detayı Tablo 13 de yer almaktadır. 32

33 Tablo 13: 2007 Yılı Tahvil Borçlanma İşlemi Detayı (Mahsup) Milyon YTL 1. Gider Finansmanı Mahiyetindeki Tahvil Borçlanması İskonto Gideri Karşılığı Borçlanma (Bütçe Gideri) 750 Tahvil Faizi Yerine Verilen Tahvil (Bütçe Gideri) Özel tertip devlet tahvili ihracı ( İmar Bankası için) Kağıt Değişimi İşlemleri Tahvil-Tahvil Değişim Kur Farklarından Kaynaklanan Borç Artışı Toplam Gider finansmanı mahiyetindeki tahvil borçlanması Tahvil borçlanmalarının milyon YTL si ile aşağıda açıklanan giderler finanse edilmiştir. İskonto gideri karşılığı borçlanma: Kuponlu olarak ihraç edilen senetlerden nominal bedelin altında iskontolu olarak satılanlara ilişkin iskonto tutarları Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği gereğince, Bütçe Giderleri Hesabına kaydedilmekte, karşılında tahvil borçlanması yapılmaktadır yılında 750 milyon YTL tutarında iskonto gideri ödemesi yapılmıştır. Tahvil faizi yerine verilen tahvil: 2007 yılında, yıl içi değişimden kaynaklanan tahvillerin 967 milyon YTL tutarındaki faiz ödemesi, karşılığında tahvil verilerek gerçekleştirilmiştir. Özel Tertip Devlet Tahvili İhracı; T. İmar Bankası tarafından devlet iç borçlanma senedi satışı adı altında toplanan tutarlar ve bu tutarlara ilşkin vergi dahil faiz ödemeleri ile diğer tüm ödemelerin karşılanması amacıyla TMSF ye milyon YTL tutarında tahvil ihraç edilmiştir. 2. Kağıt değişimi işlemleri Kağıt değişimi işlemlerinde borç geri ödemesi yapılmakta olup, başka bir giderin finansmanı gerçekleştirilmemektedir. Vadesi gelen ya da erken itfaya tabi tutulan senetler karşılığında yeni senetler verilmekte, faizleri ise bütçeden ödenmektedir. Tahvil-Tahvil Değişim: 2007 yılı içinde milyon YTL 4 tutarında tahvil, karşılığında yeni tahviller ihraç edilerek değişime tabi tutulmuştur. 3. Kur farklarından kaynaklanan borç artışı Dövize endeksli ve döviz cinsinden tahvillerin kur farkları nedeniyle, 2007 yılı borç tutarı milyon YTL artmıştır. Devlet Tahvili Geri Ödemeleri 2007 yılında Devlet Tahvilleri Hesabından milyon YTL nakit, milyon YTL mahsup olmak üzere toplam milyon YTL geri ödeme yapılmıştır. 4 Bu tutar, bütçe gideri karşılığı verilen ve bütçe geliri karşılığı alınan DİBS tutarları düşüldükten sonra bulunan net rakamdır. 33

34 Devlet Tahvili Geri Ödemeleri (Nakit) 2007 yılında milyon YTL tutarında tahvil ödemesi nakden yapılmıştır. Tablo 14: 2007 Yılı Devlet Tahvili Geri Ödemeleri ( Nakit) Milyon YTL 1.YTL Cinsinden Tahviller Döviz Cinsinden Tahviller Özel Tertip Devlet Tahvilleri (Dövize Endeksli)(*) Özel Tertip Devlet Tahvilleri (YTL) Toplam Not:Kur Farkları ve değişimler dahil değildir. (*) 2007 yıl sonu itibarıyla dövize endeksli tahvillerin tamamı özel tertip senetlerden oluşmaktadır yılında yapılan tahvil geri ödemelerinin milyon YTL si YTL cinsinden, milyon YTL karşılığı döviz cinsinden, milyon YTL si ise özel tertip devlet tahvillerine ilişkin olarak yapılmıştır. Devlet Tahvili Geri Ödemeleri (Mahsup) 2007 yılında milyon YTL tutarında tahvil geri ödemesi, nakit çıkışı olmadan, mahsuben yapılan işlemlerle gerçekleştirilmiştir. Tablo 15: 2007 Yılı Tahvil Geri Ödemeleri Detayı (Mahsup) Milyon YTL 1.Kur Farkından Kaynaklanan Borç Azalışı Kağıt Değişimi İşlemleri Tahvil-Tahvil Değişim Tahvil-Bono Değişim - 3.Senet İadesi Erken İtfa Değişimden Primli Satış Geliri 6 Toplam Kur farkından kaynaklanan borç azalışı: Dövize endeksli ve döviz cinsinden tahviller, ihraç edildikleri tarihteki döviz kuru üzerinden hesaba kaydedilirler. Faiz ödeme dönemlerinde veya tahvilin geri ödenmesi sırasında bu tahvillerin YTL değeri tekrar hesaplanarak ilk kaydedilen tutarda meydana gelen değişiklik, ay sonları itibarıyla kur farkı olarak kaydedilir. Dövize endeksli ve döviz cinsinden ihraç edilen tahvillerde yıl içinde döviz kurlarındaki değişmelerden dolayı milyon YTL tutarında lehte kur farkı meydana gelmiştir. 2. Kağıt Değişimi İşlemleri; 2007 yılı içinde, milyon YTL lik tahvil, karşılığında tahvil verilerek ödenmiştir. 3. Senet İadesi 5 : Çalışanların Tasarrufa Teşvik Hesabının tasfiyesi sonucunda bu hesaba ait tüm varlık ve yükümlülükler tarihi itibarıyla Hazine Müsteşarlığına devrolunmuştur. Bu çerçevede, Bu konu ile ilgili ayrıntılı düzenlemeler, raporun Diğer Konular başlıklı bölümünün Çalışanların Tasarrufa Teşvik Hesabının Devir İşlemleri ve Sonuçları başlıklı kısmında yer almaktadır. 34

35 milyon YTL tutarındaki devlet iç borçlanma senedi hazine hesaplarına iade edilmiştir. 4. Erken İtfa; T.C. Ziraat Bankası AŞ nin 2006 yılı faaliyet kârlarından Hazine Müsteşarlığına isabet eden temettü miktarı, banka portföyünde bulunan devlet iç borçlanma senetlerinin iadesi (erken itfa) suretiyle ödenmiştir. Dolayısıyla, T.C. Ziraat Bankası temettü ödemesine karşılık işlemiş faizleri ile birlikte milyon YTL lik senet erken itfa edilmiştir. 5. Değişimden Primli Satış Geliri; Devlet tahvillerinin değişimi sırasında erken itfadan kaynaklanan 6 milyon YTL tutarında devlet tahvillerinde azalış gerçekleşmiştir. Bu tutar bütçe gelirlerine kaydedilmiştir yılı Hazine Bonosu İşlemleri Hazine bonoları vadeleri bir yıldan kısa olan devlet iç borçlanma senetleridir. Bu senetlere ilişkin olarak gerçekleştirilen işlemler hazine bonoları hesabında izlenmektedir yılında hazine bonosu borçlanma ve geri ödeme işlemleri nakit ve mahsup ayrımına göre aşağıda gösterilmiştir. Tablo 16: 2007 Yılı Hazine Bonosu İşlemleri Milyon YTL 2006 Yılı Stoku Geri Ödeme Net Borçlanma Borçlanma 2008'e Devir Nakit Mahsup Toplam yılında toplam milyon YTL bono borçlanması gerçekleştirilmiş, milyon YTL bono geri ödemesi yapılmıştır. Net bono borçlanması milyon YTL olmuştur. Yukarıdaki tabloda gösterildiği üzere, 2006 yılı sonunda milyon YTL olan hazine bonosu stoku, milyon YTL lik azalışla 2008 yılına milyon YTL olarak devretmiştir İç Borçlanma, Geri Ödeme ve Stok Bilgilerine İlişkin İstatistikler Bu bölümde; 2007 yılında yapılan iç borçlanma, geri ödeme ve stok durumuna ilişkin istatistiklere yer verilmektedir. İç Borçlanma İşlemlerine İlişkin İstatistikler Hazine Müsteşarlığı iç borçlanmayı devlet tahvili ve hazine bonosu ihracıyla gerçekleştirmektedir. Aşağıdaki tabloda 2006 yılından devreden iç borç stoku, 2007 yılında yapılan iç borçlanma, 2007 yılı iç borç geri ödemeleri, net iç borçlanma tutarı ve 2007 yılı sonu itibarıyla stok durumuna yer verilmiştir. 35

36 Tablo 17: 2007 Yılı Net İç Borçlanma ve Stok Durumu 2006 yılı stoku 2007 Yılında Yapılan İç Borçlanma 2007 Yılı İç Borç Geri Ödemeleri Net Borçlanma Milyon YTL Devreden Borç Stoku Tahvil Bono TOPLAM Yukarıdaki tabloda görüldüğü üzere, 2006 yılından devreden milyon YTL tahvil stoku bulunmaktadır yılında milyon YTL tahvil borçlanması ve milyon YTL tahvile ilişkin anapara geri ödemesi yapılmış ve net tahvil borçlanması milyon YTL olarak gerçekleşmiştir yılı sonu itibarıyla da, 2006 yılı tahvil stoku, net borçlanma miktarı kadar artmış ve 2008 yılına milyon YTL tutarında devretmiştir. Aynı şekilde, 2006 yılından devreden milyon YTL bono stoku bulunmaktadır yılında milyon YTL bono borçlanması ve milyon YTL bonoya ilişkin anapara geri ödemesi yapılmış ve net borçlanma, milyon YTL olarak gerçekleşmiştir yılı sonu itibarıyla da, 2006 yılı bono stoku, 2008 yılına milyon YTL tutarında devretmiştir. Senet Türlerine Göre Devlet İç Borçlanma Senetleri 2007 yılında, devlet iç borçlanma senetlerinin ihracında ihale ve doğrudan satış yöntemleri kullanılmıştır. İhale yönteminde, vade Hazine Müsteşarlığı tarafından önceden belirlenirken, fiyat ve miktarı yatırımcılar teklif etmektedirler. Bu yöntemde, yatırımcıların Merkez Bankasına verdikleri teklifler Hazine Müsteşarlığına iletilip değerlendirilmektedir. Doğrudan satış yönteminde, ihraç edilen devlet iç borçlanma senetlerinin kime ve ne kadar satılacağı önceden bellidir. Bu yöntemde genellikle, talepleri üzerine kamu kurum ve kuruluşlarına senet satılmaktadır yılında yapılan nakit iç borçlanma, milyon YTL si tahvil; milyon YTL si bono olmak üzere toplam milyon YTL dir. Nakit iç borçlanmanın % 93 ü YTL, % 7 si döviz cinsinden gerçekleşmiştir yılında yapılan nakit iç borçlanmanın % 98 inin YTL, % 2 sinin döviz cinsinden olduğu göz önüne alındığında, 2007 yılında döviz cinsinden yapılan nakit iç borçlanmanın yılı borçlanması içindeki payının bir önceki yıla göre arttığı görülmektedir. 36

37 Grafik 7: 2007 Yılında Nakit İç Borçlanmanın Senet Türlerine Göre Dağılımı 2007 Yılında Nakit İç Borçlanmanın Senet Türlerine Göre Dağılımı Döviz İskontolu 2% Döviz Kuponlu 5% YTL İskontolu 61% YTL Kuponlu 32% YTL Kuponlu YTL İskontolu Döviz Kuponlu Döviz İskontolu Yukarıdaki grafikten görülebileceği üzere; 2007 yılında yapılan nakit iç borçlanmanın % 61 i YTL cinsi iskontolu senetlerle, % 32 si YTL cinsi kuponlu senetlerle, % 5 i döviz cinsi kuponlu senetlerle ve % 2 si döviz cinsi iskontolu senetlerle yapılmıştır. Tablo 18: 2007 Yılı Nakit İç Borçlanmanın Senet Türlerine Göre Dağılımı Tutar (Milyon YTL) % DEVLET TAHVİLLERİ ,4% YTL Cinsinden Nakit İmkanı Sağlayanlar ,0% İhale ,0% İskontolu ,6% Kuponlu ,3% Döviz Cinsinden Nakit İmkanı Sağlayanlar ,4% İhale ,3% İskontolu ,0% Kuponlu ,3% Doğrudan Satış ,1% Kuponlu ,1% HAZİNE BONOSU ,6% YTL Cinsinden Nakit İmkanı Sağlayanlar ,6% İhale ,6% İskontolu ,6% Kuponlu 0 0,0% TOPLAM Not: Değişimler ve kur farkları dahil değildir. İç Borç Stokunun Reel Faizi ve İhalelerdeki Yıllık Bileşik Faiz Oranları 2007 yılında iç borç stokunun reel faizi, Tablo 19 dan görüleceği üzere, % 7,40 ile % 10,26 oranları arasında değişmektedir. Aylar itibarıyla incelendiğinde reel faizin ağustos ayında en yüksek düzeyine (% 10,26) ulaştığı ve 2007 sonu itibarıyla da % 7,64 olarak gerçekleştiği görülmektedir. 37

38 Tablo 19: 2007 Yılı İç Borç Stokunun Reel Faizi TOPLAM KAMU PİYASA İç Borç Stokunun Reel Faizi (%) TL Döviz/Dövize End. Toplam TL Döviz/Dövize End. Toplam Ocak 8,76 8,86 3,43 8,45 10,54 0,99 8,87 Şubat 7,87 8,39-3,67 7,53 10,32-3,48 8,00 Mart 7,63 6,61-1,89 6,00 9,96-0,68 8,26 Nisan 7,41 6,64-4,55 5,87 10,30-5,55 8,01 Mayıs 8,75 8,40-6,65 7,36 10,72 0,88 9,30 Haziran 9,17 9,74-2,78 8,83 11,07-1,32 9,30 Temmuz 10,05 10,99 1,44 10,33 11,50 0,46 9,94 Ağustos 10,26 8,85 14,60 9,24 11,27 6,76 10,63 Eylül 9,16 7,68 0,76 7,25 11,10 1,65 9,87 Ekim 7,63 6,23-4,63 5,56 10,65-6,93 8,38 Kasım 7,40 5,29-7,65 4,47 10,05-3,20 8,49 Aralık 7,64 6,13-2,49 5,57 10,17-5,35 8, yılında gerçekleştirilen en yüksek tutarlı YTL cinsi iskontolu 10 ihaledeki yıllık bileşik faiz oranları ise aşağıdaki tabloda görülebileceği üzere en düşük % 16,21 ile en yüksek % 20,40 arasında gerçekleşmiştir. Tablo 20: 2007 Yılında Gerçekleştirilen En Yüksek Tutarlı YTL Cinsi İskontolu 10 İhaledeki Yıllık Bileşik Faiz Oranları İhale Tarihi Senet Türü Vade Net Tutar* (Milyon YTL) Yıllık Bileşik Faiz Oranları AY TAHVİL (672 gün) , AY TAHVİL (672 gün) , AY TAHVİL (588 gün) , AY TAHVİL (658 gün) , AY TAHVİL (609 gün) , AY TAHVİL (658 gün) , AY TAHVİL (637 gün) , AY TAHVİL (630 gün) , AY TAHVİL (602 gün) , AY TAHVİL (364 gün) ,65 TOPLAM *Değişim dahil Yıllar itibarıyla ( ) iç borç stokunun reel faizi kamu ve piyasa ayrımı yapılarak Grafik 8 de gösterilmektedir. Doğrudan piyasaya ihraç edilen senetlerin reel faizi 2003 yılı Aralık ayındaki % 16,45 seviyesindeyken, 2004 yılında % 10,66; 2005 yılında % 9,02, 2006 yılında % 8,17, 2007 yıl sonu itibarıyla da % 8,38 seviyesinde gerçekleşmiştir. Kamuya ihraç edilen senetlerde ise reel faiz oranının dalgalı bir seyir izlediği, 2007 yıl sonu itibarıyla % 5,57 olarak gerçekleştiği görülmektedir. 38

39 Grafik 8: Yıllar İtibarıyla İç Borç Stokunun Reel Faizi (%) Yıllar İtibarıyla İç Borç Stokunun Reel Faizi % 10 Kamu 8 Piyasa İç Borç Geri Ödemeleri 2007 yılında iç borca ilişkin olarak milyon YTL si anapara ve milyon YTL si faiz, iskonto gideri ve genel gider olmak üzere toplam milyon YTL tutarında ödeme yapılmıştır. Grafik 9: Yıllar İtibarıyla İç Borç Servisi* Yıllar İtibarıyla İç Borç Servisi Milyar YTL İç borç faizi Anapara *Mahsuben ödemeler dahildir. İç Borç Stokuna İlişkin İstatistikler Yıllara Göre İç Borç Stokunun Bileşimi 2007 yılı sonu itibarıyla milyon YTL olan iç borç stokunun milyon YTL si tahvil, milyon YTL si ise bonodan oluşmaktadır. Grafik 10 da, yıllar itibarıyla iç borç stokunun bileşimi gösterilmektedir. 39

40 Grafik 10: Yıllara Göre İç Borç Stokunun Bileşimi Yıllara Göre İç Borç Stokunun Bileşimi Milyar YTL Bono Tahvil Grafik incelendiğinde, yıllar itibarıyla iç borç stoku artarken, bononun toplam stok içerisindeki payının azaldığı görülmektedir yılında % 3,8 olan bu oran 2007 yılında % 2,4 e gerilemiştir. Yıllar İtibarıyla İç Borç Stokunun Yapısı Aşağıdaki grafikte sabit faizli, değişken faizli YTL cinsi senetler ile döviz cinsinden ve dövize endeksli senetlerin yıllar itibarıyla iç borç stoku içerisindeki değişimleri gösterilmektedir. Grafik 11: Yıllar İtibarıyla İç Borç Stokunun Yapısı Milyar YTL Yıllar İtibarıyla İç Borç Stokunun Yapısı Sabit Faizli YTL Değişken Faizli YTL Döviz Cinsinden ve Dövize Endeksli Döviz cinsi ve dövize endeksli senetlerin iç borç stoku içerisindeki payları toplamının 2002 yılından itibaren azalarak, 2007 yılında en düşük seviyeye indiği görülmektedir yılında döviz cinsi ve dövize endeksli senetlerin iç borç stoku içerisindeki payı % 32 olarak gerçekleşirken, 2007 yılında bu oran % 10,2 ye gerilemiştir. Stok artışına paralel olarak, 2002 yılından itibaren sabit faizli YTL cinsi senetlerin iç borç stoku içerisindeki ağırlığının artmaya başladığı görülmektedir yılında sabit faizli YTL cinsi senetlerin stok içerisindeki payı % 25 iken, 2007 yılında bu oran % 46 olarak gerçekleşmiştir. 40

41 2002 yılında değişken faizli YTL cinsi senetlerin stok içerisindeki payı % 43 iken, 2003 yılından itibaren sabit faizli YTL cinsi senetlerle değişken faizli YTL cinsi senetlerin stok içerisindeki payları birbirine yakın yüzdelerde gerçekleşmiştir Yılı İç Borç Stok Yapısı 2007 yılında, toplam stokun % 10 u döviz cinsinden ve dövize endeksli senetlerden, % 44 ü değişken faizli YTL cinsi senetlerden, % 46 sı ise sabit faizli YTL cinsi senetlerden oluşmaktadır. Grafik 12: 2007 Yılı İç Borç Stok Yapısı Döviz Cinsinden ve Dövize Endeksli 10% 2007 Yılı İç Borç Stok Yapısı Sabit Faizli YTL 46% Değişken Faizli YTL 44% İç Borç Stokunun Vade Yapısı Grafik 13 te, iç borç stokunun vadeye kalan ay ortalaması yıllar itibarıyla nakit ve nakit dışı ayrımı ile verilmektedir. Nakit imkânı sağlayan devlet iç borçlanma senetlerinde vadeye kalan ay ortalaması 2004 yılında 11,8 ay iken, 2007 yılında 25,7 aya çıkmıştır. Nakit imkânı sağlamayan senetler ise özellikle TMSF ye ihraç edilen senetlerden oluşmakta ve grafikte nakit dışı olarak gösterilmektedir. Nakit dışı senetlerde vadeye kalan ay ortalaması 2002 yılında 60,4 ay iken, 2007 yılında 25,7 ay olarak gerçekleşmiştir. 41

42 Grafik 13: Stokun Vadeye Kalan Ay Ortalaması , Ay ,2 45,5 38,7 19, ,3 25,7 Nakit Nakit Dışı 10 12,8 12,4 11, Yıllar İtibarıyla Toplam İç Borç Stokunun Para Birimlerine Göre Değişimi Grafik 14 incelendiğinde 2002 yılından itibaren stoktaki YTL cinsi senetlerin payının kademeli olarak arttığı görülmektedir yılı sonunda stokun % 84 ü YTL, % 16 sı döviz cinsi ve dövize endeksli senetlerden oluşmakta iken; 2006 yılı sonu itibarıyla stoktaki YTL cinsi kağıtların payı % 86, döviz cinsi ve dövize endeksli kağıtların payı % 14 olmuştur yılında ise stoktaki YTL cinsi kağıtların payı % 90, döviz cinsi ve dövize endeksli kağıtların payı % 10 olmuştur. Grafik 14: Yıllar İtibarıyla İç Borç Stokunun Para Birimlerine Göre Değişimi Yıllar İtibarıyla İç Borç Stokunun Para Birimlerine Göre Değişimi Milyar YTL Döviz Cinsinden ve Dövize Endeksli YTL Yıllar İtibarıyla İç Borç Stokunun GSYİH İçindeki Payı İç borç stokunun GSYİH içindeki payı 1998 yılında % 17 seviyesindedir yılında en yüksek değeri olan % 51 seviyesine yükseldikten sonra 42

43 kademeli olarak azalmaya başlamış, 2006 yılında % 33 ve 2007 yılında da % 30 seviyesine inmiştir. Grafik 15: İç Borç Stokunun GSYİH İçindeki Payı (%)* İç Borç Stoku/ GSYH % Borçlanma Faizleri * Hesaplamalar güncellenen milli gelir rakamlarına göre yapılmıştır. Bu başlık altında; 2007 yılında ödenen faiz, iskonto gideri ve genel giderlere ilişkin bilgilere yer verilerek, faiz yükü ve bunun içerisinde tahvil, bono ve dış borçların payında meydana gelen değişiklikler gösterilmektedir. Tablo 21: 2007 Yılında Ödenen Faiz Giderleri Milyon YTL Faiz Giderleri Devlet Tahvilleri Faizi Hazine Bonoları Faizi Dış Borç Faizi Iskonto Giderleri 811 Devlet Tahvilleri 750 Hazine Bonoları 0 Dış Borç 61 Genel Giderler 59 Devlet Tahvilleri 0 6 Hazine Bonoları 0 7 Dış Borç 59 Toplam yılında toplam milyon YTL faiz ödemesi, 811 milyon YTL iskonto gideri ve 59 milyon YTL borçlanma genel gideri yapılmış, bu tutarların tamamı bütçeleştirilmiştir milyon YTL lik faiz ödemesinin milyon YTL si devlet tahvillerine, milyon YTL si hazine bonolarına, milyon YTL si ise dış borçlara ilişkindir. Grafik 16 da, yılları arasında faiz ödemelerinin bütçe gelirlerine ve giderlerine oranı verilmektedir YTL YTL 43

44 Grafik 16: Yıllarında Borç Faizlerinin Bütçe Gelir ve Giderine Oranı 100% Faiz /Bütçe Gelirleri Faiz/Bütçe Giderleri 80% 60% 40% 20% 0% Yukarıdaki grafik incelendiğinde, 2001 yılında, faiz ödemelerinin bütçe gelir ve giderine oranının sırasıyla % 86 ve % 55 olarak gerçekleştiği ve en yüksek düzeyine bu yılda ulaştığı görülmektedir yılından itibaren, faiz yükü düzenli olarak azalmış ve 2007 yılında söz konusu oranlar % 26 ve % 24 seviyelerine inmiştir. 44

45 4. HAZİNE ALACAKLARI Bu bölümde; Hazine Müsteşarlığı açısından alacak doğuran işlemler, Hazine alacak verileri, Hazine alacaklarının izlendiği muhasebe hesapları ve Hazine garantileri ile ilgili bilgilere yer verilmektedir Hazine Açısından Alacak Doğuran İşlemler Hazine alacağı, 4749 sayılı Kamu Finansmanı ve Borç Yönetiminin Düzenlenmesi Hakkında Kanunun tanımlar başlıklı 3 üncü maddesinde; Herhangi bir dış finansman kaynağından temin edilen finansman imkânları için verilen Hazine garantileri veya bu imkânların ikrazı suretiyle kullandırılması ya da bunlar dışında olmakla birlikte ilgili mevzuattan kaynaklanan işlemler nedeniyle doğan ve Hazine tarafından üstlenilen her türlü ödemeye ve/veya Hazine tarafından ikrazen ihraç edilen Devlet İç Borçlanma Senetlerine ilişkin olarak ortaya çıkan alacağı ifade eder şeklinde tanımlanmaktadır. Bu Kanun çerçevesinde Hazine açısından alacak doğuran işlemler; İlgili kamu kurum ve kuruluşlarınca herhangi bir dış finansman kaynağından sağlanan finansman imkânları için verilen garanti çerçevesinde Hazine tarafından yapılan üstlenimlerle, yap-işletdevret, yap-işlet, işletme hakkı devri ve benzeri finansman modelleri kapsamında verilen garanti üstlenimlerinden, Hazine tarafından dış finansman kaynağından temin edilen imkânların ikrazen kullandırılmasından, İkrazen ihraç edilen devlet iç borçlanma senetlerinden, İlgili mevzuattan kaynaklanan işlemlerden doğan ve Hazine tarafından üstlenilen her türlü ödemelerden, oluşmaktadır Hazine Alacak Verileri 31 Aralık 2007 tarihi itibarıyla Hazine alacak stoku 113,01 milyar YTL ye ulaşmıştır 8. Alacak stokunun oransal dağılımını gösteren Grafik 17 den anlaşılacağı üzere stok içindeki en büyük pay 86,10 milyar YTL ile Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonuna (TMSF) aittir. Bunu 13,43 milyar YTL ile 8 Bu bölümde kullanılan veriler, Hazine Müsteşarlığı muhasebe kayıtlarına dayanmakta olup, Devlet Borçları Muhasebe Birimi ve İç Ödemeler Muhasebe Birimi bünyesinde muhasebeleştirilen Hazine alacaklarını içermektedir. Alacak stokunun milyar YTL si Devlet Borçları Muhasebe Birimince, 2.95 milyar YTL si ise Hazine İç Ödemeler Muhasebe Birimince izlenmektedir. 45

46 belediyeler, 5,39 milyar YTL ile KİT ler ve 8,09 milyar YTL ile diğer alacaklar izlemektedir. Grafik 17: Hazine Alacak Stoku Hazine Alacak Stoku Yerel Yönetimler 12% KİTLER 5% Diğer 7% TMSF 76% Alacak stokuna alacağın kaynakları açısından bakıldığında (Grafik 18) ise, en büyük payı özel tertip Devlet İç Borçlanma Senetlerinden kaynaklanan alacaklar (TMSF ile Müflis İmar Bankası İflas Masasından olan alacaklar) oluşturmaktadır (% 77). Bunu, Hazine üstlenimlerinden kaynaklanan alacaklar (% 10) ile ikrazen kullandırılan kaynaklardan oluşan alacaklar (%8) izlemektedir. Grafik 18: Hazine Alacak Stokunun Kaynak Dağılımı Alacak Stokunun Kaynak Dağılımı ÜSTLENİM 10% İKRAZ 8% DİĞER 5% TMSF+MÜF.İMAR B. 77% Grafik 19 da oransal değerleri görüldüğü üzere, toplam 113 milyar YTL ye ulaşmış olan Hazine alacağının 54 milyar YTL si vadesi geçmiş, 59 milyar YTL si ise vadesi gelecek alacaklara aittir. Vadesi geçmiş alacak miktarı TMSF den olan alacakların etkisiyle halen alacak stokunun önemli bir bölümünü teşkil etmektedir. Hazinenin vadesi geçmiş alacakları; TMSF, Kocaeli Büyükşehir Belediyesi ve Ankara Büyükşehir Belediyesi olmak üzere borçlu kuruluşların borçlarını vadesinde Hazineye ödeyememesi veya ödememesinden kaynaklanmaktadır. 46

47 Grafik 19: Vadesi Geçmiş ve Vadesi Gelecek Hazine Alacakları Vadesi Geçmiş ve Vadesi Gelecek Alacaklar V. Gelecek 52% V. Geçmiş 48% Grafik 20 de görüldüğü üzere, vadesi geçmiş alacakların dağılımına bakıldığında, yaklaşık % 85 ini TMSF den, % 11 ini yerel yönetimlerden olan alacakların oluşturduğu görülmektedir. Geri kalan % 4 lük vadesi geçmiş alacak ise, diğer alacaklardan kaynaklanmaktadır. Aralık 2007 sonu itibarıyla, bütçe dışı fonlardan (TMSF) olan vadesi geçmiş alacak tutarı 46 milyar YTL ye ulaşırken, büyükşehir belediyeleri, belediyeler ve bağlı ortaklıklarından tahsil edilecek vadesi geçmiş alacaklar ise 6 milyar YTL seviyesine ulaşmıştır. Grafik 20: Vadesi Geçmiş Alacakların Dağılımı Vadesi Geçmiş Alacakların Dağılımı Yerel Yönetimler 11% Diğer 4% TMSF 85% 47

48 4.3. Hazine Alacaklarının İzlendiği Hesaplar Bu bölümde, 2007 yılında yürürlükte olan Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği doğrultusunda Hazine alacaklarının izlendiği ana hesaplar ile Hazine alacaklarıyla ilgisi nedeniyle Risk ve Verilen Garantiler Hesapları hakkında bilgi verilmekte ve bu hesapların inceleme sonuçları aktarılmaktadır. Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliğine göre Hazine alacaklarının izlendiği ana hesaplar şunlardır: Dış Borcun İkrazından Doğan Alacaklar Hesabı Kurumca Verilen Borçlardan Alacaklar Hesabı Takipteki Kurum Alacakları Hesabı Para Piyasası Nakit İşlemleri Alacakları Hesabı Risk Hesabı Alacakları Hesabı Diğer Kurum Alacakları Hesabı Dış Borcun İkrazından Doğan Alacaklar Hesabı Bu hesap, Devlet nam ve hesabına dış finansman kaynaklarından sağlanıp, vadesi faaliyet dönemiyle sınırlı olmak üzere, dış borcun ikrazı suretiyle genel bütçe dışı idare veya kuruluşlara kullandırılan tutarlardan doğan alacaklar ile hazine garantileri kapsamında tarihinden önce Hazine Müsteşarlığınca üstlenilen tutarlardan kaynaklanan hazine alacaklarını göstermektedir. Dış borcun ikrazından doğan alacaklar, Merkezi Bütçe Muhasebe Yönetmeliğinde vade yapılarına göre aynı isim altında iki hesapta düzenlenmiştir. 130 nolu hesapta vadesi bir yılın altına düşen alacaklar, 230 nolu hesapta ise bir yıldan uzun vadeli alacaklar izlenmektedir. Devlet Borçları Muhasebe Biriminin bu hesaba ilişkin 2007 yılı kayıtlarının incelenmesi neticesinde, Raporun Muhasebe Birimleri İtibariyla Hazine Alacakları bölümünde de bahsedildiği üzere, 2007 yılı sonu itibarıyla Hazinenin uzun vadeli dış borcun ikrazından doğan alacaklarının tutarı gerçekte ,40 YTL olmasına rağmen hatalı kayıtlar nedeniyle muhasebe kayıtlarında ,85 YTL fazlasıyla ,20 YTL olarak yeralmaktadır. Söz konusu hatalı kayıtlarla ilgili düzeltme kaydı 2008 yılında yapılmış olmakla birlikte 2007 yılında yapılan hatalı kayıtlar nedeniyle 230-Dış Borcun İkrazından Doğan Alacaklar Hesabına gerçek durumu tam ve doğru olarak 48

49 yansıtmadığı gerekçesiyle, Sayıştay Genel Kurulunun tarih ve 5226/1 sayılı Kararı gereğince uygunluk verilmemiştir Kurumca Verilen Borçlardan Alacaklar Hesabı Bu hesap, yılı bütçe kanunu veya ilgili mevzuatına dayanılarak nakit olarak veya özel tertip devlet iç borçlanma senedi ihracı suretiyle ikrazen verilen borçlardan kaynaklanan alacakları göstermektedir. Örneğin, TMSF ye verilen özel tertip Devlet İç Borçlanma Senetlerinden kaynaklanan alacaklar bu hesapta izlenmektedir. Kurumca verilen borçlardan doğan alacaklar, Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliğinde vade yapılarına göre aynı isim altında iki hesapta düzenlenmiştir. 132 no.lu hesapta vadesi bir yılın altına düşen alacaklar, 232 no.lu hesapta ise bir yıldan uzun vadeli alacaklar izlenmektedir. Bu hesaba ilişkin Devlet Borçları Muhasebe Birimi kayıtlarına göre, 2007 yılı sonu itibarıyla, Kurumca verilen borçlardan kaynaklanan toplam alacak tutarı ,04 YTL dir. Bunun ,25 YTL si bir yıldan kısa vadeli alacak, ,79 YTL si bir yıldan uzun vadeli alacaktır. Bu hesaba ilişkin İç Ödemeler Muhasebe Birimi kayıtlarına göre ise, 2007 yılı sonu itibarıyla, Kurumca verilen borçlardan kaynaklanan toplam alacak ,63 YTL dir. Bunun ,14 YTL si bir yıldan kısa vadeli alacak, ,49 YTL si bir yıldan uzun vadeli alacaktır. Her iki muhasebe birimi kayıtları esas alındığında, bu hesapta toplam ,67 YTL alacak muhasebeleştirilmiştir. İç Ödemeler Muhasebe Birimince tutulan 132-Kurumca Verilen Borçlardan Alacaklar Hesabı ile 232-Kurumca Verilen Borçlardan Alacaklar Hesabına Hazine Müsteşarlığınca verilen teşvik amaçlı kredilerden doğan alacaklar kaydedilmediği ve izlenmediği için, gerçek durumu tam ve doğru olarak yansıtmadığı gerekçesiyle Sayıştay Genel Kurulunun tarih ve 5194/1 sayılı kararı gereğince 2006 yılı işlemleri için uygunluk verilmemişti. Bu hesaba ilişkin 2007 yılı muhasebe kayıtlarının incelenmesi sonucunda; Raporun Diğer Konular bölümünde yeralan Teşvik Kredileri başlıklı kısmında ayrıntılı olarak açıklandığı üzere; Teşvik kredileri ile ilgili aracı banka olan T.Halk Bankası AŞ deki çalışmanın 2007 yılı içerisinde tamamlanamaması nedeniyle T.Halk Bankası AŞ aracılığıyla kullandırılan teşvik kredilerinden doğan alacakların kapanış kayıtlarının yapılamaması, aynı şekilde T.Kalkınma Bankası aracılığıyla kullandırılan teşvik kredilerinden doğan alacakların kapanış kayıtlarının da tamamlanamaması, Raporun Silinen Alacaklar bölümünde yer alan Köprü Ticari Kredilerin Alacak Hesaplarında İzlenmemesi başlıklı kısmında 49

50 Fiskobirlik, Çukobirlik ve Antbirlik in 99/13288 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı uyarınca Tarım Satış Kooperatif ve Birliklerine DFİF koşullarında kullandırılan ve 2001/2312 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı uyarınca da Hazine kaynağına dönüşen köprü ticari kredilerin alacak hesaplarında izlenmemesi, Raporun Diğer Konular bölümünde yeralan 2001/2312 sayılı Kararname Gereği Oluşan Hazine Alacakları başlıklı kısmında ayrıntılı olarak açıklandığı üzere, 2001/2312 sayılı Karar kapsamında kamu bankaları ve Tarım Kredi Kooperatiflerinin oluşan görev zararı alacakları bankalar yeminli murakıplarınca yapılan incelemeler neticesinde düzenlenen raporla kesinleştirildiği, ancak söz konusu görev zararları kapsamındaki hazine alacak tutarları Hazine Müsteşarlığı İç Ödemeler Muhasebe Birimince 2007 Yılı Yönetim Dönemi Hesabı içerisindeki alacak hesaplarına kaydedilirken söz konusu bankalar ve Tarım Kredi Kooperatiflerinin muhasebe kayıtlarının esas alınması, bu kuruluşların gönderdikleri tutarlar ile Hazine Müsteşarlığının kendi kayıtlarındaki rakamların karşılaştırılarak teyidinin yapılmamış olması, nedenleriyle; İç Ödemeler Muhasebe Birimince tutulan 132-Kurumca Verilen Borçlardan Alacaklar Hesabı ile 232-Kurumca Verilen Borçlardan Alacaklar Hesabına gerçek durumu tam ve doğru olarak yansıtmadığı gerekçesiyle, Sayıştay Genel Kurulunun tarih ve 5226/1 sayılı Kararı gereğince uygunluk verilmemiştir Diğer Kurum Alacakları Hesabı Diğer kurum alacakları hesabı, yukarıdaki hesaplar kapsamına girmeyen ve içinde bulunulan faaliyet döneminden sonraki dönemlerde tahsili gereken diğer kurum alacaklarının izlenmesi için kullanılır. Devlet Borçları Muhasebe Biriminin bu hesaba ilişkin kayıtlarına göre, tarihi itibarıyla YTL diğer kurum alacağı bulunmaktadır Takipteki Kurum Alacakları Hesabı Bu hesap; Dış Borcun İkrazından Doğan Alacaklar, Kurumca Verilen Borçlardan Alacaklar ve Para Piyasası Nakit İşlemleri Alacakları Hesaplarında kayıtlı kurum alacaklarından vadesinde tahsil edilemeyenlerin takibe alınarak izlenmesi amacıyla ihdas edilmiştir. Dolayısıyla bu Hesabın bakiyesi Hazinenin takibe aldığı alacakları göstermesi açısından önemlidir. Hazine İç Ödemeler Muhasebe Birimince tutulan 137-Takipteki Hazine Alacakları Hesabına, gerçek durumu tam ve doğru olarak yansıtmadığı gerekçesiyle Sayıştay Genel Kurulunun tarih ve 5194/1 sayılı kararı gereğince 2006 yılı işlemleri için uygunluk verilmemişti. 50

51 Bu hesaba ilişkin 2007 yılı muhasebe kayıtlarının incelenmesi sonucunda; Raporun Muhasebe Birimleri İtibarıyla Hazine Alacakları bölümünde de bahsedildiği üzere, hesabın borç bakiyesi gerçekte ,10 YTL olmasına rağmen, muhasebe kayıtlarında ,40 YTL fazlasıyla ,56 YTL olarak yer almaktadır. Bu hatalı kayıtlarla ilgili düzeltme kaydı 2008 yılında yapılmış olmakla birlikte; Devlet Borçları Muhasebe Biriminde tutulan 137-Takipteki Kurum Alacakları Hesabına, Raporun ilgili bölümlerinde ayrıntılı olarak açıklandığı üzere, Hazine Müsteşarlığınca verilen teşvik amaçlı kredilerden doğan hazine alacakları ile ilgili kayıtların 2007 yılı içerisinde tamamlanamamış olması ve 2001/2312 sayılı Kararname gereği oluşan hazine alacaklarının Hazine İç Ödemeler Muhasebe Birimi tarafından alacak hesaplarına kaydedilirken söz konusu bankalar ve Tarım Kredi Kooperatiflerinin muhasebe kayıtlarının esas alınıp, bu kuruluşların gönderdikleri tutarlar ile Hazine Müsteşarlığının kendi kayıtlarındaki rakamların karşılaştırılarak teyidinin yapılmaması sonucu bu alacakların ne kadarının vadesinde ödenmeyip, izlenmesi için takibe alınması gerektiğinin tam olarak tespit edilememesi nedeniyle; Hazine İç Ödemeler Muhasebe Birimince tutulan 137- Takipteki Kurum Alacakları Hesabına, gerçek durumu tam ve doğru olarak yansıtmadığı gerekçesiyle, Sayıştay Genel Kurulunun tarih ve 5226/1 sayılı Kararı gereğince uygunluk verilmemiştir Para Piyasası Nakit İşlemleri Alacakları Hesabı Risk Hesabı Bu hesap, Hazinece kısa vadeli nakit fazlasını değerlendirmek üzere yapılan azami otuz gün vadeli borç vermelerden doğan alacakların izlenmesi için kullanılmaktadır yılında olduğu gibi 2007 yılında da bu hesap kapsamında bir Hazine alacağı bulunmamaktadır sayılı Kanunun 13 üncü maddesi hükmü gereği, Hazine garantileri kapsamında Müsteşarlık tarafından ödenen tutarların nakit ve borç yönetiminde yol açtığı aksaklıkların giderilmesi amacıyla Risk Hesabı oluşturulmuştur. Hazine garantileri kapsamında Müsteşarlık tarafından ödenen bütün tutarlar ile risk yönetimi kapsamında önceden öngörülmesi mümkün bulunmayan ödemeler, T.C. Merkez Bankası nezdinde oluşturulan Risk Hesabından karşılanmaktadır. 51

52 Risk Hesabı kendi özel geliri olan bir hesap olup, kaynakları şunlardır: İkraz ücretleri, Garanti ücretleri, Hesaptan yapılan ödemeler karşılığında ilgili kuruluşlardan yapılan geri ödemeler ve gecikme zammı dahil tahsil edilen her türlü ödemeler, Hesapta bulunan tutarlar karşılığı sağlanan nemalar, Bütçe Kanunlarıyla Risk Hesabına aktarılmak üzere öngörülen ödenekler. Hesaptaki tutarlar günlük bazda nemalandırılmakta ve bu nemalandırmanın koşullarını da T.C. Merkez Bankası belirlemektedir. T.C. Merkez Bankası tarafından 2007 yılında bu hesaba YTL nema aktarılmıştır yılında Risk Hesabı gelirleri toplamı ,21 YTL, bu hesaptan yapılan giderler ise ,10 YTL olarak gerçekleşmiştir. Devlet Borçları Muhasebe Biriminin bu hesaba ilişkin kayıtlarının incelenmesinde 2007 yılında, bu hesaba bütçeden ,00 YTL transfer yapıldığı görülmüştür. Bu tutar Risk Hesabı gelirlerinin yaklaşık % 55,6 sına tekabül etmektedir Risk Hesabı Alacakları Hesabı 954 no.lu Risk Hesabı Alacakları Hesabında, üstlenilen Hazine garantileri ve risk yönetimi kapsamında yapılan ikraz anlaşmaları ile ilgili kuruluşlar adına Risk Hesabından ödenen tutarlar ve bu tutarlardan ilgili kurumlarca yapılan geri ödemeler ile ertelenen tutarlar izlenmektedir. Bu hesapta yer alan tutarlardan, ikraz anlaşmalarında öngörülen sürelerde kurumlarca Risk Hesabına geri ödenmeyen tutarlar, bu hesaba alacak ve borç kaydedilerek takibe alınmaktadır. Raporun Muhasebe Birimleri İtibarıyla Hazine Alacakları bölümünde de bahsedildiği üzere, Risk Hesabı Alacakları Hesabında, tarihi itibarıyla, ,09 YTL Hazine alacağı yer alması gerekirken, bu hesaba hatalı kayıt yapılması sonucu muhasebe kayıtlarında ,09 YTL Hazine alacağı görünmektedir. Bu hatalı kayıtla ilgili düzeltme kaydı 2008 yılında yapılmış olmakla birlikte; 2007 yılında yapılan hatalı kayıtlar nedeniyle, Devlet Borçları Muhasebe Biriminde tutulan 954 no.lu Risk Hesabı Alacakları Hesabına gerçek durumu tam ve doğru olarak yansıtmadığı gerekçesiyle, Sayıştay Genel Kurulunun tarih ve 5226/1 sayılı Kararı gereğince uygunluk verilmemiştir. 52

53 Verilen Garantiler Hesabı Bu hesaba 4749 sayılı Kamu Borç Yönetiminin Düzenlenmesi Hakkında Kanunun verdiği yetkiye dayanılarak Hazine Müsteşarlığınca genel bütçe dışı idare veya kuruluşlar lehine verilen garanti tutarları ile bunlardan iptal edilen, ilgili kurumca ödemesi yapılan, ikraza dönüştürülen veya idare ve kuruluşlarca üstlenilen tutarlar kaydedilmektedir. Hazine garantili dış borçlardan kaynaklanan yükümlülüklerin izlendiği Verilen Garantiler Hesabının borç bakiyesi, Hazinenin garantör sıfatıyla karşılaşması muhtemel taahhüt bazında koşullu yükümlülüklerinin toplamını göstermektedir. Hazine garantisi kapsamında Risk Hesabından ödenerek gerçekleşen tutarlar Hazine alacağına dönüştüğü için bu hesaptan çıkartılarak, faiziyle birlikte Risk Hesabı Alacakları Hesabında takip edilmeye başlanır. Ayrıca iptal olunan garanti tutarları ile kurum tarafından geri ödendiği bildirilen tutarlar da bu Hesabın borcundan düşülmektedir. Devlet Borçları Muhasebe Birimi kayıtlarına göre Verilen Garantiler Hesabının 2007 yıl sonu bakiyesi ise ,21 YTL olup, söz konusu tutar Hazinenin bu hesap kapsamında takip edilen mali risklerinin toplamını göstermektedir Gelir Tahakkukları Hesabı 181 no.lu Gelir Tahakkukları Hesabı, faaliyet alacakları, kurum alacakları ve diğer alacaklar hesap gruplarında izlenmeyen ve tahakkuk etmiş gelirlerden kaynaklanan alacakların izlenmesi için kullanılmaktadır. Gelir Tahakkukları Hesabı, Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliğinde vade yapılarına göre aynı isim altında iki hesapta düzenlenmiştir. 181 no.lu hesapta vadesi bir yılın altına düşen alacaklar, 281 no.lu hesapta ise bir yıldan uzun vadeli alacaklar izlenmektedir. Bu hesapla ilgili olarak 2007 yılında yapılan inceleme sonucunda; Raporun Diğer Konular bölümünde yeralan Teşvik Kredileri başlıklı kısmında ayrıntılı olarak açıklandığı üzere, verilen teşvik kredilerinin Hazine Müsteşarlığı İç Ödemeler Birimince alacak stok kayıtları yapılırken anapara stok kayıtlarının yapıldığı, ancak bu kredilere ilişkin faiz alacaklarının stok kayıtlarının yapılmadığı anlaşılmıştır. Oysa bu kredilere ilişkin faiz alacaklarının da bu hesaba kaydedilmesi gerekirdi. Teşvik kredileri faiz alacaklarının bu hesaba kaydedilmemesi nedeniyle Hazine İç Ödemeler Muhasebe Birimince tutulan 181-Gelir Tahakkukları Hesabı ile 281-Gelir Tahakkukları Hesabına gerçek durumu tam ve doğru olarak yansıtmadığı gerekçesiyle, Sayıştay Genel Kurulunun tarih ve 5226/1 sayılı Kararı gereğince uygunluk verilmemiştir. 53

54 4.4. Muhasebe Birimleri İtibarıyla Hazine Alacakları sonu itibarıyla Hazine alacak stoku ,13 YTL olması gerekirken, mevcut muhasebe kayıtlarına göre ,19 YTL olarak görülmektedir. Yapılan incelemede, Hazine Müsteşarlığı Devlet Borçları Muhasebe Birimi 2007 Yılı Yönetim Dönemi Hesabında, alacak hesapları olan 137-Takipteki Kurum Alacakları, 230-Dış Borcun İkrazından Doğan Alacaklar ve 954-Risk Hesabı Alacakları hesaplarında hatalı kayıtların yapılmış olduğu tespit edilmiştir. Söz konusu hatalı kayıtlardan dolayı 2007 yılı muhasebe kayıtlarında Hazine alacak stoku, olması gerekenden ,06 YTL fazla görülmektedir. Yapılan incelemede, söz konusu maddi hataların, hazine alacaklarına ilişkin gecikme zamlarının mükerrer olarak yazılması, yine bu alacaklara ilişkin anapara, faiz ve kur farklarının eksik hesaplanması ile borçlu kuruluşla uzlaşma neticesinde ortaya çıkan tutarın muhasebe hesaplarına olması gerekenden fazla yazılmasından kaynaklandığı anlaşılmıştır. Hatalı kayıtlar sonucu, 137-Takipteki Kurum Alacakları Hesabının borç bakiyesi ,10 YTL olması gerekirken ,56 YTL, 230-Dış Borcun İkrazından Doğan Alacaklar Hesabının borç bakiyesi ,40 YTL olması gerekirken ,27 YTL, 954- Risk Hesabı Alacakları Hesabının borç bakiyesi ,09 YTL olması gerekirken ,09 YTL olarak muhasebe kayıtlarında yer almıştır. Bu nedenle, gerçekte tarihi itibarıyla alacak stoku ,13 YTL olmasına rağmen Devlet Borçları Muhasebe Birimi kayıtlarında bu tarih itibarıyla alacak stoku ,19 YTL dir. Yapılan hatalı kayıtlar muhasebe birimi tarafından 2008 yılı hesaplarında düzeltme kayıtlarıyla düzeltilmiştir. Hatalı Kayıtlar Dikkate Alınmadığında Alacak Stok Miktarı: tarihi itibarıyla Hazine alacak stoku 113,01 milyar YTL olup Tablo 22 ve 23 te yer alan tutarlar, maddi hatadan arındırılarak hazırlanmıştır. Hazine alacaklarının 110,06 milyar YTL si Devlet Borçları Muhasebe Birimi hesaplarında, 2,95 milyar YTL si ise İç Ödemeler Muhasebe Birimi hesaplarında görülmektedir. 54

55 Alacak Hesapları Tablo 22: Muhasebe Verilerine Göre Hazine Alacak Stoku ( ) Devlet Borçları Muhasebe Birimi İç Ödemeler Muhasebe Birimi Toplam (YTL) 130- Dış Borcun İkrazından Doğan Alacaklar Hesabı (1 Yıldan Kısa) , , Dış Borcun İkrazından Doğan Alacaklar Hesabı(1 Yıldan Uzun) , , Kurumca Verilen Borçlardan Alacaklar Hesabı (1 Yıldan Kısa) , , , Kurumca Verilen Borçlardan Alacaklar Hesabı (1 Yıldan Uzun) , , , Diğer Kurum Alacakları Hesabı , , Takipteki Hazine Alacakları Hesabı , , , Risk Hesabı Alacakları Hesabı , ,08 Toplam Alacak Stoku , , ,20 Devlet Borçları ve İç Ödemeler Muhasebe Birimlerince takip edilen hazine alacak stokunun borçlu kuruluş bazında dağılımı Tablo 23 ve 24 te sunulmuştur. 55

56 Tablo 23: Devlet Borçları Muhasebe Birimi Kayıtlarına Göre Hazine Alacakları ( ) Borçlu Kuruluş Hazine Alacağı (binytl) Borçlu Kuruluş Hazine Alacağı (bin YTL) Adana Büyükşehir Belediyesi Konya Büyükşehir Belediyesi Adapazarı Belediyesi KOSKİ-Konya Bel.Su ve Kanl.İdaresi Alanya Belediyesi Kütahya Organize Sanayii Bölgesi 341 Ankara Büyükşehir Belediyesi Malatya Belediyesi Antalya Büyükşehir Belediyesi MARİÇ-Marmaris-İçmeler-Armutlu Bel.Birl ASAT - Antalya Bel. Su ve Kanl.İdaresi Menemen Belediyesi ASKİ - Adana Bel. Su ve Kanl.İdaresi Mersin Büyükşehir Belediyesi 872 ASKİ- Ankara Bel. Su ve Kanl.İdaresi Milas Belediyesi Bafra Belediyesi MTA 63 Balıkesir Organize Sanayii Bölgesi Müflis T.İmar Bankası T.A.Ş Bandırma Belediyesi Özelleştirme İdaresi Başkanlığı Batman Belediyesi Samsun Büyükşehir Belediyesi BOTAŞ Siirt Belediyesi Bursa Büyükşehir Belediyesi Sivas Belediyesi Dalaman Belediyesi Süleyman Demirel Üniversitesi Denizli Belediyesi Sümer Holding A.Ş Didim Belediyesi Şanlıurfa Belediyesi Diyarbakır Bel. Su ve Kanl.İdaresi T. Halk Bankası Doğal Afet Sigortaları Kurumu T. İhracat Kredi Bankası A.Ş EGO Genel Müdürlüğü (Ankara) T. Kalkınma Bankası A.Ş Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu 115 T. Vakıflar Bankası T.A.O Ereğli Demir ve Çelik Fabrikaları A.Ş T.C. Ziraat Bankası Erzurum Su ve Kanalizasyon İdaresi Tarsus Belediyesi Eskişehir Su ve Kanalizasyon İdaresi TCDD - T.C. Devlet Demiryolları EÜAŞ-Elektrik Üretim A.Ş TDÇİ Türkiye Demir ve Çelik İşl.i Fethiye Belediyesi TDİ Türkiye Denizcilik İşletmeleri A.Ş Foça Belediyesi TEDAŞ-Türkiye Elektrik Dağıtım A.Ş GASKİ G.Antep B.Ş. Bel.Su ve Kan.İd TEİAŞ-Türkiye Elektrik İletim A.Ş Gaziantep Büyükşehir Belediyesi TETAŞ-Türkiye Elektrik Tic. ve Taah. A.Ş. 768 İGDAŞ-İstanbul Gaz Dağ.San. ve Tic.A.Ş TİGEM Tarım İşl. Genel Müdürlüğü İller Bankası Genel Müdürlüğü TKİ - Türkiye Kömür İşletmeleri 34 İskenderun Belediyesi TMO Toprak Mahsulleri Ofisi İSKİ - İstanbul Su ve Kanl.İdaresi TMSF-Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu İstanbul Olimpiyat Oyn. Haz. ve Düz.Kur TOBB-Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği 804 İstanbul Üniversitesi Rektörlüğü TSE - Türk Standartları Enstitüsü İZGAZ- İzmit Gaz Dağıtım San.ve Tic.A.Ş TSKB - T. Sınai Kalkınma Bankası A.Ş İzmir Büyükşehir Belediyesi TÜBİTAK - Marmara Araştırma Enstitüsü Kocaeli Büyükşehir Belediyesi TÜBİTAK - Ulusal Metroloji Enstitüsü İZSU-İzmir Su ve Kanalizasyon İdaresi Türk Patent Enstitüsü Kard.Vakfı Florence Night. Hastanesi A.Ş Türkiye Teknoloji Geliştirme Vakfı Kayseri Su ve Kanalizasyon İdaresi Yozgat Belediyesi Diğer Alacaklar GENEL TOPLAM

57 Tablo 24: İç Ödemeler Muhasebe Birimi Kayıtlarına Göre Hazine Alacakları ( ) Borçlu Kuruluş Hazine Alacağı (Bin YTL) Borçlu Kuruluş Hazine Alacağı (Bin YTL) Tasfiye Halindeki T.Emlak Ankara Büyükşehir Bankası Belediyesi T.Halk Bankası(Teşvik Krd.) Mersin Büyükşehir Belediyesi T.Kalkınma Bankası(Teşvik Krd.) Kocaeli Büyükşehir Belediyesi T.Vakıflar Bankası(Teşvik Krd.) 141 T.Kalkınma Bankası ikrazı 93 T.Sınai Kalkınma Bank. (Teşvik Krd.) 211 T.Halk Bankası İkrazı 165 T.C. Ziraat Bank.(2312 Say.B.K.K Kapsamında) ODTÜ 142 T.Halk Bank. (2312 Say.B.K.K Kapsamında) 547 Diğer Tarım Kredi Koop. (2312 Say.B.K.K Kapsamında) GENEL TOPLAM Aşağıdaki tabloda, Hazineye en fazla borcu olan kuruluşlar içinde ilk sırayı 86,10 milyar YTL ile TMSF nin aldığı görülmektedir. Bunu 3,85 milyar YTL ile Kocaeli Büyükşehir Belediyesi, 2,54 milyar YTL ile Ankara Büyükşehir Belediyesi izlemektedir. İlk on kuruluşun borç toplamı ise Hazine alacağının yaklaşık % 90 ını oluşturmaktadır. Tablo 25: İtibarıyla Hazineye En Fazla Borcu Olan İlk On Kuruluş Borçlu Kuruluş Hazine Alacağı (Bin YTL) TMSF-Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu Kocaeli Büyükşehir Belediyesi Ankara Büyükşehir Belediyesi EÜAŞ-Elektrik Üretim A.Ş TCDD - T.C. Devlet Demiryolları EGO Genel Müdürlüğü (Ankara) TMO Toprak Mahsulleri Ofisi Müflis T.İmar Bankası T.A.Ş MARİÇ-Marmaris-İçmeler-Armutlu Bel.Birl İzmir Büyükşehir Belediyesi TOPLAM Hazine Garantileri ve Üstlenimler Bu bölümde, hazine garantileri ve hazine garantilerinden yapılan üstlenimler, bu üstlenimler karşılığında yaratılan alacakların yıllar itibarıyla seyri ve 2007 yılı işlemleri hakkında bilgi verilecektir sayılı Kanunda yer alan kurum ve kuruluşlar lehine, bu kuruluşların dış finansman kaynağından sağladıkları kredilerle finanse edilen kamu projeleri için hazine garantisi verilmektedir. Kamu kurum ve kuruluşlarına verilen hazine garantileri; hazine geri ödeme garantisi, hazine yatırım garantisi, hazine karşı garantisi ve hazine ülke garantisidir. Hazinenin garanti verdiği kredilere ilişkin olarak, anapara, faiz ve her türlü ücret geri ödemelerinin borçlu kuruluş tarafından yapılması gerekmektedir. Bununla birlikte kuruluşun mali imkanları, ödemekle mükellef olduğu garantili 57

58 borç taksidinin geri ödenmesinde yetersiz olursa, borçlu kuruluş Hazine tarafından borcun tamamen veya kısmen üstlenilmesini talep edebilir. Hazine bu tutarlara ilişkin üstlenim yaptığında üstlenim tutarı kadar asıl borçlu kuruluşu Kredi Devralma ve İkraz Anlaşması ile borçlandırmakta, bu tutarları alacak hesaplarında takip etmekte ve bu alacakları mevzuat hükümleri çerçevesinde tahsil etmektedir Yılında Verilen Hazine Garantileri Hazine Müsteşarlığı tarafından 2007 yılında toplam (Tablo 26 da ayrıntısı görüldüğü üzere) ABD Doları kredi için Hazine garantisi verilmiştir. Tablo 26: 2007 Yılında Sağlanan Hazine Garantileri Proje/Program Kredisi Adı Borçlu ve Kullanıcı Kredinin Kuruluş Tutarı (USD)* KOBİ Geliştirme Kredisi Halkbank,Vakıfbank,TSKB,TKB Antalya Hafif Raylı Sistem Projesi-1.Aşama Antalya Büyükşehir Belediyesi İzmir Banliyö Sisteminin Gelliştirilmesi İzmir Büyükşehir Belediyesi Küçük Ve Orta Büyüklükteki İşletmeler TSKB (KOBİ) için Finansman Projesi (TU-7390) 0 Küçük Ve Orta Büyüklükteki İşletmeler Halk Bankası (KOBİ) için Finansman Projesi (TU-7389) Küçük Ve Orta Büyüklükteki İşletmeler 2(KOBİ) için Finansman Projesi (TU-7462) 0TOPLAM Halk Bankası * EURO cinsinden verilen garantilerin USD karşılığının hesaplanmasında anlaşma tarihindeki 0 parite esas alınmıştır yılında verilen hazine garantileri incelediğinde; 675 milyon ABD Dolarının kamu bankaları ve TSKB ye, 227 milyon ABD Dolarının mahalli idarelerine verildiği görülmektedir. Grafik 21: Verilen Hazine Garantileri ( )9 ( Milyon ABD Doları) Verilen Hazine Garantileri ( ) Grafikte de görüleceği üzere, verilen hazine garantisi tutarında 2006 yılında önemli bir artış gerçekleşerek iki milyar dolar seviyesine çıkmıştır. Bu tutar 2007 yılında 903 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir. 9 Taahhüt bazında verilen hazine garantilerini göstermektedir. 58

59 Verilen Hazine Garantilerinden Yapılan Üstlenimler Önceki bölümde bahsedildiği üzere, kuruluşun sağladığı dış finansman imkânına Hazine Müsteşarlığı tarafından garanti verilebilmekte, kuruluş tarafından kreditöre ödeme yapılmadığı takdirde de söz konusu borç tutarı Hazine Müsteşarlığı tarafından üstlenilmektedir. Aşağıdaki grafikte son beş yılda hazine garantileri nedeniyle yapılan üstlenimler üstlenim kaynağına göre gösterilmiştir. Grafik 22: Hazine Garantileri Nedeniyle Yapılan Üstlenimler ( ) (Milyon ABD doları) Grafik 22 de görüleceği üzere, garantili dış borç üstlenimleri ile YİD üstlenimleri yılları arasında azalmış ve yılları arasında ise aynı seviyede kalmıştır yılında en yüksek miktarda üstlenim Elektrik Üretim A.Ş. için verilen dış borç garantisi ile İzmit Büyükşehir Belediyesi için verilen ürün satış garantisinden kaynaklanmaktadır. Grafik 23: Döneminde En Yüksek Miktarda Üstlenim Yapılan On Kuruluş (Milyon ABD Doları) Milyon Dolar İzmit Büyükşehir Belediyes EÜAŞ EGO Genel Müdürlüğü İzmir Büyükşehir Belediyes Adana Büyükşehir Belediyes Ankara Büyükşehir Bele diyes Kuruluşca Ödenen Hazinece Ödenen Bursa Büyükşehir Belediyes İzmit Büyükşehir Belediyes TCDD TE İAŞ Yukarıdaki grafik son on yıl içerisinde verilen hazine garantili krediler nedeniyle en yüksek tutarda yapılan üstlenimleri ve bunların hangi 59

60 kuruluşlara ilişkin olduğunu göstermektedir. En yüksek tutarda üstlenim İzmit Büyükşehir Belediyesi garantili borçları nedeniyle gerçekleşmiştir. Bunu sırası ile EÜAŞ, EGO ve İzmir Büyükşehir Belediyeleri izlemektedir yılları arasında hazine tarafından mahalli idareler ile bağlı kuruluşları lehine verilen garantilerin büyük kısmının hazine tarafından üstlenilerek ödendiği görülmektedir Yılında Üstlenim Yapılan Hazine Garantilerine İlişkin Bilgiler 2007 yılında Hazine garantilerinden yapılan üstlenim tutarı, 201 milyon ABD Doları garantili dış borç, 131 milyon ABD Doları YİD Ürün Satış garantileri olmak üzere toplam 332 milyon ABD Dolarıdır. Aşağıdaki grafikte 2007 yılında borçlu kuruluş bazında Hazinece yapılan garanti üstlenimleri verilmektedir. Grafik 24: Kuruluş Bazında 2007 Yılı Üstlenimleri Adana B. Bel. Ankara B. Bel. TCDD EGO İzmit B. Bel. EÜAŞ 2007 yılında Hazine Müsteşarlığı garantili dış borç ve YİD ürün satış garantilerine ilişkin olarak en yüksek miktardaki üstlenimi 131 milyon ABD Doları ile İzmit Büyükşehir Belediyesi için yapmıştır. İkinci büyük tutarda üstlenim toplam 102 milyon ABD Doları ile EÜAŞ ın garantili dış borcu için gerçekleşmiştir sayılı Kamu Finansmanı ve Borç Yönetiminin Düzenlenmesi Hakkında Kanunun 13 üncü maddesi gereği, Hazine garantileri kapsamında Müsteşarlık tarafından üstlenilen tutarlar risk hesabından karşılanmakta, kuruluşlar da bu tutarlara ilişkin geri ödemelerini aynı hesaba yatırmaktadırlar. 60

61 4.6. Silinen Alacaklar 2007 yılında silinen alacak toplamı milyon YTL dir. Söz konusu tutara ilişkin işlemlerin detayı aşağıda yer almaktadır: 1. Kamu Ortaklığı Fonundan (KOF) Olan Alacakların Silinmesi: 2007 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanununun 29 uncu maddesi hükmü uyarınca, Hazinenin KOF dan olan milyon YTL tutarındaki alacağı, bütçe gideriyle ilişkilendirilmeksizin silinmiştir. Söz konusu Hazine alacağı, KOF un tasfiyesinden önce fon adına sağlanmış devirli dış proje kredileri, hazinece üstlenilen garantili dış krediler ve yurt içi borçlarından doğan vadesi geçmiş anapara, faiz, masraf ve gecikme zammından oluşmaktadır. Silinen Hazine alacağının, milyon YTL si anapara, 397 milyon YTL si faiz ve diğer masraflar ve 186 milyon YTL si gecikme zammıdır. 2. T. Halk Bankasından Olan Hazine Alacaklarının Silinmesi: 1986, 1989 ve 1990 tarihli ikraz anlaşmaları ile T.Halk Bankasına kullandırılan kredilerden ilgili bankanın yükümlülüğünün banka nezdindeki fonda biriken tutar kadar olması nedeniyle, bu tutarı aşan miktarın 2007 yılına tekabül eden 1,9 milyon YTL lik kısmı silinmiştir. Silinen tutarlar bütçe gideriyle ilişkilendirilmeksizin giderleştirilmiştir. 3. Uzlaşma Kapsamında Silinen Alacaklar: 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanununun geçici 3 üncü ve 5393 sayılı Belediye Kanununun geçici 5 inci maddesi hükmü uyarınca; belediyeler, bağlı kuruluşlar ile belediyelere ait şirketlerin alacaklarının kamu kuruluşlarına olan borçlarıyla takas ve mahsubu mümkün hale getirilmiştir. Gerekli çalışmalar, kurulan uzlaşma komisyonu tarafından yürütülmüş, Bakanlar Kurulu tarafından karara bağlanmıştır. Bakanlar Kuruluna verilen yetki çerçevesinde takas ve mahsup yoluyla alacak tahsilinden feragat edilmiştir. Aşağıdaki tabloda, kuruluş bazında uzlaşma kapsamında silinen alacaklar gösterilmektedir. Tablo 27: Uzlaşma Kapsamında 2007 Yılında Silinen Alacaklar Milyon YTL Kuruluş Tutar İzmir Büyükşehir Belediyesi 487 Gaziantep Büyükşehir Belediyesi 54 Menemen Belediyesi 25 Toplam Köprü Ticari Kredilerin Alacak Hesaplarında İzlenmemesi Tarım Satış Kooperatif ve Birliklerine ilişkin hükümleri düzenlemek ve bu kuruluşların yeniden yapılanmasını temin etmek amacıyla yürürlüğe konulan 61

62 4572 sayılı Tarım Satış Kooperatif ve Birlikleri Hakkında Kanunun geçici 2 inci maddesinin (b) fıkrası; 2001/2312 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile Hazine kaynağına dönüştürülen kredilerden tasfiyesi uygun görülenlerin kaydi bakiyesinin terkinini düzenlemektedir. Söz konusu madde hükmünde; Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası Anonim Şirketi tarafından 99/13288 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı uyarınca Tarım Satış Kooperatif ve Birliklerine Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu koşullarında kullandırılan ve 2001/2312 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı uyarınca Hazine kaynağına dönüşen kredilerden birliklerin yeniden yapılandırma sürecinde tasfiyesi uygun görülenlerin tasfiye tarihi itibarıyla kaydi bakiyesinin terkin edilmesine Hazine Müsteşarlığının bağlı olduğu Bakanın teklifi üzerine Maliye Bakanı yetkilidir denilmektedir tarihli Resmî Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 2001/2312 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile birlikte, 2001 yılı itibarıyla vadesi henüz dolmamış, kredi erteleme ve kullandırımına konu olup eki III sayılı listede yer alan Bakanlar Kurulu Kararlarına konu olan tüm krediler Hazine kaynaklı krediye dönüştürülmüştür. Söz konusu karar uyarınca T.C. Ziraat Bankasının uğradığı görev zararı da 2001/2312 sayılı Karar kapsamında tasfiye edilerek Hazine kaynaklı krediye dönüştürülmüş olup; söz konusu kredinin takip ve tahsilinin 4572 sayılı Tarım Satış Kooperatifleri Birlikleri Hakkında Kanunun geçici 1 inci maddesinin (e) fıkrasında yer alan usul ve esaslara göre yapılması da hükme bağlanmıştır. Söz konusu düzenleme ile birlikte köprü ticari kredilerin Hazine alacak kayıtlarında izlenmesi gerekirken izlenmediği tespit edilmiştir. Zira T.C. Ziraat Bankası AŞ 2001/2312 sayılı BKK uyarınca, 99/13288 sayılı BKK kapsamında birliklere verilmiş olan kredileri Hazine adına takip ve tahsil etmekle yükümlü kılınmıştır. Yukarıda tanımlanan mevzuat çerçevesinde, Fiskobirlik, Çukobirlik ve Antbirlik in 99/13288 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı uyarınca Tarım Satış Kooperatif ve Birliklerine DFİF koşullarında kullandırılan ve 2001/2312 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı uyarınca da Hazine kaynağına dönüşen kredilerin (köprü ticari krediler) terkin ve tasfiye süreci 2008 yılı Şubat ayı içerisinde tamamlanmıştır. Hazine alacakları olarak izlenmesi gereken köprü ticari kredilerin birlikler ve yıllar itibarıyla dökümü aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. Tablo 28: Köprü Ticari Kredilerden Silinen Alacaklar Silinme Tarihi Silinen Alacak (YTL) Fiskobirlik ,80 Çukobirlik ,45 Antbirlik ,04 Toplam ,29 62

63 Yukarıdaki tablodan da anlaşılacağı üzere Hazine kaynağına dönüşen kredilerin (köprü ticari krediler) terkin ve tasfiye sürecinin Şubat 2008 itibarıyla tamamlanmış olmasına rağmen, tarihi itibarıyla terkin edilmemiş hazine alacağının mevcut olması nedeniyle söz konusu alacak İç Ödemeler Muhasebe Birimince 2007 yılında 132-Kurumca Verilen Borçlardan Alacaklar Hesabı ile 232-Kurumca Verilen Borçlardan Alacaklar Hesabına kaydedilip izlenmesi gerekirken izlenmemiştir Bütçe Finansmanı Açısından Silinen Alacakların Sonuçları Alacak hesaplarında izlenen tutarlar, tahsil edilemeyeceği anlaşıldığında bütçe kanununa konulan hükümlerle terkin edilebilmekte veya getirilen mevzuat değişiklikleri ile silinerek Hazine hesaplarından çıkartılmaktadır. Silinen tutarlar, alacak kayıtlarının yapıldığı yıllara ilişkin bütçe gideri yapılması gereken tutarları ifade etmektedir. Zira, bütçe ile bütçe dışı kurumlar arasındaki ilişki, bütçeden yapılacak transfer ödemeleriyle kurulmalıdır. Ancak, bu ilişki silinen alacaklarda kurulmamakta, ilgili alacaklar, silindiği yıllarda bütçe gideri yapılmamaktadır. Diğer bir deyişle, finansman kaynakları bütçe dışında kullanılmakta, ilgili kurumlara transfer gideri niteliğindeki ödemeler ise bütçe dışında gerçekleştirilmektedir. Bu durum, bütçe uygulaması açısından değerlendirildiğinde; Alacak kayıtlarının silindiği yıllarda gider bütçesi olması gerekenden daha az görünmektedir. Bütçe, merkezi yönetimin bütün faaliyetlerini kapsayan bir belge olmaktan çıkmakta, yapılan işlemler kesin hesap sürecinin dışında kalmaktadır. Borç ve alacak yönetiminde zaaflara yol açılmaktadır. Uygulama, mali disiplin ve kamu harcamalarında saydamlık ilkeleri ile çelişmektedir. Öneriler: Merkezi bütçe dışındaki kurum ve kuruluşlarla bütçe arasındaki ilişki transfer ödemeleri yoluyla bütçeye gider kaydedilerek gerçekleştirilmelidir. Borçlanma yoluyla elde edilen finansman kaynaklarının bütçe dışındaki kurum ve kuruluşlara kullandırılması öncesinde kurumların geri ödeme kabiliyetleri tam olarak analiz edilmelidir. Alacaklar bütçe hesaplarıyla ilişkilendirilmeden silinmemeli, buna imkân tanıyan mevzuat hükümleri genel bütçe ilkeleri dikkate alınarak gözden geçirilmelidir. 63

64 4.7. TMSF den Olan Hazine Alacakları Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu, 1983 yılında bankalardaki tasarruf mevduatını sigorta etmek amacı ile kurulmuştur. İdare ve temsili Merkez Bankasına verilen TMSF, mülga 4389 sayılı Bankalar Kanunu ile tarihinde BDDK bünyesine geçmiştir tarihinde Bankalar Kanununda yapılan değişiklik ile Fonun karar organının Fon Kurulu olduğu, yönetim ve temsilinin de Fon Başkanınca yapılacağı hükme bağlanmıştır tarihli ve 5411 sayılı Bankacılık Kanunu ile Fon, kamu tüzel kişiliğini haiz, idari ve mali özerkliği olan bir kurum olarak tanımlanmıştır. Aynı kanunun 111 inci maddesine göre Fonun görevleri; Tasarruf sahiplerinin hak ve menfaatlerinin korunması amacıyla mevduat ve katılım fonlarının sigorta edilmesi, Hisseleri ve/veya yönetim ve denetimi kendisine intikal eden bankaların mali bünyelerinin güçlendirilmesi, yeniden yapılandırılması, devri, birleştirilmesi, satışı, tasfiyesi, Fon alacaklarının takip ve tahsil işlemlerinin yürütülmesi ve sonuçlandırılması, Fon varlık ve kaynaklarının idare edilmesi, Kanun ile kendisine verilen diğer görevleri yerine getirmektir. 90 lı yıllarda yaşanan ekonomik sıkıntılar ve bankacılık sisteminde yaşanan olumsuzluklar krizlere neden olmuş ve Türk bankacılık sistemi içindeki bazı bankalar, gerek genel ekonomik sıkıntılar ve krizler, gerekse sahiplerinin istismar veya kötü yönetimleri nedeniyle faaliyetlerini sürdüremez hale gelmiştir. Mevduat sahiplerini korumak amacıyla rehabilite edilerek devredilmek veya tasfiye edilmek üzere bu bankalar TMSF ye devredilmiştir. TMSF ye devredilen veya tasfiye edilen bu bankaların birikmiş zararları ve yükümlülükleri (özellikle mevduat), sigorta primleri ve fon gelirleri ile karşılanamayacak boyutlarda olduğundan TMSF nin yönetimi ve denetimi kendisine geçen bankaların mali bünyelerinin güçlendirilmesi, yeniden yapılandırılması, birleştirilmesi, satış ve devri için ihtiyacı olan ilave kaynağın tamamına yakını Hazine tarafından özel tertip Devlet İç Borçlanma Senetleri verilerek sağlanmıştır. Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonuna sağlanan bu kaynaklardan dolayı Hazine Müsteşarlığı ile TMSF arasında borç-alacak ilişkisi doğmuştur. 64

65 Tablo 29:: itibarıyla TMSF'den Olan Hazine Alacakları Milyon YTL Nakit Ödemelerden Doğan Borç Vadesi Geçmiş 11 Vadesi Gelecek 12 İkraz Anapara Faiz Gecikme Faizi Toplam Genel Toplam Senetleri Stoku 10 TOPLAM Yukarıdaki tablodan da görüleceği üzere, TMSF den olan Hazine alacakları 2007 sonu itibarıyla milyon YTL ye (73,58 milyar ABD Dolarına) ulaşmıştır. Bunun milyon YTL lik kısmını vadesi geçmiş alacaklar, milyon YTL lik kısmını ise vadesi gelecek alacaklar oluşturmaktadır. Tablo 30 da ise yıllar itibarıyla TMSF den yapılan tahsilatlar YTL ve ABD Doları olarak gösterilmiştir. TMSF den 2007 sonu itibarıyla yapılan nakit tahsilat milyon YTL (5.699 milyon ABD Doları) ile sınırlı kalmıştır. Dolayısıyla Hazine, 2007 yılı sonuna kadar TMSF den olan vadesi geçmiş alacaklarının yalnızca % 17 sini tahsil edebilmiştir. Tablo 30: TMSF den Yapılan Tahsilatlar Nakit Tahsilat Senet İadesi İşlem Yılı Milyon YTL Milyon ABD $ Milyon YTL Milyon ABD $ Toplam *TMSF tarafından ödemeler YTL, ABD Doları ve Avro olarak yapılmaktadır. ABD Doları ve Avro üzerinden yatırılan tutarların YTL karşılığı, yılları için tahsilat tarihinde geçerli olan ilgili döviz alış, 2006 ve sonrası için döviz satış kuru üzerinden hesaplanmıştır yılı sonu itibarıyla TMSF den yapılan tahsilatların milyon YTL si senet iadesinden kaynaklanmaktadır. Fon tarafından satılamayan bankalar önce Birleşik Fon Bankası (BFB) adı altında birleştirilerek bu bankaların hesaplarının tasfiye edilmesi yoluna gidilmiştir. Birleşik Fon Bankasının tarihli bilançosuna bakıldığında tasfiyenin büyük ölçüde gerçekleştirildiği zarara dönüşen riskler için karşılık ayrıldığı görülmektedir. Ancak bankanın 842 milyon YTL aktif büyüklüğüne ve risklerini tasfiye etmesine rağmen, 665 milyon YTL özkaynağı bulunduğu (BFB nin Özkaynaklar/Toplam Aktifler oranı % 79 gibi ve faal bankaların bile birkaç kat üstünde çok yüksek bir orandadır) ve bu özkaynağın da bankalar hesabında değerlendirildiği görülmektedir. Bir başka ifade ile aktif bankacılık yapmayan Birleşik Fon Bankasının elindeki kaynağın diğer bankalarda mevduat olarak tutulduğu anlaşılmaktadır. 10 Hazine Müsteşarlığı tarafından TMSF'ye ikraz edilen ancak henüz Hazine Müsteşarlığı tarafından nakit olarak ödenmeyen tutarı, faiz hariç, göstermektedir. 11 Hazine Müsteşarlığı tarafından nakit ödemesi yapılan senetlerden, ikraz anlaşmaları çerçevesinde vadesinde ödenmeyen tutarları göstermektedir. 12 Hazine Müsteşarlığı tarafından nakit ödemesi yapılan senetlerden ikraz anlaşmaları çerçevesinde henüz vadesi gelmemiş tutarları göstermektedir. 13 TCMB döviz satış kurundan hesaplanmıştır. 65

66 Yine BFB nin tarihli bilanço dışı yükümlülüklerine bakıldığında, risk oluşturabilecek 196 milyon YTL tutarında teminat mektubunun bulunduğu, bunun tamamının aynı yıl içinde tazmin edilmesi halinde bile mevcut özkaynağın çok fazla olduğu görülmektedir. Hazine ile yapılan protokollerde TMSF nin elde ettiği geliri borcunu erken ödemek için kullanması kararlaştırılırken, TMSF tasfiye amaçlı Birleşik Fon Bankası nezdindeki kaynağı diğer bankalarda mevduat olarak tutmakta, elde ettiği faiz gelirini yine özkaynağa dönüştürmekte, diğer yandan da Hazineye olan ve vadesi geçen borcu ödemediği için artmaktadır. TMSF nin 2007 yılı faaliyet raporunda bünyesinde yer alan bankaların çözümleme faaliyetlerinde kullanılmak üzere tutulması hedeflenen çözümleme rezervinin 73 milyon dolar olarak belirtilmiş olmasına rağmen, bu tutarın 419 milyon dolar olarak gerçekleştiği, diğer taraftan Hazineye 2007 yılı içinde yapmayı planladığı ödeme milyon ABD Doları iken milyon dolar olarak gerçekleştiği görülmektedir. Yukarıda açıklanan nedenler dikkate alındığında, Hazine Müsteşarlığınca hazine menfaatlerinin korunması ve hazine alacağının tahsili konusunda borçlu kuruluş ile ortak çalışma yapılması, mali analizinin, nakit akışının ve ödeme kapasitesinin belirlenerek daha etkin tedbirlere başvurulması gerektiği anlaşılmaktadır. Bu çerçevede 2007 yılı sonunda Hazine Müsteşarlığı ve TMSF yetkililerinin oluşturdukları ortak çalışma grubu olumlu bir adım olarak değerlendirilmiştir Bütçe Dışı Avans ve Krediler Hesabında Yer Alan Alacaklar tarihli ve 441 sayılı Devlet Yatırım Bankası Hakkındaki Kanun uyarınca Hazine Müsteşarlığı tarafından Devlet Yatırım Bankasına muhtelif tarihlerde bütçe dışı avans ve kredi verilmiştir. Söz konusu Bütçe Dışı Avans ve Kredilerden verildiği dönemdeki TL, yıllardır kapatılmadan sürekli olarak bir sonraki yıla devretmiş ve 2007 yılında bütçe dışı avans ve krediler hesabında yer alan bakiye rakam (755,50 YTL) karşılığında 140- Kişilerden Alacaklar hesabına borçlu kayıt yapılarak kapatılmıştır. Devlet Yatırım Bankası, almış olduğu bütçe dışı avans ve kredilerden bir kısmını tarihli Devlet Yatırım Bankası Hakkında Tüzüğün 7 nci maddesine istinaden Türkiye Kömür İşletmeleri (TKİ) Genel Müdürlüğüne kredi olarak kullandırmış; TKİ ise bu kredileri ( ) döneminde Devlet Yatırım Bankasına ( den itibaren de Eximbank) geri ödemek suretiyle kapatmıştır. Buna rağmen gerek Devlet Yatırım Bankası gerekse Eximbank ın (Türkiye İhracat Kredi Bankası A.Ş.) geri tahsil ettikleri kredileri Hazineye aktarmadıkları, dolayısıyla da Hazine tarafından yıllar itibarıyla bu kredilerin geri dönüşünün takip edilmediği anlaşılmaktadır. 66

67 Devlet Yatırım Bankası, tarihli ve 87/11914 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile birlikte bütün aktif ve pasifleri, hak ve alacakları ile birlikte Türkiye İhracat Kredi Bankası A.Ş. (Eximbank) olarak faaliyetlerine devam etmeye başlamıştır. Dolayısıyla Devlet Yatırım Bankasına verilmiş olan bütçe dışı avans ve kredilerin kapatılması sürecinde Hazinenin yasal muhatabı, tarihinden itibaren Eximbank olmuştur. Sonuç olarak, söz konusu bütçe dışı avans ve kredi tutarının geçmiş yıllarda kapatılarak tahsil edilmemesi ve 1977 yılındaki anapara tutarı olan 755,50 YTL üzerinden takip ve tahsili yoluna gidilmesi Hazine kaybına yol açmıştır. 67

68 5. DİĞER KONULAR 5.1. Teşvik Kredileri Bu bölümde, uygunluk verilmeyen hesaplara ilişkin 2006 yılı Hazine İşlemleri Raporunda yer alan tespit ve öneriler konusunda 2007 yılındaki gelişmeler ile 2007 yılında yapılan inceleme ve denetim sonucu ortaya çıkan diğer konular yer almaktadır. İç Ödemeler Muhasebe Birimince tutulan 132-Kurumca Verilen Borçlardan Alacaklar Hesabı ile 232-Kurumca Verilen Borçlardan Alacaklar Hesabına Hazine Müsteşarlığınca verilen teşvik amaçlı kredilerden doğan alacaklar kaydedilmediği ve izlenmediği için, gerçek durumu tam ve doğru olarak yansıtmadığı gerekçesiyle Sayıştay Genel Kurulunun tarih ve 5194/1 sayılı kararı gereğince 2006 yılı işlemleri için uygunluk verilmemişti. Bu kapsamda 2007 yılı içerisinde Hazine Müsteşarlığı tarafından söz konusu teşvik kredileri ile ilgili gerçekleştirilen işlemler incelenmiştir Yılı Hazine İşlemleri Raporundaki öneriler doğrultusunda Müsteşarlık tarafından yapılan işlemler kapsamında; Hazine Kontrolörleri Kurulu Başkanlığının teşvik kredileri ile ilgili raporunu tamamladığı anlaşılmıştır. Rapor, Hazine Müsteşarlığı tarafından T.C. Ziraat Bankası AŞ, T. Halk Bankası AŞ, T.Kalkınma Bankası, T. Vakıflar Bankası TAO ve T. Sınai Kalkınma Bankası aracılığıyla tarihleri arasında yatırımcı kuruluşlara kullandırılan kredi tutarlarının ve aynı tarihler arasında söz konusu aracı bankalarca ilgili hesaplara yapılan anapara ve faiz geri ödeme tutarlarının belirlenmesi amacıyla hazırlanmış olup raporda, Hazine Müsteşarlığı tarafından teşvik kredisi olarak aracı bankalara aktarılan tutarların, aracı bankalar tarafından kullandırılan kredi tutarları ile uyumlu olduğu, anapara ve faiz geri ödemelerinin aracı bankalar tarafından hazırlanan ve Hazine Müsteşarlığınca onaylanan itfa planlarına göre, vadesi geldiğinde ilgili hesaplara yapıldığı, aracı bankalar tarafından ilgili hesaplara aktarılan anapara ve faiz tutarlarının her bir itfa planına göre ödenmesi gereken anapara ve faiz tutarları ile uyumlu olduğu belirtilmiştir. Teşvik ve Uygulama Genel Müdürlüğünce teşvik kredilerinden kaynaklanan alacakların sisteme kaydedilmesi ve izlenmesi 68

69 amacıyla çeşitli çalışmalar gerçekleştirilmiştir. Teşvik ve Uygulama Genel Müdürlüğünden alınan bilgide; teşvik kredileri ile ilgili Hazine Kontrolörleri Kurulu raporunun 2007 Aralık ayı başında kendilerine gönderilmesinin ardından rapor eki verilerin Ekonomik Araştırmalar Genel Müdürlüğü tarafından hazırlanan Alacak Kaydı Programı na aktarılması amacıyla çalışmalara başlanıldığı belirtilerek, öncelikle ilgili verilerin veri tabanına aktarılabilecek şekle getirildiğini, daha sonra da Bankanın kendisinden kaynaklanan gecikme sebebiyle Halk Bankası dışındaki T. Kalkınma Bankası, T.C. Ziraat Bankası, Sınai Kalkınma Bankası ve Vakıflar Bankasına ait verilerin 2008 Mart ayı itibarıyla sisteme kazandırıldığı bildirilmiştir. Söz konusu veri tabanında yılları arasında aracı bankalar vasıtasıyla yatırımcı firmalara kullandırılan Hazine Müsteşarlığı kaynaklı tüm kredilerin anapara ve faiz dönüşleri ile ilgili borç ve gerçekleşme kayıtlarının tutulduğu; Mayıs 2008 sonu itibarıyla tüm bankaların alacak miktarlarının Genel Müdürlüklerince, Kamu Finansmanı Genel Müdürlüğüne bildirildiği, böylelikle Halk Bankası dışındaki bankaların ödemelerinin ilgili yıl alacak kayıtlarından düşüldüğü belirtilmiştir. Yine Haziran 2008 tarihinde Halk Bankasının çalışmalarını tamamladığı ve söz konusu verilerin Temmuz 2008 tarihi itibarıyla Hazine Kontrolörleri Kurulu kanalıyla Genel Müdürlüklerine ulaştırıldıktan sonra daha önceki bankalar için yapılan veri hazırlama çalışmalarının da söz konusu banka için yapılmasının ardından Temmuz 2008 sonu itibarıyla Halk Bankasına ilişkin verilerin Alacak Kaydı Programı na aktarılması işlemi gerçekleştirildiği belirtilmiştir. Ayrıca Ağustos 2008 sonu itibarıyla Halk Bankasına ait verilerin Ekonomik Araştırmalar Genel Müdürlüğü tarafından testlerinin bitirilmesi ile söz konusu bankaya ait bilgilerin Kamu Finansmanı Genel Müdürlüğüne bildirilmiş olacağı da belirtilmiştir. Tarafımızdan 2007 yılı işlemleri ile ilgili yapılan incelemede; Kamu Finansmanı Genel Müdürlüğü Hazine İç Ödemeler Muhasebe Birimince, teşvik kredilerinden kaynaklanan hazine alacaklarının anapara stok kayıtlarının yapıldığı, ancak T. Halk Bankası AŞ aracılığıyla kullandırılan teşvik kredilerinden doğan alacakların kapanış kayıtlarının yapılamadığı, aynı şekilde T.Kalkınma Bankası aracılığıyla kullandırılan teşvik kredilerinden doğan alacakların kapanış kayıtlarının da henüz tamamlanamadığı anlaşılmıştır. Ayrıca, teşvik kredilerinden doğan faiz alacak kayıtlarının da yapılmadığı tespit edilmiştir. 69

70 /2312 Sayılı Kararname Gereği Oluşan Hazine Alacakları 2006 Yılı Hazine İşlemleri Raporunda; 2001/2312 sayılı Kararname gereğince T.C. Ziraat Bankası, T.C. Halk Bankası ve T. Tarım Kredi Kooperatiflerinin kullandırdıkları ancak erteleme veya vadesi gelmediği için görev zararına dönüşerek Hazinece karşılanan ve Hazine kaynağına dönüşen kredilere ilişkin Hazinece bir tasnifin yapılmadığı, vadesi geldiğinde yapılan tahsilatların ilgili kurumlarca Hazineye aktarmaları gerektiği belirtilmiş olmasına rağmen, Hazinenin alacağı olan kredi tutarlarına ilişkin muhasebe sisteminde herhangi bir kaydın tutulmadığı tespit edilmiş, bu kredilerin görev zararı olarak ödendiklerinde İç Ödemeler Muhasebe Birimince Hazine alacağı olarak kaydedilmesi gerektiği belirtilerek Hazine Müsteşarlığınca gerekli inceleme ve denetim yapılması, 2001/2312 sayılı Kararname gereği oluşan Hazine alacağının tespit edilmesi ve tespit edilen Hazine alacağının İç Ödemeler Muhasebe Birimince kurumca verilen borçlardan alacaklar hesabına kaydedilmesi önerisinde bulunulmuştu. Konuyla ilgili olarak 2007 yılında yapılan incelemeler sonucunda; 2001/2312 sayılı Karar kapsamında kamu bankaları ve Tarım Kredi Kooperatiflerinin oluşan görev zararı alacaklarının Bankalar Yeminli Murakıplarınca yapılan incelemeler neticesinde düzenlenen raporla kesinleştirildiği anlaşılmıştır. Ancak söz konusu görev zararları kapsamındaki hazine alacak tutarları Hazine Müsteşarlığı İç Ödemeler Muhasebe Birimince alacak hesaplarına kaydedilirken bankalar ve Tarım Kredi Kooperatiflerinin muhasebe kayıtlarının esas alındığı ve bu kuruluşların gönderdikleri tutarlar ile Hazine Müsteşarlığının kendi kayıtlarındaki rakamların karşılaştırılarak teyidinin yapılmadığı tespit edilmiştir Türkiye Halk Bankasından Olan Hazine Alacakları 2006 Yılı Hazine İşlemleri Raporunda, 1986, 1989 ve 1990 tarihli ikraz anlaşmaları ile Türkiye Halk Bankasına devredilen kredilerle ilgili olarak Bankanın yükümlülüğünün Türkiye Halk Bankası nezdinde kurulan fonda biriken tutarlarla sınırlı olması ve fonun kullanılışı hakkında Müsteşarlığa herhangi bir bildirimin yapılmaması nedeniyle, Fonun Hazine Müsteşarlığınca denetlenmesi gerektiği önerisinde bulunulmuştu. Konuyla ilgili olarak yapılan incelemede; Türkiye Halk Bankasının Hazine Müsteşarlığına yükümlülüklerini erken itfa etmek istediği, bu kapsamda Müsteşarlık Makamı tarafından alınan onay ile Hazine Kontrolörleri Kurulunun söz konusu Fon hesabının ikraz anlaşmalarına uygun olarak 70

71 işleyip işlemediği ve Fon hesabının bakiyesinin tespitini teminen görevlendirildiği anlaşılmıştır. Ancak, Hazine Kontrolörleri Kurulunca, yapılması istenilen incelemenin çok kapsamlı olması, inceleme ile ilgili evrakların eski yıllara ait olması ve Bankanın arşivlerinde bulunması nedeniyle kısa sürede temin edilemeyeceği, incelemenin belirtilen sürede yapılmasının mümkün olamayacağı belirtilmiş ise de yukarıda bahsedildiği üzere T. Halk Bankasından olan Hazine alacaklarının söz konusu Fondaki tutarın yetersiz olması nedeniyle 2020 yılına kadar silinecek olması ve Fonun kullanılışı hakkında Halk Bankasınca Müsteşarlığa herhangi bir bildirimin yapılmaması Fonun denetlenmesi gereğini ortaya koyduğundan, Fon hesabının ikraz anlaşmalarına uygun olarak işleyip işlemediği hususu ile bu hesabın bakiyesinin Hazine Müsteşarlığı denetim birimlerince denetlenmesi uygun olacaktır Hazineye Ait Hisse Senedi ve Tahviller Hazine Müsteşarlığı İç Ödemeler Muhasebe Biriminde tutulan 240 no.lu Mali Kuruluşlara Yatırılan Sermayeler Hesabı ile 241no.lu Mal ve Hizmet Üreten Kuruluşlara Yatırılan Sermayeler Hesabı nın, işlem ve bakiyelerinin tam ve doğru rakamları yansıtmadığı gerekçesi ile Sayıştay Genel Kurulunun tarihli ve 5194/1 sayılı Kararı gereğince hesaplara 2006 yılı işlemleri için uygunluk verilmemişti yılı Hazine İşlemleri Raporunda belirtilen öneriler kapsamında, Kamu İktisadi Teşebbüsleri Genel Müdürlüğünce, Hazineye ait hisse senetlerine ilişkin olarak envanter çalışmalarına başlanıldığı, yapılan envanter çalışması kapsamında, rapora konu edilen ve Merkez Bankası tarafından saklanan hisse senetleri ile İç Ödemeler Muhasebe Birimi kayıtlarında yer alan hisse senetleri tasnife tabi tutularak yapılacak işlemlerle ilgili Bakan Onayının alındığı, alınan Bakan Onayına istinaden iş ve işlemlerin gerçekleştirildiği görülmüştür. Bu kapsamda Hazineye ait hisse senedi ve tahvillere ilişkin, 2007 yılında yapılan denetim ve incelemeler sonucunda aşağıdaki hususlar tespit edilmiştir. 217, 240 ve 241 no.lu hesaplarda izlenen iştiraklere ait hisse senetlerinin İç Ödemeler Muhasebe Birimince usulüne uygun olarak alınıp saklanmadığı, dönem sonlarında usulüne uygun sayımlarının yapılmadığı, düzenlenen tutanakların gerçeği göstermediği tespit edilmiştir. Envanter çalışmalarında, bazı hisse senetlerinin fiziken bulunamaması sebebiyle muhasebe kayıtlarından çıkarıldığı görülmüştür. Muhasebe kayıtlarında yer almakla birlikte fiziken ulaşılamayan kıymetli evrakın sorumluluk 71

72 tayin edilmeden muhasebe kayıtlarından çıkarılması mevzuata göre mümkün değildir. Zayi bulunan hisse senetlerine ilişkin olarak, kıymetli evrakın hesaplara giriş tarihinden itibaren kim tarafından zayi edildiğinin veya bu işleme ilişkin olarak sorumlu kişi/kişilerin tespit edilerek idari, mali ve cezai sorumluluk yöneltilmesi gerekmektedir. Bu nedenlerle 197- Sayım Noksanları Hesabı, 217- Menkul Varlıklar Hesabı, 240- Mali Kuruluşlara Yatırılan Sermayeler Hesabı ve 241- Mal ve Hizmet Üreten Kuruluşlara Yatırılan Sermayeler Hesabı nın 2007 yılı işlem ve bakiyeleri gerçek değerleri göstermemektedir. Hazine Müsteşarlığına ait olup, önceki yıllar muhasebe kayıtlarında yer almayan iştiraklere ait hisse senetlerinden bir bölümü ise mali değerinin kalmadığı gerekçesiyle arşiv malzemesi olarak tasniflendirilmiştir. KİT Genel Müdürlüğünce arşiv malzemesi kapsamında değerlendirilen hisse senetlerinin muhasebeleştirilmeden devlet hesapları ile ilişiği kesilmiştir. Devlete ait hak ve alacakların muhasebeleştirilmesi zorunlu olup, bunların hesaplardan terkini ise, ancak açıkça terkine yetki veren kanuni düzenlemelerle yapılabilir. Ayrıca Hazinenin çeşitli şirketlerdeki hissedarlık haklarını temsil eden ve güncel değerinin kalmadığı tespit edilen hisse senetlerinin; elde ediliş tarihinden, güncel değerinin kalmadığının anlaşıldığı tarihler arasında uğradığı gelir ve sermaye hakkı kayıplarına yol açan, ihmal ya da kusuru görülen görevli ve sorumlulara dair sorumluluk araştırması yapılması da gerekir. Bu şartlar gerçekleştirilmeden ortaklık haklarını temsil eden hisse senetlerine ait kayıtların terkini mümkün değildir. İş Bankası ve Osmanlı Bankası kurucu hisse senetlerinin itibari mali değeri olmadığı ve sermayeye ilişkin hakları göstermediği gerekçesi ile muhasebe kayıtlarında yer almadığı görülmüştür. Ayrıca Osmanlı Bankasına ait kurucu hisselere ait sertifikaların usulüne uygun şekilde alınmaması ve/veya saklanmamasından dolayı zayi olduğu anlaşılmıştır. Zayi olan Osmanlı Bankası Kurucu hisselerine ait temettüler nedeniyle kamu zararının gerçekleştiği tespit edilmiştir. 14 Yapılan envanter sonucunda, borsada işlem gördüğü tespit edilen şirketlere ait senetlerden kaydileştirilebilenler 15, bir kamu bankasına ait menkul değerler şirketinde açılan yatırım hesabı yılı için kurucu hisse başına düşen temettü tutarı Fransız Frangı dır. Diğer yılların temettü miktarlarına ilişkin bilgi bulunmamaktadır. 15 Kaydileştirme işlemi, ilgili SPK mevzuatı uyarınca hisse senetlerinin Merkezi Kayıt Kuruluşunda işlem görmesini ifade etmektedir. 72

73 aracılığı ile doğrudan KİT Genel Müdürlüğünce izlendiği anlaşılmıştır. Cari hesap şeklinde çalışan yatırım hesabı muhasebe birimi dışında takip edilmektedir. Sorumluluğu ve takibi muhasebe birimi ve muhasebe yetkilisinde olması gereken hesabın, muhasebe dışında izlenmesi sonucu, hesapta oluşan gelir ve giderlere ilişkin bazı kalemlerin muhasebeye intikal etmediği görülmüştür. Diğer taraftan kaydileştirilemeyen hisse senetlerine ilişkin muhasebe biriminde herhangi bir kayda rastlanılmamıştır. Söz konusu senetler, Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK) nezdinde kaydileştirilememekle birlikte, halen Hazinenin haklarını temsil etmektedir. Bu hakların muhasebe biriminde takip edilmediği ve izlenmediği görülmüştür. MKK nezninde kaydileştirilen şirketler ile mali değeri bulunan ancak hisse oranı düşük bulanan hisse senetlerinin 217- Menkul Varlıklar Hesabı nda nominal tutarları üzerinden (Osmanlı Bankasına ait adi hisse senetleri hariç) kümülatif olarak kayıt edildiği, yardımcı hesap defterlerine dağıtılmadığı görülmüştür. Hesapta, söz konusu senetlerin ismen varlığını ispat edecek herhangi bir veri mevcut değildir. 240 ve 241 no.lu Mali kuruluşlar ile Mal ve Hizmet Üreten Kuruluşlara Yatırılan Sermayeler Hesabında izlenen iştiraklerin, Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği hükümlerinin farklı yorumlanması sonucu, rayiç bedel yerine taahhüt edilen nominal sermaye tutarı üzerinden izlendiği görülmüştür. Hesap planının Hazinenin iştirakleri ile hisse senedi ve tahviller başta olmak üzere sair menkul varlıklarını izlemeye elverişli olmadığı görülmüştür. Bu nedenle, söz konusu senetlerin hangi hesaba ne şekilde ve hangi değerleme yöntemi ile kayıt edileceği hususunda tereddütler oluşmuştur. Bu tereddütler sonucunda 217- Menkul Varlıklar Hesabına, hisse senetleri nominal tutar, takdir edilen tutar ve iz bedeli üzerinden kayıtlar yapılarak, genel kabul görmüş muhasebe kavramlarından Tutarlılık ilkesine aykırı kayıtlar yapıldığı tespit edilmiştir. Yabancı devletlere ait tahviller, Hazine adına T.C. Merkez Bankasında saklanmaktadır. Merkez Bankasınca saklanan tahviller İç Ödemeler Muhasebe Birimince 217- Menkul Kıymetler Hesabı nda Hazineye ait hisse senetleri ile birlikte izlenmektedir. Bu nedenle Hazinenin pay sahipliğinden 73

74 kaynaklanan menkul varlıkları ile pay sahipliğinden kaynaklanmayan menkul varlıklarının ayrıştırılmadan kümülatif olarak muhasebeleştirildiği görülmüştür. Sonuç olarak; yukarıda belirtilen nedenlerle, İç Ödemeler Muhasebe Birimince tutulan 197- Sayım Noksanları Hesabı, 217- Menkul Varlıklar Hesabı, 240- Mali Kuruluşlara Yatırılan Sermayeler Hesabı ve 241- Mal ve Hizmet Üreten Kuruluşlara Yatırılan Sermayeler Hesabına gerçek durumu tam ve doğru olarak yansıtmadığı gerekçesiyle, Sayıştay Genel Kurulunun tarih ve 5226/1 sayılı Kararı gereğince uygunluk verilmemiştir. Öneriler: Hazineye ait hisse senetlerinin ve yabancı devlet tahvillerinin muhasebeleştirilmesinde, tutarlı bir muhasebeleştirme politikası oluşturularak, bu politikanın mevzuat düzenlemeleri için gerekli çalışmalar yapılmalıdır. Muhasebe hesapları bu politikaya göre yeniden düzenlenmeli ve kayıt prosedürünün genel kabul görmüş muhasebe kavram ve ilkelerine uygun olması sağlanmalıdır. Muhasebeleştirme politikasında, hisse senetleri ve tahvillerin elde bulundurma nedenlerine bağlı olarak, hangi değer üzerinden hangi hesaba kaydedileceğine ve nasıl izleneceğine açıklık getirilmelidir. Ayrıca, kayıtlara ilişkin iş akışı, iş akışına uygun görev tanımları ve sorumluları açık olarak belirlenmelidir. 217 no.lu Menkul Varlıklar Hesabında izlenen hisse senetleri ile yabancı devlet tahvilleri birbirlerinden ayrıştırılarak hesap planında durumlarına uygun olarak oluşturulacak hesap veya alt hesaplarda izlenmelidir. Böylelikle Hazinenin pay sahipliğinden kaynaklanan ve pay sahipliği dışında kalan hak ve yükümlülüklerinin muhasebede açık olarak görülmesi sağlanmalıdır. Hazineye çeşitli nedenlerle intikal eden hisse senetlerinin başında, Medeni Kanun uyarınca yasal varisi bulunmadığı için Hazineye irat kaydedilen tereke malları gelmektedir. Yasal varisler bulunamamakla birlikte, ileride ortaya çıkması muhtemel varislerin istirdat haklarına ilişkin olarak bu senetlerin ekonomik değerinin kalmaması halinde bile mahkeme ilamına istinaden geri verme işleminin söz konusu olabileceği göz önünde bulundurulmalıdır. Açılan yatırım hesabına ilişkin yetkilerin muhasebe yetkilisine devredilmesi gerekir. 74

75 Hazinenin elinde bulunan hisse senetleri ve yabancı devlet tahvilleri için, Hazine Kontrolörleri Kurulunca, bunların Hazineye ne amaçla ve ne zaman intikal ettiğinin, intikal tarihi ile güncel durumu arasında geçen zaman diliminde senede bağlı hak ve yükümlülüklerin yerine yetirilip getirilmediğinin, yerine getirilmediyse sorumluluğu bulunan ilgililerin tespit edilerek, elde edilecek sonuçlara göre gerekli işlemler yapılmalıdır. Zayi Osmanlı Bankası kurucu hisseleri ile önceki yıllar kesin mizanında yer alan ancak fiziki hisse senetleri bulunamayan kıymetli evraka ilişkin soruşturma yapılarak, sorumlular tespit edilmelidir. 75