Ödevin Kesinlik Kazanması

Transkript

1 Ödevin Kesinlik Kazanması Vedat Temiz

2 Ödevin analizi Konstrüksiyon bürosuna bir ödev şeklinde gelen ürün (veya teknik yapıt) fikri, daha çok gerçekleştirilmesi istenen sistemin i çevre büyüklüklerini üklükl i kapsar. Yani, müşteri makinanın içinde neler olduğu ile değil, makinanın ne yapması gerektiği ğ ile ilgilidir. Konstrüksiyon bürosundaki uğraşı ise daha çok makinanın içinde neler olması gerektiğine yöneliktir. Bu iki farklı görüşü bağdaştırmak kiçin i ''Ödev'' in konstrüktör tüktö gözü ile de bir kere daha incelenmesi gerekecektir.

3 Konunun Önemi Konstrüktif geliştirme sürecinin bütün aşamalarındaki başarı şansı ödev tanımlamasının iki yönlü olarak tam bir kesinlik kazanmasına bağlıdır. Bu nedenle siparişin kesinleşmesinden sonra, istek sahibi ve konstrüktör arasında bir diyalog kurulması zorunludur. Böyle bir bilgi alış verişinde aşağıdaki sorulara bir kere daha cevap aramak gerekir: Esas problem nedir? Anlayış farkı var ise nasıl giderilir? Genellikle düşünülmüş olup, açıklanmamış olan arzular, beklentiler var mıdır? Talep edenin düşünemediği hesaba katamadığı ve özellikle sistemin içyapısına bağlı hususlarda fikir birliğine varılabilir mi? Acaba ödev verilirken açıklanan şartların hepsi, sistemden istenen fonksiyon için zorunlu mudur? Yoksa bilgi eksikliğinden ortaya çıkan görüntü şartlar da mevcut mudur? İstenen sistemin geliştirilmesi bakımından hangi yollar açıktır? Ne gibi kısıtlayıcı şartlar vardır?

4 Konunun Önemi Bu çalışmalar esnasında hemen kesin maddesel çözümler ele alınmamalıdır. Hatta bu tip örnekler vermek bazen sakıncalı, diğer bir deyimle daha iyi çözümleri önleyici olabilir. Ödevi açıklığa kavuşturan ikinci bir sorular grubu da şunlar olabilir: Tasarlanacak çözüm hangi maksada yöneliktir? Hangi özelliklere sahip olmalı ve hangilerine sahip olmamalıdır?

5 Eğer konu ürün planlama bölümünce yeteri kadar incelenmemiş ise veya konstrüksiyon bürosunca böyle bir görüşe varılmış ise, aşağıdaki hususların bir kere de konstrüksiyon bürosunca ele alınması yerinde olur: A) İşletmede gözlenen eksiklikler: Satış teşkilatına akseden müşteri şikâyetleri ve bunların analizi Montaj ve deney bölümlerinden gelen yakınmalar, eleştiriler B) Teknolojik durum: Rakip firma programları Benzer ödevlerle ilgili çözümler, bunlara ait eleştiriler Patent literatürünün incelenmesi C) Kesin veriler, ağırlık noktaları: Uluslar arası tavsiyeler, standartlar (milli ve milletlerarası) İşletmenin ürünleri ile ilgili kurumların koydukları sınırlar, kısıtlamalar (sağlık ve emniyetle ilgili) D) Geleceğe e dönük gelişmeler: Yapısal değişiklikler, model değişim eğilimleri Teknik-ekonomik politikalardaki değişim eğilimleri Kullanıcının gelecekteki davranışı ve istekleri ile ilgili varsayımlar

6 Ödevi tanımlayan istek tipleri, İstekler listesi İstekler ödevin amaçladığı teknik sistemi tanımlayan çeşitli özellikleri niteliksel veya niceliksel olarak belirten büyüklüklerdir. ü Bunlar teknik sistemin giriş ve çıkış büyüklükleri kümesini meydana getiren çevre büyükleridir. Bu büyüklükler fonksiyonla ilgili olarak madde, enerji, sinyal türünde; insan makina ilişkilerine bağlı olarak ergonomik ve ekonomik koşullarla ilgili olarak parasal boyutlarda olabilir. Genel olarak ödevi tarif eden istekleri üç kategoriye ayırmak mümkündür

7 İstek Tipleri 1) Kesin İstekler: Ödevin Çözümünde muhakkak yerine getirilmesi istenen istekler. (K) Bu istekleri de ikiye ayırmak mümkündür: a) Çok dar toleranslarda yerine getirilmesi gerekenler. Örneğin sistemin ağırlığı 1500 kg (-10 kg) olacaktır gibi. b) Bir üst veya alt sınır belirten istekler. Örneğin sistemin ağırlığı 1500 kg mı geçmeyecektir veya tavan yüksekliği 8 m den daha küçük olmayacaktır gibi.

8 İstek Tipleri 2) Arzu tipi istekler: (A) Bu tip isteklerin gerçekleştirilmesi zorunlu değildir. Ancak maliyet artışı olmaksızın veya müşteri ile anlaşarak çok az bir maliyet artışı karşılığında bunların yerine getirilmesi işletmenin pazar şansını arttırır. Bu tip istekleri bir önem sırasına göre dizmek, konstrüksiyonun k değerlendirme aşamasında yarar sağlar. Örneğin bir hız değiştiricisi ğiştiiii için ii ödev tarifinde ifid değiştirme dğişti işinin i el kumandası ile yapılması istenmiştir. Ayrıca, müşteri arzu tipi bir istek olarak ileride bunun otomatik kumandaya dönüştürülmesi imkânlarının da konstrüksiyon esnasında düşünülmesini arzulayabilir ancak şart koşmaz.

9 İstek Tipleri 3) Hedef gösteren istekler: (H) Bu tip istekler müşteri veya pazar talebi ile ilgili değildir. Konstrüktif geliştirme sürecinin ilerleyen fazlarında artan bilgiler, geliştirilmekte olan sistem veya bunun değişkenleri için geleceğe ait bazı konstrüktif yeniliklerin yapılabileceğini ortaya koyar. Bunların işletme içi ii bilgi bili olarak kaydedilmesi ddil i gelecek ii için yarar sağlar. Aynı teknik sistemin daha ileri kuşakları için bu istekler doğrultusunda araştırma ve incelemelerin yapılması, yeni ürün fikirlerinin oluşmasına yardımcı olur. (H) tipi istekler sadece işletmenin kendine ait dokümanlarda belirtecektir.

10 İstekler Listesi oluşturma ş kuralları İstekler için bir liste oluştururken bunların hangi türden oldukları yanlarında belirtilmelidir. İstekler listesinde her kategoriden istek için niceliksel ve niteliksel tanımlamalar yapılmalıdır. İstekler listesinin, eğer ğ tanımlanmış ise, fonksiyon gruplarına veya yapıt gruplarına göre bir bölümlemeye sahip olması önerilir. İstekler listesinde parasal koşullar, ş termin (bitiş ş süresi), yasal hususlar ayrı bölümler halinde belirtilmelidir. Çok büyük ve karmaşık sistemlere ait istekler listesinin hazırlanmasında, sistemi meydana getiren alt sistemler için i istekler listesi i ayrı ayrı hazırlanır. İstekler listesinin düzenleme şekli için standart bir format yoktur. Her işletme kendine uygun bir format geliştirmiştir. Aynı bir işletmede yeni bir konstrüksiyonla, geliştirme veya alan genişletme konstrüksiyonları için hazırlanan istekler listeleri farklı olabilir. Çünkü birinde yapıt mevcut değildir. Yeniden meydana getirilecektir. Diğerinde ise mevcuttur.

11 İstekler Listesi oluşturma ş kuralları -2 Eğer tamamen yeni bir konstrüksiyon ödevi bahis konusu ise, genel olarak istekler listesini bir önem sırasına veya belirli kategorilere göre dizmek mümkün olmayabilir. BU takdirde her hangi bir öncelik sırası düşünülmeden yapıt için önemli görülen bütün istekler alt alta yazılmalıdır. Daha sonra aşağıdaki sorulara cevap aranmak suretiyle bunların tipi ve önem sıraları belirlenmelidir. l lidi Sorular: Aranan çözümün esas itibariyle hangi maksadı yerine getirmesi istenmektedir? Yazılan istekler arasında bu maksatla doğrudan ilişkisi olanlar hangileridir? Yapıtın temel özellikleri neler olacaktır? Aranmayan özellikler nelerdir? Yapıtı tarifleyen isteklerin hangileri kesin,hangileri arzu tipi istekler kategorilerine girer? Arzu tipi istekleri bir önem sıralamasına sokmak kabil midir? Kabilse bu sıra nedir?

12 İstekler Listesi format örneği (Pahl-Beitz)

13 İstekler listesinin hazırlanmasında yararlanılabilecek sistem özellikleri 1 Geometrik özellikler Büyüklük, yükseklik, genişlik, uzunluk, çap, alan ve hacim ihtiyacı, sayı (adet), düzen, bağlantı, demontaj ve genişletme olanakları 2 Kinematik özellikler Hareket cinsi, hareket yönü, hız, ivme 3 Kuvvetler Kinetik özellikler Kuvvet yönü, büyüklüğü, değişikliği, ağırlık, şekil değiştirme, rijitlik, yaylanma özellikleri, kitlesel kuvvet ve momentler, stabilite, rezonans durumları 4 Enerji Güç, verim, kayıp, sürtünme ve ventilasyon kayıpları, durum, durum büyüklükleri (basınç, sıcaklık vb.), ısınma, soğuma, bağıl enerji, enerji biriktirme, entalpi, entropi, enerji dönüşümü, enerji transferi vb. 5 Madde Madde akımı, iletimi, giren ve çıkan maddelerin fiziksel ve kimyasal özellikleri, yardımcı maddeler, şart koşulan maddeler 6 Sinyal Giriş çıkış ölçü büyüklükleri, kontrol devreleri, ölçü aletleri, gösterge tipleri, merkezi veya dağınık kontrol sistemleri vb. 7 Ergonomi İnsan makina ilişkisi, kullanma, kullanma ve kumanda noktalarının operatöre göre konumları, kontrol aletlerinin yeri ve gözleme kolaylığı, ışık ve renk durumları, iş emniyeti, çevre emniyeti vb. 8 İmalat ve imalat kontrolü Fabrika ve işyeri olanakları ve ortaya çıkan sınırlar, tercih edilen imal usulleri, olanak dahilinde olan işleme hassasiyeti ve toleranslar, hatalı imalat yüzdesi, süreç kontrol olanakları, firma ile işbirliği yapan diğer kuruluşların olanakları vb. 9 Montaj ve transport Özel montaj koşulları, temel durumu, iletim olanakları, köprü, tünel, karayolu, demiryolu, su ve deniz yolu olanakları ve kısıtlamaları 10 Kullanma, bakım ve onarım Sessiz ve titreşimsiz çalışma, aşınma derecesi, yağlama ve yağlama koşulları, teknik yapıtın kullanıldığı ortamın koşulları, bakım, bakımdan bağımsızlık derecesi, periyodik bakım süreleri ve bakım programı, parça değiştirme ve onarım olanakları vb. 11 Temin (fiyat) ve işletme giderleri Üretim maliyeti, satış fiyatı, takım masrafları, amortisman, işletme giderleri, operatör masrafları (çok veya az) 12 Teslim tarihi ve Ürün geliştirmenin, özellikle konstrüktif geliştirme sürecinin zamansal olarak MAK 535 Konstrüksiyon koşulları Sistematiği planlanması, süreden evvel bitirme veya süre aşımı tahminleri

14 Makina a Sistemlerinin e özellik kategorileri e İstekler listesi teknik yapıtın yp çeşitli ş özelliklerinden oluşan ş bir kümeyi meydana getirmektedir. Teknik yapıtlar ekonomik ve sosyal hayatın çok değişik ihtiyaçlarına cevap vermek üzere büyük bir çeşitlilik gösteririler. Yapıtların kullanıldığı farklı alanlar, fonksiyonları ayni olsa dahi, bunların birbirinden farklı özelliklerde olmalarını gerektirir. Buna bağlı olarak da, çöl şartlarında çalışan bir araca ait istekler listesi ile soğuk ğ iklimlerde l çalışacak aracın istekler listesi farklı yapıda olacaktır. Makina sistemlerinin i i ve bunların kullanılma l alanlarının l çeşitliliği, özellik sınıflandırılmalarının da değişik tiplerde yapılmasını gerektirir.

15 Makina asste sistemlerinin e sınıflandırılması as 1 Tk Teknik k yapıtın fonksiyonuna göre; örneğin ğ bağlama,dönüşüm, dh daha somut olarak, tornalama,transport makinaları olarak, Makina içindeki i operasyon tiplerine i göre; madde, enerji, sinyal tipi i büyüklülerle meydana getirilen çeşitli işlemlere göre, İş etkisini meydana getiren prensiplere göre; örneğin, mekanik, hidrolik, optik, kimyasal, elektronik v.s. makinalar gibi, Sistemin davranış biçimine göre; örneğin, güç büyüklüğüne (10 kw; 12,5 kw ; kw lık), hıza, çeşitli çevre koşullarına (soğuk iklim,tropik koşullar v.s.) göre,

16 Makina asste sistemlerinin e sınıflandırılması as 2 Sistemin karmaşıklık veya teknolojik ilerilik derecesine göre; örneğin yüksek teknolojik, yüksek prezisyon v.s. cihazları gibi, veya eleman, eleman grubu, makina, makina grupları gibi, Üretim usulü benzerliklerine göre; örneğin, döküm, talaş alma, presleme v.s. yolu ile üretilen elemanlar gibi, Geometrik şekillerine göre, Uygulanan malzeme tipine göre, Konstrüksiyonun, yeni, geliştirme, alan büyütme şeklinde yapılan ayırımına göre, Nihai üretici firma isimlerine göre.

17 Ekonomik Kol Madencilik Ekonomik Kollara Göre Sınıflandırma -1 Makina Sistemleri İlgi alanı Çıkarma İletme Hazırlama Makina örnekleri Maden kesme, kazma makinaları Asansörler, konveyörler vb. Yıkama, tasnif makinaları, vb. Enerji Üretimi Buhar üretimi Çeşitli buhar kazanları, su hazırlama Termik makinalar Elektrik enerjisi üretimi sistemleri vb. Buhar-gaz türbinleri, motorlar vb. Termik, nükleer, hidrolik santraller Çelik Üretimi Kimya Endüstrisi Ham demir üretimi Çelik üretimi Kömür kimyası, petrokimya vb. Boya üretimi Patlayıcı maddeler kimyası Yüksek fırınlar, doğrudan redüksiyon tesisleri vb. Siemens-Martin, LD, Elektrik ark ocakları vb., hadde tesisleri Reaktörler, distilasyon kolonları, boru ve sirkülasyon sistemleri vb. Reaktörler, karıştırıcılar, boru sistemleri vb. Kolonlar, karıştırıcılar, kontrol ve emniyet sistemleri vb.

18 Ekonomik Kol Ekonomik Kollara Göre Sınıflandırma -2 Makina Sistemleri İlgi alanı Makina örnekleri Kağıt Endüstrisi Selüloz üretimi Parçalayıcılar, kimyasal ayırıcılar, beyazlatıcılar, l kurutucular vb. Kağıt üretimi Kalender sistemleri, kurutucular vb. Taşıtlar Demiryolu araçları Lokomotifler, vagonlar, sinyal sist. Karayolu araçları Denizyolu araçları Havayolu araçları Kamyon, otomobil, otobüsler vb. Yük, yolcu gemileri, feribotlar vb. Balonlar, uçaklar Uzay araçları Çeşitli tip roketler, mekikler vb. Tekstil ve deri endüstrisi Gıda endüstrisi Kumaş ve konfeksiyon üretimi Şeker üretimi Yağ, margarin üretimi Süt mamulleri İplik, dokuma, örme, boyama, dikiş makinaları vb. Parçalama ve ekstraksiyon makinaları, santrifüjler vb. Presler, santrifüjler, hidrojenizasyon tesisleri vb. Pastorizasyon, homojenizasyon ve yoğunlaştırma ğ ş makinaları vb.

19 Ekonomik Kol Ekonomik Kollara Göre Sınıflandırma -3 Makina Sistemleri İlgi alanı Makina örnekleri Basım ve büro Matbaalar, bürolar Dizgi, baskı makinaları, yazı ve hesap makinaları Ziraat, ormancılık Zirai iletim, ekme, toplama, odun kesme vb Traktörler, harman makinaları, hızar tesisleri vb. Tıp, diş hekimliği Diyagnostik ve tedavi Röntgen, EKG, MR, bilgisayarlı tomografi, diyaliz makinaları, kalp pili, protez cihazları vb. Dağıtım ve ticaret Soğutma tekniği Marketler, paketleme tesisleri vb. Soğuk hava depoları, dağıtım zincirleri vb. Yazar kasalar, paketleme makinaları vb. Soğutma makinaları, şartlandırma ve iklimlendirme tesisleri vb.

20 Makina Elemanlarının çizim zorluğuna göre sınıflandırılması Zorluk Derecesi Özelliği Örnekler I. Basit Çok az boyutla belirtilen l Mll Miller, manivelalar, l pimler vb. parçalar II. Orta Boyutlandırma çizgileri fazla Düz dişli çarklar, yataklar vb. olan basit parçalar III. Karmaşık Karmaşık küçük parçalar Helisel, konik dişliler, çok kamalı milleri vb. IV. Çok karmaşık Orta büyüklükte Döküm karterler, dövme krank milleri vb. V. Çok karmaşıkk Büyük ük boyutlarda Büyük ük döküm karterler, dövme parçalar vb. VI. Aşırı karmaşık Karmaşık geometri ve çok Türbin kanatları, hiperboloid dişliler fazla sayıda boyutlandırma vb. çizgisi

21 Niceliksel, niteliksel ve estetik özellikler Bazı özellikleri sayısal olarak değerlendirmek mümkündür. Ne kadar, ne büyüklükte, ne ağırlıkta gibi soruların cevabı genellikle niceliksel ve bu nedenle de objektiftir. Ancak bu sisteme ne oranda güvenilir? şeklindeki bir soruya kesin sayısal bir yanıt vermek genellikle mümkün değildir. Cevap olasıdır. İstatistiksel bir inceleme gerektirir. Çok daha zor cevaplandırılabilecek bir soruyu ise, "Bu teknik yapıt güzel görünüşlü müdür? teşkil eder. Estetik bir değerlendirmeyi gerektiren bu tip soruları nicelleştirmek mümkün değildir. Güzel, çirkin, kaba, zarif gibi cevaplar sübjektiftir ve kişisel takdire ve ilgili toplumun estetik yargılarına bağlıdır. İstekler listesi mümkün olduğu u kadar objektif olarak değerlendirilebilecek erlendirilebilecek özelliklerden oluşturulmalıdır turulmalıdır.

22 İstekler Listesi Örneği Karton düzeltme makinası

23 Teknik spesifikasyon şeklinde hazırlanmış bir istekler listesi