T.C. ERCĠYES ÜNĠVERSĠTESĠ ECZACILIK FAKÜLTESĠ

Transkript

1 1 T.C. ERCĠYES ÜNĠVERSĠTESĠ ECZACILIK FAKÜLTESĠ KAYSERĠ ĠLĠ MERKEZ ECZANELERĠNDE ÇALIġAN ECZACI VE ECZANE TEKNĠSYENLERĠNĠN ACĠL KONTRASEPSĠYON KONUSUNDAKĠ YAKLAġIMLARININ DEĞERLENDĠRĠLMESĠ Hazırlayan Merve AKAR DanıĢman Yrd. Doç. Dr. Halil TEKĠNER Bitirme Ödevi Haziran 2014 KAYSERĠ

2 i BĠLĠMSEL ETĠĞE UYGUNLUK Bu çalıģmadaki tüm bilgilerin, akademik ve etik kurallara uygun bir Ģekilde elde edildiğini beyan ederim. Aynı zamanda bu kurallar ve davranıģların gerektirdiği gibi, bu çalıģmanın özünde olmayan tüm materyal ve sonuçları tam olarak aktardığım ve referans gösterdiğimi belirtirim. Merve AKAR

3 ii Kayseri Ġli Merkez Eczanelerinde ÇalıĢan Eczacı ve Eczane Teknisyenlerinin Acil Kontrasepsiyon Konusundaki YaklaĢımlarının Değerlendirilmesi adlı bitirme ödevi Erciyes Üniversitesi Lisansüstü Tez Önerisi ve Tez Yazma Yönergesi ne uygun olarak hazırlanmıģ ve Eczacılık Fakültesi Eczacılık ĠĢletmeciliği Anabilim Dalı nda Bitirme Ödevi olarak kabul edilmiģtir. Tezi Hazırlayan Merve AKAR DanıĢman Yrd. Doç. Dr. Halil TEKĠNER Eczacılık ĠĢletmeciliği Anabilim Dalı BaĢkanı Yrd. Doç. Dr. Halil TEKĠNER ONAY: Bu tezin kabulü Eczacılık Fakültesi Dekanlığı nın.tarih ve.sayılı kararı ile onaylanmıģtır.. Prof. Dr. Müberra KOġAR Dekan

4 iii TEġEKKÜR Bu tez çalıģmasının baģından sonuna dek akla gelebilecek her aģamada bilgisiyle, farklı bakıģ açısıyla, yenilikçi ve yardımsever yapısıyla hiçbir zaman desteğini benden esirgemeyen, bir iģin nasıl sevilerek ve adanarak yapılacağını bana öğreten, çoğu alanda tecrübe kazanmamı sağlayan, onunla çalıģmanın çok büyük bir Ģans olduğunu düģündüğüm danıģmanım Yrd. Doç. Dr. Halil TEKĠNER e, Hayatım boyunca ne yaparsam yapayım benim en büyük destekçim, moral ve güç kaynağım, kısacası her Ģeyim olan canım anneme, babama ve kardeģim Beyza ya, Tanıdığım günden beri bana çok Ģey kattığına inandığım, her iģimde beni sabırla dinleyip çözüme odaklanarak bana çıkıģ yolları gösteren ve gülümsememin bir parçası olan canım dostum Kübra BOZDOĞAN a, Anket çalıģmama gönüllü katılan eczacı ve eczane teknisyenlerine ve bu çalıģmamda bana destek verip yardımcı olan herkese, Sonsuz teģekkürlerimi sunarım. Merve AKAR

5 iv KAYSERĠ ĠLĠ MERKEZ ECZANELERĠNDE ÇALIġAN ECZACI VE ECZANE TEKNĠSYENLERĠNĠN ACĠL KONTRASEPSĠYON KONUSUNDAKĠ YAKLAġIMLARININ DEĞERLENDĠRĠLMESĠ Merve AKAR Erciyes Üniversitesi, Eczacılık Fakültesi Bitirme Ödevi, Haziran 2014 DanıĢman: Yrd. Doç. Dr. Halil TEKĠNER ÖZET Acil kontrasepsiyon (AK) korunmasız veya kontrasepsiyonun baģarısız olduğu cinsel iliģkiden sonra, gebelik baģlamadan uygulanan bir yöntemdir. AK ilaçlarının korunmasız cinsel iliģkiden sonraki ilk 72 saat içinde kullanılması gerektiği bilgisinin verilmesi konusunda eczacı ve eczane teknisyenlerine büyük sorumluluk düģmektedir. Bu araģtırma ile Kayseri ili merkez eczanelerinde çalıģan eczacı ve eczane teknisyenlerinin AK konusundaki bilgi düzeyi ve yaklaģımlarının ve eczanelerin AK ilaçlarına eriģilebilirlik açısından uygunluğunun değerlendirilmesi amaçlanmıģtır. Kesitsel tipteki bu araģtırmanın materyalini; Kayseri ili merkez ilçelerindeki eczanelerde çalıģmakta olan 110 eczacı ve 152 eczane teknisyenine uygulanan anket formu oluģturmuģtur. Bu anketin istatistiksel analizleri SPSS 20.0 Paket Programı kullanılarak yapılmıģtır. Kategorik verilerin değerlendirilmesinde ise ki kare testleri kullanılmıģtır. Sonuç olarak; AK ilaçlarına Kayseri merkezindeki eczanelerin % 98,9 undan eriģilebildiği, eczacıların AK konusunda danıģmanlık hizmetini % 94 oranında hastaların talebi üzerine verdikleri ve eczanelerin % 55 inin haftada en az 1 kutu AK ilacı sattığı belirlenmiģtir. AK ilaçlarının satıģ sıklığı ile eczanelerin bulunduğu ilçe arasında istatistiksel anlamlı bir fark bulunmuģtur (p<0,05). Eczacı ve eczane teknisyenlerinin son 1 yıl içinde AK hakkında en çok bilgi edindikleri kaynağın ilaç firması temsilcileri olduğu görülmüģtür. AK ilaçlarının doğru ve etkin Ģekilde kullanımı konusunda en yüksek farkındalık oranı % 84,6 ile kadın eczacılarda iken, erkek eczane teknisyenlerinin bu konudaki farkındalık düzeylerinin (% 61) yeterli seviyede olmadığı

6 v tespit edilmiģtir. Farkındalık düzeyi ile eczane teknisyenlerinin eğitim seviyeleri arasında istatistiksel anlamlı bir fark bulunmuģtur (p<0,01). Anahtar Kelimeler: Kontrasepsiyon, acil kontrasepsiyon, eczacı, eczane teknisyeni, eczacılık hizmetleri

7 vi EMERGENCY CONTRACEPTION: EVALUATION OF THE ATTITUDES OF PHARMACISTS AND PHARMACY TECHNICIANS WORKING IN PHARMACIES IN CENTRAL KAYSERI Merve AKAR Erciyes University Faculty of Pharmacy Final Project, June 2014 Advisor: Asst. Prof. Dr. Halil TEKĠNER ABSTRACT Emergency Contraception (EC) is a birth control measure that, if taken after sexual intercourse, may prevent pregnancy. It is both pharmacists and pharmacy technicians responsibilities to inform their patients that EC pills have to be taken within 72 hours of unprotected sex. This study aims to evaluate the knowledge and attitudes of pharmacists and pharmacy technicians who work in pharmacies in central Kayseri, Turkey, regarding EC and to identify EC pills availability in these pharmacies. A survey was conducted in central Kayseri, and interviewers administered a questionnaire to 110 pharmacists and 152 pharmacy technicians to determine their knowledge of and attitudes toward EC pills. Recorded data were analyzed using SPSS 20.0 software and the variables were compared using Chi-square test. According to the survey results, EC pills are available in 98.9% of pharmacies; 94% of pharmacists provide consultation services upon patient s request; at least a box of EC pills is sold per week in 55% of pharmacies. There is a statistically significant relationship between frequencies of EC pills selling and districts where pharmacies are located (p<0.05). Pharmaceutical sales representatives have been found pharmacists and pharmacy technicians the most frequently consulted sources of information within the previous year. In terms of rational use of EC pills, the highest rate of awareness is 84.6% for female pharmacists; this rate, however, is quite low (61%) for male pharmacy

8 vii technicians. There is a statistically significant relationship between rates of awareness and education levels of pharmacy technicians (p<0.01). Key words: Contraception, emergency contraception, pharmacist, pharmacy technician, pharmacy services

9 viii ĠÇĠNDEKĠLER BĠLĠMSEL ETĠĞE UYGUNLUK... i ONAY:... ii TEġEKKÜR... iii ÖZET... iv ABSTRACT... vi ĠÇĠNDEKĠLER... viii KISALTMALAR... ix TABLO LĠSTESĠ... x ġekġl LĠSTESĠ... xi 1. GĠRĠġ VE AMAÇ GENEL BĠLGĠLER DÜNYA DA VE TÜRKĠYE DE AĠLE PLANLAMASI ĠSTATĠSTĠKLERĠ AĠLE PLANLAMASI YÖNTEMLERĠ ACĠL KONTRASEPSĠYON TANIMI, TARĠHÇESĠ, ÖNEMĠ ACĠL KONTRASEPSĠYONUN KULLANILDIĞI DURUMLAR ACĠL KONTRASEPSĠYON YÖNTEMLERĠ GEREÇ VE YÖNTEM BULGULAR TARTIġMA VE SONUÇ KAYNAKLAR EKLER ÖZGEÇMĠġ... 49

10 ix KISALTMALAR AP : Aile Planlaması AK : Acil Kontrasepsiyon EC : Emergency Contraception (Acil Kontrasepsiyon) TNSA : Türkiye Nüfus ve Sağlık AraĢtırması DSÖ : Dünya Sağlık Örgütü RĠA : Rahim Ġçi Araç OKS : Oral Kontraseptif FDA : Food and Drug Administration (Amerikan Gıda ve Ġlaç Dairesi) KOK : Kombine Oral Kontraseptif DES : Dietilstilbestrol EE : Etinilestradiol CYBH : Cinsel Yolla BulaĢan Hastalık LNG : Levonorgestrel

11 x TABLO LĠSTESĠ Tablo 1. Dünyada en çok kullanılan AP yöntemlerinin yüzdeleri, Tablo 2. Bazı ülkelerin uyguladığı kontraseptif yöntemlerin yüzdeleri... 7 Tablo 3. Türkiye de gebeliği önleyici yöntem kullanımındaki değiģim yüzdeleri... 7 Tablo 4. Yöntem baģarısızlık hızlarındaki değiģim oranı... 7 Tablo 5. AraĢtırmaya katılanların ilçelere göre dağılımı Tablo 6. AraĢtırmaya katılanların sosyodemografik özellikleri Tablo 7. AraĢtırmaya katılanlara AP yöntemlerine yönelik sorulan soruların cevaplarının dağılımı Tablo 8. AraĢtırmaya katılanların AP yöntemlerine yönelik eczanedeki uygulamaları 23 Tablo 9. AraĢtırmaya katılanların AK ilaçlarına yönelik eczanedeki uygulamaları Tablo 10. AraĢtırmaya katılanlara AK ilaçlarına yönelik sorulan soruların cevaplarının dağılımı Tablo 11. AraĢtırmaya katılanların AK ilaçlarının tehlikeli olduğu grup hakkındaki bilgilerinin dağılımı Tablo 12. AraĢtırmaya katılanların AK ilaçlarının yan etkileri hakkındaki bilgilerinin dağılımı Tablo 13. AraĢtırmaya katılanların AK ilaçlarına yönelik yorumlarının dağılımı Tablo 14. AraĢtırmaya katılanların Eczanenize gelen bu hasta gruplarına AK ilacı verir misiniz? sorusuna cevaplarının dağılımı... 33

12 xi ġekġl LĠSTESĠ ġekil 1. AraĢtırmaya katılan eczacı ve eczane teknisyeni sayısının ilçelere göre dağılımı ġekil 2. Eczanelerde AK ilaçlarının satılma sıklığı ġekil 3. Hastaların eczanelerden AK ilaçlarını temin Ģekli ġekil 4. ġekil 5. ġekil 6. Eczacı ve eczane teknisyenlerinin son bir yıl içerisinde AK ilaçları hakkında edindikleri bilgilerin kaynaklarına göre dağılımı AK ilaçlarının cinsel birliktelikten sonra kullanılması gerektiğini belirten eczacı ve eczane teknisyenlerinin cinsiyete göre dağılımı Eczacı ve eczane teknisyenlerinin AK ilaçlarının etkisini gösterebileceği maksimum süre hakkındaki görüģlerinin cinsiyete göre dağılımı... 29

13 1 1. GĠRĠġ VE AMAÇ Aile planlaması (AP) bütün çiftleri ve geniģ kapsamlı olarak da bütün dünyayı ilgilendiren bir konudur. AP çiftlerin istedikleri zamanda, bakabilecekleri sayıda çocuk sahibi olmalarına dayanır (1). Dünya nüfusu her geçen gün artmakta ve ülkeler buna yönelik önlemler almaktadırlar. Toplumların refah seviyesi yükseldikçe fertilite azalmaktadır (2). Pek çok ülke AP stratejileri belirleyerek planlı doğumlar gerçekleģmesini, annenin sağlığının korunmasını, sağlıklı çocukların dünyaya gelip yetiģmesini ve sonuç olarak ülkenin kalkınmasını amaçlar. Ülkemizde 30 yılı aģkın bir süredir AP hakkında, riskli gebelikleri önleyerek kadın ve çocuk sağlığını korumayı hedefleyen, ailelere gerekli bilgi ve hizmeti sağlayarak doğurganlıkları ile ilgili bilinçli ve özgür seçim yapmalarını sağlayan politikalar izlenmiģtir. Ġzlenen politikaların olumlu sonuç vermesinin yanı sıra AP konusunda hala karģılanamayan yüksek bir gereksinim mevcuttur (3). AP, yöntemlerin tamamen uygulanamadığı ülkemiz için daha fazla önem arz etmektedir. Ülkemizdeki gebeliklerin % 30 unun istenmeden veya planlanmadan gerçekleģmesi ve bunun sonucunda sağlıksız anne ve çocukların meydana gelmesi ya da bu gebeliklerin kürtajla sonlandırılması konunun önemini ortaya koymaktadır (4). Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı'nın 2012 yılı verilerine göre Türkiye'de istenmeyen gebelik oranı % 40'tır ve bu oran özellikle Batı ve Güney Avrupa ülkelerine kıyasla oldukça yüksektir (5, 6). AP yöntemleri modern ve geleneksel olmak üzere iki kısma ayrılır. Modern yöntemlerin koruyuculuk oranı daha yüksekken, geleneksel yöntemlerde gebe kalma ihtimali daha fazladır. Buna rağmen ülkemizde geleneksel yöntemi tercih eden çift sayısı daha

14 2 yüksektir. Bu da sağlık kuruluģları ve çalıģanları tarafından çiftlerin yeterince bilgilendirilmediğini göstermektedir. Acil kontrasepsiyon (AK) ise bir korunma yöntemi olmayıp, korunmasız cinsel iliģki sonrasında oluģabilecek bir gebeliğin implantasyon öncesinde engellenmesidir. Çiftler bilinçli ve istekli olsalar dahi plansız cinsel iliģki veya yöntemlerin yanlıģ kullanılması sonucu istenmeyen gebeliklerle karģılaģabilirler. Daha da önemlisi kadın cinsel bir saldırıya veya tecavüze uğradığında istemediği bir gebeliğin oluģmadan engellenmesi onun en doğal hakkıdır. Kısacası bu yöntem kadınlar için ikinci bir Ģans oluģturmaktadır. Kadın yaģamına getireceği riskler açısından AP ve AK hizmetlerinde sağlık personeli etkin rol ve sorumluluklar üstlenmektedir. Buna iliģkin bu personelin en önemli görevlerinden birisi de sağlık eğitimidir. Sağlık eğitimi demek; sağlıklı davranıģlar kazandırmanın yanı sıra önceden edinilen yanlıģ bilgi ve davranıģları düzeltmede bireylere ve topluma danıģmanlık yapmaktır (3). Bu alanda eczacılara da büyük sorumluluklar düģmektedir. Benzer konuda daha önce yapılan araģtırmalarda bu bilgilendirmenin yetersiz olduğunun hatta bazen hiç bilgilendirme yapılmadığının anlaģılması üzerine Kayseri deki AK ilaçlarını hastaya veren eczacı ve eczane teknisyenlerine bu yöntemle ilgili yaklaģımlarını belirlemeye yönelik bir anket uygulanmıģtır. Bu çalıģmada temel olarak Kayseri deki eczacıların ve eczane teknisyenlerinin AK ye yönelik yaklaģımlarının değerlendirilmesi amaçlanmıģtır.

15 3 2. GENEL BĠLGĠLER AĠLE PLANLAMASININ TANIMI, TARĠHÇESĠ, ÖNEMĠ TANIMI Kadınların ortalama 36 yılı üreme döneminde geçmektedir ve bu sürenin dörtte üçünde gebeliği önleyici yöntemler aramaktadırlar (7). MenarĢ yaģı küçülüp, menapozun ileri yaģlara kayması da ayrıca göz önünde bulundurulmalıdır. Buna bağlı olarak çiftlerin kontrasepsiyon yöntemlere olan ihtiyaçları da artmaktadır (2). AP; çiftlerin istedikleri zaman bakabilecekleri, yetiģtirebilecekleri ve gebelikler arasındaki süreyi tutarlı olarak ayarlamak koģuluyla istedikleri sayıda çocuk sahibi olmalarıdır (8). AP hizmetleri ailedeki birey sayısını sınırlandırmak amaçlı değildir. Çocuk yapmada aileler özgür olup, kendi isteklerine göre çocuk sahibi olabilirler (1, 9). AP hizmetleri sayesinde doğum aralığının artması ve gerektiğinde sınırlandırılma getirilmesi kadınlar açısından da sağlığı koruyan önemli etmenlerdendir (10). AP hem istenmeyen gebelikleri önleyerek hem de aģırı doğurganlığı engelleyerek anne ile çocuğun sağlığına katkıda bulunan dolayısıyla toplumun sağlık seviyesinin yükselmesinde rolü olan önemli bir hizmettir (11). AP nin genel amaçları; 1. Doğurganlık çağında bulunan kiģileri üreme sağlığı ile ilgili konularda bilgilendirmek, 2. Cinsel yaģantının sağlıklı bir Ģekilde sürdürülmesini sağlamak, 3. Çiftlerin sağlıklı ve istedikleri sayıda çocuk yetiģtirmelerine destek olmak,

16 4 4. Çok sık veya çok sayıda meydana gelen gebelik veya doğumların sonucunda oluģabilecek anne-çocuk sağlığı problemlerini asgari düzeye indirmek ve oluģması muhtemel sorunları önlemek, 5. Ġstenmeyen gebeliklerin sakıncalı durumlarla giderilmesini engelleyerek, annelere modern ve tıbbi korunma yöntemlerini öğretmek, 6. Çiftleri gebeliği önleyici hizmetlerden rahatlıkla yararlandırmak, 7. Annenin en uygun yaģta doğum yapmasını sağlamak, 8. Gebelikler arasında yeterli süre aralığı koymak, 9. Ġstemesine rağmen çocuk sahibi olamayan çiftlere yardım ederek, onların tıbbi imkanlardan faydalanmasını sağlamak, 10. Nüfus niteliğinin iyileģmesini sağlayıp, toplumun ekonomik imkanları yeterli, daha mutlu, daha sağlıklı ve daha iyi eğitimli kiģilerden oluģmasını sağlamaktır (1). TARĠHÇESĠ Doğum kontrolü insanlık tarihi kadar eski olduğu düģünülen bir konudur. BelgelenmiĢ tarihi kaynaklar kronolojik sıra ile Ģu Ģekilde özetlenebilir: - MÖ 3000 yılında Antik Mısır da kondom kullanılması, - MÖ 1800 lü yıllarda Antik Mısır da timsah dıģkısı, bal, sodyum karbonat içerikli vajinal tıkaçların kullanılması, - MÖ 600 lü yıllarda Libya da doğum kontrol amaçlı silphion (Ferula silphium) bitkisinin yenmesi, - MS 1600 lü yıllarda Avrupa da hayvan ve balık bağırsaklarından kondom üretilmesi ve bunların cinsel iliģkiyle bulaģan hastalıkları önleme amaçlı kullanılması, lu yıllardaysa kuzu bağırsaklarından üretilen kondomların kullanılması, te Charles Goodyear tarafından ilk plastik kondomun üretilmesi,

17 yılında ABD de ilk oral kontraseptifin kullanıma sunulması, lerde düģük doz, bifazik ve trifazik oral kontraseptiflerin kullanılması, de postkoital kontraseptif kullanılması, lerde ise uzun süre etkili hormon enjeksiyonları, progesteron içerikli rahim içi araçlar (RĠA), vajinal halka, patch uygulamaları ve sürekli kullanılan oral kontraseptiflerin (OKS) geliģtirilmesi söz konusu olmuģtur (4). Ülkemizde ise savaģlar sonrasında kurulan Cumhuriyet in ilk yıllarında pronatalist (doğurganlığı artırıcı) bir politika izlenmiģtir. SavaĢlar nedeniyle nüfusun kaybedilmesi, bulaģıcı hastalıkların yaygın olmasına bağlı ölümlerin artması, askeri gücün zayıflaması gibi nedenler pronatalist bir politika izlemeyi zorunlu kılmaktaydı. Nüfusun artırılması yönündeki önlemler sonucu 1950 lerde nüfus artıģ hızı kaygılara neden olabilecek seviyeye gelmiģtir. Doğurganlığın artması sebebiyle ana ve çocuk sağlığı üzerindeki olumsuz etkiler sonucunda yıllarında bu konu AP olarak ele alınmıģ, 1965 yılında 557 sayılı Nüfus Planlaması Kanunu çıkarılmıģtır. Mayıs 1983 te 557 sayılı kanun değiģen koģullar ve halkın talebi göz önünde bulundurularak, hizmetlerin daha etkin verilebilmesi adına yeniden düzenlenerek 2827 sayılı Nüfus Planlaması Hakkında Kanun Ģeklinde yürürlüğe konmuģtur (8). ÖNEMĠ Literatüre göre her gün dünyada 100 milyondan fazla cinsel birleģme olmakta ve bunun yaklaģık olarak 1 milyonunda gebelik meydana gelmekte; oluģan gebeliklerin % 25 ini planlanmayan, % 25 ini ise istenmeyen gebelikler oluģturmaktadır. Son 50 yılda ülkemizde nüfusun üçe katlanması, anne ve bebek ölüm hızının ve kaba doğum hızının yüksek olması, doğurganlıkla ilgili göstergelerin istenen seviyede olmaması ülkemizdeki AP hizmeti gereksinimini ortaya koyar (3, 12, 13). Günümüzde ülkelerin geliģmiģlik düzeyi tespit edilirken ekonomik göstergeler gibi önem taģıyan iki gösterge bulunmaktadır. Bunlar bebek ölüm hızı ve ana ölüm hızıdır. Ülkemiz ekonomik geliģime göre 22. sırada bulunurken, beģ yaģ altı ölüm sıralamasında 77.sırada bulunmaktadır (14).

18 6 Türkiye Nüfus ve Sağlık AraĢtırması (TNSA) 2008 verilerine göre AP için herhangi bir yöntem kullananların oranı % 73 tür. Bu verilere göre istenmeyen doğumlar önlenebilmiģ olsaydı kadın baģına doğurganlık hızı % 2,2 yerine % 1,6 çocuk olacaktı. Kadınların % 59,4 ünün doğumları sonlandırmak, % 20,2 sinin doğum aralığını açmak üzere AP hizmeti isteği vardır. Yine TNSA-2008 verilerine göre önceki 5 yıllık dönemde gebeliklerin % 21 i canlı doğum dıģında sonuçlanmıģtır (15). AP yöntemleriyle her yıl 187 milyon istenmeyen gebelik, 105 milyon düģük ve 60 milyon planlanmamıģ doğumun önüne geçilmektedir (16). AP aile sağlığı üzerinde önemli bir yere sahip olup özellikle anne ve çocuğun daha sağlıklı olabilmeleri amacıyla alınan önlemleri içeren bir hizmet olup istenmeyen gebeliklerin engellenmesi, sağlık eğitimi verilmesi ve sağlıklı üreme gerçekleģebilmesini sağlamak olarak özetlenebilir (17) DÜNYA DA VE TÜRKĠYE DE AĠLE PLANLAMASI ĠSTATĠSTĠKLERĠ 1990 yılı verilerine göre dünyada yaklaģık 900 milyon aile üreme dönemindeyken bu sayı 2003 yılında 1 milyar 43 milyon 265 bine yükselmiģtir. Bu ailelerin korunma oranları ise % 43 ten % 60,9 a çıkmıģtır. Tablo 1. Dünyada en çok kullanılan AP yöntemlerinin yüzdeleri, 2003 (18) Kullanılan yöntemler Yüzdeleri Kadın sterilizasyonu 20,2 RĠA 13,9 Hap 7,2 Kondom 4,8 Erkek sterilizasyonu 3,5 Enjeksiyonlar-Ġmplantlar 2,6 Vajinal bariyerler 0,5 Geri çekme 2,4 Takvim yöntemi 3,9

19 7 150 bin evli kadın herhangi bir korunma yöntemi kullanmamasına rağmen çok az sayıda çocuk istemektedir. Her sene yaklaģık 50 milyon istenmeyen gebeliğe son verilmektedir (3). Halen dünya nüfusu her gün 260 bin, yılda ise 94 milyon kiģi artmaktadır (18). Tablo 2. Bazı ülkelerin uyguladığı kontraseptif yöntemlerin yüzdeleri (18) Ġngiltere (2002) Fransa (1994) Almanya (1992) Belçika ( ) Ġtalya ( ) Hollanda (1993) RĠA 6,0 19,9 6,0 5,0 5,5 3,6 Hap 22,0 35,6 58,6 47,6 13,6 49,0 Kondom 18,0 5,0 4,4 4,7 13,7 7,7 Cerrahi sterilizasyon K: 13,0 E: 17,0 8,0 K: 0,9 E: 0,0 K: 10,9 E: 7,0 K: 5,8 E: 0,1 K: 4,8 E: 10,5 Geri çekme 4,0 3,2 0,3 2,0 17,5 2,9 Tablo 3. Türkiye de gebeliği önleyici yöntem kullanımındaki değiģim yüzdeleri (19) Yöntem TFS-1978 TNSA-1988 TNSA-1998 TNSA-2008 Herhangi bir 50,3 63,4 63,9 73,0 yöntem Modern 17,7 31,0 37,7 46,0 yöntem Geleneksel 32,5 32,3 25,5 27,0 yöntem Yöntem kullanmayanlar 49,7 36,6 36,1 27,0 Tablo 4. Yöntem baģarısızlık hızlarındaki değiģim oranı (19) Yöntem TNSA-1993 TNSA-2008 Hap 6,3 4,4 RĠA 1,0 1,7 Kondom 8,6 5,1 Geri çekme 14,9 11,4 Toplam 9,7 7,0

20 AĠLE PLANLAMASI YÖNTEMLERĠ A. Tıbbi Kontraseptif Yöntemler 1. Rahim Ġçi Araçlar (RĠA) a. Bakırlı olanlar b. Çatısız olanlar c. Progestin içerenler 2. Hormonal Kontraseptifler a. Kombine Oral Kontraseptifler (KOK) (Östrojen ve progestin içeren haplar) b. Mini Haplar (Progestin içeren haplar) c. Deri Altı Ġmplantları (Kola yerleģtirilen ve hormon salgılayan maddeler) d. Kombine Enjaktabl Kontraseptifler e. Sadece Progestin Ġçeren Enjaktabl Kontraseptifler 3. Bariyer Yöntemler a. Kondom (Prezervatif, kaput) b. Servikal BaĢlık c. Diyafram d. Spermisitler (Erkek spermlerini öldüren hazneye uygulanan maddeler) 4. Gönüllü Cerrahi Sterilizasyon Yöntemleri a. Vazektomi b. Tüp Ligasyonu B. Doğal Kontraseptif Yöntemler 1. Geri Çekme Yöntemi (Koitus Ġnterruptus)

21 9 2. Laktasyonel Amenore Yöntemi 3. Fertil Dönemde Cinsel ĠliĢkiden Kaçınmaya Dayalı Yöntemler a. Servikal Mukus Yöntemi b. Servikal Palpasyon Yöntemi c. Takvim Yöntemi d. Bazal Vücut Isısı Yöntemleri e. Sempto-termal Yöntem 4. Vajinal Lavaj (Kadında haznenin yıkanması) (1, 8) 2.4. ACĠL KONTRASEPSĠYON TANIMI, TARĠHÇESĠ, ÖNEMĠ TANIMI Cinsel iliģkilerin hepsi planlı olmayabilir. Bu yüzden bu iliģki esnasında kontraseptif bir önlem alınmamıģ olabilir. Tek bir korunmasız iliģkinin ovulasyon dönemine yakınlığına bağlı olarak % 25 lere varan yüksek gebelik riskine neden olabileceği bildirilmiģtir (20). Bunun gibi veya prezervatif yırtılması ve tecavüz gibi durumlarda oluģması muhtemel gebeliği önlemek amaçlı kullanılan yönteme AK yöntemi denir. AK (postkoital kontrasepsiyon); korunmadan gerçekleģen cinsel iliģki sonrasında oluģabilecek ve istenmeyen gebeliğin implantasyon gerçekleģmeden önce önlenmesidir (21, 22). Çiftler kontrasepsiyon konusunda istekli ve bilgili olsalar dahi planlanmayan bir cinsel iliģki sebebiyle gebelik ihtimali ile karģılaģabilirler. Kontraseptif yöntemi yanlıģ kullanmak ya da unutmak da yöntemin baģarısızlığına neden olur. Çok daha mühim olanı kadın uğradığı tecavüz veya cinsel saldırı sonucun hiç istemediği bir gebelikle sonuçlanabilir. Bu yüzden AK aslında ikinci bir Ģans yöntemidir. Çünkü olumsuz nedenler sonucunda oluģabilecek gebeliği baģlamadan önlemek tartıģılmaz her kadının hakkıdır (23, 24). AK modern korunma yöntemlerinin yeterince kullanılmadığı ülkelerde daha çok önem kazanmaktadır. Türkiye de hala çoğunlukla geleneksel yöntem kullanımı tercih

22 10 edilmektedir. Takvim yöntemi kullanan bir kadının psikolojik ve sosyal durum değiģikliklerine göre ovulasyon gününde yanılma olabilir ve bunun sonucunda istenemeyen gebelik meydana gelebilir. Ülkemizdeki çiftlerin OKS hakkındaki bilgilerinin yetersiz veya yanlıģ olması bu ilaçlara bakıģı ve ilaçların kullanımını olumsuz yönde etkilemektedir. Çiftler gebelik riski olan durumlarda yetersiz bilgiye sahip de olsalar acil OKS yöntemine olumlu bakmaktadırlar (25). Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), AK yöntemlerinin oldukça güvenilir olduğunu ve tekrar kullanımının hiçbir risk taģımadığını bildirmiģtir. Avrupa ülkelerinde AK ilaçlarına ulaģımın daha kolay olduğu ve bilgi düzeyinin daha yüksek olduğu tespit edilmiģtir (13). AK yöntemleri gebeliği önleyici değillerdir. DüĢük yaptırmak amaçlı uygulanamaz ve gebelik oluģtuğu andan itibaren de asla etki göstermezler (23). AK yöntemi cinsel yolla bulaģan hastalıklara karģı koruyucu değildir. Gebelikten korunmak için uygulanan rutin bir yöntem değildir. DSÖ ve Amerikan Besin ve Ġlaç Federasyonu (FDA) AK yöntemlerinin güvenilir ve etkili olduklarını belirlemiģlerdir. FDA korunma yöntemlerinin henüz mükemmel olmadığını göz önünde bulundurarak, her Ģarta uyan ve ideal bir yöntem bulunmadığı sürece AK yöntemlere baģvurulabileceğini öngörmektedir. AK için uygulanacak yöntem ulaģımı kolay, maliyeti düģük, yan etkisi az, kullanan kiģi için kabul edilebilir sınırlar içerisinde olmalı ve menstrüal siklusu bozmamalıdır (26). TARĠHÇESĠ BelgelenmiĢ tarihi kaynaklara göre AK yöntemleri Ģu Ģekildedir: da ilk kez AK amacıyla yüksek doz östrojen kullanılmıģtır (21, 27). - Morris 1967 yılında dietilstilbestrol (DES) kullanımını tanımlamıģtır ve aynı yıl yüksek doz östrojenden etinilestradiol (EE) tanımlanmıģtır (27) lerde yüksek doz kombine östrojen-progesteron standardı oluģturulmuģtur te Kanadalı jinekolog Albert Yuzpe ve ark., kombine rejimler üzerinde çalıģmaya baģlamıģlardır (21, 28) yılında Lippes tarafından tanımlanan Copper T RĠA nın implantasyonu engelleyen endometrial değiģikliklere neden olduğu tespit edilmiģtir (28).

23 lerin baģında danazol acil kontraseptif olarak kullanılmıģtır (27) yılında Philibert ve ark., çok etkin bir progesteron antagonisti olan mifepristonu buldular (29). - Son yıllarda ise levonorgestrel ve mifepriston rejimleri, Yuzpe rejimine göre daha kolay tolere edilebilir ve daha etkili olduğundan çalıģmalar yoğun olarak devam etmektedir (30). - Ülkemizde sadece AK amacıyla üretilen kombinasyonlar 2002 yılından bu yana kullanılmaktadır (31). ÖNEMĠ TNSA 2008 verilerine göre ülkemizde evli kadınların gebelikten korunmak için modern yöntem kullanma oranı % 46, isteyerek düģük yapma oranıysa % 22 dir (19). Yüksek etkili kontrasepsiyon yöntemleri bulunmasına rağmen tüm dünyada % 25, ülkemizde ise % 18 oranında gebelikler meydana gelmekte ve kadınların % 58,7 si artık çocuk istememektedir (32). Ġstenmeyen ya da planlanmamıģ gebelikler kadın sağlığını etkileyen en stresli olaylardan biridir ve tüm yaģ grupları ve sosyoekonomik düzeyde karģılaģılabilecek tıbbi, sosyal ve ekonomik olarak istenmeyen durumlara sebep olabilen toplumsal bir sorun teģkil eder (20). Ġstenmeyen gebeliklerin; doğum öncesi bakım yetersizliği, annebebek ölümleri, düģük doğum ağırlıklı ya da ölü bebek doğurma riski, bebek-çocuk ihmali gibi pek çok olumsuz sonuçları olabilmektedir. DüĢük ise, istenmeyen gebeliğin diğer bir önemli sonucu olup, bu gebeliklerin yaklaģık yarısı düģükle sonuçlanmakta ve bu da tıbbi ve psikososyal açıdan pek çok sorunu beraberinde getirmektedir (33). Bütün dünyadaki kadınlar için önemli bir sağlık sorunu teģkil eden istenmeyen gebelikler acil kontraseptif yöntemler aracılığıyla önlenebilmektedir (34). Fakat birçok kiģi istenmeyen gebeliklerin önlenebileceğinden habersizdir (35). AK yönteminin koruyuculuğunun, etkinliğinin, yararlarının ve zararlarının özellikle etkin bir yöntemle korunmayan veya yetersiz korunan kadınlar tarafından bilinmesi çok büyük önem arz etmektedir. Ġstenmeyen gebeliklerin önlenmesinde etkili bir yöntem olan bu metodun doğru kullanımıyla istenmeyen gebelik oranı % 74 oranında azaltılabilmektedir (36).

24 12 AK maliyeti düģük ve istenmeyen gebeliklerin önlenmesinde yeteri kadar etkili bir yöntemdir. Bu sayede kadınlarda oluģabilecek duygusal ve fiziksel travmaları engeller (7) ACĠL KONTRASEPSĠYONUN KULLANILDIĞI DURUMLAR 1. Cinsel iliģki esnasında kontraseptif yöntem kullanılmaması 2. Prezervatifin mekanik olarak yetersizliği (yırtılma, sızdırma, yerinden kayma vs. ) 3. Geri çekme yönteminde baģarısızlık 4. Takvim yöntemini yanlıģ hesaplama 5. ĠliĢki öncesi konulan spermisid tablet ya da filmlerin erimesindeki yetersizlik 6. Kadın kondomu, servikal baģlık, diyaframın yerinden oynaması, sızdırması 7. KOK tabletlerin alınmasının unutulması (herhangi iki ardıģık tablet) 8. Yalnız progesteron içeren tabletlerin alınmasının unutulması (bir veya daha çok) 9. Ġntrauterin araçların parsiyel ya da tam olarak yerinden çıkması 10. Potansiyel teratojen ajanlara maruziyet 12. Enjektabl kontraseptiflerin geç enjeksiyonu 12. Cinsel saldırı (25, 37)

25 ACĠL KONTRASEPSĠYON YÖNTEMLERĠ 1. Hormonal Acil Kontraseptif Yöntemler a. Yüksek doz östrojen b. Östrojen ve progesteronun kombine kullanımı (KOK) c. Sadece progesteron içeren haplar (Levonorgestrel) d. Antiprogesteronlar (Mifepriston) e. Androjenler (Danazol) 2. Mekanik Yöntemler a. Bakır Ġçeren RĠA (23, 26, 37) 1. Hormonal Acil Kontraseptif Yöntemler a. Yüksek Doz Östrojen Ovaryan ekstraktlardan elde edilen östrojen komponentleri 1920 lerde gebeliğin önlenmesi için kullanılmıģtır (37). Bu yöntemde fertilize ovumun implantasyonu engellenerek gebelik önlenmektedir (26). DES nonsteroidal sentetik östrojendir ve AK amacıyla kullanılabilmektedir (22). DES bu yöntem için yaygın olarak kullanılmıģ ilk hormondur. (4-6 gün boyunca günde 50 mg). Tedavi en az Yuzpe rejimi kadar etkilidir ancak yan etkileri daha fazladır ve potansiyel teratojenik etkilerinden dolayı kullanılmamaktadır. Bu rejimlere, korunmasız iliģkiden sonra, 72 saat içinde baģlanır ve beģ gün, günlük iki doz olarak verilir. Her doz (2.5 mg EE, 10mg konjuge östrojen) 25mg DES e eģdeğerdir. Günümüzde daha çok EE tercih edilir. Korunmasız iliģkiyi takiben 72 saat içinde 2.5mg EE günde iki kez, oral yolla, 5gün kullanılmaktadır. Yüksek doz östrojen kullanılmasında etkinlik % 99 dur. Bu yöntemde kümülatif gebelik oranı % 0,1-1 arasında bulunmuģtur. Fakat ektopik gebelik oranları % 10 gibi yüksek bir rakamdır. Ġntrauterin gebeliği ektopik olana göre daha fazla engellemeleri tubal motiliteyi azaltmaları nedeniyle olabilir.

26 14 FDA tarafından 1970 li yıllarda yalnız AK için kullanılmalarına onay verilmiģtir. Bulantı, kusma, baģ ağrısı, göğüslerde hassasiyet, adet düzensizliği, ara kanama, pulmoner ödem gibi yan etkilerinin yüksek olması sebebiyle bu yöntem pek tercih edilmemektedir (23, 26, 37). b. Östrojen ve Progesteronun Kombine Kullanımı (KOK) Bu yöntem 1974 yılında Yuzpe ve ark., tarafından ortaya atılmıģ, postkoital kontrasepsiyonda 100mg EE ve 1mg norgestrel kombinasyonunun tek doz olarak kullanımını pilot çalıģma olarak sunmuģlardır (26, 27, 37). Bu yöntemde her doz 50 mg EE ve 1 mg norgestrol (250mg levonorgestrel) içerir. Ġlk doz korunmasız cinsel iliģkiden sonraki ilk 72 saat içinde ve ikinci doz da ilk dozdan 12 saat sonra verilmektedir (26, 38, 39) de FDA korunmasız iliģki sonrası KOK kullanımının gebeliği önlemede güvenli ve etkili olduğunu bildirmiģtir (26, 40). Bu rejim kullanılarak gebelik riski % 8 den % 1-2 ye düģürülebilir (37). Gebelik oranını % 74 azalttıkları yapılan bir çalıģmada gösterilmiģtir (41). Doğru kullanıldıklarında etkinlikleri % 98 dir (23). Hormonal AK de etkinlik iki Ģekilde hesaplanır: 1) Yüzde olarak siklus baģına kullanım hesaplandığında gebelik ihtimali % 1-5 olarak hesaplanmıģtır. Tüm koģullara uyulduğunda % 99 un üzerinde etkinlik tespit edilmiģtir. Siklusun ikinci yarısında tek korunmasız cinsel iliģkide gebelik riski % 8 iken, AK kullanıldığında bu risk % 2 ye düģer. 2) Doğruluğunun daha yüksek olarak kabul edilen hesaplama gerçek etkinliğin hesaplanmasıdır. Bu hesaplamaya göre AK ye rağmen oluģan gebeliklerin, olası gebelik sayısına oranı bulunur, bu sonuca göre etkinlik oranı % dir (26, 27, 38, 42, 43). Ellertson ve ark., Yuzpe rejiminin, korunmasız cinsel iliģki sonrasında ilk 72 saat ve saatlerindeki etkinliklerini değerlendirdiği bir araģtırmada, ilk 72 saat içinde verilen gruptaki baģarısızlık oranı % 2-4 ve saat arasında verilen gruptaki baģarısızlık oranı % 2-6 dır. Korunmasız iliģki sonrasında RĠA kullanımı uygun olmayan kadınlarda hormonal kontrasepsiyonun 120 saate kadar uygulanabileceği belirlenmiģtir (26, 44,

27 15 45). Bunun yanı sıra yapılan son çalıģmalarda korunmasız cinsel iliģki sonrası ilk 24 saat içinde AK kullanımının etkisinin anlamlı artıģ gösterdiği saptanmıģtır (26, 46). Etki mekanizması siklusun hangi döneminde kullanıldığına bağlı olarak ovülasyonu ya da fertilizasyonu ya da implantasyonu önlemesidir (23). Ovulasyondan önce kullanıldığında over aktivitesi etkilenir, ovulasyon gecikir veya önlenir, tubal transit zamanı uzayabilir ve servikal mukus kalınlaģabilir. Ovulasyondan sonra verilirse luteoliz döllenmeyi engeller. En belirgin etkiyse endometriumdadır. Endometrial hormon reseptörlerini baskılayarak, reseptiviteyi etkilemektedir (26, 38). Spermin yaģam süresinin üç güne kadar uzayabileceği düģünüldüğünde korunmasız cinsel iliģkide siklus ortası kontrasepsiyon olasılığı % dur (27). Gebelik, döllenmiģ yumurtanın endometriuma implantasyonunun tamamlanmasından sonra baģlar ve implantasyon döllenmeden sonra 5. günde baģlar, 7. günde son bulur. Ġmplantasyon baģladıktan sonra kullanımın hiçbir etkisi bulunmamaktadır. Bu nedenle yöntemin düģük amaçlı kullanımı söz konusu olamaz (26, 27). Bu yöntemde kullanılan hormonların teratojenite ve konjenital anomali riskinde artıģ yaptığına dair bir kanıt bulunmamaktadır (37). Aynı zamanda yöntemin baģarılı olmadığı durumlarda oluģacak gebelikte konjenital anomali riskinde herhangi bir artıģ saptanmamıģtır (23). Yöntemin olumlu yönleri; kısa kullanım süresinin olması, her yaģtan kadının kullanabilmesi ve maliyetinin düģük olmasıdır. Olumsuz yönleriyse; bulantı, kusma gibi hoģ olmayan yan etkileri, en fazla 72 saat içerisinde kullanım zorunluluğu, kullanım sonrası yeni bir korunmasız cinsel iliģki ya da korunma yöntemi hatası sonucu hamile kalma riskine açık olması, acil kontraseptif etkinliğinin RĠA veya antiprogestinlere göre düģük olması, cinsel yolla bulaģan hastalıklara (CYBH) karģı koruyucu olmamasıdır (26, 27, 47). En fazla görülen yan etki bulantı (% 30-50) ve kusmadır (% 15-25) (23, 26, 37). Kullanım sonrası 1 saat içinde kusma görülürse dozun yinelenmesi önerilmektedir (23). Daha az görülen yan etkiler; baģ ağrısı, karın ağrısı, baģ dönmesi, yorgunluk, sersemlik, uyku hali, göğüslerde duyarlılık, kramplar, menstrüel düzensizlikler, vajinal kanamadır (23, 26, 27). Ġlaçların sıvı ile ve tok karnına alınması uygundur. Ġlaç alırken 12 saat sonrasını hesaplamak gerekir; örneğin gece yarısına gelen kullanımlarda ilk dozun saatini

28 16 değiģtirmek gerekebilir. Ġlaç alımından bir saat önce antiemetik alınmasıyla bulantı ve kusma ihtimali azalacaktır (26, 38). Yuzpe yöntemi teratojenik bir etkiye sebebiyet vermezken ektopik gebelik riski de artmamaktadır (27, 37). Sigara kullanan, 35 yaģ üzeri kadınlarda, kalp damar rahatsızlığı ve diyabet olanlarda güvenle kullanılmasının yanı sıra migren ve nörolojik rahatsızlıkları olan kadınlarda kullanılmamalıdır (26, 42). c. Sadece Progesteron Ġçeren Haplar (Levonorgestrel) Adetleri aksatması nedeniyle AK amaçlı kullanımı zordur (23, 26). Ancak bir sefer ya da sık olmayan aralıklarla AK amaçlı kullanılabilir ve tolere edilebilir (26, 27). Korunmasız iliģki sonrasında 0.75 mg levonorgestrel (LNG) içeren tabletler 12 saat arayla alınır (37). LNG nin etki mekanizması; korpus luteumun oluģumunun önlenmesi, servikal mukus üzerine etkileģim, öncelikli olarak ovulasyonun baskılanması ve endometriyumu incelterek implantasyona uygun hale gelmesini önlemektir. Bunun yanı sıra pek çok çalıģmada foliküler büyümenin baskılanması üzerinde etkisiz olduğu saptanmıģtır (26, 27). LNG kombine kullanılan rejimlerle kıyaslandığında baģarısızlık oranı ve yan etki insidansı daha düģüktür. Gebeliği % 85 oranında önlediği tespit edilmiģtir. PıhtılaĢma üzerine herhangi bir etkisi yoktur ve venöz tromboz öyküsü olanlarda kombine rejimlere tercih edilmesi önerilmektedir (37). Bununla birlikte ek antiemetik kullanımı gerektirmeyen ve teratojenitesiyle ilgili bildirim raporu bulunmayan bir yöntemdir (30, 42). d. Antiprogesteronlar (Mifepriston) AK de yaygın olarak kullanılmamaktadır yılında Philibert ve ark., tarafından etkin bir progesteron antagonisti olan RU bulundu. Daha sonra bu bileģim RU- 486 olarak kısaltıldı ve Ģu anki jenerik ismi olan mifepriston adını aldı yılında Erienne Baulieu tarafından geliģtirilip cerrahi abortusa alternatif olarak sunuldu (26). Kadında gebeliğin yerleģmesi ve ilerlemesinde progesteron etkisi önemlidir. Mifepriston ise progesteron reseptörlerine afinitesi yüksek olan sentetik 19-non steroid türevidir (28). Mifepristonun etki mekanizması; progesteron reseptörlerine bağlanıp onların etkilerini yok etmek ve ovulasyondan önce ya da sonra kullanımına bağlı olarak

29 17 öncelikle ovulasyonu durdurmak, ikinci planda ise endometriyumun geliģimini bozmaktır (48). Mifepristonun pek çok ülkede terapotik abortus için kullanımı onaylanmıģtır (27). 28 Ekim 2000 de FDA aynı amaçla kullanım için mifepristonu onaylamıģtır (26). Fakat ülkemizde henüz Sağlık Bakanlığı kullanımına izin vermemiģtir (23, 27). Kullanımı cerrahi rahim tahliyesi kadar etkili olmasa da; daha az ağrılı, daha güvenli, daha kolay, daha kısa süren ve daha az kanamalı yöntem olarak kabul edilmiģtir (26). Genellikle 600 mg lık dozlarda etkili olduğuna yönelik çalıģmalar mevcuttur. Bunun yanında 5mg lık dozun bile folikül arrestine yol açabileceğini ve 10mg lık dozun LNG kadar etkili olduğunu gösteren çalıģmalar bulunmaktadır. En sık görülen yan etkisi menstrüasyonda gecikmedir. Fakat Yuzpe metoduna kıyasla daha az bulantı ve kusmaya neden olmuģtur (37). e. Androjenler (Danazol) Danazol androjen ve sentetik steroiddir. Yuzpe rejimine kıyasla yan etkileri daha iyi tolere edilebilir düzeydedir. Korunmasız cinsel iliģki sonrasında ilk 72 saat içinde 600 mg danazol tablet alımı ve 12 saat sonra da aynı dozun tekrarlanması önerilmektedir (26, 28). Danazolün etki mekanizması; antigonadotropik etkiyle overlerde steroidogenezi baskılamak ve ovülasyon varlığında endometriyumda hormon reseptör blokajı yapmaktır (26, 42). Günümüzde ise danazol bir AK yöntemi olarak önerilmemektedir (37). 2. Mekanik Yöntemler a. Bakır Ġçeren RĠA 1976 da Lippes tarafından RĠA nın AK amacıyla kullanılması tanımlanmıģtır (27). Teorik olarak kabul edilen görüģe göre ovülasyondan 3 gün önce olan korunmasız cinsel iliģki sonrası ve koitus sonrası 8 güne kadar bakırlı RĠA takılmasıdır (26, 49). Fakat kabul edilen görüģ koitus sonrası ilk 5 gün içerisinde RĠA takılmasıdır (50). Korunmasız cinsel iliģkiden 5-10 gün sonra takılması sonucu baģarısızlık oranı % 0,1 olarak bildirilmiģtir. Koruyuculuk oranı ise % 99 dur (26, 27). RĠA nın etki mekanizması; fertilizasyondan önce oosit veya spermin transportunu engelleyecek tubal silial motiliteyi yavaģlatmak ya da spermin ovumu dölleme

30 18 yeteneğini azaltmaktır. Bununla birlikte RĠA nın endometriyumda yaptığı yabancı cisim reaksiyonu sonucu, implantasyon önlenmektedir. Ayrıca bakırlı RĠA nın sperme toksik olduğu da bilinmektedir (27). AK amacıyla RĠA takılırken CYBH taraması veya takılırken antibiyotik uygulaması gerekmektedir. Yan etki olarak AK için RĠA uygulamasının, rutin RĠA uygulamasından farkı yoktur. Bu etkiler; vajinal kanamada artma, karın ağrısı ve lekelenme olabilir (26, 37). Bu yöntemin diğer yöntemlere göre avantajı; kontrasepsiyonun devamında kullanılabilmesi ve etkinliğinin yüksek olmasıdır (27, 37).

31 19 3. GEREÇ VE YÖNTEM Kesitsel tipteki bu araģtırmanın materyalini Kayseri ili Kocasinan, Melikgazi ve Talas ilçelerindeki eczanelerde çalıģmakta olan eczacı ve eczane teknisyenlerine yüz yüze görüģme tekniği ile uygulanacak 23 soruluk bir anket oluģturmuģtur. ERÜ Klinik AraĢtırmalar Etik Kurulu BaĢkanlığı ndan onay kararı alınmıģ bu ankete verilen cevaplar SPSS 20.0 paket programına iģlenerek gönüllü eczacı ve eczane teknisyenlerinin AK konusundaki yaklaģımlarını gösteren cevaplar ile yaģ, cinsiyet, eğitim düzeyi, mesleki tecrübe süresi gibi değiģkenler arasındaki iliģki değerlendirilmiģtir. Gönüllülerin araģtırmaya dahil edilmesinde Ģu kriterlere dikkat edilmiģtir: (i) 18 yaģ üstünde olmak, (ii) Eczacılar için Kayseri ili Kocasinan, Melikgazi ve Talas ilçelerinde faal bir eczanenin sahip ve/veya mesul müdürü olmak, (iii) Eczane teknisyenleri için Kayseri ili Kocasinan, Melikgazi ve Talas ilçelerinde faal bir eczanede çalıģıyor olmak. 65 yaģın üstünde bulunan eczacı ve eczane teknisyenleri ise araģtırmaya dahil edilmemiģtir.

32 20 4. BULGULAR AraĢtırmada elde edilen bulgular aģağıdaki tablolarda gösterilmiģtir: Tablo 5: AraĢtırmaya katılanların ilçelere göre dağılımı N % Kocasinan ,6 Melikgazi 83 31,7 Talas 36 13,7 Tablo 6: AraĢtırmaya katılanların eczanedeki görevlerine göre dağılımı N % Eczacı ,0 Eczane teknisyeni ,0 Bu araģtırmaya Kayseri ili Kocasinan, Melikgazi ve Talas ilçelerinden 110 eczacı 152 eczane teknisyeni olmak üzere toplamda 262 kiģi katılmıģtır. Katılım oranları ise Kocasinan ilçesinden 55 eczacı (% 21,0), 88 eczane teknisyeni (% 33,6); Melikgazi ilçesinden 42 eczacı (% 16,0), 41 eczane teknisyeni (% 15,6); Talas ilçesinden 13 eczacı (% 5,0), 23 eczane teknisyeni (% 8,8) Ģeklindedir.

33 21 120,0% 100,0% 80,0% 60,0% 61,5% 49,4% 63,4% 40,0% 20,0% 38,5% 50,6% 36,1% 0,0% Kocasinan Melikgazi Talas eczacı eczane teknisyeni ġekil 1. AraĢtırmaya katılan eczacı ve eczacı teknisyeni sayısının ilçelere göre dağılımı AraĢtırmaya Kocasinan ilçesinden katılanların % 38,5 ini eczacılar, % 61,5 ini eczane teknisyenleri oluģturmaktadır. Melikgazi ilçesinden katılanların % 50,6 sını eczacılar, % 49,4 ünü eczane teknisyenleri oluģturmaktadır. Talas ilçesinden katılanların % 36,1 ini eczacılar, % 63,4 ünü eczane teknisyenleri oluģturmaktadır. Tablo 6: AraĢtırmaya katılanların sosyodemografik özellikleri N % Cinsiyet Kadın ,7 Erkek ,3 YaĢ arası , arası 77 29, arası 40 15,3 51 ve üzeri 20 7,6 Eğitim Durumu Ġlkokul 13 5,0 Ortaokul 21 8,0 Lise 90 34,4 Yüksekokul 14 5,3 Üniversite ,0 Yüksek lisans/üstü 14 5,3 Mesleki Tecrübe (Yıl) 0-10 yıl , yıl 74 28,2 21 ve üzeri 63 24,1

34 22 AraĢtırmaya katılanların % 39,7 si kadın, % 60,3 ü erkektir. AraĢtırmaya katılanların % 47,7 si yaģ arasında, % 29,4 ü yaģ arasında, % 15,3 ü yaģ arasında, % 7,6 sı 51 ve üzeri yaģtadır. AraĢtırmamıza 65 yaģ üzerindeki katılımcılar alınmamıģtır. AraĢtırmaya katılanların % 5,0 i ilkokul, % 8,0 i ortaokul, % 34,4 ü lise, % 5,3 ü yüksek okul, % 42,0 si üniversite, % 5,3 ü yüksek lisans/üstü mezunudur. AraĢtırmaya katılanların % 47,7 si 0-10 yıllık, % 28,2 si yıllık, % 24,1 i ise 21 yıl ve üzerinde mesleki tecrübeye sahiptir. Tablo 7: AraĢtırmaya katılanlara AP yöntemlerine yönelik sorulan soruların cevaplarının dağılımı N % Eczanede bulunan AP yöntemleri Evet Hayır Evet Hayır Kondom ,7 7,3 Hormonal kontraseptif ,3 23,7 RĠA ,2 71,8 Bulunmamaktadır ,9 98,1 Eczanede bulunan hormonal Evet Hayır Evet Hayır kontraseptif türleri KOK ,1 1,9 Mini haplar ,6 42,4 Deri altı implantlar ,9 90,1 Kombine enjaktabl kontraseptifler ,7 31,3 Sadece progestin içeren enjektabl ,5 40,5 kontraseptifler En çok talep edilen AP yöntemi KOK ,7 Mini haplar 5 1,9 Deri altı implantlar 2 0,8 Kombine enjaktabl kontraseptifler 8 3,1 Sadece progestin içeren enjektabl kontraseptifler 4 1,5

35 23 AraĢtırmaya katılanlardan % 92,7 sinin çalıģtığı eczanede kondom bulunurken, % 7,3 ünün eczanesinde kondom bulunmamaktadır. AraĢtırmaya katılanların % 76,3 ünün çalıģtığı eczanede hormonal kontraseptif bulunurken, % 23,7 sinin eczanesinde hormonal kontraseptif bulunmamaktadır. AraĢtırmaya katılanların % 28,2 sinin çalıģtığı eczanede RĠA bulunurken, % 71,8 inin eczanesinden RĠA bulunmamaktadır. AraĢtırmaya katılanların % 1,9 unun çalıģtığı eczanede hiçbir AP yöntemi bulunmamaktadır. AraĢtırmaya katılanların % 98,1 inin çalıģtığı eczanede KOK lar bulunurken, % 1,9 unun eczanesinde bulunmamaktadır. AraĢtırmaya katılanların % 57,6 sının çalıģtığı eczanede mini haplar bulunurken, % 42,4 ünün eczanesinde bulunmamaktadır. AraĢtırmaya katılanların % 9,9 unun çalıģtığı eczanede deri altı implantlar bulunurken, % 90,1 inin eczanesinde bulunmamaktadır. AraĢtırmaya katılanların % 68,7 sinin çalıģtığı eczanede kombine enjaktabl kontraseptifler bulunurken, % 31,3 ünün eczanesinde bulunmamaktadır. AraĢtırmaya katılanların % 59,5 inin çalıģtığı eczanede sadece progestin içeren enjektabl kontraseptifler bulunurken,% 40,5 inin eczanesinde bulunmamaktadır. AraĢtırmaya katılanların çalıģtığı eczanelerde en çok talep edilen AP yönteminin % 92,7 sini KOK lar, % 1,9 unu mini haplar, % 0,8 ini deri altı implantlar, % 3,1 ini kombine enjaktabl kontraseptifler, % 1,5 ini sadece progestin içeren enjektabl kontraseptifler oluģturmaktadır. Tablo 8: AraĢtırmaya katılanların AP yöntemlerine yönelik eczanedeki uygulamaları N % Talep ettiğinde hastayı bilgilendirme Evet ,2 Hayır 31 11,8 Eczanede AP ile ilgili özel görüģme alanı bulunma durumu Var ,9 Yok 58 22,1

36 24 AraĢtırmaya katılanların % 88,2 si AP yöntemleriyle ilgili bilgi talep ettiğinde hastayı bilgilendireceğini söylerken, % 11,8 i bilgilendirme yapmayacağını belirtmiģtir. AraĢtırmaya katılanların % 77,9 unun çalıģtığı eczanede AP ile ilgili özel görüģme alanı bulunuyorken, % 22,1 inin eczanesinde böyle bir alan bulunmamaktadır. Tablo 9: AraĢtırmaya katılanların AK ilaçlarına yönelik eczanedeki uygulamaları N % AK ilacı satıģ deneyimi Var ,9 Yok 8 3,1 AK ilacı satıģ sıklığı Günde en az 1 kutu 77 29,4 Haftada en az 1 kutu ,2 Ayda en az 1 kutu 43 16,4 Üç ayda en az 1 kutu 10 3,8 Satılmıyor 3 1,1 AK ilacını talep eden hasta grubu Ergenlik çağındaki kadınlar 16 6,1 YetiĢkin kadınlar 87 33,2 Her yaģtan kadınlar 77 29,4 Ergenlik çağındaki erkekler 9 3,4 YetiĢkin erkekler 48 18,3 Her yaģtan erkekler 22 8,4 Satılmıyor 3 1,1 AK ilacının satıģ Ģekli Hasta talebi ,9 Reçete 9 3,4 Eczane personelinin tavsiyesi 4 1,5 Satılmıyor 3 1,1 AK konusunda eğitim materyali bulundurma durumu Var 49 18,7 Yok ,3

37 25 AraĢtırmaya katılanların % 96,9 u daha önce AK ilacını satma deneyimine sahipken, % 3,1 i daha önce hiç AK ilacı satmamıģtır. AraĢtırmaya katılanların % 29,4 ü günde en az 1 kutu, % 49,2 si haftada en az 1 kutu, % 16,4 ü ayda en az 1 kutu, % 3,8 i üç ayda en az 1 kutu AK ilacı satmaktayken, % 1,1 i bu ilacı satmamaktadır. Eczanelerden AK ilacını talep eden hasta grubunu ise % 6,1 oranında ergenlik çağındaki kadınlar, % 33,2 oranında yetiģkin kadınlar, % 29,4 oranında her yaģtan kadınlar, % 3,4 oranında ergenlik çağındaki erkekler, % 18,3 oranında yetiģkin erkekler ve % 8,4 oranında her yaģtan erkekler oluģturmaktadır. Eczanelerde AK ilacını satıģı ise % 93,9 hasta talebiyle, % 3,4 reçeteyle, % 1,5 eczane personelinin tavsiyesiyle olmaktadır. AraĢtırmaya katılanların elinde % 18,7 oranında AK ilaçlarına yönelik bir eğitim materyali bulunurken, % 81,3 oranında bulunmamaktadır. Üç ayda en az 1 kutu 4% Ayda en az 1 kutu 19% Günde en az 1 kutu 20% Satılmıyor 2% Haftada en az 1 kutu 55% ġekil 2. Eczanelerde AK ilaçlarının satılma sıklığı

38 26 Satılmıyor 1% Hasta talebi 94% Reçete 3% Diğer 3% Tablo 10: AraĢtırmaya katılanlara AK ilaçlarına yönelik sorulan soruların cevaplarının dağılımı Son 1 yıl içerisinde AK ilaçları hakkında edindiğiniz bilgilerin kaynağı nedir? N % Evet Hayır Evet Hayır Ġlaç firması temsilcileri ,0 45,0 Ders kitapları ,5 90,5 Meslek içi eğitim programları ,8 75,2 Eczacılık dergi ve gazeteleri ,0 74,0 Ġnternet ,5 59,5 Sağlık Müdürlüğü ,8 96,2 AK ilaçları klinik olarak etkisini gösterebilmesi için hangi durumda kullanılmalıdır? Cinsel birliktelikten önce 83 31,7 Cinsel birliktelikten sonra ,3 AK ilaçları klinik olarak etkisini gösterebilmesi için en fazla kaç saatte alınmalıdır? Eczane personelinin tavsiyesi 2% ġekil 3. Hastaların eczanelerden AK ilaçlarını temin Ģekli 3 saat içinde 25 9,5 24 saat içinde 63 24,0 48 saat içinde 16 6,1 72 saat içinde ,3 120 saat içinde 0 0,0

39 27 70,0% 60,0% 50,0% 51,8% 57,2% 44,5% 44,5% 40,0% 33,6% 37,5% 30,0% 20,0% 20,9% 18,4% 12,5% 10,0% 0,0% Ġlaç firması temsilcisi 1,3% Ders kitabı Meslek içi eğitim programı Eczacılık dergi ve gazeteleri Ġnternet 4,6% 2,7% Sağlık Müdürlüğü eczacı eczane teknisyeni ġekil 4. Eczacı ve eczane teknisyenlerinin son bir yıl içerisinde AK ilaçları hakkında edindikleri bilgilerin kaynaklarına göre dağılımı AraĢtırmaya katılanlardan son 1 yıl içerisinde AK ilaçları hakkında edindikleri bilgilerin kaynağı ilaç firması temsilcileri olanların % 51,8 ini eczacılar, % 57,2 sini eczane teknisyenleri oluģturmaktadır. AraĢtırmaya katılanlardan son 1 yıl içerisinde AK ilaçları hakkında edindikleri bilgilerin kaynağı ders kitabı olanların % 20,9 unu eczacılar, % 1,3 ünü eczane teknisyenleri oluģturmaktadır. AraĢtırmaya katılanlardan son 1 yıl içerisinde AK ilaçları hakkında edindikleri bilgilerin kaynağı meslek içi eğitim programları olanların % 33,6 sını eczacılar, % 18,4 ünü eczane teknisyenleri oluģturmaktadır. AraĢtırmaya katılanlardan son 1 yıl içerisinde AK ilaçları hakkında

40 28 edindikleri bilgilerin kaynağı eczacılık dergi ve gazeteleri olanların % 44,5 ini eczacılar, % 12,5 ini eczane teknisyenleri oluģturmaktadır. AraĢtırmaya katılanlardan son 1 yıl içerisinde AK ilaçları hakkında edindikleri bilgilerin kaynağı internet olanların % 44,5 ini eczacılar, % 37,5 ini eczane teknisyenleri oluģturmaktadır. AraĢtırmaya katılanlardan son 1 yıl içerisinde AK ilaçları hakkında edindikleri bilgilerin kaynağı Sağlık Müdürlüğü olanların % 2,7 sini eczacılar, % 4,6 sını eczane teknisyenleri oluģturmaktadır. 90,0% 84,6% 80,0% 70,0% 60,0% 70,7% 63,5% 61,0% 50,0% 40,0% 30,0% 20,0% 10,0% 0,0% Eczacı Eczane Teknisyeni kadın erkek ġekil 5. AK ilaçlarının cinsel birliktelikten sonra kullanılması gerektiğini belirten eczacı ve eczane teknisyenlerinin cinsiyete göre dağılımı AraĢtırmaya katılanların % 31,7 si AK ilaçlarının cinsel birliktelikten önce kullanılması gerektiğini, % 68,3 ü AK ilaçlarının cinsel birliktelikten sonra kullanılması gerektiğini söylemiģtir. AraĢtırmaya katılan kadın eczacıların % 84,6 sı, erkek eczacıların % 70,7 si kadın eczane teknisyenlerinin % 63,5 i ve erkek eczane teknisyenlerinin % 61,0 i AK ilaçlarının cinsel birliktelikten sonra kullanılması gerektiğini söylemiģtir.

41 29 90,0% 80,0% 76,9% 70,0% 60,0% 50,0% 60,3% 51,0% 61,5% 40,0% 30,0% 27,6% 29,0% 20,0% 10,0% 16,0% 7,7% 5,2% 3,8% 15,4% 19,2% 11,5% 6,9% 3,8% 4,0% 0,0% 3 saat içinde 24 saat içinde 48 saat içinde 72 saat içinde eczacı (erkek) eczane teknisyeni (erkek) eczacı (kadın) eczane teknisyeni (kadın) ġekil 6. Eczacı ve eczane teknisyenlerinin AK ilaçlarının etkisini gösterebileceği maksimum süre hakkındaki görüģlerinin cinsiyete göre dağılımı AraĢtırmaya katılanların % 9,5 i en fazla 3 saat içinde, % 24,0 ü en fazla 24 saat içinde, % 6,1 i en fazla 48 saat içinde, % 60,3 ü en fazla 72 saat içinde alındığında AK ilaçlarının klinik olarak etki gösterebileceğini söylemiģlerdir. Erkek eczacıların % 5,2 si en fazla 3 saat içinde, % 27,6 sı en fazla 24 saat içinde, % 6,9 u en fazla 48 saat içinde, % 60,3 ü en fazla 72 saat içinde alındığında AK ilaçlarının klinik olarak etki gösterebileceğini söylemiģlerdir. Kadın eczacıların % 3,8 i en fazla 3 saat içinde, % 15,4 ü en fazla 24 saat içinde, % 3,8 i en fazla 48 saat içinde, % 76,9 u en fazla 72 saat içinde alındığında AK ilaçlarının klinik olarak etki gösterebileceğini söylemiģlerdir.

42 30 Erkek eczane teknisyenlerinin % 16,0 sı en fazla 3 saat içinde, % 29,0 u en fazla 24 saat içinde, % 4,0 ü en fazla 48 saat içinde, % 51 i en fazla 72 saat içinde alındığında AK ilaçlarının klinik olarak etki gösterebileceğini söylemiģlerdir. Kadın eczane teknisyenlerinin % 7,7 si en fazla 3 saat içinde, % 19,2 si en fazla 24 saat içinde, % 11,5 i en fazla 48 saat içinde, % 61,5 i en fazla 72 saat içinde alındığında AK ilaçlarının klinik olarak etki gösterebileceğini söylemiģlerdir. Tablo 11: AraĢtırmaya katılanların AK ilaçlarının tehlikeli olduğu grup hakkındaki bilgilerinin dağılımı Evet (%) Hayır (%) Bilmiyorum (%) 16 yaģından küçük kadınlar 69,5 13,7 16,8 35 yaģından büyük sigara kullanıcıları Son 1 ay içinde AP yöntemi kullanmıģ olanlar 59,9 38,9 1,1 23,7 40,1 36,3 Emziren kadınlar 73,7 12,6 13,7 Gebelik veya gebelik riski taģıyan kadınlar 82,8 6,9 10,3 AraĢtırmaya katılanlardan % 69,5 i AK ilaçlarının 16 yaģından küçük kadınlar için tehlikeli olduğunu, % 13,7 si tehlikeli olmadığını söylerken, % 16,8 i bu konuda bir bilgiye sahip değildir. AraĢtırmaya katılanların % 59,9 u AK ilaçlarının 35 yaģından büyük sigara kullanıcıları için tehlikeli olduğunu, % 38,9 u tehlikeli olmadığını söylerken, % 1,1 i bu konuda bir bilgiye sahip değildir. AraĢtırmaya katılanların % 23,7 si AK ilaçlarının son 1 ay içinde AP yöntemi kullanmıģ olanlarda tehlikeli olduğunu, % 40,1 i tehlikeli olmadığını söylerken, % 36,3 ü bu konuda bir bilgiye sahip değildir. AraĢtırmaya katılanların % 73,7 si AK ilaçlarının emziren kadınlarda tehlikeli olduğunu, % 12,6 sı tehlikeli olmadığını söylerken, % 13,7 si bu konuda bir bilgiye sahip değildir. AraĢtırmaya katılanların % 82,8 i AK ilaçlarının gebelik ve gebelik riski taģıyan kadınlarda tehlikeli olduğunu, % 6,9 u tehlikeli olmadığını söylerken, % 10,3 ü bu konu hakkında bir bilgiye sahip değildir.

43 31 Tablo 12: AraĢtırmaya katılanların AK ilaçlarının yan etkileri hakkındaki bilgilerinin dağılımı Evet (%) Hayır (%) Bilmiyorum (%) BaĢ ağrısı 72,5 11,1 16,4 Bulantı ve kusma 65,3 16,0 18,7 Adet zamanının değiģmesi 76,7 7,3 16,0 Konjenital anomaliler 23,3 30,2 46,6 Doğurganlıkta azalma 31,7 32,4 35,9 AraĢtırmaya katılanların % 72,5 i AK ilaçlarının baģ ağrısı yaptığını, % 11,1 i baģ ağrısı yapmadığını söylerken, % 16,4 ü bu konuda bir bilgiye sahip değildir. AraĢtırmaya katılanların % 65,3 ü AK ilaçlarının bulantı ve kusma yaptığını, % 16 sı bulantı ve kusma yapmadığını söylerken, % 18,7 si bu konuda bir bilgiye sahip değildir. AraĢtırmaya katılanların % 76,7 si AK ilaçlarının adet zamanında değiģikliğe yol açtığını, % 7,3 ü adet zamanında değiģikliğe yol açmadığını söylerken, % 16 sı bu konuda bir bilgiye sahip değildir. AraĢtırmaya katılanların % 23,3 ü AK ilaçlarının konjenital anomaliye sebep olduğunu, % 30,2 si konjenital anomaliye sebep olmadığını söylerken, % 46,6 sı bu konuda bir bilgiye sahip değildir. AraĢtırmaya katılanların % 31,7 si AK ilaçlarının doğurganlıkta azalmaya neden olduğunu, % 32,4 ü doğurganlıkta azalmaya neden olmadığını söylerken, % 35,9 u bu konuda bir bilgiye sahip değildir.

44 32 Tablo 13: AraĢtırmaya katılanların AK ilaçlarına yönelik yorumlarının dağılımı AK ilaçlarının eriģilebilirliği cinsel risk alımını teģvik etmektedir. Kesinlikle katılıyorum (%) 21,4 Katılıyorum (%) 29,0 Karasızım (%) 23,3 Katılmıyorum (%) 21,8 Kesinlikle katılmıyorum (%) 4,6 AK ilaçlarının eriģilebilirliği diğer AP yöntemlerinin kullanımını azaltır. Kesinlikle katılıyorum (%) 11,8 Katılıyorum (%) 34,0 Karasızım (%) 14,9 Katılmıyorum (%) 35,1 Kesinlikle katılmıyorum (%) 4,2 AK ilaçlarının eriģilebilirliği HIV ve diğer CYBH lerin artmasına neden olur. Kesinlikle katılıyorum (%) 19,5 Katılıyorum (%) 32,1 Karasızım (%) 16,8 Katılmıyorum (%) 26,0 Kesinlikle katılmıyorum (%) 5,7 AK ilaçları istenmeyen veya planlanmayan gebelikleri azaltmak için gerekli bir yöntemdir. Kesinlikle katılıyorum (%) 21,8 Katılıyorum (%) 52,3 Karasızım (%) 11,8 Katılmıyorum (%) 11,5 Kesinlikle katılmıyorum (%) 2,7

45 33 AK ilaçlarının eriģilebilirliği cinsel risk alımını teģvik etmektedir, ifadesine araģtırmaya katılanların % 21,4 ü kesinlikle katılıyorum, % 29 u katılıyorum, % 23.3 ü kararsızım, % 21,8 i katılmıyorum, % 4,6 sı kesinlikle katılmıyorum cevabını vermiģlerdir. AK ilaçlarının eriģilebilirliği diğer AP yöntemlerinin kullanımını azaltır, ifadesine araģtırmaya katılanların % 11,8 i kesinlikle katılıyorum, % 34,0 ü katılıyorum, % 14,9 u kararsızım, % 35,1 i katılmıyorum, % 4,2 si kesinlikle katılmıyorum cevabını vermiģlerdir. AK ilaçlarının eriģilebilirliği HIV ve diğer CYBH lerin artmasına neden olur. Ġfadesine araģtırmaya katılanların % 19,5 i kesinlikle katılıyorum, % 32,1 i katılıyorum, % 16,8 i kararsızım, % 26,0 sı katılmıyorum, % 5,7 si kesinlikle katılmıyorum cevabını vermiģlerdir. AK ilaçları istenmeyen veya planlanmayan gebelikleri azaltmak için gerekli bir yöntemdir. Ġfadesine araģtırmaya katılanların % 21,8 i kesinlikle katılıyorum, % 52,3 ü katılıyorum, % 11,8 i kararsızım, % 11,5 i katılıyorum, % 2,7 si kesinlikle katılmıyorum cevabını vermiģlerdir. Tablo 14: AraĢtırmaya katılanların Eczanenize gelen bu hasta gruplarına AK ilacı verir misiniz? sorusuna cevaplarının dağılımı Evet (%) Hayır (%) Bilmiyorum (%) Herhangi bir AP yöntemi 71,0 18,7 10,3 kullanmayan kadınlar Anne-baba izni olmayan 18 yaģ altı 14,5 72,1 13,4 gençler Seks iģçileri 47,7 33,6 18,7 EĢleri için AK ilacı 82,4 8,8 8,8 isteyen erkekler AK ilacı isteyen 75,6 10,3 14,1 herhangi bir kadın Tecavüz mağdurları 55,7 21,8 22,5

46 34 AraĢtırmaya katılanların % 71,0 i eczaneye herhangi bir AP yöntemi kullanmayan kadın geldiğinde AK ilacını vereceğini, % 18,7 si vermeyeceğini, % 10,3 ü ise bu durumda ne yapacağını bilmediğini söylemiģtir. AraĢtırmaya katılanların % 14,5 i eczanelerine anne-baba izni olmayan 18 yaģ altı genç geldiğinde AK ilacını vereceğini, % 72,1 i vermeyeceğini, % 13,4 ü ise bu durumda ne yapacağını bilmediğini söylemiģtir. AraĢtırmaya katılanların % 47,7 si eczanelerine seks iģçisi geldiğinde AK ilacını vereceğini, % 33,6 sı vermeyeceğini, %18,7 si ise bu durumda ne yapacağını bilmediğini söylemiģtir. AraĢtırmaya katılanların % 82,4 ü eczanelerine eģleri için AK ilacı isteyen bir erkek geldiğinde AK ilacını vereceğini, % 8,8 i vermeyeceğini, % 8,8 i ise bu durumda ne yapacağını bilmediğini söylemiģtir. AraĢtırmaya katılanların % 75,6 sı eczanelerine AK ilacı isteyen herhangi bir kadın geldiğinde AK ilacını vereceğini, % 10,3 ü vermeyeceğini, % 14,1 i ise bu durumda ne yapacağını bilmediğini söylemiģtir. AraĢtırmaya katılanların % 55,7 si eczanelerine tecavüz mağduru geldiğinde AK ilacını vereceğini, % 21,8 i vermeyeceğini, % 22,5 i ise bu durumda ne yapacağını bilmediğini söylemiģtir.

47 35 5. TARTIġMA VE SONUÇ Kayseri ili Kocasinan, Melikgazi ve Talas ilçelerinden basit rasgele örnekleme yöntemiyle seçilmiģ eczanelerde çalıģmakta olan 110 eczacı ve 152 eczane teknisyeniyle yapılan bu çalıģmada elde edilen sonuçlara göre: 1. AraĢtırmamıza katılan eczanelerde en çok bulunan AP yöntemi; kondomdur (% 92,7). En çok tercih edilen AP yöntemi ise KOK lardır (% 92,7). Elazığ ve Malatya da yapılan çalıģmada eczanelerde en çok bulunan AP yöntemi kondom ve haplardır (% 85,1). En çok talep edilen yöntem ise haplardır (% 79,9) (51). Manisa da yapılan çalıģmada ise eczanelerde en çok bulunan AP yöntemi kondomdur (% 34,7). En çok tercih edilen AP yöntemi ise kombine haplardır (% 44,5) (32). 2. AraĢtırmamıza katılanların % 88,2 si talep edildiği takdirde AP yöntemleri hakkında hastayı bilgilendireceğini söylemiģtir. Manisa da yapılan çalıģmada eczacıların % 51,1 i AP yöntemleri hakkında hastaya bilgi vermediği, kalfaların ise % 54,5 inin istendiği takdirde hastayı bilgilendirdiği saptanmıģtır (32). AraĢtırmamızda talep edildiği takdirde hastaya AP yöntemleri hakkında bilgi verme durumu ile araģtırmaya katılanların mesleki tecrübeleri arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark bulunmuģtur (p=0,018). 3. AK ilaçlarına Kayseri merkezindeki eczanelerin % 98,9 undan eriģilebildiği belirlenmiģtir. Elazığ ve Malatya da yapılan çalıģmada AK ilaçlarının eczanelerde bulunma oranı % 74,7 dir (51). 4. AraĢtırmamıza katılan eczanelerde AK ilacı satıģı çoğunlukla haftada en az 1 kez gerçekleģmektedir (% 49,2). Nicaragua da yapılan çalıģmada eczanelerde AK ilacının satıģı çoğunlukla haftada en az 1 kez gerçekleģmektedir (% 92,4) (52). Elazığ ve Malatya da yapılan çalıģmada ise AK ilacının satıģı çoğunlukla ayda 1-2 kez meydana gelmektedir (% 74,7) (51). AraĢtırmamıza katılanların bulundukları

48 36 bölge ile AK ilacı satıģ sıklığı arasında istatistiksel olarak anlamlı bir iliģki bulunmuģtur (p=0,041). 5. AraĢtırmamıza katılan eczanelerde AK ilacı satıģı % 93,9 oranında hasta talebiyle gerçekleģmektedir. Nigaragua da yapılan çalıģmada AK ilacının satıģı % 96,8 oranında hasta talebiyle gerçekleģmektedir (52). 6. AraĢtırmamıza katılan eczacı ve eczane teknisyenlerinin son bir yıl içerisinde AK ilaçları hakkında edindikleri bilgi kaynağının büyük bölümünü ilaç firması temsilcileri oluģturmaktadır. Eczacıların % 51,8 i, eczane teknisyenlerinin % 57,2 si bu yolla bilgiye ulaģmaktadırlar. Nicaragua da yapılan çalıģmada da bilgi edinme kaynağını % 59,6 oranında ilaç firması temsilcileri oluģturmaktadır (52). Manisa da yapılan çalıģmada eczacıların % 48,0 i AK ilacı hakkında mesleki yayın/prospektüs/internetten bilgi alırken, kalfaların % 44,2 si eczacıdan bilgi almaktadır (32). AraĢtırmamıza katılanların bulundukları bölge ile AK ilaçları hakkında son bir yıl içerisinde edindikleri bilgilerin kaynağının ilaç firması temsilcileri oluģu arasında istatistiksel olarak anlamlı bir iliģki bulunmuģtur (p=0,002). 7. AraĢtırmamıza katılan eczacılardan % 77,3 ü AK ilaçlarının cinsel birliktelikten sonra kullanılması gerektiğini söylemiģlerdir. Eczane teknisyenlerinin % 61,8 i AK ilaçlarının cinsel birliktelikten sonra kullanılması gerektiğini söylemiģlerdir. Nicaragua da yapılan çalıģmada eczane çalıģanlarının % 78,5 i AK ilaçlarının korunmasız cinsel iliģkiden sonra alınması gerektiğini söylemiģlerdir (52). AraĢtırmamıza katılanların eczacı ve eczane teknisyeni oluģu ile (p=0,008) ve araģtırmamıza katılanların eğitim durumu ile (p=0,006) AK ilaçlarının klinik olarak etkisinin görülebilmesi için hangi durumda kullanılması gerektiği görüģü arasında istatistiksel olarak anlamlı bir iliģki bulunmuģtur. 8. AraĢtırmamıza katılanların % 60,3 ü AK ilaçlarının klinik olarak etkisini gösterebilmesi için en fazla 72 saatte alınması gerektiğini söylemiģlerdir. Elazığ ve Malatya da yapılan çalıģmada katılımcıların % 55,0 i AK ilaçlarının ilk 72 saat içinde alınması gerektiğini söylemiģlerdir (51). Manisa da yapılan araģtırmada AK amaçlı haplar ne kadar zaman içinde alınmalıdır? sorusuna eczacıların %68,1 i,

49 37 kalfaların da %70,5 i doğru yanıt vermiģlerdir (32). Nicaragua da eczane çalıģanlarının % 45,2 si AK ilaçlarının en fazla 72 saat içerisinde alınması gerektiğini söylemiģlerdir (52). AraĢtırmamızda AK ilaçlarının klinik olarak etki gösterebilmesi için en fazla hangi zaman aralığında kullanılması gerektiği görüģü ile katılımcıların cinsiyeti arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark bulunmuģtur (p=0,032).

50 38 KAYNAKLAR 1. Toker SO. Aile planlaması ve acil kontrasepsiyon. Nobel Medicus 2006;2:(2): Sak ME,Evsen MS,Sak S,Çaça FN.Kontrasepsiyon yöntemlerinin etkinliği ve kadınların eğitim düzeyi:güneydoğu Anadolu da bir ilçe örneği.dicle Tıp Dergisi 2008;35:(4): Pınar G, Öktem M, Algıer L, Doğan N, Zeyneloğlu H. Sağlık personelinin acil kontrasepsiyona iliģkin bilgi görüģ ve uygulamaları. Uzmanlık Sonrası Eğitim ve Güncel GeliĢmeler Dergisi 2005; 2: (3): Demir C, TıraĢ B, Gökmen O, Dilbaz B, Yeniel Ö. Oral Kontrasepsiyon Kılavuzu, Ġtil ĠM, Cortex ĠletiĢim Hizmetleri A.ġ., Ġstanbul, 2012: Güçer D. "Ġstenmeyen gebelik oranımız % 40" Medimagazin 2012; s Singh S, Sedgh G, Hussain R, et al. "Unintended pregnancy: worldwide levels, trends, and outcomes," Stud Fam Plann 2010; 41: (4): Aksu H, Karaöz B. Acil kontrasepsiyon yöntemlerinin tanıtım gereksinimi. Sağlık Bilimleri Dergisi 2008; 17: (1): Balcı E, Öztürk A, Günay O, ve ark. Halk Sağlığı: Genel Bilgiler, Yusuf Öztürk, Osman Günay, Erciyes Üniversitesi Yayınları, Kayseri 2011: Elçioğlu Öġ, Ünlüoğlu Ġ, Özalp S. Aile planlaması danıģmanlık hizmetleri ve kalite. Sağlık ve Toplum 2000; 10: Bayık A. Aile Planlaması Eğitim Kitapçığı, E.Ü. HemĢirelik Y.O. ve KarĢıyaka Belediyesi ortak yayını, Ġzmir, 1991: Apay Ejder S, Nazik E, Özdemir F, Pasinlioğlu T. Kadınların aile planlamasına iliģkin tutumlarının belirlenmesi. Anadolu HemĢirelik ve Sağlık Bilimleri Dergisi 2010; 13: (3) 12. Karadağ G, Koçak HS, Yılmaz M. Kadınların gebeliği önleyici yöntemleri kullanma ve tercih etme nedenleri. GümüĢhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi 2013; 2: (1): Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ). Programming for adolescent health and development. WHO Tecnical Report Series 1999; Açıkalın Ġ. Türkiye de ana sağlığı ve aile planlaması. Sted 2001; 10: (5): Özseven L. Bir aile sağlığı biriminde aile planlaması yöntem kullanımındaki değiģim özellikleri. Türkiye Aile Hekimliği Dergisi 2012; 16: (1): 8-10

51 AltınbaĢ Kıykaç ġ, Bayoğlu Tekin Y, Dilbaz B, Kılıç S, TaĢçı Y, Kandemir Ö. Ġstenmeyen gebeliklerde kontraseptif yöntem bilgi düzeyi ve postpartum kontraseptif yöntem tercihleri. Nobel Medicus 2013; 9: (3): Atıcı E, Erer S. Türkiye deki yasal düzenlemelerde ana çocuk sağlığı ve aile planlaması hizmetleri. Türkiye Klinikleri Dergisi 2009; 17: (2): Koyuncuer A. Kontrasepsiyon ve Türkiye de durum. Sted 2004; 13: (12): Türkiye Nüfus ve Sağlık AraĢtırması Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü. Ankara, Doğaner G, Bilgiç D, Doğaner A, Umut ÜF, Kürk H, Çelik E yaģ kadınların acil kontrasepsiyona iliģkin bilgi ve tutumları. Dokuz Eylül Üniversitesi HemĢirelik Yüksekokulu Elektronik Dergisi 2011; 4: (4): Perslev A, Rorbye C, Boesen HC, et al. Emergency contraseption: knowledge and use among Danish women requesting termination of pregnancy. Contraseption 2003; 66: Sarkar NN. Emergency contraseption. Int J Clin Pract 1999; 53: Tokuç B, Eskiocak M, Saltık A. Acil kontrasepsiyon. Sürekli Tıp Eğitim Dersi Dergisi 2002; 11: (3): Lindberg CE. Emergency contraception for prevention of adolescent pregnancy. The American Journal of Maternal/Child Nursing 2003; 28: (3): Dede M, Yenen CY, Göktolga Ü, ve ark. Kombine oral kontraseptiflerle acil postkoital kontrasepsiyon. Gülhane Tıp Dergisi 2004; 46: (1): Demirgöz M, Canbulat N. Acil kontrasepsiyon. Turkiye Klinikleri Journal of Gynecology and Obstetrics 2007; 17: (5): Akın A. eds. Ulusal Aile Planlaması Hizmet Rehberi Kontreseptif Yöntemler (3. basım), Damla Matbaacılık, Ankara, 2000: Ellertson C, Winikoff B, Armstrong E, et al. Expanding access to emergency contraception in developing countries. Studies in Family Planning 1995; 26: (5): Wu S, Wang C, Wang Y. A randomized, double-blind, multicentre study on comparing levonorgestrel and mifepristone for emergency contraception. Zhonghua fu chan ke za zhi 1999; 34: (6):

52 Hertzen H. Research on mifepristone and levonorgestrel in comparison with the Yuzpe regimen. Journal of the American Medical Women's Association 1998; 53: 222-4, Dilek TUK, Güngör S, Yazıcı FG. Acil postkoital kontrasepsiyon. Turkiye Klinikleri Journal of Surgical Medical Sciences 2006; 2: (24): TaĢpınar A, Çoban A, Öntürk E, ve ark. Manisa il merkez eczanelerinde çalıģan eczacı ve kalfaların acil kontrasepsiyon konusunda bilgi ve uygulamaları. TAF Preventive Medicine Bulletin 2012; 11: (4): Bilgili N, Ayaz S. Acil kontrasepsiyon: kadınların bilgi ve deneyimleri. TAF Preventive Medicine Bulletin 2009; 8: (3): Topuzoğlu A, Hıdıroğlu S, Sülün S, ve ark. Ümraniye de bir sağlık ocağına baģvuran üreme çağındaki kadınların acil kontrasepsiyon hakkındaki bilgi düzeyleri. TSK Koruyucu Hekimlik Bülteni 2008; 7: (5): Özcebe H. Birinci basamakta adolesan sorunlarına yaklaģım. Sted 2002; 11: 10: Korucuoğlu Ü, Biri A, Bozkurt N, ve ark. Kadınların acil kontrasepsiyon konusunda bilgi ve tutumları. Türk Jinekoloji ve Obstetrik Derneği Dergisi 2007; 4: (3): Adalı E, Yıldızhan R, Ataman O. Acil kontrasepsiyon. Van Tıp Dergisi 2008; 15: (1): Pham A. Emergency contraception (post-coital contraception). The Journal of the Oklahoma State Medical Association 2002; 95: (6): Kubba A. Hormonal postcoital contraception. European J. of Contraception and Reproductive Healthcare 1997; 2: (2): Landovitz K. FDA opens door for emergency contraception. AVSC News 1997; 35: (2): Trussell J, Rodrıguez G, Ellertson C. Updated estimates of the effectiveness of the Yuzpe regimen of emergency contraception. Contraception 1999; 59: (3): Webb A. Emergency contraception: is it time to change method?: A variety of methods offers choice and increased access. BMJ 1999; 31: 8: Bennett W, Petraitis C, Marcella S, et al. Pharmacists' knowledge and the difficulty of obtaining emergency contraception. Contraception 2003; 68: (4):

53 Kestelman P. When is emergency contraception the right name for postcoital treatment? Planned parenthood in Europe 1995; 24: (2): Rodrigues I, Grou F, Joly J. Effectiveness of emergency contraceptive pills between 72 and 120 hours after unprotected sexual intercourse. American journal of obstetrics and gynecology 2001; 184: (4): Sogukpinar N, Turkistanli E, Saydam B. Postcoital contraception in Turkey. International Journal of Gynecology & Obstetrics 2003; 80: (2): Sorhaindo A, Becker D, Fletcher H, et al. Emergency contraception among university students in Kingston, Jamaica: a survey of knowledge, attitudes, and practices. Contraception 2002; 66: (4): Marions L, Hultenby K, Lindell I, et al. Emergency contraception with mifepristone and levonorgestrel: mechanism of action. Obstetrics & Gynecology 2002; 100: (1): Webb A. Intrauterine contraceptive devices and antigestagens as emergency contraception. European J. of Contraception and Reproductive Healthcare 1997; 2: (4): Ellertson C, Evans M, Ferden S, et al. Extending the time limit for starting the Yuzpe regimen of emergency contraception to 120 hours. Obstetrical & gynecological survey 2003; 58: (9): Sevindik F, Omaç M, GüneĢ G, Açık Y. Elazığ ve Malatya illerinde eczacıların acil kontrasepsiyonla ilgili bilgi düzeyleri. Ankara Ecz. Fak. Derg. 2007; 36: (4): Ehrle N, Sarker M. Emergency contraceptive pills: knowledge and attitudes of pharmacy personnel in Managua, Nicaragua. International Perspectives on Sexual and Reproductive Health 2011; 37: (2):

54 42 EKLER EK 1.Erciyes Üniversitesi Klinik AraĢtırmaları Etik Kurulu Onay Kararı

55 43

56 44 EK 2. Eczacı ve eczane teknisyenlerine uygulanan anket formu Sayın Gönüllü, Erciyes Üniversitesi Eczacılık Fakültesi Eczacılık ĠĢletmeciliği Anabilim Dalı tarafından yürütülen bu çalıģma ile Kayseri ili merkez eczanelerinde çalıģan eczacı ve eczane teknisyenlerinin acil kontrasepsiyon (gebelikten acil korunma) konusundaki yaklaģımlarının tespiti ve eczanelerin acil kontrasepsiyon ilaçlarına eriģilebilirlik açısından uygunluğunun değerlendirilmesi amaçlanmıģtır. Sizden bu çalıģma için hazırlanan anket formundaki sorulara cevap vermenizi rica ediyoruz. ÇalıĢmaya katılmak tamamen gönüllülük esasına dayanmaktadır. ÇalıĢmaya katılmama veya katıldıktan sonra herhangi bir anda çalıģmadan çıkma hakkına sahipsiniz. Sizden toplanan veriler kesinlikle gizli tutulacak ve tamamen bilimsel araģtırma amacı ile kullanılacaktır. ÇalıĢmaya katılımınız için teģekkür ederiz. 1. Eczaneniz hangi ilçe sınırları içindedir? 1. Kocasinan 2. Melikgazi 3. Talas 2. Eczanedeki göreviniz nedir? 1. Eczacı 2. Eczane teknisyeni / eczacı kalfası 3. Eğitim durumunuz aģağıdakilerden hangisidir? 1. Ġlkokul 2. Ortaokul 3. Lise 4. Yüksekokul 5. Üniversite 6. Yüksek lisans ve üstü 4. Cinsiyetiniz nedir? 1. Kadın 2. Erkek 5. Kaç yaģındasınız? Kaç yıllık mesleki tecrübeye sahipsiniz?. / /2014

57 45 7. Eczanenizde bulunan aile planlaması yöntemleri hangisi veya hangileridir? 1. Kondom 2. Hormonal kontraseptif 3. Rahim içi araç 4. Bulunmamaktadır 5. Diğer (.) 8. Eczanenizde bulunan hormonal kontraseptif türleri hangisi veya hangileridir? 1. Kombine oral kontraseptifler (Yasmin, vb.) 2. Mini haplar (Cerazette, vb.) 3. Deri altı implantları (Implanon, vb.) 4. Kombine enjaktabl kontraseptifler (Mesigyna, vb.) 5. Sadece Progestin içeren enjaktabl kontraseptifler (Depo-Provera, vb.) 9. Eczanenizde en çok talep edilen hormonal kontraseptif türü hangisidir? 1. Kombine oral kontraseptifler (Yasmin, vb.) 2. Mini haplar (Cerazette, vb.) 3. Deri altı implantları (Implanon, vb.) 4. Kombine enjaktabl kontraseptifler (Mesigyna, vb.) 5. Sadece Progestin içeren enjaktabl kontraseptifler (Depo-Provera, vb.) 10. Talep edilen aile planlaması yöntemleri hakkında kullanıcılara bilgi verir misiniz? 1. Evet 2. Hayır 11. Eczanenizde, hastalarınızla baģkaları tarafından duyulamayacak Ģekilde görüģme yapabildiğiniz özel bir alan var mı? 1. Evet 2. Hayır 12. Eczanenizde daha önce acil kontrasepsiyon ilacı (ertesi gün hapı) (Norlevo, vb.) sattınız mı? 1. Evet 2. Hayır 13. Eczanenizde acil kontrasepsiyon ilaçlarını hangi sıklıkta satıyorsunuz? 1. Günde en az 1 kutu 2. Haftada en az 1 kutu 3. Ayda en az 1 kutu 4. Üç ayda en az 1 kutu 5. Satılmıyor

58 Eczanenizde acil kontrasepsiyon ilaçlarını hangi hasta grubu daha çok almaktadır? 1. Ergenlik çağındaki kadınlar 2. YetiĢkin kadınlar 3. Her yaģtan kadınlar 4. Ergenlik çağındaki erkekler 5. YetiĢkin erkekler 6. Her yaģtan erkekler 15. Eczanenizde acil kontrasepsiyon ilaçlarının satıģı en çok hangi yolla gerçekleģmektedir? 1. Hasta talebi 2. Reçete 3. Eczane personelinin tavsiyesi 16. Eczanenizde acil kontrasepsiyon konusunda eğitim materyali bulunuyor mu? 1. Evet 2. Hayır 17. Acil kontrasepsiyon ilaçları hakkında son bir yıl içinde edindiğiniz bilgilerin kaynağı aģağıdakilerden hangisi veya hangileridir? 1. Ġlaç firması temsilcileri 2. Ders kitapları 3. Meslek içi eğitim programları 4. Eczacılık dergi ve gazeteleri 5. Ġnternet 6. Sağlık Müdürlüğü 7. Diğer (.) 18. Acil kontrasepsiyon ilaçları klinik olarak etkisini gösterebilmesi için sizce hangi durumda kullanılmalıdır? 1. Cinsel birliktelikten önce 2. Cinsel birliktelikten sonra 19. Acil kontrasepsiyon ilaçları klinik olarak etkisini gösterebilmesi için en fazla hangi zaman aralığında kullanılabilir? 1. 3 saat içinde saat içinde saat içinde saat içinde saat içinde

59 Sizce aģağıdaki hasta gruplarından hangisi ya da hangilerinde acil kontrasepsiyon ilaçlarının kullanımı tehlikelidir? yaģından küçük kadınlar 1. Evet 2. Hayır 3. Bilmiyorum yaģından büyük sigara kullanıcıları 1. Evet 2. Hayır 3. Bilmiyorum 3. Son bir ay içinde aile planlaması yöntemi kullanmıģ olanlar 1. Evet 2. Hayır 3. Bilmiyorum 4. Emziren kadınlar 1. Evet 2. Hayır 3. Bilmiyorum 5. Gebelik veya gebelik riski taģıyan kadınlar 1. Evet 2. Hayır 3. Bilmiyorum 21. Sizce aģağıdakilerden hangisi ya da hangileri acil kontrasepsiyon ilaçlarının neden olduğu yan etkilerdendir? 1. BaĢ ağrısı 1. Evet 2. Hayır 3. Bilmiyorum 2. Bulantı ve kusma 1. Evet 2. Hayır 3. Bilmiyorum 3. Adet zamanının değiģmesi 1. Evet 2. Hayır 3. Bilmiyorum 4. Konjenital (doğumsal) anomaliler 1. Evet 2. Hayır 3. Bilmiyorum 5. Doğurganlıkta azalma 1. Evet 2. Hayır 3. Bilmiyorum 22. AĢağıdaki yargılardan hangisine ne kadar katılıyorsunuz? 1. Acil kontrasepsiyon ilaçlarının eriģilebilirliği cinsel risk alımını teģvik etmektedir. 1. Kesinlikle katılıyorum 2. Katılıyorum 3. Kararsızım 4. Katılmıyorum 5. Kesinlikle katılmıyorum 2. Acil kontrasepsiyon ilaçlarının eriģilebilirliği diğer aile planlaması yöntemlerinin kullanımını azaltır. 1. Kesinlikle katılıyorum 2. Katılıyorum 3. Kararsızım 4. Katılmıyorum 5. Kesinlikle katılmıyorum

60 48 3. Acil kontrasepsiyon ilaçlarının eriģilebilirliği HIV ve diğer cinsel yolla bulaģan hastalıkların artmasına neden olur. 1. Kesinlikle katılıyorum 2. Katılıyorum 3. Kararsızım 4. Katılmıyorum 5. Kesinlikle katılmıyorum 4. Acil kontrasepsiyon ilaçları istenmeyen veya planlanmayan gebelikleri azaltmak için gerekli bir yöntemdir. 1. Kesinlikle katılıyorum 2. Katılıyorum 3. Kararsızım 4. Katılmıyorum 5. Kesinlikle katılmıyorum 23. AĢağıdaki kiģiler eczanenize baģvuracak olsa acil kontrasepsiyon ilacı verir misiniz? 1. Herhangi bir aile planlaması yöntemi kullanmayan kadınlar 1. Evet 2. Hayır 3. Bilmiyorum 2. Anne-baba izni olmayan 18 yaģ altı gençler 1. Evet 2. Hayır 3. Bilmiyorum 3. Seks iģçileri 1. Evet 2. Hayır 3. Bilmiyorum 4. EĢleri için acil kontrasepsiyon ilacı isteyen erkekler 1. Evet 2. Hayır 3. Bilmiyorum 5. Acil kontrasepsiyon ilacı isteyen herhangi bir kadın 1. Evet 2. Hayır 3. Bilmiyorum 6. Tecavüz mağdurları 1. Evet 2. Hayır 3. Bilmiyorum Katılımınız için teģekkür ederiz.

61 49 ÖZGEÇMĠġ KĠġĠSEL BĠLGĠLER Adı, Soyadı Uyruğu Doğum Tarihi ve Yeri Medeni Durum : Merve AKAR : Türkiye (T.C.) : 27 Ağustos 1990/ Kocasinan : Bekâr ĠLETĠġĠM [email protected] Tel : YazıĢma Adresi: Erciyes Üniversitesi Eczacılık Fak Talas/KAYSERĠ EĞĠTĠM Derece Kurum Mezuniyet Tarihi Üniversite Lise Erciyes Üniversitesi Mustafa Kılıçer Eczacılık Fakültesi Nuh Mehmet Küçükçalık Anadolu Lisesi