BÖLÜM IX MONTAJ-İŞLETME-BAKIM-TAMİR

Transkript

1 BÖLÜM IX MONTAJ-İŞLETME-BAKIM-TAMİR Br soğutma sstemnn arıza yapmadan ve beklenen verecek şeklde çalışması: 1- Tessatın kurulması, lk çalıştırılması, ayarlanıp devamlı hzmete sokulması sırasında yapılan amelyelern blnçl olarak ve temzlk ön planda tutularak yapılması, 2- Tessatın çalışmaya devam ettğ sürece peryodk bakım ve kontrolların muntazaman yapılması, görülen aksaklık ve anormal durumlara hemen müdahale edlmes, hususlarının noksansız, aksamadan ve gecktrmeden yapılması le mümkün olablr. Bu bölümde, kapaste tayn gerçekç hesaplara göre yapılmış (y projelendrlmş) ve sstemn müteferrk aksamı (Kompresör, Kondenser, Evaparatör, Ekspansyon valf, Boru tessatı) mevcut çalışma şartlarında brbrne uygun şeklde ve doğru seçlmş olarak kabul edlen br soğutma sstemnn Montajı, İşletmeye alınması, İşletmes, Koruyucu Bakımı, Arızaların aranıp bulunması ve gderlmes gb hususlara değnlecektr. IX-1) Montaj: Soğutma sstemnn arıza yapmadan ve beklenen verecek şeklde çalışmasının brnc ve en öneml gereğ, sstem meydana getren münfert elemanların herbrnn montajının gereken şeklde yapılmış olmasıdır. Montajı yapan teknsyenn soğutma konusunu y blmes ve mekank nosyonunu y kavramış olması ş büyük ölçüde kolaylaştıracaktır. Montör, kullanacağı takımlarını y tanımalı, malzeme htyaçlarını çıkartablmel (Boru, ftngs, kaynak tel, temzleme malzemes, vs) ve şe başlamadan önce şlern planlayarak gerekrse sstemn br uygulama kroksn yapmalıdır. Yapılan şn dış görünümünün de öneml olduğu, temz ve tnalı br şçlğn aranacağı unutulmamalıdır. Br soğutma montör veya Servs-Bakım-tamr elemanı'nın kullandığı takımlarla montaj malzemelern şu şeklde guruplamak mümkündür: 1- El takımları, El Aletler 2- Boru Montajı çn gerekl Takımlar 3- Soğutma sstemn Muayene-Test ve Servs-Bakım Aletler 4- Ölçü-Ayar-Kontrol Aletler ve Soğutma performansı Test Chazları 5- Ufak Montaj Malzemeler (Cvata, somun, vda, perçn, kelepçe, askı, vb) 6- Muhtelf Borular ve Ftngsler Bu takım ve chazların türler le bunlardan bazılarının örnekler bu bölümün değşk yerlernde verlmektedr. Montaj malzemeler olarak, ana soğutma malzemesnn dışındak en çok kullanılan malzeme, boru ve ftngslerdr. Bu nedenle Soğutma montörünün boru ve ftngsler çok y tanıması gerekr. Halokarbon türü (R12, R22, R502, vs) soğutucu akışkanlar çn en uygun boru cns bakır borudur. Amonyak se bakır ve bakır alaşımlarına korozyon yoluyla aşındırıcı etk yaptığından bu soğutucu akışkan çn en uygun boru cns çelk çekme borudur. Küçük kapastel tessatlarda kullanılan bakır boru genellkle tavlanmış, yumuşak borudur ve pyasada kangal halnde bulunur (1/4", 3/8", 1/2", 5/8", ve 3/4" çaplarda). Uygulamada halen geçerl olan Amerkan ölçü sstemne göre çap sınıflandırması ve buna göre bakır borunun fzk ölçüler Tablo VIII-25'de verlmştr. Daha z- UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 431

2 yade otomotf endüstrsnde kullanılan 3/16", 5/16" gb bakır boru ara ölçüler soğutmacılıkta kullanılmamaktadır. Ufak montaj malzemeler olarak adlandırılan cıvata, somun, vda, perçn, rondela, kelepçe, askı gb malzemeler endüstrnn hemen bütün kollarında kullanılan standart türden malzemeler olup her an pyasadan temn mümkündür. Yalnız, boru askı ve kelepçelernden bakır boru çn kullanılanlar, demr boru çn olanlardan hem ölçü hem de yapılış bakımından braz farklıdır. Bakır boru le temas eden keskn köşelern boruyu zamanla aşındırıp kesmesn ve delmesn önlemek üzere kelepçe kısmının ç yüzeyne sert kauçuk veya plastk br bant konulmaktadır. Bakır borular çn, boru çaplarına uygun ölçüde ve duvara btşk şeklde br veya brkaç borunun montajına mkan veren kelepçeler yapılmıştır. Takım, alet ve chaz olarak guruplandırılan elemanlardan el takımlarının türler aşağıda sıralanmış ve bunların örnekler Şekl IX-l'de verlmş olup dğer takım ve aletler bu bölümün dğer kısımlarında gösterlmştr. a- Açık ağızlı anahtarlar, kurbağcık anahtarlar b- Penseler, ayarlı penseler, kargaburun, keskl pense, yankeskler c- Boru anahtarları, zncrl ve bantlı anahtarlar d- Cırcırlı-Ratchet anahtarları e- Yıldız anahtarlar, lokma anahtarlar ve uzatma kolları f- Tornavdalar/Düz tp ve yıldız tpler, 6- köşe alen ahatlarlar, Erkek ve Dş g- Elektrkl breyzler, el breyzler, matkap uçları (Normal ve Elmas uçlu) h- Çekçler, tahta ve kauçuk tokmaklar I a, b, c) Açık Ağızlı Anahtarlar, İnglz Anahtarları, Kurbağacık Anahtar, Penseler, Ayarlı Pense, Kargaburun, Yan Kesk, Boru Anahtarları, Zncrl Anahtar ve Bantlı Anahtar. Şekl. IX-1) El takımlarından örnekler 432 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ ı I'

3 d) Cırcırlı Anahtarlar (Ratcrmt) ve uzatma kolları. e) Yıldız Anahtarlar (Açık ve Kapalı Ağızlı türler) Şekl. IX-lldevamı) El takımlarından örnekler lokma Anahtar Takımı ve Takım Çantası f) Muhtelf Tornavdalar ve Alen Anahtarları Saç Makası I estere Darbel tp ^ ^ Nomaal tp T okmaklaz* g-n) Muhtelf El Takımları ve Aletler Şekl. IX-l/devamı) El takımlarından örnekler UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 433

4 - Keskler, noktalar, beton kırma murçları J- Conta kesme takımı ve conta zımbaları k- Eğeler, zımpara taşları, temzleme fırçaları ı- Çektrme takımları m- İç ve Dış Pafta-Dş Açma Takımları n- Ölçü Metreler-Şert Metreler, Sürgülü Kumpaslar, Çap Kumpasları. Br soğutma sstemnn uzun seneler, beklenen verecek şeklde çalışmasının lk şartı; seçlen yüksek evsaflı, kapastes yeterl ve brbrne uygun olan ana soğutma elemanlarının dkkatle, ttzlkle ve temzlk ön planda tutularak muhafazası ve daha sonra da yerlernde konulması - monte edlmesdr. Montaj safhası dye adlandırılablecek bu aşamayı aşağıdak safhalara ayırarak rdelemek uygun görülmüştür: A- Ön Hazırlık Safhası, B- Ana Parçaların/Ana Soğutma Elemanlarının Montajı, C- Boruların Tertp Şekllernn Gözden Geçrlmes ve Seçm, D- Boruların Montajı, E- Tecrübelere Hazırlık. IX.A.l- Ön Hazırlık: Montajın aksamadan yürütüleblmes çn lüzumlu görülen bütün chaz, ftngs, boru ve dğer malzemelern ş yerne gelmş olması, temz ve emnyetl br yerde muhafaza edlmes ve aranan br parçanın kolaylıkla bulunableceğ tarzda stflenmş olması gerekr. Malzeme, dış darbelere uğramıyacağı br yerde ve her br malzeme arandığında kolayca bulunablecek tarzda tertplenmeldr. Şantyede dama teslm alma le görevl, yetkl ve güvenlr br eleman bulunmalı ve tüm teslmatlar tesellüm fşyle, mzalı şeklde yapılmalıdır. Tesellüm fşler, gelen veya verlen malzemeye göre, küçük parça ve aksesuarları da kapsayacak şeklde tanzm edlerek yce kontrol edldkten sonra mzalanmalıdır. Ambalajlar açılırken chaz ve maknalara hasar verlmemeldr. Ağır chazlar, kullanılacakları mahallere götürülünceye kadar açılmamahdır. İnşaatın durumu montaja başlamaya müsat duruma gelmedkçe soğutma chaz ve aksamı malzeme ambarından çıkarılmamalıdır. İnşaatın seyr yakından takp edlp montajdan önce yapılması gereken şler tamamlanmalıdır. Örneğn soğuk oda'ya evaporatör askıları veya konsolları, zole ve sıvalar yapılmadan önce konulmalı, elektrk kabloları ve soğutma borularının geçeceğ yerlere delkler bıraktırılmak, yoğuşum su'yunun atılması çn tertbat alınmalı, beton kadeler döktürülerek üzerlerne ankraj cıvataları konulmalıdır. Montaj ön hazırlığı cümlesnden olarak; Montajı yapacak olan teknsyen şn projesn yakından tetkk edp gelen chaz ve malzemenn mktarını, şe uygunluğunu, evsafını kontrol ve muayene ederek gerekyorsa düzeltme şlemlern hemen yapmalı, gereken önlemler almalıdır. Montaj şlemnde, malzeme kadar takım da önemldr. Montaj teknsyenn takımları noksansız ve y evsaflı olmalıdır. Montaja başlamadan önce montör bütün takım- 434 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ '' /'

5 kımlarını muayene edp noksansız ve faal vazyette olduğunu görmel, montaj sırasında kullanılacak oksjen, asetlen (veya karpt), kaynak tel, kaynak pastası, zımpara kağıdı, azot, temzlk malzemes gb htyaçların ş yernde yeternce, hazır vazyette olmasını temn etmeldr. Montajın sürekllk çnde ve süratle yapılmasında çok yönlü yararlar vardır. Bu, her şeyden önce tessatın dış hava le olan rtbatının süresn kısaltacaktır. Soğutma montörünün, bakır boruların montajı sırasında kullanableceğ takımlar aşağıda sıralanmış olup bunlara at örnekler Şekl IX-2'de verlmektedr. Uygulamada bunlardan başka takımlara da rastlanacağı muhakkaktır. a- Boru Makasları ve Boru Testereler, b- Bakır Boru Havsa Takımı ve Boru Ağzı Genşletme Takımı, c- Bakır Boru Bükme Yayları ve Boru Bükme Takımları, d- Özel Takım ve Aparatlar, e- Oks-asetlen ve daha başka tür kaynak takımları. Bakır boru çn havsa takımı Çft katlı havsa ve boru genşletme takımı Boru ağzını genşletmek çn takımlar b) Bakır Boru çn Havsa Takımı ve Boru Ağzını Genşletme Takımı Örnekler Şekl. IX-2) Montaj takımlarından örnekler UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 435

6 T r Bakır boruya Tee çıkışı açma alet Boruyu körletme (pnch-off) alet -Bakır boru çn d) Özel Takımlar ve Aparatlardan İk Örnek I r e) Oks-Asetlen ve Dğer Tür Kaynak Aparatları Şekl. IX-2 I devamı) Montaj takımlarından örnekler ' V 436 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ

7 Ön hazırlık sırasında aşağıdak hususlara da dkkat edlmeldr: 1- Kompresör ve dğer malzemenn üzernden ve ambalajından çıkan katalog, broşür, tarfname gb kağıtları okuyun, gösterlen talmat ve tavsyeler yerne getrn ve bunları atmayın, brktrn, çalıştıracak lglye vern. 2- Beton kade yapılırsa; beton ağırlığı, taşıyacağı chaz ağırlığının 1,5-2 katı olmalıdır. Kade, kompresör grubundan 15'er santm taşmalıdır (volan dahl), beton kadenn altına kat'yyen mantar ve daha başka yumuşak ve esnek malzeme konulmamalıdır. 3- Kompresörün konulacağı yern seçm: a- Sesn mahzurlu olmadığı br yer, b- Ttreşmn mahzurlu olmadığı br yer, c- Düzgün ve yatay br yüzey, d- Konacak ağırlığı taşıyablecek güçte br döşeme, e- îy havalandırılmış br hacm (kondenser uzakta olsa dah kompresör mahall y havalandırılmalıdır). f- Servs çn yeterl mesafeler ve hacm düşünülüp bırakılmalıdır. g- Aşırı toz, pslk, rutubet olmamalı, kompresöre ve dğer elektrk aksamına su damlamamalıdır (sızıntı veya terlemeden). IX.B.l- Ana Parçaların Montajı: Çoğunlukla ana parçalar fabrkasyon olarak gruplandırılmış elemanlardır. Bu ana parçalar şöyle özetleneblr: 1. Kompresör ve motor (kadesyle) 2. Kondenser le hava vantlatörü ve sıvı deposu (resver) veya sulu kofndenser (sulu kondenserde hava vantlatörü ve genellkle ayrı br sıvı deposu yoktur). Kondenser le resver depo arasındak boru rtbatı mümkün mertebe kısa tutulacak şeklde tertplenmeldr. 3. Evaporatör; hava vantlatörleryle (su soğutucu evaporatörlerde vantlatör yoktur). 4. Elektrk besleme ve kumanda tablosu Konulacak maknanın gücüne yeter kapastede şebeke besleme hattı le trafo ve bna elektrk sayacı/sgortası/tessatı bulunmalı, voltaj ve frekanslar'da uygun olmalıdır (Bu husus kontrol edlmeldr). Ayrıca; a- Konulacak grup tablosundak sgorta, kontaktör ve termklern motor güçlerne uygun olması sağlanmalı b- Yağ basıncı emnyet ve alçak-yüksek basınç otomatklernn çalışıp çalışmadığı kontrol edlmel c- Kondenser fanları, srkülasyon pompaları, soğutma kules fanları, vs. gb elemanların dönüş yönlernn doğru olması sağlanmalı d- Besleme hatlarını, topraklama hatlarını, kumanda hatlarını kontrol ederek geçrgenlk sağlanmalıdır. UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 437

8 Herbr parçayı dkkatlce, düzgün br şeklde yerne koyup gerçek çalışma konumuna getrerek tespt ednz. Açık tp kompresör kullanılmış ve motor le kompresör fabrkasyon br kade üzerne oturtulmamışsa, kayış ve kasnakların tam br hzada olmasına ve kayış gergnlklernn y ayarlanmasına dkkat edlmeldr. Soğutma kompresörünün yerleştrlmesnde bnanın taşıma gücü (statk) yönünden genellkle büyük br sorun ortaya çıkmamaktadır. Fakat ttreşm ve gürültü dağılımı yönünden, blhassa açık tp kompresörler çn dkkatl olmak ve bazı önlemler almak gerekecektr. Kompresör gurubu beton kadesnn, yarım hermetk veya yüksek devrl,y balans edlmş- açık tp kompresörler çn cm. kalınlıkta tutulması yeterl olmaktadır. Açık tp, ağır devrl kompresörlerde se toplam ağırlığın 1.5 la 2 katı ağırlıkta ve gurup dış sınırlarını 15 cm. aşana br beton kade gerekldr. Bu beton kadenn tab zemn üzrne oturtulması ve bna elemanlarından aralıklı tutulması tavsye edlmektedr, tam kapalı tp (hermetk) kompresörler se genellkle ttreşm önleyc yay veya kauçuk ayaklarla tespt edlmektedr. 1 /' I: Kade /( Ankraj cvataları Kade ankrajı Ankraj cıvataları f Kompresör Grubu NJ 1/ kades 1 lt r.5f->.*-,«.:^>v.vv : r-:;? 0-1S cm a) Yarım Hermetk veya y balans edlmş yüksek devrlk açık tp (küçük kompresörler çn kade b) Ağır devrl-açık tp veya büyük boy kompresörler çn kade Şekl. IX-3) Kompresör grubu beton kadeler Kompresör kades le döşeme betonu arasına sarsıntıyı almak üzere her ne şeklde olursa olsun mantar, styrofor ve benzer herhang br tabaka konulmamalıdır ve bu çok zararlı sonuçlar vereblr. Ana parçaların yerlerne konulup tespt edlmesnden sonra sıra boruların çeklmesne gelecektr. Ancak, boruları çekmeye başlamadan önce, montör boruları ne şeklde tertpleyeceğn blmel ve değşk tertp şekllernden brsn seçmeldr. IX.C.l- Boruların Tertp Şekller: Soğutma tessatının projelendrlme ve kullanma şeklne göre boru tertbnde en sık rastlanan konumlar aşağıdak şekllerde verlmektedr: 438 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ

9 . t Ayn savyad* Kondentır a) EVAPORATÖR KOMPRESÖRDEN YÜKSEKTE b) EVAPORATÖR VE KOMPRESÖR AYNI SEVİYEDE Kompresör mesafes kısa ve yer mevcutsa bu seklde sıkılablr. r Kompresöre ejm.düşey yükselme /fazla se bu şeklde yapılacak C IX-6) Yağ cep' yesını kadar. Yat) on ' ı c) Evaporatör Kompresörden Alçakta Şekl. IX-4) Tek evaporatörlü boru tertp şekller Tek evaporatörlü br soğutma sstemnde en öneml konuyu evaporatörün yer ve kompresöre göre sevyes oluşturmaktadır. Zra bu husus, kompresöre yağ dönüşünün kolaylaştırılmasında etken olacağı gb sıvı halde soğutkanın kompresöre gelmesnn önlenmesnde de etken olmak yönlernden önem taşımaktadır. Yağın, evaporatörde ve borularda brkmler yapması kompresörün yağsız kalarak hasara uğramasına neden olacağı gb, evaporatörden yağın kolayca sızıp akamaması da ısının evaporatördek transfern güçleştrecektr. Bu se evaporatörden yeterl kapastenn almamamasına ve kompresöre soğutkanın tamamen buharlaşmadan, sıvı halde dönmesne neden olacaktır. Şekl IX-4'de bu nedenle, evaporatörün kompresöre göre olan sevyes baz alınarak 3 değşk tertp şekl gösterlmş, yağın akışını ve kompresöre dönüşünü kolaylaştıncı önlemler belrtlmştr. C-2) Çok Sayıda Evaporatör le Çalışma: Evaporatör sayısı, ayn soğutma devresnde brden fazla se, emş boruları tertplenrken genel kade şudur; (1) Faal (çalışır) durumdak Evaporatörden, durmakta olan evaporatöre yağ gelmes önlenmeldr. (2) Br evaporatörden soğutucu akışkan ve yağ, ana emş borusuna gderken dğer evaporatörlerdek akışı ve çalışmayı etklememeldr. Aşağıda gösterlen tertp şekller en uygun olarak kabul edleblr. UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 439

10 TEV Konp Kompresöre f' /' a1) Evaporatörler farklı yükseklklerde fakat heps de kompresörden aşağıda bulunan uygulama şekl Evapr.üt»evyean ack kadar j a2) Kapaste kontrollü kompresör kullanıldığında (al)'n boru tertp şekl (*) Emşte bu şeklde çft borulu çıkış kullanıldığında, kompresörden önce br emş akümülatörü (dengeleycs) konularak brken yağın kompresöre brden gtmes önlenmeldr. n ^ -l*- Daha emnyetldr I I Ana Emş Borusu İ Kompresör* b) Kompresörü Evaporatörden daha alçak sevyede bulunan uygulama şekl (Kompresör kapaste kontrolsuz). c) Evaporatörler, müşterek ana emş borusunun üstünde ve altında, muhtelf sevyelerde bulunan br uygulama şekl. Kompresör kapaste kontrollü se çft boru çıkışı (a2 dek gb) PRVBaaınç düfr CVıt»k VaXf.valf Kompresör evaporatörlerden daha yüksekte se borular bu şeklde tertplenmeldr. "a" boyutu evaporatör üst sevyesn aşacak kadar olacaktır. Cjcı, d1) Evaporatörler aynı sevyede, fakat kompreso- d2) Kompresör ve evaporatörlern tümü aynı rü evaporatörlerden aşağıda olan br sstem sevyedek br sstem Şekl. IX-5) Çok evaporatörlü boru tertp şekller 440 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ I, y

11 Çok evaporatörlü uygulamalardan, farklı evaporasyon sıcaklıklarında çalışan evaporatörler durumunda (Ayrı hacmlern soğutulması), emş borularının brleşme noktalarında, evaporasyon sıcaklığı daha yüksek olan evaporatörlerden gelen emş borularına brer basınç düşürücü valf konularak basınçların, en düşük evaporasyon sıcaklığında çalışanın basıncın düşürülmes suretyle akışının etklenmemes sağlanmalıdır. C-3) Kondenser kompresörden yüksekte se: Düşey yükselme (2) 2.5 mt den fazla se yağ sfonu konmalıdır. p»«örün bulunduğu yar kondenaerden daha aoçuk ae buraya br çık valf konulmalıdır ^Alternatf şekl «-(Kalkacak) ca Çok aayıda.koapreaarle Kondanaar _ Kompresör a) 1 «; 2.5 metre / "V 5fon cepler ( j mümkün olduğu X^y kadar kıaa tuy^, tulacektr,, KompreaârKapaa.Kontz.J Kampraaör c) Kapaste Kontrullu b) 1>2.5 mt (maks. 7.5 mt) Şekl. IX-6) Kondensern kompresörden daha yüksekte olması hal İk kademel kompresörlern kullanıldığı sstemlere yağ emnyet otomatğ, yağ ayırıcısı, emş hattı akümülatörü, emş fltres, orta ve alçak basınç arasına karter emnyet valf konulması tavsye edlmektedr. C-4) Sıcak gaz by-pass sstem: Soğutulan hacmdek yüklern azalması sonucu evaporatöre sıvı akışkan yürümes yavaşlar ve emş basıncı düşer. Bunu önlemek üzere, kısmı yüklerde de muntazam çalışmayı sağlamak çn bazı önlemler alınması gerekmektedr. En bast ve sık tatbk edlen usûl evaporatör le expanson valf çıkışı arasına sıcak gaz by-pass yaptırmaktır. Buna, sıcak gaz by-pass'ı le kapaste kontrolü denlr ve bununla, soğutkan gaz'ın kompresöre normal çalışma basınçlarında dönmes sağlanır. Aynı zamanda, evaporatörde de yüksek akış hızları muhafaza edlebleceğ çn yağın kompresöre dönüşü (evaporatörde kalmaması) kolaylaştırılmış olacaktır. Şekl : V-93'de bu şeklde br uygulama şematk olarak gösterlmştr. Dğer br usul, sıcak gaz by-passı evaporatörden sonra vermektr. Bu usûl, daha zyade çok evaporatörlü veya Kompresör-Kondenser gurubunun evaporatörden uzakta bulunduğu bölünmüş (splt) sstemler çn daha uygundur. Bu şartlarda emş basıncı gayet y kontrol edleblr, fakat kompresöre gaz grş sıcaklığını normal delerlerde tutablmek çn ayrıca br sıvı soğutkan termostatk ekspanson valf (4) konulmalıdır. Bu, özel tp ve kızgınlığı C'ya ayarlanablr genş kızgınlık ayarlı br TEV'dr (Bak: Şekl V-95 ve Şekl IX-7). UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 441

12 Sıcak g«z by-pa»a aolenod 1 Nîıcak gaz by-paaa r«gül»törü(baaınç düsücüeo) Ko(nprea5x Kızgınlık düşürücü T V (Dasupsrhaatng TEV) (») Kompresör durduğunda kapanacak NK : Normalda kapalı A'A t totrmmttm»çık Şekl. IX-7) Evaporatör çıkışına sıcak gaz by-pass 'ı Emş Akümülatörü (dengeleycs); (1) Paralel Kompresör, (2) Sıvı basmalı tp evaporatör, (3) Emş hattında çft boruyla yükselme, (4) 30 mt.den daha uzun emş borusu, (5) Paralel-çoklu ekspansyon valf bataryası, (6) Hızlı ertme yapan defrost sstem, (7) Isı pompası çevrm, (8) Emş basınç regülatörü gb uygulamalardan herhang brs veya brkaçı kullanıldığında mutlaka ssteme konulması tavsye edlmektedr. Yukarıdak uygulamada bu eleman aynı zamanda 3 ayrı yerden gelen soğutkan akımının çok y karışmasını da sağlayacaktır. C-5) Paralel kompresör çalıştırmaktan mümkün olduğu kadar kaçınılmalıdır. Kullanma zaruret varsa, büyüklükler aynı olan kompresör kullanılmalı, blhassa aynı sevyede ve düzgün-yatay br yüzey üzerne monte edlerek yağ sevyelern aynı tutacak br önlem alınmalıdır (yağ dengeleme borusu). Ayrıca, gaz dengeleme borusu lave edlmeldr. (Bak: Şekl IX-8). ; İ Toplam boru / Emg (Evap. d»n) kayıpları burad aı Ğ DEHGELEME-v Sovyat Şekl. IX-8) Paralel kompresör uygulaması 442 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ!< /

13 Paralel kompresör uygulamalarında, kompresörlere sıvı soğutkan gelmesn (sıvı basması/sıvı taşması) önlemek üzere br emş akümülatörü konulmalıdır. Emş akümülatörü yerne, sık sık uygulanan br usûl, takrben 100 mm çapında ve 100 la 150 cm. boyunda br kollektör konulmasıdır. Bu kollektörden her kompresöre br emş kolonu bağlanarak ve bu kolanların en alt noktalarından kompresör karterne yağ dönüş borusu rtbatlandırılarak çok y sonuç alınmaktadır. Yağ ayırıcısı kullanılmış se, buradan dönen yağın da yukarıda bahs geçen emş kollektörüne verlmes ve buradan kartere gtmes hem yağın soğutulmasını sağlar hem de yağ ayırıcı arızalandığında, bundan dolayı br hasar meydana gelmesn önler. Tandem tertbnde mal edlen motor-kompresörlerde yukarıdak şeklde gösterlen yağ ve gaz dengeleme boru rtbatlarına gerek yoktur. C-6) Termostatk ekspanson valf mümkün olduğu kadar evaporatöre yakın konulmalı, solenod valf le ekspanson valf arası da mümkün olduğu kadar kısa tutulmalıdır. IX.D1- Boruların Montajı Boru ve ftngs malzemes olarak amonyak tessatlarında en ekonomk ve uzun ömürlü malzeme kaynak ftngsl dkşsz çelk borudur. R-12, 22 ve 502 soğutkan kullanılan tessatlarda se en uygun malzeme bakırdır. Şekl. lx-9) Bakır borunun çnn temzlenmes ve kaynak yernn hazırlanışı Bundan başka, mn. %80 bakrl prnç, bronz, çelk, dökme demr, 18 krom-8 nkell paslanmaz çelk kullanılablr. Fakat - 40 C ve daha düşük sıcaklıklar çn çelk ve dökme demr gb malzemelerden kaçınılmalıdır (kırılganlaştığı çn). Buradan gösterlen kaynak yapımı çn önerler daha zyade bakır ve prnç boru malzemes çndr. Demr malzemelern kaynağı se bu ktabın amacı dışına çıktığı çn buradan zah edlmesne gerek görülmemştr. D-I) Boru tessatını döşerken hatırda tutulması gereken hususlar: 1. Mümkün olduğu kadar kısa tutulacak; az sayıda drsek, te, kaynak, rekor rtbatı yapılacaktır. 2. Borular; kompresör, kondenser, resver depo, solenod valf, fltredrer, ekspanson valf gb elemanların servs-bakım-ayar ve tamrlerne engel olmayacak tarzda döşenecektr. UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 443

14 3. Kompresörün yağ görme camı, sıvı soğutkan görme camı gb elemanlarının görüş açıklıklarına engel olunmamalıdır. 4. zole edlecek borular ve evaporatör tpler çn zole kalınlığına göre mesafe bırakılacaktır. 5. Duvar, döşeme ve avan geçşlerne borunun (ve varsa zolenn) geçebleceğ çapta yaka bırakılacaktır. 6. Paralel çalışan kompresör ve evaporatörlern borularının uzunluğu ve döşenme tarzı her grupta aynı olacaktır. 7. Borunun dış darbeye maruz kalableceğ yerlerde, ttreşmn geçrlmes mahzurlu olan yerlerde ve keskn metal teması olan yerlerde koruyucu tedbrler (blhassa bakır boru çn) alınacaktır. 8. Boru geçşler nedenyle nsan geçt genşlk ve yükseklkler azaltılmayacak, pencere, kapı ve sar bna elemanlarının çalışması engelenemeyecektr. 9. Ttreşm absorber kullanılmamışsa üç yönde 30 defa boru çapı kadar lerledkten sonra lk boru askısı (tesbt) konmalıdır. Ttreşm alıcı (Absorber) kullanıldığında kompresör eksen le ttreşm alıcı eksen brbrne paralel olmalı ve kompresör eksen le ttreşm alıcı eksen brbrne paralel olmalı ve kompresöre mümkün olduğu kadar yakın konulmalıdır. Ttreşm alıcının çapı en az bağlandığı borunun çapı kadar olmalı, ttreşm alıcıdan sonra sstem tarafındak boru, rjt br şeklde tespt edlmeldr. Ttreşm alıcının ç (fabrkasyon) kaynakları ekserya 700 C ergme sıcaklığını hav gümüş kaynak le yapılmıştır. Bu nedenle, boru rtbatının kaynağı yapılırken sıcaklıklar 650 C'y geçmemeldr. 10. Emş borusu le kompresör bağlantısı yapılırken (hemen kompresörden önce) yağ brkecek cepler olmayacaktır. Akış yönünde borular % 0.5 eğmlendrlecektr. 11. R-12 ve R-22 mükemmel br temzleyc (solvent), br ertc maddedr. Bu soğutkanlar metal gözeneklernden ve kötü yapılmış kaynak rtbatlarından yol bularak (pslkler ertp), azot veya CO 2 le yapılan muayenede ortaya çıkmayan kaçaklar meydana getrr. Bu sebeple, soğutkan boruları montaja başlanmadan önce mutlak surette yce temzlenmel ve boru rtbatları çok y yapılmalıdır. Boruları döşemeye başlamadan önce: a- Temz, tüysüz br bez boruların çnden tel veya bant le çeklerek kaba pslkler ve toz temzlenecektr (Aşırı derecede ps ve hasarlı boruları kullanmayın). (Bak: Şekl K-9). b- Temz, tüysüz br bez trkloretlen le yce ıslatılıp aynı şeklde borunun çnden çeklmel ve bezn pslkten boyanması keslnceye kadar bu şeleme devam edlmeldr. c- Temz, tüysüz br bez kompresör yağına batınlıp yce sıkıldıktan sonra borudan aynı şeklde çeklecek (bu elyafları alır), borunun çne ışığa doğru tutulup gözle bakılarak yce temzlendğ görülecektr. d- Nhayet kuru, tüysüz br bez borudan geçlerek (bez tüysüz olmalı, tüyler pslk kadar kötü etk yapar) yağ kalıntıları slnecektr. ' r r, V 444 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ

15 D-II) Kaynak yaparken dkkat edlecek hususlar: 1. Borular keslrken tam dk ve düzgün keslmel ve ftngs'e çepeçevre oturması sağlanmalıdır. Böylece kaynağın boru çne akması önlenr. Mümkün mertebe boru makası kullanılmalı ve fakat testere kullanılırsa klavuz gönye le tam dk kesme sağlanmalı ve testere çapakları özel çapak bıçağı le temzlenmeldr. 2. Borunun kaynak yapılacak yernn dış kısmı ve ftngs'n ç kısmı zımparayla parlatılmak, bütün pslkler le oksde olmuş kısımlar temzlenmel, temzlenen yerlere el sürülmemeldr (Bak: Şekl IX-9). 3- Solenod valf, görme camı, ekspanson valf ve kompresör grş-çıkış valfler gb elemanların aşırı ısıdan etklenecek kısımlarını, boruları kaynak yaparken sökün, üzerlerne yaş (ıslak) bez sarın. 4. Bakır boruyu kaynak yaparken y cns br pasta (flux) kullanılmalıdır; bunun ana gayes: a- Boru malzemesnn ve ftngs'n ısıtma sırasında okstlenmesn önlemek, b- Yüzeylerde meydana gelen metal okstlern çözüp rtbat yapılan yerde kaynağın üst yüzeyne yüzdürüp çıkararak zararsız hale getrmektr (keza dğer yabancı maddeler de üst yüzeye yüzdürür). Pasta (flux) br petrol jölesdr ve çersnde haff ast veya kostk bulunur. Unutulmamalıdır k flux kullanılsa dah kaynatılacak yüzeyler gene yce temzlenecektr. Pasta (flux)' çok fazla sürmek kaynağın daha y olmasını sağlamaz, hatta fazlası zararlı olablr (ssteme grp Fltre-Drayer' tıkar, valflerde, motor sargılarında vs. kmyev reaksyon sonucu zarar verr). Kaynak pastası yalnız erkek parçaya sürülmeldr. 5. Kompresör, kondenser, evaporatör, rtbat boruları, resver ve soğutkanın geçtğ tüm yollardak malzemeye rutubet, hava ve pslk grmemes çn gerekl önlemler alınmalı, uzun süre açık ağız tutulmamalıdır. Kaynak yapılırken, ç yüzeylerde sıcak etksyle okstlenmey önlemek üzere çok düşük basınçta (Basınç düşürücüayarlayıcı valf kullanılarak) kuru Azot veya Argon, bunlar bulunmazsa kuru Karbon Dokst üflenmeldr. Kaynak sırasında, kaynatılan parçalar sıkıca tespt edlmeldr. 6. Kaynak yaparken ısının kontrolü çok önemldr. Isı kontrol edlemyorsa alev ufatılmalı, ufak şaloma kullanılmalıdır. Ftngs'ten daha önce boru ısıtılmalı, sonra ftngs ısıtılmalıdır, hatta ftngs ısıtılırken alev ler ger oynatılarak (Sekz rakamı şeklnde) hem boru hem ftngs'e tutulup borunun soğuması önlenmeldr. Alev, ftngs tarafından boruya doğru yöneltlmeldr. Isıtma şlem sırasında zaman zaman kaynak teln boruya dokundurun, ermeye başlarsa sıcaklık tamamdır. Kaynak teln hç br zaman alevle ertmeyn, kaynak tel temasla eryecek duruma gelnce, alev ftngs'n ortasına ve dbe doğru ger çekp kaynağın arkasından haffçe ısıtmağa devam edn. Çapı 1-1/2" den küçük kaynak yerler çepeçevre ısıtılmalıdır. 2'den büyük borularda kaynak çn ısıtma ve kaynatma şlem 2" (5 cm) aralıklarla yapılmalıdır. Kaynağın daha temz ve güzel görünmes çn hemen temz br bezle slnr. Soğutmanın çabuk olması stenyorsa bez ıslatılablr. Sern br yerde yapılan kaynak çabuk soğuyacağı çn ıslak bezle soğutmaya gerek yoktur. Oks asetlen alev hç br zaman fazla oksjenl olmamalıdır, aks halde okstlenme çok fazla olur. Ayrıca, alev yağsız, dumansız ve te- UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 445

16 mz br ısıtıcı alev olmalı ve şekl yaklaşık olarak Şekl: IX-10'da gösterldğ gb olmalıdır. Şalome - Mav Alev Yeşl Alev Bn /' Şekl. IX-10) Oks-asetlen kaynak alev ve bakır borunun kaynatılması Bakır boru kaynaklarında mümkün olduğu kadar ergme noktası düşük olan kaynak çubuğu kullanılmalıdır. Bu suretle, hem aşırı ısıtmaya gerek kalmaz (ısı sarfyatı ve oksdasyon azalır) hem de bakırın tavlanma etks azalır k bu da daha kuvvetl br kaynak bağlantısı sağlar. Temzleyc pasta (flux) cns de alçak sıcaklık gümüş kaynağına uygun olmalı ve gümüş kaynak telnn ergme sıcaklığının daha altında tam sıvı halde ve reaksyon göstermeye hazır durumda olmalıdır. Emş ve sıvı hattı borularının kaynağında bakırı-bakıra kaynak çn % 15 gümüşü hav kaynak tel, Bakırı -Demre veya Bakırı- Prnce kaynak çn ve sıcak gaz borularının Bakın-Bakıra kaynağında %35 gümüşü hav kaynak tel kullanılmalıdır. Aşağıdak tablo, gümüş kaynak tellernden bazılarının özellklern vermektedr. / Gümüş Mktarı Ergme Noktası Akma Noktası Adı-Cns % c 635 C Gümüş kaynağı C 620 C Gümüş kaynağı C 700 C Gümüş kaynağı C C Fosfor - Bakır - Gümüş C 705 C C 785 C Fosfor - Bakır - Gü r.üş Fosfor - Bakır kaynağı 446 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ

17 a) Kangal Borunun açılması b) Borunun testere veya boru makasıyla keslmes c) Borunun bükelmes çn değşk yöntemler Şekl. IX-11) Bakır borunun döşenmeye hazırlanması Basınç düşürücü 'Regülatörler Sap 2-3 mm kısım ^ temz kalacak ı<> Oksjen Tüpü Oks - Asetlen Kaynağı» Yakıt Gaz Tüpü (Asetlen, LPG vb.) Flux Sıvılaştırılmış Gaz Alev le Kaynak (Küçük Borular çn) Şekl. IX-12) Bakır boruların kaynak/sert lehmle brleştrlmes Bakır boruların brleştrlmesnde k değşk yöntem uygulanmaktadır: (a) Vdalı- Rakorlu bağlantı, (b) Kaynaklı-Sert lehml bağlantı. Vdalı-rakorlu bağlantı 1/4" le 3/4" boru çapları arasında sık sık uygulanmaktadır. Kolaylıkla yapılması ve stendğnde tekrar söküleblmes terch nedenlernn başında gelr. Bu tür br bağlantı yapı- UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 447

18 lrken bakır boru düzgün olarak keslp ağzının ç kısmı temzlenmel ve havsa takımına, ağzın konk kısmına tam yetecek kadar fazlalık bırakılarak takılıp yce sıkılmalıdır. Havsa açılırken, sıkma kolu devamlı sıkma yönünde çevrlmeyp yarım turda br haffçe gerye gevşetlerek tekrar sıkılmaya devam edlmeldr. Havsa tam olarak açıldığında daha fazla bastırılmamalı ve havşanın ağzındak bakırın kalınlığı ezlerek nceltlmeldr. Havsa açılacak borular tavlı, havsa açılmaya uygun br yumuşaklıkta olmalı, gerekyorsa boru ısıtılıp an soğutma suretyle tavlanmahdır. Rakor -nr ~: I r [< r a) Tek katlı havsa b ) <?'«kati1 havsa c) Boru ağzının genş letlmes Şekl. IX-13) Bakır boruya havsa açılması ve ağzının genşletlmes 7- Çelk boru kullanıldığında: a- Borular ve dğer ftngsler çok y temzlenmel b- Bakır boruda olduğu şeklde (D/a, b,c,d) ç yüzeyler temzlenmel c- Bütün eklemler kaynakla yapılacak, kaynak şlem yapılırken boruya azot veya karbondokst üflenmeldr. 8- Boru zoleler ve askıları basınç tecrübelernden sonra konulur. 9- Solenod Valf n montajı: Yaylı tp solenod valfler genellkle her hang br konumda takılıp çalıştınlablr. kend ağırlığı le (gravte tp) kapanan çekrdek-ğne mekanzmalı solenod valfler se dama yatay boru üzerne ve solenod bobn üst tarafta kalacak tar Ja konulmalıdır. Her solenod valfden önce nce - sık delkl br süzgeç-fltre konulmalı ve pslk, talaş, kaynak çapağı ve benzer yabancı maddelern solenod valfe gelmes önlenmeldr. Montaj sırasında, solenod valfnn gövdesndek ok stkametnn akış yönüne uygunluğuna dkkat edlmeldr. Kaynak le bağlantılı tp valflern kaynağı yapılırken solenod bobn sökülmel ve kaynak mümkün olduğu kadar düşük sıcaklıktak alev ve buna uygun kaynak çubuğu le yapılmalı, kaynak alev dama valf gövdesnde aks tarafa doğru yöneltlmeldr. ı 448 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ

19 Valfn kapama çubuğu (ğnes) ve bobn, tekrar yerne takılmadan önce, valfn soğuması beklenmel, valf yuvasında ve contalarda her hang br hasar olup olmadığı kontrol edldkten sonra bu parçalar yerlerne takılmalıdır. Keza, kaynak yapılırken valf gövdesne ıslak bez veya benzer br soğutucu önlem uygulanarak valf gövdesnn aşırı sıcaktan hasar görmes, çarpılması önlenmeldr. Soğutma sstem boru şebekesnde 2 esas görev beklendğ dama hatırda tutulmalıdır, bunlar: a-soğutucu akışkanın taşınması, dolaşımı b- Yağlama yağının kompresöre ger getrlmes. Fakat bunlar, ancak sstem temz ve sızdırmaz konumda olduğu sürece geçerldr. Sstemn montajı sırasında temz tutulması en öneml konudur ve sstemn temzlğ en çok gene montaj sırasında etklenr. Sstemn temzlğn etkleyc ve bozucu maddeler şunlardır: a- Hava ve dğer yoğuşmayan gazlar b- Rutubet (su ve su buharı) c- Kaynak pastası (Flux) d- Bakır ve Demr okstler e- Muhtelf erykler (yağ, gaz, vs.) f- Metal talaşları, pslk, elyaflar vs. g- Kaynak yan ürünler Bu maddelern bazılarını (hava, dğer gazlar ve kısmen su buharı) boruların montajından sonra sstemden atmak mkanı vardır, fakat dğerler sstemde kalacak ve zararlı sonuçlar verecektr. IX. E. 1- Tecrübelere Hazırlık: Bütün kaynak veya rakorlu bağlantılar tamamlandıktan sonra kompresör, ekspanson valf, solenod valf, gözetleme camı gb elemanların sökülen kısımları yerlerne takılıp sızdırmaz şeklde sıkılmaladır. Bu safhada yapılması zarur olmamakla berabeı ekspanson valfn kuyruğu (mevcut se), tecrübe safhasında hasara uğramaması yönünde yerne tesbt edlmeldr. Ekspanson valf kuyruğunun en uygun yer ve tespt şekl aşağıda gösterlmştr. YANLIŞ Y.g c.p' (Dar va kısa) ^Genş ve yağ cep' konulmamalıdır. TEV kuyruğu yağ cebne konulmamalıdır. vaya Alümnyum - 2 Adat Kuyruk'A 45"- Şekl. IX-14) Termo-ekspansyon valf kuyruğunun yer,7/8-den büyük Dış dengelemel ekspansyon valfn dış dengeleme borusu mümkün olduğunca kısa tutulacak tarzda yapılmalı ve kuyruk yernden hemen sonra konulmalıdır. Dış dengeleme borusunun rakor veya kaynağı yapılırken dkkat edlmel, tıkanmasına meydan verlmemeldr. UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 449

20 ." % Tecrebülere başlamadan önce etraf temzlenmel, ş bten takımlar yerlerne toplanmalıdır. Tecrübe çn lüzumlu takımlar, basınçlı gaz, vakum pompası, ölçü chazları gb malzeme ş yerne getrlmeldr. (Bak: Şekl IX-15). Sstem br defa daha gözden geçrlerek boruların uygun çeklp çeklmedğ ve sstemn tüm kısımlarının yerl yerne konulduğundan emn olunmalıdır. Kompresör üzerndeklern kapalı ve sstemn dğer kısımlarındak valflern açık olup olmadıkları kontrol edlmeldr. Kayış tahrkl kompresör, su pompası ve sstemdek vantlatörlern fanları el le br-k tur çevrlerek herhang br sürtme veya sıkışma durumu olmadığı saptanmalıdır. Elektrk tablosunun yerne monte edlmesnn ve tüm besleme, motor kuvvet ve kumanda hatlarının çeklmş olmasının, bu safhada zarur olmamakla beraber yapılmış olmasında yarar vardır. Muayene-Test ve Servs-Bakım Aletlern sıralamak gerekrse: a- Gaz Şarjı Manfolt'u (Manometre ve Hortumları le), b- Dern Vakum Pompaları ve Dern Vakum Manometreler, c- Soğutucu Akışkan Tüpler, Servs Tüpler, d- Azot tüpler (Tazyk Test ve Kaynak sırasında kullanmak çn), e- Soğutkan Şarjı Ölçü Slndrler ve Şarj Setler, f- Soğutkan Kaçak Arama Detektörler ve Kaçak Arama Aletler, g- Soğutma Sstemnn Özel Muayene-Test ve Servs-Bakım Aletler, şeklnde sayılablr. «I W' r ;< /' Conta. Kapama tapası ve yuva Şaft V o l a n Volan D.ş Gövde Sızdırmazlık O-rng contası a) Gaz Şarjı Manfoldu - Manometre ve Hortumlarıyla. W' / I f-u ' r b) Dern Vakum Pompalarından örnekler ve Dern Vakum Manometres Şekl. IX-15) Muayene-test ve servs-bakım aletlernden örnekler 450 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ

21 Halojen Soğutkanlar çn Test Torç'u - Tüpüyle Soğutkan Şarjı Ölçü Slndrler Vakum Pompası c, d, e) Soğutkan Tüpler, Tüp Taşıma Arabaları, Soğutkan Ölçü Slndrler, Soğutkan Şarj Setler. Kılcal Boru Çapı Ölçme Kalbrasyon Mastar Takımı f) Soğutkan Kaçak Arama Detektörler, Aletler Kompresöre Yağlama Yağı laves çn aparat g) Soğutma Sstemnn Özel Test-Muayene-Servs-Bakım çn kullanılan Alet ve Chazlarıardan Örnekler. Kompresör Servs Takımları ve Dolabı vt ıc Kayış Gergnlğn Ölçme ve Ayar Aletler Isıtıcı Ceketl Soğutkan tüp ve Soğutkanı başka tüp'e aktarma çn ekpman Kompresöre Yağlama yağı laves çn Yağ Enjektörü Kanat/Fn düzeltme Tarağı Şekl. IX-151 devamı) Muayene-test ve servs-bakım aletlernden örnekler Kurutma çn ısıtıcılı Üfleyc (Kondenser, Evaporatör, boru, vb.) UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 451

22 ** IX-2 Tecrübe - tk Çalıştırma- Ayar Basınç Deney: Esas kısımları yerne konmuş ve boruları döşenmş olan br sstem tecrübe edlmeye hazırdır. Hç br tessat burada anlatılan şeklde tecrübe edlmeden çalıştırılmamalıdır. Tecrübe yapılırken zamandan tasarruf düşünülmemel ve cömert davranılmalıdır. Tessatın bütün bağlantıları yapıldıktan sonra, soğutkan devres basınç tecrübes yapılacak ve en küçük br kaçak daha kalmayacaktır. Aşağıda bu tecrübenn ş sırası verlmektedr. 1- Tücrübe basıncından hasar göreblecek bütün otamatk ve emnyet kontrolları le emnyet ventl çıkarılıp yerlerne tapa konulmalıdır. 2- Yen br Kompresörün test basıncına tab tutulmasına gerek yoktur ve grş-çıkış vanaları kapalı tutulmalıdır. Kompresör basınç test yapılacaksa 12.5 Atü'den fazla basınç verlmemeldr. 3- Solenod valf ve sıvı hattı servs vanalarını açık duruma getrn. 4- Sstemn dış atmosfer le rtbatı olan bütün vanalan kapatın veya kör tapa koyun. 5- Kompresör emş valfnn sstem tarafındak rtbat tapasını çıkarıp br manometre takın (emş devresndek basıncı ölçmek çn). 6- Kompresör çıkış valfnn sstem tarafındak tapasını çıkarıp buraya, kuru-temz Azot veya Karbondokst tüpü bağlayın. Dkkat: Azot yerne oksjen veya asetlen kattyen kullanmayın, tehlkel patlama olablr. (Azot vaya CO,) * wr v ı ' /' I İT' /' BASINÇ DEMETİ APARATI p««ınç düşürücü ssgülatbr l» J Yüksak vm Alçak Basınç nontn T.kı«ı-S«t h.lnd». Basma hattı mç hattı W' r Vakum pompan Kompresör(Yen} A : Açık konum K: Kapalı konum (*) Alternatf bağlantılar Şekl. IX-16) Soğutma sstemnn basınç test yapılması 452 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ İ: r /'

23 7- Basınç düşürme regülatörünü (R12 = 125 ps/r22 = 200 ps) ayar edp tüp vanasını açın, emş vanasının tapasına konan manometrede aynı basıncın olmasını kontrol edn. Tüm sstemde böylece aynı basınç var demektr. 8- Basınç tarafında basıncı yükseltmek çn solenod valf kapatın, regülatör vanasını, basıncı yükseltecek şeklde (R12 = 250 ps /R22 = 350 ps) tekrar ayar edn. Slndr çıkışındak manometre bu basıncı gösterlmeldr. 9- Basınç altında bütün boruların kaynaklı veya rakorlu bağlantılarına kauçuk veya kösele tokmakla hasar vermyecek şeklde vurun. Kaçak yapablecek yerlerde bu teşvk edlerek sonradan meydana gelecek olay ortaya çıkartılmış olacaktır. 10- Manometrelerden basınçların düşüp düşmedğn kontrol edn, düşme fazla se bu kaçak şaret sayılmalıdır. Büyük kaçaklar fısıltı ve ıslık sesyle de anlaşılacaktır. Esas kaçak araştırması, her bağlantı yernn sabun köpüğü le ve belrl br yerden başlayıp aynı yönü takp ederek muayenes le yapılır. Bu amelye çn zaman harcanmasında cömert davranılmalıdır. Sabun köpüğünün y balonlaşması çn sabun solüsyonuna br kaç damla glsern damlatılır. Sabun köpüğü yapılan su mümkün mertebe yumuşak su olmalıdır. Kaçak tesbt edlr edlmez yer kaybolmayacak şeklde hemen şaretlenmeldr. 11- Test btnce azot boşaltılır ve kaçaklar tamr edlr. Basınç altında kaçak tamr yapılmaz. Kötü yapılan kaynakların kaçak tamrnde kaynak ertlp tekrar üstüne kaynak laves yapılmayacak ve fakat ek yer tamamen sökülerek tekrar temzlenp yenden yerne takılarak kaynatılacaktır. 12- Bu şeklde kaçaklar gderldkten sonra tessata takrben beher "hp" çn R-22 de 100 gm. hesabıyla, R-12 de se 200 gm hesabıyla br mktar gaz vern, solenod (veya sıvı kapama vanasını) açık tutun, bundan sonra gaz tüpünü ayırıp kuru azot veya CO 2 tüpü bağlayarak üzern tamamlayın. Torç alev veya elektronk dedektörle dkkatlce kaçak test'n yapın. Soğutkan tüpünden kaçan gazın, yapılan test etklemes mümkün olup oda havalandırılmalı ve bu husus hatırda tutulmalıdır. Kaçak bulununca tessat boşaltılıp kaçak tamr edldkten sonra aynı şlem tekrarlanacaktır. (Bak: Şekl IX-15/f). 13- Kaçakların tamamı gderldkten sonra sstem 24 saat basınç altında bırakılıp bu zaman sonunda basınçlarda düşme varsa (muht sıcaklık değşmesnn etks gözönünde tutulmalı) tekrar kaçak aranmalıdır. Hç br zaman azot tüpü tessata bağlı bırakılıp uzun süre terkedlmemel (gece, hafta sonu gb) ve mutlaka rtbat ayrılmalıdır. 14- Bu şeklde muayene btnce, sstemdek gazın tamamı boşaltılıp sökülen valf, kontrol, vs. yerne takılarak sstem vakuma hazırlanmalıdır. 15- Tessatı vakuma alırken (veya basınç vermek çn) hç br zaman soğutma kompresörünün kendsn bu maksat çn kullanmayın. Zra bu şeklde hem yeterl vakum sağlanamayacaktır, hem kompresör moturu aşırı yüklenecek hem de kompresör yağının br kısmı dışarı atılacaktır. Vakuma almada en az 1 mm cva sütunu mutlak basınç, yan 759 mm Hg vakum sağlıyablecek br vakum pompası kullanılmalı ve kompresör çıkış vanasının sstem tarafındak tapa yerne hassas br vakum manometres konularak vakum gözetlemeldr. Tessatın çok y vakuma alınması br çok bakımlardan önemldr; başta azot, hava, vs. gb yoğuşmayan gazların sstemden atılmasını sağlar. Aynı derecede öneml olan hu- UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 453

24 sus rutubetn atılmasıdır k tessatta rutubet, tessatın çalışması sırasında ekspanson valfde donarak tıkanma yapar. Keza soğutkanla brleşerek hdroflork ve hdroklork astler meydana getrr k bu da vallere, yataklara ve şaft körüğüne zararlıdır. Rutubet aynı zamanda yağlama yağının ağdalaşmasına, korozyona ve kompresör aksamının elektroltk bakır kaplama olayına sebep olur k bunlar yağlama yeterszlğne yol açar. Tessatı vakuma alırken bütün valflern açık olmasına dkkat edn (Bak: Sayfa 365 'dek şekl) Solenod valfler, dıştan tcs yardımıyla veya bu yoksa bobnne geçc olarak elektrk verlmek suretyle açık tutulmalıdır. Burada, soğutma montörünün nsyatf ve konuyu y blmes önemn gösterecektr. Sstemn vakum akışını engelleyen br eleman olup olmadığı (örneğn ters konumda bulunan br çek valf, ves) ve gerekyorsa knc br noktadan daha sstemn vakum pompasına bağlanması gb önlemler gerekyorsa bu yapılmalıdır. Bunlar sağlandıktan sonra vakum pompası çalıştırılıp basıncın 755 mmhg vakum sevyesnn altına düşürülmes sağlanır. Em'* Hassas yakummefre (*) Vakum pompası çn alternatf bağlantı noktaları (kompresör valf aralık bırakılır. Vakum Pompası, kompresör A : Açık konumda "tüpü:. K Kapa)l konumda Sstemn Vakuma Alınması 16- En az 755 mm cıva sütunu vakum sağlandığında vakum pompası rtbat vanasını kapatıp pompayı durdurarak mümkünse 12 saat bekleyn. Vakum manometresnde yükselme olmazsa kaçak olmadığı kabul edleblr. Sstem dern vakum altındayken Kompresör kesnlkle çalıştırılmamalıdır. Bu, kompresörde mekank hasarlara yol açablr. Ayrıca, hermetk ve yarım hermetk kompresörlerde sargılar arası elektrk arkına (ortamın delektrk drenç azalacağından) ve motor sargılarının zarar görmesne neden olablr. 17- Tessat rutubetten tamamen ar olsa ble, tessatta kalan yoğuşmayan gazlar (azot, hava, CO2, vs.) önce yağ le kmyev brleşmeler sonucu (blhassa yağ le oksjen) valf plakalarında zamanla kalıntılar bırakmaya başlar. Bu brkmeler valfte kıl kesğ veya aşınması denen olaya sebep olur k çıkış valf nde, soğutkan gazın bu aralıktan sızarak, çok yüksek sıcaklıkların meydana gelmesne sebep olur. Bu olay knc ser br kmyev proses meydana getrerek yağ moleküllernn bölünmesne ve soğutkan le drekt reaksyon netces hdroklork, hdroflork astler le karbon ve su ortaya çıkmasına sebep olur. Böylece bu olay zncrleme reaksyon şeklnde devam eder ve çığ gb büyüyerek sstemde tehlkel sevyede 454 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ

25 ıslak astllk meydana getrp hermetk kompresörde motor yanmasını kaçınılmaz hale sokar. Bu sebeple, sstemn yce vakuma alınması ( mkron Hg) ve yoğuşmayan gaz kalmaması sağlanmalıdır ne. Hg ( mm Hg) sevyesndek vakum hç br fayda sağlamaz. Vakum manometresnn hassas, doğru ve gerçek sstem basıncını göstermes çok önemldr. Vakum pompasına bağlantı borusundak basınç düşmesnn de nazarı tbare alınması ve bunun mümkün mertebe az olması sağlanmalıdır. Sstemn kurulduğunu ve yoğuşmayan gazlardan ar olmasını sağlamak çn en etkl metod 3'lü vakum tatbk etmektr ve şöyle yapılır: a- Önce sstem 100 mkron Hg'de vakuma alınıp 3-4 saat bekletlr, sonra vakum kuru soğutkan gazı le çözülür (Büyük hacml tessatta kuru azot kullanılablr) b- Aynı şeklde knc defa vakuma alınıp, vakum kuru soğutkan gaz veya kuru azotla çözülür. c- Tekrar vakuma alınıp vakum, tessatta kullanılacak soğutkan gaz le çözülür, ssteme normal şarjı verlr (lerdek pragraflara bakınız). Genel kural olarak, fakat blhassa y br vakum pompası temn edlemeyen durumlarda ÜÇLÜ VAKUM uygulaması sağlıklı br sstem çn esas olmaktadır. Bunun bast şeklde zahı şöyledr: Vasıfsız olan ve ancak sstem hacmndek gazların %90'ını atablen br vakum pompası le brnc vakum şlem sonunda kalan %10'luk yabancı gaz, vakumun kuru temz soğutkan le kırılması suretyle, knc vakuma alışta (kalan %10 gaz soğutkan le karışacağından vakum sırasında brlkte dışarı atılır) aynı %90 vakum oranı sağlansa dah 0.1 x 0.1 = 0.01 oranına düşecektr. Üçüncü vakumda se bu oran mertebelerne düşerek en kötümser halde ble oldukça düşük ve emnyetl br sevyeye gelmş olacaktır. 18- Şu husus unutulmamalıdır k kompresör karternde yağın altına hapsolan su buradan vakumla dah çıkamaz. Ancak sstem çalışıp yağ, soğutkan le brlkte sürüklenerek hapsolunan su buradan kurtulur. Bu suyu (rutubet) almanın yegane yolu y br drer kullanmaktır. (Alco H48, H100 veya Sporlan RCW-48 tp veya benzer). Bu drern kartucu ssteme normal soğutkan gaz şarjı verlmeden hemen önce konulmalıdır. Vakum kompresörü le y br fltre drer sıhhatl br sstemn temeldr (Bak: Şekl V-91,92). Bu surette sağlanan ve gerekl olan 4 husus vardır: a- Temz Sstem b- Kuru Sstem c- Astten ar Sstem d- Oksjenden arınmış Sstem Vakum kompresörünün özellkler: Soğutma tessatının vakuma alınmasında kulanılacak pompanın dern vakum sağlama özellklerne laveten, bu vakumu uzun süre muhafaza edeblecek karakterde olması gerekr. Vakum pompasının çnden geçen neml hava (sstemden boşaltılırken) vakum pompasının yağlama yağında yoğuşma eğlmndedr. Eğer vakum pompası özellkle bu maksat çn yapılmamışsa pompadak yağ, su le doymuş hale gelerek yüksek sevyede br vakum sağlanması- UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 455

26 nı önler. Suyun yağda yoğuşmasını önlemek üzere, bazı vakum pompalan atmosfere açık nefeslk veya gaz yastıklı olarak yapılır. Bunların çalışma prensb; küçük mktarda atmosferk havanın k kademel pompalamanın knc kademesne br mktar sızdırılması veya tek kademel pompalamada basma strokundan önce aynı şeklde sızdırılması suretyle rutubetn sıkıştırma sırasında yoğuşmasının önlenmes, esasına dayanır. Pstonlu vakum pompalarının 27 nç Cva Sütünü (685.5 mm Hg) sevyesnden daha dern vakuma alma durumunda vermler çok düştüğü çn dern vakum şlemler çn rotatf (dönel) pompalar kullanılır. Küçük sstemlerde tek kademel vakum pompaları yeterl olmakla beraber büyük soğutma sstemlernn y br şeklde vakuma alınablmes çn k kademel olan ve knc kademes gaz balastlı vakum pompaları kullanılmalıdır. Vakum yapılırken, sstemn bulunduğu hacmlerdek sıcaklık ne kadar yüksek olursa o kadar y br tahlye (blhassa su) sağlanır. 10 C'm altındak sıcaklıklarda vakuma alma şlem büyük br fayda sağlayamaz ve yapılmamalıdır. Eğer vakuma alınacak sstemden büyük mktarlarda rutubet (su) atılacaksa, en y vakum pompasındak (gaz balastlı dahl) yağlama yağı dah rutubet emerek doymuş hale geleblr ve dern vakum yapma şlemn mkansız hale getreblr. Böyle br durumda yağın değştrlmes gerekldr. Hatta, en y vakum pompasında dah yağın sık sık değştrlmes y br vakum yapma şlem çn gerekldr. Denleblrk, her br büyük soğutma sstemn vakuma alma şlemnden önce vakum pompasının yağlama yağı mutlaka değştrlmeldr. Eğer vakuma alınacak soğutma sstemnde büyük mktarlarda suyun sstemn bazı yerlernde hapsolunmuş vazyette bulunması htmal varsa, bu taktrde borular kuru Azot veya soğutkan le üflenerek suyun atılmasına çalışılmalıdır, Böylece, hem vakum pompasının ömrü uzatılmış hem de vakuma alma şlemnn zamanı kısaltılmış olur. Vakum pompasında önce soğutma tertbatlı br rutubet yoğuşturucu/tutucu konulması tavsye edlmektedr. Öneml olan dğer br husus, vakum pompası bağlantı borusunun yeterl çapta tutulması gerektğdr. Küçük sstemlerde 1/4" çap yeterl olablr, fakat büyük soğutma sstemlernde 3/8" veya 1/2" bağlantı borusu kullanılması gerecektr. Bağlantı borusu çapı yetersz olduğundan dolayı çoğu zaman vakum pompasının üzerndek manometreler sstemdek hakk vakumu gösteremez. Keza aşırı basınç düşmes meydana getren drsek, vs. de boru çapının yeterszlğ kadar etkl olacaktır. Örneğn servs hortumlu br şarj takımı böyle br aşırı basınç düşüşüne neden olablr. Vakuma alma süres, vakum pompasının kapastesne, sstemn büyüklüğüne ve bağlantı borularındak basınç düşüme göre değşecektr. Bağlantı boru çapının etksnn önemn göstermek üzere şöyle br örnek vermekte yarar görüleblr: 1 Emş tarafındak boru uzunluğu (mt) Boru yok 01/4" 2 mt. boy 03/8" 2 mt. boy 01/2" 2 mt. boy 1000 mkron vakum'da 1 m3/h 0.37" 0.74" 0.93" 2000 mkron vakumda 0.23" 0.60" 0.87" Görüldüğü gb, örneğn 1/4" çapta 2 mt. boyunda bakır boru bağlantı yerne 1/2" 456 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ

27 çapta ve aynı boyda bakır boru kullanılırsa 1000 mkron vakumda ken örnektek vakum pompası kapastes 2.5 katı, 2000 mkron vakumda se 3.8 katı artmaktadır. Daha büyük kapastel br vakum pompasında bu fark kolayca 7 le 10 kata ulaşablr. Soğutkan Doldurmadan Öncek Muayeneler: 1- Klma santralı mevcut se hava fltreler temzlenmş olmalıdır. 2- Klma chazının hava damperler (dış hava/dönüş havası ayarları) projede hesaplanan değerlere uygun konuda olacaktır. Fazla dış hava alınması yazın soğutma kapastesn yetersz kılacaktır. 3- Su soğutucu-evaporatör uygulamasında, su doldurulmuş ve soğuk su srkülasyonunun sağlanmış olması kontrol edlecek. Boru tessatının havası alınacak, akış kontrol şalterlernn kumanda etmekte olduğu saptanacaktır. 4- Bütün vantlatör rotorları serbest dönecek, kompresör ve vantlatör kayış gergnlkler normal ve dönüş yönü doğru olacak, kayışlarda çarpıklık olmayacaktır (klma chazı, soğutma kules, havalı kondenser fanı, vs.). 5- Yataklar yağlanmış olacaktır (vantlatör ve motor yatakları). 6- Kompresör yağ sevyes normal olacaktır (sevye camında dörtte üçü dolu görünecek). 7- Kompresör grş ve çıkış vanaları tam açık ve bunların sağır tarafına manometreler bağlanmış olacaktır. 8- Kompresör starternn amperajı le bütün termk değerler seçmnn ve ayarlarının doğru olup olmadığını br kere daha kontrol edn. 9- Kontrol devres kumanda sstemnn normal çalıştığını saptayın. Bu yapılırken kompresör motoru grup sgortalarının buşonlarını çıkarın. 10- Sulu kondenserl tessatın kondenser suyu devres srkülasyonu tamam olacaktır (su var, pompa çalışıyor). 11- Soğutma kules, havalı kondenser veya evaporatf kondenser'den hangs mevcut se, normal çalışmakta olduğu saptanacaktır. 12- Voltaj sevyeler motor etket değernn ± %10 dahlnde olacaktır. (Bu ölçüm, bütün motorlar çalıştırıldığında tekrarlanacaktır). Soğutkan Gaz Şarj Etme-Doldurma: 1- Sstemn soğutkan gaz şarjı dama sıvı tarafından yapılmalıdır (sulu kondenser. veya resver depoya). Küçük sstemlere veya küçük laveler çn gaz halde ve dh katle verlmek şartıyla sstemn emş tarafında verleblr. 2- Fazla soğutkan gaz şarjı verlmesnn mahzurları gözönünde tutulacaktır. a) Çıkış basıncı yükselr ve sulu kondenserde, kondenser suyu sarfyatı artar. b) Çıkış basıncı yükselr ve elektrk güç sarfı artar. c) Kompresöre hasar verme htmal artar (sıvı soğutkan gelmes veya aşırı basınç le) d) Kapaste düşer (evaporatör ve kondenserdek faydalı hacmler küçüleceğ çn) e) Kapller boru le genşleme yapılan, yan ekspansyon valf kullanılmayan sstemlerde, gaz şarjı mktarının doğru ve hassas olması daha da önemldr. Bu maksat UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 457

28 çn yapılan ve şarj ölçüsü bulunan slndrler kullanılarak soğutkan verlmes en uygun yoldur (Bak: Şekl IX-15/c,d,e). Verlmes gereken şarj mktarı ekserya soğutma grubunun katalogunda veya etketnde yazılıdır. Evaporatörü veya kondenser uzak mesafede bulunan sstemlerde ara rtbat boruları le gerekyorsa kondenser ve evaporatör ç hacmlernde kalacak soğutkan mktarı da lave edlerek toplam şarj mktarı saptanmalıdır. 3- Kondenser veya resver depo çıkışındak sıvı borusuna veya bzzat depo üzerne konulan br şarj valfnden, sıvı soğutkan verlmeldr. Soğutkanı verrken rtbat borusuna mutlaka br drer konacaktır. Tüp le şarj valf rtbat borusundak hava, slndr valf n haff açıp şarj valf tarafından hava atıldıktan sonra şarj vanasına bağlantı rakoru sıkılmalıdır. 4- Tüpten yalnız sıvı soğutkan gdecek şeklde tüp çevrlmel, tüpün sıvı ve gaz soğutkan vanaları ayrı se sıvı vanası açılmalıdır. 5- Önce şarj vanasını yavaş yavaş açıp soğutkan gaz vererek vakumu kırın, braz bekleyn soğutkanın ssteme dağılmasını sağlayın. 6- Kompresör grş-çıkış vanaları sağır (sırt) taraflarını haffçe aralayıp manometrelern ölçme yapmasını sağlayın. 7- Kondenser veya resver deponun sıvı çıkış vanası kapalı tutulacaktır. 8- Sulu kondenser su srkülasyonu veya havalı kondensern hava vantlatörü çalıştırılarak soğutkan akışı kolaylaştırılır. 9- Ssteme takrben yeterl mktarda soğutkan konulduğu kanaat gelnce (beher ton frgo çn takrben 1 kg) şarj vanasını kapatıp depo / kondenser lkd çıkış valf n açın. S.vTXV Solenod Valf ı Evaporatör Soğ. Akışk. Slndr' a) Sıvı Şarjı (Evaporatör le resver arasında b) Gaz Şarjı (Kompresör emşne) Şekl. IX-17) Ssteme soğutucu akışkan/refrjeran şarjedlmes (b)'de gösterlen şarjetme şekl yalnız küçük mktarlarda soğutucu akışkan laveler çn uygulanmalıdır. ı < r I 458 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ

29 Sstem İlk Çalıştırma: 1- Kompresöre lk defa yol vermeden önce aşağıdak kontrolları yapın: a) Alçak-Yüksek basınç otomatğ ayarları yapılmış mıdır? Alçak basınç: Çalışma şartlarına göre (bak: Tablo VI-4). Yüksek basınç: R-12/180 ps ve R-22 ve R-502/270 ps (durdurma değerler) b) Kltleme rtbatları (nterlocks) yapılmış olacaktır. c) Kompresör yağ sevye camında yağ 3/4 dolu olacaktır. d) Kompresör grş-çıkış vanaları tam açık (manometrelern basıncını göstereblecek kadar ler alınacaktır). e) Açık tp kompresörlerde kavrama veya volan elle çevrlp serbest dönme olduğu görülecektr. f) Sstemn el kumanda vanaları açık ve by-pass vanası varsa heps kapalı olacaktır. g) Fltre-drer kartucu takılmış olacaktır. h) Solenod valf elle tcl tp se tc ger alınıp bobn kumandasına bırakılacaktır, ) Manometrelern çalışır halde olduğu saptanacaktır. j) Soğutma termostatının ayarı düşürülerek yalnız lk çalıştırma çn daha düşük sıcaklıklara müsaade edleblr. 2- Kompresöre 10'ar sanye aralarla yol verp basınçları, ses, grş/çıkış sıcaklıklarını kontrol edn. Şüphel durum görür görmez kompresörü durdurup muayene edn. Dern soğutma sstemlernde, lk çalıştırma esnasında (Evaporatör sıcaklıkları düşünceye kadar) kompresör motorunun aşırı yüklenmesn önlemek çn (blhassa düşük voltaj ve/veya yüksek muht sıcaklığı mevcut se) kompresör emş valf kısılmak suretyle emnyetl br çalışma sağlanır. Emş basıncı 15 ps'nn altına düşünce valf tekrar açılablr. Dğer br emnyet tertbatı, basınç sınırlamalı MOP türü ekspansyon valfler veya karter basınç regülatörler kullanılması'dır. 3- Sstemn normal çalıştığına kanaat getrdkten sonra sstem 72 saat çalışmalı ve bu esnada kompresör çalıştığı sürece başında mutlak surette devamlı teknsyen bulunmalı, çalışma sıcaklık ve basınçlarını sık sık kontrol edp br lste çıkarmalı, motor amperajları etket değernn % 120'sn geçmemel, her 3 fazdak akım brbrne yakın olmalı, her hang br anormal olayda müdahale edlmeldr. Blhassa yağ sevyesne sık sık bakılmalıdır. 4- Sstem çalışırken görme camından soğutkan geçşn takp ederek köpüklenme görülüyorsa köpük yce azalıncaya kadar soğutkan gaz şarjına devam edn. Öneml olan şu hususu hatırda tutun; evaporatördek ısı yükü fazla veya sstem lk alışmaya başlıyor se, ekspansyon valf tam açarak sıvı soğutkanı bırakacağı ve akış hızı çok artacağı çn, şarj normal olduğu halde, gene köpüklenme yapablr. Bu nedenle, evaporatör yükü ve sıcaklıkları normal sevyede ken köpüklenme br anlam taşır. Görme camında dama çok az br köpük görünmes, aşırı şarjı önlemek yönünden tavsye edlr. 5- Küçük mktarda soğutkan laveler emş tarafından gaz halnde soğutkan vererek yapılablr. Emş tarafından katyyen sıvı halde soğutkan vermeyn. Kompre- UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 459

30 söre sıvı soğutkan ölçülü ve tolere edleblr mktarda gelse dah, bu soğutkan, yataklardak yağ yıkamak suretyle yağsız kalınmasına ve yatak problemnn ortaya çıkmasına sebep olablr. Yağ basınç otomatğ se, soğutkan yatakta basıncı gene muhafaza edeceğ çn, bu yağsızlığı ve tehlkey hssetmeyeblecektr. 6- Termostatk ekspansyon valfn kızgınlık (superheat) ayarını 5-8 C verecek tarzda yapın (Bak: Kızgınlık ayarı zahı, Paragraf B/VII ve 5). 7- Su regülatör valf mevcut se, su basıncının durumuna göre bunu ayarlayıp su kapama vanasını sonuna kadar açın. 8- Soğutma termostatının ayarını normale getrn. 9- İlk 72 saatn sonunda otomatklern kumandası ve amperajlar tekrar kontrol edlmel, soğutkan kaçak muayenes dedektörle tekrarlanmalı, ekspansyon valfn kızgınlık (superheat) ayarı kontrol edlp gerekrse tekrar ayarlanmalı, yağ sevyes düşerse yağ lave edlmel, fakat önce yağın sevyes 3-4 saat takp edlp düşme devam edyorsa bu yapılmalıdır. Çok fazla yağ konması da hasara yol açablr. 10- Soğutkan şarjına görme camından tekrar bakılır, eksk se tamamlanır. 11- Drer ve süzgeç grş-çıkışları, hatta bütün sıvı borusu sıcaklığı kontrol edlp an değşme olan yerlerde tıkanma olup olmadığı kontrol edlr. 12- Emş ve çıkış basınçları manometreden tekrar kontrol edlr. 13- Açık tp kompresör körüğü kaçak muayenes, kompresör durdurularak yapılır. 14- Su süzgeç vanaları varsa açılıp pslkler temzlenr. 15- Klma chazı fltreler, motor kayışları, yatak ses ve ısınmaları kontrol edlr, gerekl düzeltmeler yapılır. 16- Sstem 1 hafta çalıştıktan sonra; a) Kompresör yağını kontrol ederek (ast, pslk, vs.) gerekyorsa tamamen boşaltın ve yenleyn. b) Kayış veya kavrama durumlarını gözden geçrn. c) Pslk tutucu ve fltreler temzleyn. 17- Basınçlı yağlamalı kompresörlerde yağ basıncını manometrelerden kontrol edn. Mevcut yağ basıncı, emş basıncının ps üzernde olmalıdır. Yağ otomatğnn reset düğmesne ve kontrol düğmesne basarak kumanda edp etmedğn muayene edn, yağ otomatğ kat'yyen devre dışı edlemeyecek ve köprülenmeyecektr. 18- Alçak-Yüksek basınç otomatğ ayar değerlern ve kumanda edp etmedğn tekrar yce kontrol edn. 19- Bütün gaz vanalarının dış kapaklarını kapatın ve sıkın. 20- Tessatı tekrar dedektörle kaçak muayenes yapıp gevşemş rakorları ve bağlantıları sıkın, kaynak kaçakları çıkarsa gazı toplayıp bunu gdern. (Bak: Servs-Bakım-Tamr kısmı, Paragraf-3). 21- Bütün somun, cvata ve benzer tespt elemanlarını sıkın. ı / I; 460 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ

31 22- Manometre vanalarını kapatın (veya kompresör valflern yce ger çekp kapatmayı sağlayın) 23- Bütün takımları toplayın, etrafı temzleyn. 24- İşletmecye çalıştırma şekln göstern, gerekl talmatları vern, tembhler yapın. 25- Sstem sahbne teslm etmeden önce her şeyn normal çalıştığından emn olun. Servs çağırmalarının sonradan çok daha pahalıya malolacağını unutmayın. Cep Termometreler Savurma Pskrometres Ses sevyes ölçüm chazı Elektronk Sıcaklık ölçme chazı Kaçak Arama Sıvı'sı ı. h_. *'' Hava hızı ölçü chazı Şekl. 1X-18) Soğutma sstemnn tecrübe ve lk çalıştırılmasında kullanılan ölçü aletlernden örnekler IX-3) Servs-Bakım-Tamr Soğutma tessatlarında en çok arıza görülen yer kompresördür. Soğutma kompresörlernde meydana gelen hasarların çoğunluğu se (a) kompresöre sıvı halde soğutkan gelmes, (b) kompresör yağlamasının y olmaması sebeplerne dayanmaktadır. Kompresörün, normal çalışma şartları altında, aşınma nedenyle kullanılmaz hale gelmes söz konusu değldr veya bu çok uzun sürede oluşablr. Arızaların önlenmes se soğutma tessatının servs ve bakımlarının y ve muntazam yapılması le mümkündür. A- BAKIM: Peryodk bakım şlemler aşağıdak ş sırasına göre yapılır: A/l- Haftada br defa: 1- Yağ sevyesn kontrol edn, yağ, gözetleme camının orta hzasından düşük se tessat çalışırken her yarım saatte br sevyey kontrol edp düşük kalmakta de- UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 461

32 vam ederse yağ lave edn. Eğer yağın reng çok koyu ve syaha yakın se kar- ; terdek yağ boşaltılıp yenlenecektr. Kullanılacak yağ cns; kompresörde önce- A \ k yağ le aynı olmalı, bu blnmyorsa kompresör malatçısına sorulmalıdır. *J / 2- Cebr yağlamalı kompresörlerde yağ basınç manometres emş basıncından en JK (, ' az 35 ps yüksek olacaktır. Anormallk mevcut se sebebn bulup gdern. *Jk~'',., 3- Açık tp kompresörlerde kompresör durdurulup şaft salmastrasından yağ sızma- ML sı kontrol edlr, aşırı yağ sızması var se dedektörle kaçak muayenes yapılmalı?t ve kaçak gderlmeldr. '\ > ) 4- Klma chazı hava fltreler kontrol edlp krl se değştrlecek veya temzlene- jjlj / çektr. ^B '. 5- Sstemn genel çalışma durumu (ses, ttreşm, soğutma, basınç ve sıcaklık du- ; rumları) kontrol edlp anormal br durum görülürse müdahale edlmeldr. Blhassa sstemn yüksek basınç tarafındak basıncı kontrol edn. Bu basınç çok yüksek se sstemde hava ve başka yoğuşmayan gazların bulunması olasıdır ve bu gazlar purjng le atılablr. Görme camından soğutkanın durumu kontrol?^ ^ edlecek, noksan se gaz verlecektr. Soğutkan azlığı; soğutma yeterszlğ, :«p. ( <> - evaporatörde yağ brkmes, kompresörün aşırı ısınması şeklnde de anlaşıla- ' > blr. A/II - Ayda br defa 1- Haftalık bakımdak madde: 1 ~5 hususları aynen yapılacaktır. 2- Bütün motorlar ve vantlatör yataklarının yağlama durumu kontrol edlecektr. Kaymalı yataklara br mktar yağ damlatılmak fakat aşırı yağlamadan dama kaçınmalıdır. Gres yağlamalı yatakları 6 ayda br yağlanacaktır. y$ ] 3- Bütün kayışların gergnlğ ve doğrultusunun düzgünlüğü kontrol edlp düzeltle- İ m * çektr. Parmakla basıldığında kayış mm esnerse gergnlk normal sayılablr. Kayış gergnlğn ölçme alet Şekl : IX-15/g'de gösterlmştr. fat' f ' 4- Kasnak ve kamaların mle sıklığı kontrol edlecek, gevşemşse önce doğrultusu düzeltlp sonra sıkılacaktır. 5- Yüksek basınç tarafı manometresnden çıkış basıncı kontrol edlp yüksek görülürse sebeb araştırılıp gderlmeldr. Blhassa kondenser havası (sulu kondenserde su) srkülasyonu kısılmış olablr. Keza tessatta hava ve dğer yoğuşmayan gazlar olması yüksek çıkış basıncına sebep olablr ve purjng" gerekeblr (Bak: Paragraf -B: Servs).. 6- Soğutma kules veya evaporatf kondenser kullanılmış se püskürtme memeler j[ f veya dağıtım tavası delklernn durumu le emşdek tel süzgecn temzlğ kont- lr * rol edlecek, temzlenecektr., rmn A/III- Senede br defa: *" 1- Yukarıdak haftalık ve aylık bakımları aynen yapılacaktır. 2- Kondenser devres suyu tamamen boşaltılıp kondenser borusu kreçlenmeler temzlenecek, maknetolarda kaçak muayenes yapılacaktır (sulu kondenserde). 3- Soğutma kules veya evaporatf kondenser tamamen boşaltılıp pompalar ve bo- 462 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ

33 rular temzlenerek paslar kazınacak, heps yağlı boya le boyanacaktır. 4- Motor ve fan yataklarının aşınma durumu ve mllerle yatakların boşlukları kontrol edlecek, gerekrse değştrlecektr. 5- Aşınmış veya bozuk kayışlar değştrelecektr. 6- Boru tessatının pslk ayırıcıları temzlenecektr. 7- Hava kanallarının durumu kontrol edlecektr (ezlme, hasar, tahrbat, korozyon, askılar, vs.) 8- Yer süzgeçler kontrol edlp temzlenecektr. 9- Ana şaltern kontakları, kontrol elemanlarının kumanda durumu kontrol edlecektr. A/İV- Mevsm dışı durdurma: Chaz aylarca çalıştırılmadan durdurulacaksa her hang br hasar ve lüzumsuz servs-bakım şlern önleyeblmek çn aşağıdak şlemler yapılacaktır: a- Soğutkan sıvı çıkış vanasını kapatın (kondenser veya Resver çıkışında). b- Gazı kondensere toplayın (Bak: Paragraf - B : Servs). c- 1 le 2 ps gb cüz br poztf basınç bırakacak kadar sstemde gaz alıkoyun. d- Kompresörlern, kondenser pompalarının ve soğutulmuş su srkülasyon pompalarının elektrklern kesn, vanalarını kapatın. e- Kompresör emş ve basma vanalarını kapatın. f- Sgortaları çıkarıp ana şalterler açarak herhang br çalışma htmaln ortadan kaldırın. Kompresör ana şalterne br kaz yazış: koyarak vanaların kapalı olduğunu ve "sstem muntazam br kontroldan geçmeden tessatın çalıştırılmasını" kaz edn. Su soğutmalı ve su soğutuculu tessatlarda: g- Eğer tessat donma sıcaklıklarına maruz bırakılacak se soğutulmuş su ve kondenser suyu tamamen boşaltılmalıdır. Sstemdek sular gravte le kend kendne tamamen boşaldıktan sonra kondenser havalık tapaları çıkarılıp buralardan hava basmak suretyle sstemde kalan suların tamamyle boşaltılması sağlanablr. Kondenser başlarındak kapakları açıp boruları kontrol ederek cabedyorsa fırça le temzleyn. h- Soğutma kules ve pompalarını boşaltıp temzleyn. Tüm kule muayene edlmel blhassa paslanan noktalara dkkat edlmeldr. Her hang br pas görülürse bu saha tel fırça le yce temzlenmel ve btümlü boya le boyanmahdır. AA/- Mevsm başı lk çalıştırma: Chazın soğutkan dolgusu depolanmış olsun veya olmasın uzun müddet kullanılmayan br sstemn lk çalıştırılmasında aşağıdak sıra takp edlecek ve soğutma tessatı le lgl bütün chaz ve kontrol elemanları muayene edlecektr. Klma chazı çalışmaya hazır, fltreler temz durumda olacaktır. Bütün yatakların yağlanma durumu kontrol edlerek mllern serbestçe döner durumda olması saptanmalıdır, a- Kondenser suyu vanalarını ve soğutma kules besleme suyu vanasını açın tessatın su le dolmasını bekleyn, UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 463

34 b- Kompresör, kondenser pompaları, kule fanı ve dğer motorların sgortalarını ta- ^*1 f kp şalterlern kapatın, f 1: c- Kompresör emş ve basma vanalarını sonuna dayanıncaya kadar açın,, ( d- Kompresörü kısa fasıllarla br k defa çalıştırıp durdurarak anormal br durum ^ olup olmadığını kontrol edn, e- Kondenser ve/veya soğutkan depo çıkış vanasını açarak soğutkanın ssteme dolmasını temn edn. Bundan sonra hassas br dedektörle sstem tamamen kaçak kontroluna tab tutun, f- Sstem 15 dakka çalıştıktan sonra kompresörün yağ sevyes ve görme camından soğutkan dolgu durumu kontrol edlecektr. Gerekyorsa laveler yapılacaktır. g- Termostat ve basınç otamatk ayarlan kontrol edlp normale getrlecektr. yt h- Sstem çalışmaya başlamıyor se arıza araması yapıp arızayı bularak gdern (Bak: '* *> Paragraf - 4 : Arıza Arama). - Fltre - kurutucu grş-çıkış borularında farklı sıcaklıklar veya çıkış kısmında terle- W, < me, karlanma gözükürse fltre-kurutucu tıkanmıştır ve değştrlecektr. j- Bütün soğutkan boruları kontrol edlerek herhang br aşınma, ezlme veya metal temasından dolayı keslme durumu varsa tespt edlerek düzeltlecektr. Boru, valf kk! I ve rakorlarda yağ görülmes kaçak olduğuna şarettr, kaçak muayenes yapılıp ka- nm I. ' < çak gderlecektr. ' < k- Kompresör emşnde veya gövdesnde aşırı karlanma varsa bu kompresöre sıvı soğutkan geldğne şarettr ve düzeltlecektr, (bak: 4- Arıza Arama) M. ı 1- Elektrk tablolarını ve kontrol elemanlarını kontrol ederek köprüyle devre dışı edl- jh JL J melern sağlayın. Termk amperajlarını kontrol ve gerekyorsa ayar edn. l.k l(. ^ m- Soğutma serpantnn (evaporatörün) üzernde toplanan pslk ve yabancı madde- mr < î ' ler yumuşak fırça le temzleyn. juâ B-SERVİS: I ) B/I - Soğutkan gazı toplama: ql. ', ' 1- Emş ve basma vanalarını sona dayanıncaya kadar açın, emş vanasının sağır ta- rafındak tapayı çıkarıp yerne br manometre takın ve emş vanasanı haff aralık.. 2- Kondenser veya soğutkan deposu çıkış vanasını kapatın (Solenod elle veya ter- ŞJt // mostat ayarını düşürerek açık vazyette tutulacaktır). Kondensern soğutma yapması temn edlecektr (Vantlatör çalıştırılarak veya su srkülasyonu yaptırılarak). Mf* < ı 3- Kompresörü çalıştırın, alçak basınç otomatğnn kontaklarını kısa devre edn, emş manometresndek basınç 1 le 2 psg olunca durdurun ve çıkış vanasını çabuk şeklde kapatın (Emş regülatör valf varsa, basınç ayarını sıfıra getrn veya by-pass'ı varsa açın). Br müddet bekledkten sonra, emş manometresndek basınç yükselnce, kompresörü tekrar çalıştırın ve 1 le 2 psg'ye düşünce gene durdurun ve vanayı kapatın. Bu amelyey emş basıncı 2 psg cvarında kalıncaya kadar tekrarlayın. 4- Kondenser veya soğutkan depo grşnde valf varsa onu da kapatın. Tessat tara- 464 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ

35 fında haff üst basınç kalmalıdır. Bu, tessata hava ve dolayısyle rutubet grmesn önler. Bu nedenle tessat boruları vakumda bırakılmamalıdır. Tessat atmosfere açılacaksa boruların sıcaklığı oda sıcaklığına yükselnceye kadar bekleyn. B/ll - Soğutkan laves (emş tarafından sadece gaz halde verlr, sıvı halde verlmez): 1- Emş vanası, sağır-sırt tarafına açılıp oturtulacak, sağır-sırt tarafı tapası çıkarılıp soğutkan tüpünden boru rtbatı yapılacak, araya br drer konacak, rtbat borusundak hava haffçe soğutkan verlerek süpürülecek, sonra kompresör valf tarafı rakoru sıkılacaktır. 2- Soğutkan tüpü dk tutulup yalnız gaz halde soğutkan gtmes sağlanacaktır. 3- Kompresör çalıştırılır, emş vanası sırt tarafı aralanıp tüp vanası da açılarak tessata soğutkan grmes sağlanır. 4- Görme camında köpükler çok azalıncaya kadar gaz verlecek ve daha fazla verlmeyecektr. Gaz verme şlem btnce kompresör emş valfn sırt yuvasına dayayıp tüp valfn kapatın, rtbat borusunu sökün ve sırt tarafı rtbatının kör tapasını koyun. 5- Karterdek yağ sevyesn kontrol edn, gerekyorsa yağ lave edn. Sıvı halde soğutkan, drekt olarak resver-depoya veya sulu kondensere verlr. Sulu kondenserde, soğutkanın kolay akablmes çn, kondenser suyu açık tutulmalı, resver depoya verlrken de soğuk su veya buz le depo soğutulmalıdır. B/lll - Soğutkanın sstemden alınması: 1- Boş veya boşa yakın br soğutkan tüpü sıvı hattı şarj vanası bağlantısına boru le rtbatlanır. Tüp tarafını sıkmadan önce braz soğutkan sızdırıp borudak hava ve rutubet atılır. 2- Soğutkan tüpünü buz kırıkları le dolu ve üzerne tuz serplmş br kaba sokarak sıcaklığının ve de basıncının sstem yüksek basınç tarfına göre yce düşmesn temn edn. 3- Kompresörü çalıştırın, tüp valfn açın ve sıvı şarj valfn haffçe aralıyarak sıvının tüpe gelmesn sağlayın. Sstemn çıkış (basınç) tarafındak manometreye bakarak basınç normal sevyeye erşnce önce şarj vanasını ve daha sonra tüp vanasını kapatın. 4- Kompresör yağ sevyesn kontrol edn. 5- Boruyu söküp tapa ve şapka somunları yerne takın. BAV- Ssteme yağ lave etme: (Bak: Şekl IX-15/g) Değşk sebeplerle ssteme yağ laves gerekeblr. Örneğn soğutkan şarjı le yağ ssteme taşınır ve karterde eksleblr. Yağ verme usuller: 1- Yağ pompası le kartere drekt olarak kompresör çalışırken verleblr. Fakat karterde br yağ şarjı vanası gerekr ve şarjın yapılacağı boru sıkılmadan önce br mktar yağ sızdırılıp hava rutubet atılmalıdır. Buna rağmen bu boruya br rutubet alıcı konulması yernde olur. 2- Emş tarafından, çok az mktarlarda ve el vanası koyup çok haff aralıyarak yapı- UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 465

36 I lablr. Kompresör ses yaknen takp edlp aşırı ses olunca hemen vana kapatıl- sflt' İ ' malıdır. m >! 3- Gazı toplayıp kompresördek kalan gazı attıktan sonra normal şeklde, bast olarak br hun le verlr. Bu yapılırsa muhakkak drer'n değştrlmes lazımdır. Kullanılan yağ çok temz kompresör malatçının tavsyelerne ve soğutma tessatına uygun vasıfta olacaktır (Bak: Kısım - IV). B/V - Fazla yağın alınması: Soğutma sstemnde gereğnden fazla yağ bulunması da zararldır ve fazla yağ alınmalıdır. Bunun çn: Önce gazı toplayın, sonra yağ şarj valf ne br hortum bağlayıp valf yavaşça açın ve yağı temz br kaba toplayın. Yağ şarj valf yoksa, kompresördek gaz atılıp yağ drenaj tapası açılarak alınır. Yağ alınırken köpüklenme tamamen Wf < ' yatışmış olmalıdır, zra bu şeklde yağ alınmazsa kompresör yağ camındak sevye yanıltıcı olablr. Yağ alındıktan sonra önce gaz vanaları açılır, kompresör çalıştırılır ve br müddet yağ sevyes kontrol edlp normal se çalıştırmaya devam edlr. % ' ) B/VI-Purjng-Yoğuşmayan yabancı gazların atılması: Ht : rm, I.'' / Bunun gerekl olup olmadığını anlamak çn, sstem durdurulup bütün kısımlar aynı sıcaklığa erşnceye kadar beklenr. Su soğutmalı kondenserl sstemlerde kondenser vanaları kapatılıp su boşaltılacaktır. Kondenserdek basıncı ve sıcaklığı ölçün, so- M, j ğutkan cnsne göre Tablo : IV-3, 4, 5, 6'dan ölçülen sıcaklığın karşıtı olan yoğunlaş- ÇjL f ma basıncını bulun. Tablodan bulunan basınç, kondenserde ölçülen yoğuşma basın- İm,, V çından 10 ps veya daha fazla yüksek se purjng lüzumludur. Su soğutmalı sstemde rj»;'*,,, purjng yapmak çn önce gaz, yukarıda B/I de tarf edldğ şeklde toplanır. Komp- 'Jr? / resör durdurulup çıkış vanası sıkıca kapatılır. Purjng vanasını aralamadan önce 5 da- W kka kadar kondenser suyunun dolaşmasını bekleyp soğutkanın yce yoğuşmasını Ifj, I sağlayın. Kondenser suyu akmaya devam ederken Purjng vanasını brkaç sanye ara- ^», ; layıp hemen kapatın. Bunu 3-4 dakka fasılalarla bekleyp br kaç sefer tekrarlayın. K ı ', ' Su regülatör vanası varsa vana açık kalacak şeklde yayını kaldırın. Purjng vanası ^f ' konmamışsa kompresör çıkış vanası tarafından da aynı şlem yapılablr. Tapayı gev-. setn fakat tamamen çıkarmayın. Hava soğutmalı kondenserde aynı şlem yapılır, kondenser fanı devamlı çalıştı-, $ İ rıhr. l f; Purjng yapıldığı halde eğer kompresör çıkış basıncı yüksek olmakta devam edyor se kondenser aşağıdak şeklde kontrol edn. Su soğutmalı kondensern su grş ve çıkış sıcaklıklarını tesbt edn. Kondenserden yoğunlaşmayan gaz atılması ş (pürjör le) yapılmış ve sstemn gazı da tamam se, su çıkış sıcaklığı da gaz yoğunlaşma sıcaklığından 5-10 C'dan daha düşük se kondenser boruları kreçlenmş demektr. Kondenser, borulardan standart br temzleme maddes (örneğn oakte-32 veya klorodon) geçrlerek ve bu maddey mal eden frmanın kullanma talmatnamesn takp ederek temn edleblr. Keza % 25 Nuratk Ast ve gers su olan br solüsyon le yıkayıp daha sonra nötralze edc br sıvı le yıkanırsa aynı sonuç elde edlr. Böyle sık sık kreçlenme vart se şebeke suyunun sertlğn kontrol edn. Suyun kmyev analz, bu suyun tuzları, mneraller ve pas özellğ (PH değer) hususunda müdahe gerekp gerekmedğn gösterecektr. İR > y t Bu muayenenn peryodk olarak yapılması ve gerekl müdahalede bulunulması su- 'M*, t > 466 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ

37 retyle kondenser ve evaporatör su temas yüzeylernn kreçlenmesne engel olunmalıdır. Hava le soğutmalı kondenser çn se, hava vantlatörünün çalışıp çalışmadığı, kondenser kanat aralarının hava geçmesn önleyc maddelerle tıkanıp tıkanmadığı, kondensern önünde hava akışına man olan br engel bulunup bulunmadığı, hava sıcaklığının yüksek olup olmadığı ve kaf hava mktarının temn edlp edlmedğ kontrol edlmeldr. B/VII - Ekspansyon Valf Kızgınlık Ayarı (Superheat): Bu ayar soğutma sstemnde çok önemldr ve kızgınlık değer sstemn nabzı olarak düşünüleblr. Kızgınlık ayarı şöyle ölçülür: a) Kompresör emş vanasına br manometre takın. b) Emş borusuna br termometrenn cva veya alkol alt haznesn bantlayıp zole maddes le sarın. Ölçülen sıcaklıktan takrben 2 C çıkarın, evaporasyon sıcaklığını bulun (Emş basıncı evaporatöre yakın br yerden ölçülürse 2 C düşülmez). c) Emş basıncını karşıtı olan soğutkan buharlaşma sıcaklığını tesbt edn (Bak: Tablo IV-3,4,5,6 basınç sıcaklık cetveller). d) Kızgınlık değer (b) de bulunan evaporasyon sıcaklığından (c) de bulunan yoğunlaşma sıcaklığını çıkararak bulunur. Normal kızgınlık değerler 3-8 C arasında olmalıdır. Kızgınlık ayarı çoğu ekspansyon valflerde valfn alt kısmındak br tjden ayarlanır. Tjn saat yönünde döndürülmes kızgınlığı arttıracak aks yönde döndürülmes se azaltacaktır. Kızgınlık değer le aşağıdak tesptler yapılablecektr (Daha fazla zahat çn Bak: paragraf - 4, Arıza Arama). 1- Emş basıncı normaln altında, kızgınlık değer yüksek se: a) Ekspanson valftek soğutkan akışı engellenmektedr. b) Sstemn daha başka br yernde soğutkan akışı engellenmektedr. 2- Emş basıncı normaln altında, kızgınlık değer az se: a) Evaporatörde soğutkan dağılımı y değldr. b) Kompresör çok büyük seçlmştr. c) Evaporatör ısı yükü dağılımı y değldr (su vtya hava bazı kısımlardan az, bazı yerden çok geçyor). d) Evaporatör çok küçük seçlmştr. e) Evaporatöre yağ toplanmıştır. 3- Yüksek emş basıncı mevcut ve kızgınlık yüksek se: a) Kompresör küçük seçlmştr. b) Evaporatör büyük seçlmştr. c) Kompresör çıkış valfler (klepeler) soğuktan kaçırmaktadır. UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 467

38 d) Soğutma ısı yükü proje değerlernden çok fazladır. e) Sstem elemanlarının kapasteler balansı y değldr. Örneğn evaporatör büyük, kompresör küçük seçlmş ve evaporatördek ısı yükü fazladır. B/VIII- Sstemn Temzlenmes: Çoğu zaman motor arızası, kompresör arızası şeklnde ntelendrlen arızaların aslında montaj sırasında gaz devresnde kalan yabancı maddelern yataklarda, valf plakalarında, slndr ve dğer hareket eden parçalar üzernde meydana getrdğ hasarların br sonucudur. Kompresör hasarına yol açan 3 çeşt yabancı madde vardır: 1- Zararlı Kmyasal erykler (Su, ast, yağ ayrışımı le oluşan maddeler) 2- Hasara yol açan katı parçacıklar (metal talaşları, kaynak çapakları, vs.). 3- Yoğuşmayan Gazlar (blhassa oksjen) Aşağıdak dört husus her soğutma sstemn çalıştırmaya başlamadan önce yerne getrlmeldr: 1- Temzlenmş (pslkten ar) sstem, 2- Kurutulmuş (rutubetten ar) sstem, 3- Astten arınmış sstem, 4- Oksjen, hava ve dğer yoğuşmayan gazlardan ar sstem. Bunların çoğunu yerne getreblmek çn br sstemn önce y vakuma alınması gerekecektr. İy vakum yapablmek çn önce y br vakum pompası, sonra y br vakum manometres (elektronk tp, mkron gage), kaf büyüklükte br vakum borusu gerekr. Bunlara laveten üçlü vakum yapılması da gerekldr, dğer br husus, karterde yağ tabakasının altında hapsedlen suyun buradan kurtulmasıdır. Bu ancak tessat çalışıp soğutkan le suyun çalkalanması ve karışması le mümkündür ve bu rutubet y br fltre kurutucu le alınablr. Tessatta kalan rutubet se, ast teşekkülüne neden olur k bu, motor sargılarını yatakları ve valf (supap)'ları hasara uğratır. 1- Emş hattı fltres: Montaj sırasında tessatta kalan eğe ve testere talaşları, pslk, toz, kaynak ve okstlenme çapakları, zımpara tozları, tel fırça teller, vesar kalıntıları kompresöre zarar vermeden tutmanın en emn yolu emş fltres koymaktır. Keza motor yanması vukuunda emş fltres konması zarurdr. Ast masseden tp terch edlmeldr (ALCO/F-48 ve F-100 veya Sporlan/RFE-48 ve RFE-100 Bk: Şekl V-92). 2- Sstem temzleme: Blhassa hermetk motor-kompresörlerde motor yanması netces meydana gelen kalıntılar yen kompresör konulsa dah sstemde kalıp tekrar hasara sebep olablr. Sstemn solvent madde le yıkanması fevkalede etkl olablr, fakat bunun tatbk güç, tecrübe steyen br ştr. Bu sebeple, daha bast ve ekonomk olan fltre-kurutucu kullanma metodu tavsye olunur. Fltre kurutucu grş ve çıkışlarına manometre koyup "dolup-tıkanma" takp edlerek basınç düşmes artınca değştrlmeldr. 3- Hasara neden olan dğer br husus sstemde yoğuşmayan gazların (azot, hava, karbon dokst) kalmasıdır. Blhassa hava kalması çok zararlıdır ve lk montajı müteakp muhakkak tamamen atılmalıdır. Üçlü vakuma alma (lk k sefer 1500 / / : 468 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ

39 mkron'a ve üçüncü sefer 500 mkron'a) ve her sefernde vakumu soğutkan vererek 2 psg basınca kadar kırma usulü uygulanmalıdır. Vakum pompası, kompresörün hem emş hem basma tarafındak servs vallerne bağlanarak yapılmalıdır (Bak: Parg. 2= Tecrübe-llk Çalıştırma - Ayar). Vakuma alma şlem, muht (oda) sıcaklığı sstem yağsız se 10 C üzernde ken yapılmalıdır. Sstemde yağ mevcutsa 65 C'de 2 saat süreyle mnmum 2000 mkron vakumda tutulmalıdır. 4- Blhassa hermetk motor yanmalarında, emş ve sıvı hattı fltreler yen olarak konulup lk 48 saat çalışmadan sonra yağın çndek ast ve sstemde rutubet durumu kontrol edlmeldr. Eğer ast veya rutubet görülürse emş ve sıvı hattı fltreler değştrlp tekrar 48 saatlk br çalışma devres uygulanmalı ve ast, rutubet muayenes yapılmalıdır. Buluntular normal sevyeye geldkten sonra emş fltres yenlenp 2 hafta çalışmadan sonra tekrar test yapılmalıdır ve sstemn normal olup olmadığı kontrol edlmeldr. Emş hattı fltrelernn önem büyüktür. Laboratuvar tecrübeler göstermştr k br çok yabancı madde, soğutkan gaz halde ken daha kolayca tutulablmektedr. Buna sebep olarak düşük sıcaklıkların emş hattında mevcut olması gösterleblr ve düşük sıcaklıklarda yabancı maddeler tutmanın daha etkl olduğu fade edleblr. Muhakkak olan husus şudur k, sıvı hattına konacak fltre kurutucu, emş hattına konacak br fltre le beraberce deal br temzleme görev yapacaktır. B/IX- Blhassa hermetk motorlu kompresörle mücehhez soğutma tessatlarında astn meydana gelş ve bulunmasının sebepler, zararları, tespt ve gderlmes: 1- ASİTİN MEYDANA GELİŞİ: (Bak: bölüm IV- Soğutucu Akışkanlar ve Yağlama yağları, Paragraf IV-3). 2- ASİTİN ZARARLARI: (Bak: Bölüm - IV- Soğutucu Akışkanlar ve Yağlama Yağlan, Paragraf IV-3). 3- ASİTİN TEMİZLENMESİ: Sstemn astten arınması çn karar vermeden önce yağ numunes alınarak ast test yapılmalıdır. Yağ, ast meydana çıkaracak en y ortamdır. Yağ numunes alındıktan sonra bunun tahll, hazır olarak satılan ast muayene setlernden brsyle kolayca yapılablr (Sporlan acd test kt-type Ak-3; Henry Valve Co. Unıcor Uc-8700; Vrgna Chemcals TKO, gb). Sstemde ast bulunmuşsa muhakkak sstem temzlenmeldr. En etkl metod; sstemdek ast, rutubet ve dğer maddeler tutablen kartucu değştrleblr tpte br emş hattı fltre kurutucu kullanılmasıdır. Bu tp kurutucular emş hattına devamlı kalacak şeklde konabldğ gb kompresör emş çn yapılmış özel adaptör le geçc olarak da bağlanablr (Şekl: IX-19). Muhakkak, ast test, temzleme esnasında 24 saatte br tekrarlanmalı, yağdak ast tamamen kayboluncaya ve yağın reng berraklaşıncaya kadar devam edlmel ve gerekrse fltre kurutucunun kartucu değştrlmeldr. Sıvı hattında kullanılan kartuçlar emş hattında kullanılmamalıdır, çünkü sıvı hattı fltre-drer kartucu kapastes emş hattında yetersz kalır ve çok fazla basınç düşüşü meydana getrerek moturun aşın yüklenmesne, hatta yanmasına sebep olablr. UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 469

40 Aşağıdak şekllerde, ast bulunduğu saptanan veya hermetk motor yanmasına maruz kalmış br sstemn ast'ten anndınlması yöntem le soğutma sstemnde ast bulunup bulunmadığını kontrol etmeye yarayan kmyasal test solüsyonlanndan örnekler verlmektedr. ' ' r Şekl. IX-19) Soğutma sstemnn ast'ten arındırılması INSTRUCTION BULLETIN MIXING BOTTLES W' r INDICATOR OIL MEASURING NEUTRALIZER SOLUTION VIALS SOLUTION Şekl. IX-20) Yağ'da ast muayene test çn kmyasal solüsyonlar r a) Hermetk Motor Yanması COPPER PLATING b) Krank Mlnde Bakır Kaplanması Şekl. IX-21) Sstemde rutubet bulunmasından kaynaklanan ve ast oluşumu sonucu meydana gelen k öneml kompresör hasarı Hermetk motor yanmasına maruz kalan br sstemn aşağıda gösterlen sırayla ve ttzlkle temzlenmes tavsye edlmektedr. a) 40 Ton /frgo'ya kadar olan sstemler (küçük ve orta boy) al) Su le soğutmalı kondenser mevcut se, sstemdek suyu tamamen boşaltın. a2) Yağ-soğutkan karışımını karterden boşaltın (50 kg. dan daha fazla soğutkan şarjı mevcut se bu soğutkan, resver-depodan br tüpe aktarılıp tekrar kullanılablr.) 470 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ ı r İ:

41 a3) Yanık motor-kompresörü sstemden ayırarak sökün, çıplak el le yağ veya yağlı pslklere değmeye çalışın. a4) Evaporatör ve kondensern soğutkan devres taraflarını kuru soğutkan veya azot le üfleyerek temzleyn. a5) Yen, sağlam motor-kompresörü yerne takın. a6) Sıvı soğutkan hattına rutubet ve akışı gösteren br görme camı le normal sstem kapastesnn 2 katı kapastede br sıvı fltre drer' takın. a7) Emş soğutkan hattına, kompresöre mümkün olduğu kadar yakın mesafade br emş fltres takın. 20 ton/frgo dan daha büyük sstemler çn paralel k emş fltres konulmalıdır. a8) Sstem 500 mkron Hg vakum'a üçlü vakum yaparak soğutkan şarjını vern (Bak: Servs kışımı paragraf - B). a9) İk hafta sonra yağa ast test uygulayın. Yağ astl veya reng bozuk se yağı ve her k emş fltresnn kartuçlarını değştrn, tekrar vakuma alıp aynı şlem tekrarlayın ve k hafta sonra gene ast test yaparak ast sıfır oluncaya kadar devam edn. b- 40 ton/frgo'dan büyü/c sstemler: Büyük sstemlerde soğutkan şarjı fazla olduğu çn, motor yanıklarının artıklarını soğutkan ertp yağa aktarır (yağ, bu artıkları daha y ertp mas ettğnden) ve bu maddeler yağda toplanır. Bu sebeple yağı ve fltre-drerler br kaç sefer değştrmek suretyle bu sstemler temzleneblr ve soğutkanı boşaltmaya lüzum kalmaz. bl) Sstem müsaade edyorsa, kondenser ve evaporatörü kuru soğutkan veya kuru azotla üfleyerek temzleyn. b2) Yen kompresörü, yağı da temz ve yen olmak üzere takın. b3) Mümkün olduğu kadar büyük br "soğutkan-sıvı hattı fltre-drer'" koyun. b4) 24 saat sstem çalıştırdıktan sonra yağı ve drer' değştrn. b5) (b4) aynen tekrarlayın. b6) (b4) aynen tekrarlayın. b7) Üçlü vakum yapıp (500 mkron Hg'de) gaz şarjını vern. b8) İk hafta sstem çalıştırdıktan sonra yağa ast test yapın, ast görülürse yağı değştrn ve yukarıdak şlem tekrar edn (Şekl : IX-20). B/X-Servs Kayıtları: Kurulan her münfert soğutma tessatı çn sstemn karakterstklern belrten br scl kaydı hazırlanmalı, bunun br kopyası Kullanıcı'ya br kopyası TESİSATI KURAN FİRMA'ya, br kopyası da Servs/Bakım şlern yürütecek, bunu flen yapacak kmseye verlmeldr. Bu kayıtlara, örneğn aşağıdak blgler konulablr: 1- Kompresörün Marka, Model, Ser No, kapaste ve dğer özellkler UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 471

42 2- Gurup malatçısı ayrı se, aynı şeklde Marka, Model, Ser No. vs. 3- Proje şartlan (Evaporasyon, Kondenzasyon, Dış hava sıcaklıkları) &' / 4- Müstakl elemanların (Kondenser, Evaporatör, Resver, Elektrk Motoru, TEV, $ & " ' vs.) Marka, Model, Tp, Kapaste, vs. İUT* İ ' 5- Kullanılan soğutkan cns, şarj edlen mktar (Kg) lç 6- Elektrk Karakterstkler (Voltaj, Faz sayısı, Frekans, Besleme hattı mm 2 ). * ' jf 7- Kumanda devres Voltaj ve sgorta amperajı Vm I. *' > 8- Kontaktör (veya starter) ve dğer elektrk aksamının; malatçısı, marka ve model, boyutu, amperajı, ser no.su 9- Kompresör koruması tp, şekl, parça No.'su, kapastörün uf değer 10- Alçak-Yüksek ve yağ tazyk otomatklernn tp, model, ser No. ve ayarlanan değerler îj*< < > 11- Soğutma aksesuvarlarının (Basınç oto., manometre, termometre, vvnterze ku- mandaları, yağ ayırıcı, ekspansyon ve solenod valfler, karter ısıtıcısı, emş ve sıvı fltreler vs.) Tp, Model, çap, kapaste vs. 12- Soğutma sstemnn boru şeması (çaplarıyla) mğ I. ' < 13- Elektrk kuvvet ve kumanda sstem şeması, kablo kestler, Amperajları, vs. 14- Bütün basınç, sıcaklık, emnyet ve dğer otomatklernn ayar değerler ve ayar ' A sahaları. -Vljk j C) TAMİR: fll Kompresör le lgl herhang br tamr yapılırken muhakkak surette sstemn gazı ^r 7 toplanmalı ve kompresördek soğutkan boşaltılarak kompresörün sstemle olan rt- fff, batı keslmeldr. >%', Tamr edlen br kompresörün parçaları tekrar toplanırken, bütün parçalar temz ujk, solvent çne daldırılarak sert br fırça le pslkler temzlenecek, temz ve elyaf bırak- fjfc ', ' mayan br bez le yce slnp kurulanacaktır. Solvent çeşd olarak, hem temzleyen İT ' hem de yüzeylerde nce br koruyucu yağ flm bırakan cns terch edlmel ve solvent ; mutlaka temz olmalıdır., Kullanılacak yen br yedek parça önce muayene edlp hasarsız ve sağlam ol- ı'll duğuna emn olunduktan sonra yce temzlenp yerne takılmalı, hç br zaman IJ 1 // esk conta, salmastra, O-rng knc br sefer kullanılmamalı, bütün yay, pm, c- «t'' vata, somun gb parçalar noksansız yerlerne takılmış ve yce sıkılmış olmalı- fft> t ' Kompresör gövdesne vurmak gerekrse, kurşun, prnç, bakır veya sert kauçuk tokmak kullanılablr. Drekt akuple kavramaları sökerken kavramının karşılıklı aynı delklernn (y br eksenleme çn) tekrar karşılıklı gelmes gerekr. Hatta aynı delkten çıkan cvatalar gene aynı delğe konmalıdır. Bunun çn sökme sırasında parçalar şaretleneçektr. 472 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ y

43 a) Pston ve Pston Kolu Hasarları b) Pston Kolu/Byel Hasarları c) Kompresörün tümüyle parçalanması d) Valf Klepelernde ve Valf pleytnde meydana gelen hasar ve tahrbatlar Kompresöre Aşırı Sıvı Gelmesnn Yaptığı Hasar ve Tahrbatlar C/l-Parça Değştrlmes: a- Soğutkan gazı toplandıktan sonra, sstem açılıp arızalı parça söküleblr. Yen parça takılıncaya kadar açık bütün borular ve kompresörün atmosfere açık yerler örtülü vazyette tutulacaktır. b- Değştrlecek parçalardan, önce sıvı hattında olan konulmalı ve yerne konduktan sonra haffçe sıvı vanası aralanıp bu parçadak hava atılmalı ve daha sonra dğer parçalar konulmalıdır. c- Bütün yen parçalar takıldıktan sonra br mktar soğutkan bırakılıp (sadece basınç yapacak kadar) dedektörle kaçak muayenes yapılacaktır. d- Büyük tamrlerde, tessatı tamamen vakuma alıp yenden gaz vermedek sırayı takp edn. C/II- Kompresör valfı muayenes ve değştrlmes: a- Emş vanasını sırt yuvasına dayanmcaya kadar açın ve sırt tarafından kör tapasını çıkarın, vakumu göstern br manometre bağlayın, sonra aynı vanayı öne sürüp emş borusunu kapatın. b- Kompresörü çalıştırın ve basıncı 2 psg'ye d üşürünce kompresörü durdurup çabuk şeklde çıkış vanasını kapatın. Basınç 2 psg üzernde çok yükselrse ayn operasyonu 2-3 sefer tekrar edn ve yağa karışan soğutkanı böylece alın. c- Kompresörde kalan soğutkan gazı, kör tapalardan brsn gevşeterek boşaltın. d- Slndr kapağı cvatalarının karşılıklı k tanesn gevşetmeden önce dğerlern UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 473

44 gevşetn. En son karşılıklı k cvatayı 2-3 mm kadar aralayınca kapağın gevşememes halnde çekcn sapı le veya kauçuk tokmakla haffçe tıkalayarak contanın salıvermesn temn edn. Kapak yernden oynamadan cvataları sökmeyn, slndrdek basınç kapağı an olarak fırlatıp atablr. e- Kapak söküldükten sonra, yapılacak şlem mümkün mertebe çabuk btrlp kapak yerne takılmalıdır. Yağın çndek soğutkan brkaç saat buharlaşmaya devam edp slndrlere hava ve rutubet grmesn önler. f- Kompresör kapatılınca ve bütün cvatalar sıkıldıktan sonra çerdek hava atılmalı, bunu vakum pompası le yapmalıdır. Vakum pompası yoksa bu maksatla emş vanası haffçe aralanıp çıkış vanası sırt tarafındak kör tapa alınır, çıkış vanası sırt tarafı haff aralanarak braz gazın kaçmasına müsaade edlr. g- Tamr şlem btnce emş ve çıkış vanalarını açın, kompresörü çalıştırın, çalışma normal görünüyorsa durdurun ve bütün rtbatları dedektörle muayene edn. C/lll- Tamrden Sonra tk Çaltştırma: a- Bütün arızalar tamr edldkten ve kaçak muayenes yapıldıkta», sonra ve "purjng" yapıldıktan sonra sstem çalıştırılablr. b- Önce kompresör çıkış ve sonra emş vanasını yavaşça açın. Depo veya kondenser sıvı çıkış vanasını yavaşça açın. Solenod elle açık duruma getrld se tekrar normale döndürün. Sstem basıncı alçak basınç otomatğnn ayarlanan sevyesne yükselnce kompresör çalışmaya başlayacaktır. c- Emş valf, sırt yuvasına yanaştırılarak manometre çıkarılıp yerne kör tapa konacaktır. d- Yağ sevyes le gaz dolgusu gözetleme camlarından kontrol edlecek, gerekrse müdahale edlecektr. m" r m- r w- r a) Valf pleyt'nn ve valflern durumunun kontrolü b) Byel kolu kırılmasının pstona elle bastırılarak kontrolü; esneme varsa kırık olasılığı var. r c) Elektrk bağlantı klemenslernn kontrolü d) Kompresör motor sargılarının kontrolü Şekl. IX-22) Yarım hermetk br kompresörde tpk arızaların yerler ı 474 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ

45 C? 25 a) Hassas dnleme chazı (Su, Gaz kaçakları, TEV çalışma duru rumu, yatakların ses durumu, vb. b) Djtal, Devr sayı sı ölçü alet (Takometre) TEV, Termostat ve benzer kumanda elemanlarının sıcaklık ölçüm kalbr. set d) Motor sargılarının kısa devre, kopukluk gb arızalarını aranması çn hassas Öhmetre. e) Yüzey Termometres (TEV kızgınlık ayarı gb hassas ölçmeler çn). çn' Şekl. IX-23) Muhtelf ölçü-test-arıza arama chazı örnekler IX- 4 - Arıza Arama f) Boru dışından, çndek akışkanın hızını ölçmek çn chaz (Flovvmeter) Soğutma tessatında arızanın aranması ve yernn tespt edlmes çok önemldr. Br doktorun hastasının hastalığını teşhs etmes anlamını taşıyan bu amelye br bakıma hastalık teşhsnden daha güç olablr. Zra ortada, derdn ve ağrısının yern söyleblecek br nsan yoktur. Arızayı tespt edecek teknsyenn ş bazen çok güç olablr. Bu sebeple aramayı ve muayeney yapacak teknsyenn hem çok tecrübel ve blgl olması hem de çok dkkatl hareket etmes gerekr. Aşağıda gösterlen ve ana başlıklar altına toplanan arızanan görünümüne göre önce sebepler sütunundan bütün maddeler okunmalı ve her htmal kontrol edlerek gösterlen önerlere göre arıza gderlmeldr. Seyrek de olsa arızanın bunlardan yalnız br tanes yerne br kaçının aynı anda brleşmes le meydana gelebleceğ unutulmamalıdır. Arızaların gderlmes sütununda sık sık başka yerlere atıf yapılmıştır. Anlaşılmayan hususlarda, arızaların zahı başlıklı lerk bölümde verlen zahları okuyun. Buna rağmen çözelemeyen arıza teşhslernde bu konuda tecrübel daha başka teknsyen ve mühendslern fkrne başvurulmalıdır. Br kaç kşnn beraberce konuya eğlmes le, br kmsenn başından geçmş br tecrübe meseley halledeblr. Ben "çok blrm" veya ben "daha y blrm" ddasında bulunmak burada da çok yanlıştır. Daha başka br teknsyenn önceden müdahale ederek tespt edemedğ br arıza çn, önce o teknsyenn neler yaptığını sorup öğrendkten sonra aramaya devam edlmeldr. Parantez çersnde, arıza sebeb kolonlarında gösterlen kısaltmaların anlamı şöyledr: YHK : Yarım Hermetk Kompresör ATK : Açık Tp Kompresör SSK : Su Soğutmalı Kondenser HSK : Hava Soğutmalı Kondenser UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 475

46 Sebeb 1- Şebeke elektrk cereyanı kesktr 2- Yalnış elektrk bağlantısı vardır 3- Ana şalter açıktır a) 4A) KOMPRESÖR ÇALIŞMAYA BAŞLAMIYOR b) Yağ basınç otomatğ kesmştr. c) Motor şalter termğ aşırı yükten atmıştır. d) Soğutma termostatı yüksek sıcaklığa ayarlanmıştır ve açık kalmaktadır. e) Emnyet rölelernden brs açıktır (Akış kontrol şalter, donma termostatı, vs.) 0 g) Ana sgorta veya kontrol devres sgortası atmıştır. Voltaj düşüktür Motor sargıları yanmıştır. (Motor bağlantılarında normal voltaj mevcut fakat motor çalışmıyor). Motor sargılarında kısa devre veya topraklama rtbatı vardır. Motor başlatma şalter çalışmaktadır (Voltaj düşüklüğü veya yükseklğ, kısa fasılarla durup çalışma, uçların gevşek kalması, şalter seçm yanlışlığı sebeplernden dolayı bobn yanması veya kontakların arızalanması mümkündür). Başlatma veya çalışma kapastörü arızalıdır. Kontrol devres açıktır Alçak-Yüksek basınç otomatğ kesmştr. Kompresör gövde termostatı aşırı ısınma sebebyle açmıştır (YHK) Kompresör gövdesndek emnyet sgortası atmıştır (YHK) Kompresör kavraması kırıktır veya sıyırmıştır (Motor çalışıyor fakat kompresör duruyor) (ATK) Kompresör slndrler arasında aşırı basınç farkı mevcuttur. Herhang br mekanzma kltlenmesnden veya hasarından dolayı kompresör sıkışmıştır (İç tahrbat vardır) Arızalı kapastörü değştrn. a) b) Madde "4E"ye bakın c,c,e,f,g) Arıza veya hata'yı bulup gdern Gderlmes Hat sgortası yanmışsa değştrn; bağlantı ucu kopuk veya gevşemşse sıkıştırın; elektrk daresne sorun. Kontrol edp düzeltn Şalterlern nçn açıldığını tahkk edn; herşey normal se şalter kapatın. Sgortayı değştrn; motor yükünü kontrol edn. Voltmetre le ölçüm; gerekrse elektrk dare sne haber vern. Yensn koyun veya sarın. Kısa devre ve topraklama rtbatlarını bulup gdern veya moturu değştrn; sarın. Arızayı bulup gdern veya yens le değştrn. Kontrol devresnn açıldığı yer bulun, sebebn araştırın ve gdern Alçak basınç otomatğ kesyorsa "4K" maddesndek arızalara bakın Yüksek basınç kesyorsa "4H" maddesndek arızalara bakın. Tamr edn veya değştrn; eksenlemey doğru yapın Sebebn bulup gdern Kompresörü revzyondan geçrn. 1 ' /'!( /' 476 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ

47 4B) KOMPRESÖR KISA FASILALARLA DURUP, ÇALIŞIYOR 1- Elektrk kontrol devresnde fasılalarla açıp kapanma vardır (Bak: 4A/1(p) 1- Arızalı kontrol elemanını tamr edn veya değştrn. 2- Termostat veya alçak-yüksek basınç otomatğnn ayarları "duruş/kalkış" değerler olarak çok dar ayarlanmıştır. 2- Farkı, çalışma şartlarına göre ayar edn. 3- Sıvı hattındak solenod valf kaçırmaktadır. 4- Evaporatör kanat araları pslk veya kar le doludur, vantlatörün hava debs azalmıştır. Evaporatör vantlatörü hç çalışmamaktadır. 5- Emş basıncı regülatör valfnn ayarı, alçak basınç otomatğ ayarının altına ayarlanmıştır veya valf küçük seçlmştr. 6- Sstemde çok fazla soğutkan, gaz, hava, veya azot vardır. 7- Sstemde kaf mktarda soğutkan yoktur (Normal çalışma, fakat alçak basınç otomatğ etksyle sık sık durup çalışma ı 'ur). 8- Soğutkan sıvı hattı süzgec tıkanmıştır. 9- Motorun kends arızalıdır 10- a) Kompresörün çıkış klâpes kaçırmaktadır b) Kompresör çıkış basıncı düşüktür. 11- Aşağıdak sebeplerden dolayı kondenser veya kondenserle lgl br eleman arızalıdır; kondenser kapastesn vermektedr ve dolayısıyla yüksek basınç otomatğ devrey açıp kapamaktadır. a) Kondenser su regülatör vanası tıkanmıştır, çalışmamaktadır veya su gelş sıcaklığı çok yüksektr (SSK). b) Su borusu tıkanmıştır, suyun basıncı çok düşüktür, veya su süzgec tıkanmıştır (SSK). c) Su soğutmalı kondensern su tarafı kreç bağlamıştır (SSK). d) Evaporatf kondenser arızalıdır. 12- HSK Fan'ı çalışmamakta veya hava akışı engellenmektedr. Termostatk Ekspansyon Valf n kuyruk gaz şarjı kaçmıştır. 3- Solenod valf tamr edn veya değştrn (Bak: CC) 4- Evaporatörü temzleyn; kar'ı ertn, fltreler ve vantlatör kayışını, motorunu kontrol edn. 5- Ayarı düzeltn, küçük se değştrn. 6- Fazla soğutkanı atın; hava veya azotu atmak çn pürjörleme yapın (Bak: EE, FF). 7- Gaz kaçağı varsa bulun tamr edn Gaz lave edn (Bak: DD) 8- Süzgec temzleyn, gerekrse değştrn (Bak: AA) 9- Motoru tamr edn veya değştrn. 10- a) klapey tamr edn veya değştrn (Bak: GG) b) Su regülatör valfnn ayarını düzeltn (SSK); Soğutkan şarjının mktarını normal sevye ye getrn. 11- SSK Kondenser su akışını; evaporatf kondenserde pompa ve vantlatörü; HSK'de vantlatörü ve kanat aralarının pslk dolmasını kontrol edn, görülen arızayı gdern. a) Su regülatör vanasını tamr edn veya değştrn. Grş su sıcaklığı yüksek se sebebn soğutma kulesnn çalışmasında arayıp arızayı gdern. b) Sebebn bulup gdern c) Kondenser borularını temzleyn. d) Aşağıdak hususları kontrol edn, görülen aksaklığı gdern. d/a) Su gelmyor, kesk. d/b) Püskürtme memeler tıkanmışsa temzleyn. d/c) Pompa arızalı se tamr edn. d/d) Serpantn krlenmşse temzleyn d/e) Hava akımını temn edn. d/f) Vantlatör çalışmıyorsa tamr edn. e) Sebebn bulup gdern. 12- Valf değştrn (Bak: BB). UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 477

48 1- Voltaj düşüktür C) KOMPRESÖR ÇALIŞIYOR, FAKAT AŞIRI YÜK TERMİĞİ ATIYOR VE DURUYOR Bağlantı hatası vardır Başlatma ve çalışma kapastörü arızalıdır. Başlatma röles arızalıdır. Emş veya çıkış basıncı aşırı derecede yüksektr. Yatak sıkışması veya kompresörün çnde mekank hasar vardır. 7- Aşırı yük termğ arızalıdır. 8- Motor sargılarında kısa devre veya toprak rtbatı vardır Bak: 4A-5 Bak: 4A-2 bak: 4A-9 Bak: 4A-8 Bak: 4H ve 4J Bak:4A Bozuk Termğ değştrn. 8- Bak:4A-7 * 4D) KOMPRESÖR DEVAMLI OLARAK ÇAUŞIYOR 1- Oda hacmndek soğutma yükü fazladır veya chaz küçük seçlmştr. 2- Termostat çok düşük sıcaklık sevyesne ayar edlmş veya bozuktur. 3- Elektrk şalternn kontaktları yapışık kalmıştır. 4- Sstemde yeter kadar soğutkan yoktur (Görme camında aşırı köpük görülür). 5- Sstemde çok fazla soğutkan vardır (Çıkış basıncı çok yükselr). 6- Kompresör valfler kaçırıyor (Kompresör gürültülü çalışır, anormal derecede düşük basma basıncı veya yüksek emş bas.). 7- Solenod valf açık vazyette sıkışmıştır veya dıştan el kumandası le açık vazyette bırakılmıştır (Gaz toplama röle tertbatı olan sstemlerde olur). 8- Kondenser krl veya kreçlenmştr, sstemde hava-yoğuşmayan gazlar vardır. 1- Klma chazının dış hava damper çok açıktır veya odaya dışarıdan çok hava grmektedr, klmatze edlen mahal y tecrt edlmemştr, odada aşırı kalabalık veya ısı kazancı mevcuttur. Gerekl önlem alın. 2- Termostat ayarını düzeltn veya bozuksa tamr edn, değştrn. 3- Arızalı kontaktörü tamr edn veya değştrn. 4- Kaçağı bulup tamr edn ve gaz lave edn (Bak: DD). 5- Fazla gazı alın (Bak: EE). 6- Kompresörü revzyondan geçrn (Bak: GG). 7- Valf tamr edn veya dış tcsn normal durumuna getrn (Bak: CC). 8- Kondenser temzleyn, hava tahlye blöfü-purjng yapın. W' r «r 4E) KOMPRESÖRÜN YAĞI EKSİÜYOR VEYA YAĞ BASINCI DÜŞÜYOR 1- Kompresörde yağ azdır (kaf mktarda konulmamıştır). 2- Soğutkan gaz gdş ve emş borularında cepler mevcuttur ve yağ toplanmıştır. 3- Düşey borularda gazın çıkış hızı çok düşüktür. 1- Kaf mktarda kompresör yağı koyun (Bak: bölüm-lv). 2- Boruların eğmlern düzeltn ve düşey çıkışlarda deve boynu tertbatı yapın (Bak. Şek. IX-4,5,6). 3- Boru çaplarını yenden hesaplayıp tashh edn. Yağ dönüş deve boynu veya yağ ayırıcısı koyun (Bak: Şekl IX-4,5,6). 478 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ

49 4- Kompresördek yağ pompasının yağ süzgec, çekvalf veya vanası tıkanmıştır. 5- Ekspanson valf kuyruğu gevşemştr; y temas etmemektedr. Aşırı sıvı soğutkan emş borusuna gelerek sıcaklığı ve dolayısıyla akış hızını düşürür ve yağı sürükleyemez. 6- Kompresöre aşırı derecede sıvı halde soğutkan gelmektedr. (Yukarıda 4E/5 de zah edlen sebeplerden yağ sürüklenemez.). 7- Kısa fasılararla durup çalışma olmaktadır (yağı sürükleyecek soğutkan hızı temn edlemez). 8- Aşırı derecede düşük emş basıncında çalışma mevcuttur (Soğutkan akışı az olup yağı sürükleyemez veya soğutkan azdır). 9- Karter tapası yağ kaçırmaktadır. 10- Soğutkan kaçağı vardır (Yağı da beraber sürükler). 11- Yağ pompası vazfe görmemektedr. Net efektf yağ basıncı (yağ pompası basış tarafı basıncı-kompresör emş tarafı basıncı farkı) ps olmalıdır. 12- Pston segmanlarının aşınması sebebyle kartere soğutkan sızmakta ve karter basıncı yükseltmektedr. 4- Temzleyn ve tamr edn veya değştrn. 5- Kuyruğu boru le yce temas ettrn. Dama metal bant kullanın. Temas yüzeyn temzleyn (Bak: BB/9). 6- Ekspanson valfn kızgınlık ayarını düzeltn; kuyruğun y temasını sağlayın (Bak: BB/5). 7- "4B" maddesne bakın. 8- "4K" maddesne bakın. 9- Yağ kaçaklarını tamr edn; uygun kompresör yağı koyun (Bak: Bölüm IV). 10- Aynen üsttek 9'dak gb. 11- Pompayı söküp temzleyn; tamr edn veya değştrn. 12- Segman veya pston değştrn. 4F) KOMPRESÖR GÜRÜLTÜLÜ ÇALIŞIYOR 1- Kompresörün tahrk kavraması gevşektr (açık tp drekt akuple kompresörlerde); kayış tahrkl se kayış gevşek veya yanlış kayış ölçüsü kullanılmıştır (ATK). 2- Yağı yoktur. 3- Şaft körüğü veya salmastrası kurumuş, sarmış veya zedelenmştr (ATK). 4- Kompresör ç parçalarından brs kırılmıştır; pston, pm, byel ve yataklarda aşırı boşluk, aşınma vardır. 5- Kompresöre sıvı soğutkan gelmektedr (emş hattı çok soğur ve klapeler ses yapar). 6- Su regülatör vanası pslkle dolmuştur; su basıncı çok yüksektr veya basınç alçalıp yükselmektedr (SSK). 7- Ekspanson valf açık vazyette sıkışmıştır (Bak : Yukarıda -5). 1- Kavramayı sıkın ve eksenel uygunluğu kontrol edn, kayışı gern, bozuk se değştrn. 2- Yağ lave edn (Bak: Bölüm - IV). 3- Yağ sevyesn kontrol edn, arızayı tamr edn. 4- Kompresörü revzyondan geçrn. 5- Ekspanson valfn kızgınlık ayarını kontrol ve ayar edn. Valf çok büyük seçlmş ve kuyruğu emş borusuna y sıkılmamış olablr. Evaporatöre gren hava çok soğuk olablr ve sıvı soğutkanı buharlaştırmaya yetecek kadar ısı veremez, veya "4B-4"e bakın (Bak: BB). 6- Su regülatör vanasını temzleyn, sık sık basınç değşmes halnde vanadan önce hava cepl şok alıcı koyun. 7- Tamr edn veya değştrn. UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 479

50 8- Kompresör veya motor kade bağlantısı cvataları gevşetmştr veya beton kades çok küçük konulmuştur. 9- Çok fazla yağ vardır ve hdrolk darbe yapmaktadır. 10- Kompresör çıkış hattında aşırı hızdan veya basış darbesnden dolayı ses vardır. 8- Cvatalarını sıkıştırın. Kompresör ve motor toplam ağırlığının 1.5 katı ağırlıkta beton kade yapın. 9- Yağ sevyesn kontrol edp fazla yağı alın. 10-Valf tam açın, borudak engellemey kaldırın, çıkış susturucusu koyun. 4G) SİSTEM KAPASİTESİNİ VERMİYOR (SOĞUTULAN HACİM SICAKLIĞI ÇOK YÜKSEK) 1- Sıvı hattında soğutkan buharlaşması oluyor (Ekspansyon valf fısıltı ses yapar). Sebepler: a) Soğutkan noksanlığı, b) Sıvı borusu çapı çok küçük veya boru uzunluğu çok fazla c) Düşey yükselme çok fazla 2- Süzgeç, Ekspanson valf veya solenod valf tıkanmıştır (Pslk, su donması, mumlaşma). Solenod veya süzgeçten sonra sıcaklık düşer; ekspansyon valf tıkanmasında kompresör sık sık durup çalışır veya devamlı çalışır. 3- Evaporatör pslk veya kar le tıkanmıştır. 4- Kompresörün çalışması normal değldr. 5- Evaporatörde aşırı br basınç düşmes var- 6- Ekspanson valfn kızgınlık ayarı doğru değldr. 7- Ekspn. valf kapaste seçm yanlış yapılmıştır (Küçük seçlmştr). 8- Sstemde soğutkan azdır. 9- Gaz toplama deposu grş ve çıkış bağlantıları ters yapılmıştır ve sıvı yerne ssteme gaz halnde soğutkan gtmektedr. 10- Solenod valf akım yönü terstr ve kaf sıvı soğutkan geçememektedr Ekspn. valf dış dengeleme borusu bağlanmamış veya tıkanmıştır; elemanın şarjı kaçmıştır. 12- Paralel evaporatör mevcut se brnn akışı dğern etklemektdr Soğutkanı daha fazla soğutun; ssteme soğutkan lave edn; sıvı borusu çapını kontrol edn (Bak: JJ). 2- Temzleyn, tamr edn veya değştrn, y br fltre-kurutucu koyun (Bak: AA, HH,II). 3- Serpantn temzleyn veya karını ertn (4B-4'e bakın). 4- Yukarıdak 4A, B, C, F, maddelerne bakın. 5- Kızgınlık ayarını kontrol edn. Dış dengelemel valf kullanın. Dengeleme borusu tıkanmış veya bağlanmamışsa düzeltn. (Bak: BB/10). 6- Kızgınlık ayarının mktarını kontrol edn ve ekspn. valf ayar edn (Bak: BB/5). 7- Valf doğrusu le değştrn. (Bak: BB/6). 8- Kaçak varsa gdern ve soğutkan lave edn (Bak: DD). 9- Boru bağlantılarını düzeltn. 10- Solenod yönünü düzeltn. 11- Tashh edn; kafa ve elemanı değştrn (Bak: BB). 12- Bak: 4K-10 ve KK Bak: Bu b'ölüm, 1/C2 paragrafı. UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ ( /, /

51 4H) ÇIKIŞ GAZ BASINCI ÇOK YÜKSEK 1- Kondenser suyu mktarı çok az veya sıcaklığı yüksektr (kondenser suyu çıkış sıcaklığı çok yüksektr) (SSK). 2- Kondenser boruları kreçlenmştr (Kondenserden su çıkış sıcaklığı çok düşük, grş suyu le hemen aynı) (SSK). 3- Kondenser vantlatörü çalışmamaktadır veya soğutma havası sıcaklığı çok yüksektr (HSK). 4- Evaporatf kondenser çalışması anormal. 5- Sstemde hava veya yoğunlaşmayan başka gazlar mevcuttur (Kondenser çok sıcak ve çıkış basıncı çok yüksek olur). 6- Soğutkan çok fazla. 7- Kondenser veya resver depo kapastes küçük seçlmştr. Kanat araları pslk dolmuştur (HSK). 8- Kompresör çıkış tarafı vanası tam açık değl veya sıcak gaz çıkış borusunda akış engellenmştr. 1 - Kaf mktarda ve soğuklukta su temn edn. Varsa, su regülatör vanasını ayar edn. Soğutma kules kapastesn kontrol edn. Yaş termometre su çıkış sıcaklık farkı (yaklaşım) 3-5 C olmalıdır. 2- Boruları temzleyn. 3- Vantlatörü çalışır duruma getrn; soğutma havasının serbest akışını temn edn, kondenser grş havasını ısıtan yan tesrler kaldırın. 4- Su veya hava mktarını kontrol ve tashh edn. Serpantn temzleyn (Bak: yukarıda 5- Pürjörleme yapın (Bak: FF). 6- Fazla soğutkanı alın veya pürjörleme yapın (Bak: EE ve FF). 7- Kondenser katalogunu veya hesaplarını tekrar kontrol edp kapaste yeterllğn temn edn, pslkler temzleyn. 8- Vanayı tam açın; boruyu kontrol edp engel ortadan kaldırın. 41) ÇIKIŞ GAZ BASINCI ÇOK DÜŞÜK Sebeb 1- Kondenser suyu mktarı (debs) çok yüksektr veya sıcaklığı çok düşüktür (SSK). 2- Kaf mktarda soğutkan mevcut değldr (Görme camında çok Köpük görülür). 3- Sstemde yağ ayırıcı var se bunun çalışması anormal olablr. Yağ dönüş vanası y kapatılmamış olablr. 4- Kompresör çıkış valfler kırıktır veya gaz kaçırmaktadır. 5- kapaste kontrolü veya yüksüz kalkış bypass valfı kaçırmaktadır (Çıkış basıncı düşer, emş basıncı yükselr). 6- Evaporatf kondenser çok büyük seçlmştr. 7- Kondenser hava mktarı çok fazla veya hava sıcaklığı çok düşüktür (HSK). 8- Evaporatörden sıvı halde soğutkan gelmektedr. Gderlmes 1- Su regülatör vanasını ayar edn, srkülasyon pompası debsn düzeltn. 2- Kaçağı bulup tamr edn ve tekrar gaz vern (Bak: DD). 3- Tamr edn veya değştrn. 4- Kompresör kafasını açın, valfler kontrol edn. Arızalı olanları değştrn (Bak: GG ve Kısım - IX/3-Tamr). 5- Valf kontrol edp değştrmek cap edyorsa değştrn. 6- Kondenser katalogunu veya hesaplarını kontrol edp uygun kapastede kondenser seçn. 7- Soğuk havalarda çalışma beklenyorsa fan çalışmasını veya hava dampern veya kondenser by-pass'ını (Bak:Şk. VI-61, 62) gaz çıkış basıncı le kontrol edecek br tertbat yapın. 8- Ekspanson valf çalışmasını, kuyruk tesptn, kızgınlığı kontrol edp tashh edn (Bak: BB). UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 481

52 4J) KOMPRESÖR EMİŞ BASINCI ÇOK YÜKSEK 1- Evaporatörde aşırı ısı yükü mevcuttur (Kompresör devamlı olarak çalışır). 2- Ekspn. valf çok fazla soğutkan geçrmektedr (Kızgınlık avarı çok düşüktür; kuyruk emş borusuna y temas etmemektedr veya sıcak br dış etkene yakın bulunmaktadır; dış dengeleme borusu tıkanmış veya hç bağlanmamıştır; şarj tp yanlış seçlmştr). 3- Ekspn. valf açık vazyette sıkışmıştır; rutubet (valfte donarak) veya pslk valf açık tutmaktadır; valf yuvası aşınmıştır; yağ mumlaşması vardır. 4- Ekspn. valf kapastes çok büyük seçlmştr, aynı zamanda sıvı hattında gaz (köpüklenme) vardır. 5- Kompresör emş valf kırılmıştır (kompresör gürültülü çalışır) veya soğutkan sızdırmaktadır. 6- Evaporatör çok büyük seçlmştr (Kompresör devamlı olarak çalışır) ve soğutma yükü de fazladır. 7- Kompresör küçük seçlmştr; yeterl kapaste verememektedr. 8- Büyük evaporatör, küçük kompresör ve evaporatör ısı yükü fazlalığının müşterek etks. 9- Kompresör çıkış valf kırıktır veya sızdırıyor. 10- Basınç ayarlayıcı tp ekspanson valfn dyaframı veya körüğü delnmştr ve emşe sıvı gelmektedr. 1- "4D" dek şkayetlere bakın. 2- Ekspn. valfn ayarını kontrol edn; kuyruğunun emş borusuna yce sıkı temas edp etmedğn kontrol edn (Bak: BB). 3- Valf tamr edn, temzleyn veya yens le değştrn (Bak: BB). 4- Valf katalogundan kontrol edp, cab edyorsa değştrn (Bak: BB). 5- Kompresör kafasını açın, valfler kontrol edn, kırık veya arızalı olanı değştrn (Bak: GG ve Şkl. IX-22/a). 6- Yanlış seçme sebep olan hesap ve proje değerlern kontrol edn. Doğru kapastede evaporatör koyun. 7- Kapaste ve hesapları tekrar kontrol edp gerekyorsa kompresörü değştrn. 8- Hesapları kontrol edn, gerekrse küçük seçlen elemanı değştrn. 9- Valf tamr eden, (Bak: Bu Bölüm, Paragraf-3/Tamr). 10- Valf yens le değştrn. M ~l ' /' L ' /' I, r t! I 4K) KOMPRESÖR EMİŞ BASINCI ÇOK DÜŞÜK I) Kızgınlık değer yüksek çıkacak durumlar: 1- Sstemde yeter kadar soğutkan yoktur (görme camında çok fazla köpük görülür). 2- Ekspn. valfn dış dengeleme borusu tıkanmış veya bağlandığı yer hatalı seçlmştr. 3- Sıvı soğutkan hattı süzgec veya solenod tıkanmıştır (Süzgeç veya solenod valf çıkışlarında sıcaklık düşmes görülür) veya çok küçük seçlmştr. 4- Ekspn. valf gaz dolgusu kaçmış, ekspn. valf dolgu şarj tp yanlış seçlmş veya kızgınlık ayarı çok yüksektr Kaçağı bulun ve tamr edp soğutkan lave edn (Bak: DD). 2- Dış dengeleme borusunu ve yern kontrol ederek tıkanmışsa temzleyn, bağlantı yern uygun seçn (Bk: BB/10). 3- Temzleyn (Bak: AA, CC), küçük se yeterl kapastede olanı koyun. 4- Ekspn. valfn dolguyu hav kafasını değştrn ve uygun dolgu tp seçn. Kızgınlık ayarını normal konuma getrn (Bak: BB). UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ '" r ' ' r \

53 5- Ekspn. valften soğutkan akımı önlenmştr (Pslk, donma, mumlaşma vs.). 6- Sıvı soğutkan borusunda köpürme/buharlaşma olmaktadır (Aşırı basınç düşmes). a) Düşey yükselme çok fazladır. b) Boru sürtünme kayıpları çok fazladır (İç yüzeyler çok pürüzlü, tıkanmış, vs.). c) Sıvı borusu çok uzun; çok sayıda ftngs mevcut; boru çapı çok küçüktür. d) Sıvı soğutkan süzgec veya drayer tıkanmıştır; çok küçük seçlmştr. 7- Ekspansyon valf grşndek basınç aşağıdak sebeplerden dolayı çok düşüktür ve TEV'de yeterl br basınç düşümü oluşamamaktadır. a) Yukarıda 6/a,b,c,d'dek sebeplerden. b) Dstrbütör ve çıkış devreler küçük seçlmştr. c) Gaz yoğuşma (kondenzasyon) sıcaklığı çok düşüktür. d) Kondenser veya resver depo çıkış vanası çok küçüktür veya tam açık değldr. e) Drayer, süzgeç, solenod, ekspn. valf vs. gb elemanlar çn konulan servs (by-pass) kapama valfler çok küçüktür veya tam açık değldr. 8- Ekspn. valf çok küçük seçlmştr. 9- Evaporatördek basınç düşüşü çok fazladır (Dış dengeleycsz tp TEV'de) veya evaporatör küçük seçlmştr (karlanma olur). 10- Evaporatördek basınç düşmes çok fazla olduğu halde ekspanson valf dış dengeleycs tıkanmış, hç bağlanmamış veya valf dış dengeleysz seçlmştr. 11- Emş gaz boru çaplan çok küçüktür veya bu borular üzerne konulan servs valfler küçük seçlmş, tam açılmamış veya kapama ml yalama olmuştur. 12- Kompresör büyük seçlmştr veya motur kasnağı büyük konulmuştur. 13- Kompresöre, akışkanlığı düşük br yağ konmuştur ve fazla yağ toplanarak soğutkan akışını önlemektedr. 14- Gaz şarjlı tp ekspanson valf kullanılmış ve valf kafası kuyruğun bulunduğu mahal-.den daha düşük br sıcaklıktak hacme konmuştur. Valf şarjı kuyruktan kafaya geçerek orada yoğunlaşmıştır. 5- Valf temzleyn veya değştrn (Bak. BB). 6- Arızayı tespt edn; a) Aşırı soğutma (Sub-coolng) yaptırın (Bak: JJ). b) Boruyu söküp ç yüzey düzgün boru koyun; tıkanmayı gdern. c) Sıvı borusu çapını büyütün, mümkünse boyunu kısaltın, ftngsler azaltın. d) Bak: AA; çapı küçük se yeternce büyüğünü koyun. 7- Arızayı tespt edn: a) Yukarıdak 6/a,b,c,d önlemlern alın. b) Çapları ve büyüklüğü kontrol edp yeternce büyüğünü koyun. c) Bak: LL. d) Vana çapını büyütün veya tam açık duruma getrn. e) Çapı kontrol edp gerekyorsa büyütün, tam açık duruma getrn (By-pass veya esas valften hangs kullanılıyorsa). 8- Ekspn. valf katalogunda kapastenn doğru seçlp seçlmedğn kontrol edn ve cab edyorsa değştrn (Bak: BB). 9- Bak: yukarıda 4 G/5; evaporatörü değştrn. 10- Kontrol ederek hatayı düzeltn (Bak: BB). 11- Hata'yı bulup düzeltn. 12- Kontrol edn ve gerekyorsa değştrn. 13- Yağı tamamen boşaltıp yerne uygun cnste br yağ koyun. 14-Vaf odanın dışına, daha sıcak br yere çıkarın (Bak: BB). UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 483

54 II) Kızgınlık değer düşük çıkacak durumlar: 1- Evaporatördek ısı yükü çok azdır (Kompresör kısa fasılalarla durup çalışır). a) Evaporatörden kaf mktarda hava veya su geçmemektedr. Su pompası veya hava vantlatörü kapastes yeterszdr. b) Hava fltres veya soğuk su borusundak süzgeç tıkanmıştır. c) Soğutma serpantn karlanmış (Hava soğutucu) veya su soğutucuda su donmuştur ve normal akış olmamaktadır. d) Soğutulan su veya havanın evaporatöre dönüş sıcaklığı düşüktür. e) Evaporatörde soğutma yük dağılışı düzgün değldr. 1- "4B"dek şkayetlere bakın. a) Hava veya su akışının engeln ortadan kaldırın. Pompa veya vantlatör kapastesn yeterl sevyeye çıkarın. b) Açıp temzleyn. c) Kar'ı ertn, arızanın nedenn bulup gdern. d) Yük durumunu kontrol edn. e) Nedenn bulup gdern. ( r / I 2- Evaporatörde hava veya su tüm alana y dağılamamakta ve dolayısıyla ısı yükü evaporatöre dağıtılmamaktadır. 3- Evaporatör çok devrel se veya brden fazla evaporatör kullanılmışsa (Tek kompresör le) aşağıdak sebeplerden, a) Tek ekspn. valf; yük dağılımı y değldr. b) Tek ekspn. valf; soğutkanın evaporatör devrelerne dağılımı y olmamaktadır. c) Her evaporatörde veya devrede müstakl ekspn. valf; evaporatörün brnden gelen akış dğern etklemektedr; br ekspansyon valfdek akış dğer valfn kuyruk yerndek sıcaklığı etklemektedr (Bak: 1- Montaj / C-2 boruların tertp şekller, Şekl IX-5/a,b,c,d). 4- Ssteme çok fazla yağ gtmekte, kompresöre dönememekte ve evaporatör yağ le dolarak ısı transfern düşürmektedr. 5- Kompresörle evaporatör, aynı çalışma şartlarında, brbrne uygun kapastede seçlmştr. 2- Soğutucu veya klma chaı konstrüksüyonun tadl ederek y br hava/su dağılımı sağlayın. 3- Aşağıdak önlemler alın: a) Gerekl tadlatları yaparak her br devrenn aynı şeklde yüklenmesn sağlayın. Sık sık değşen yük durumları mevcut se her evaporatör çıkış borusuna emş basıncı regülatör valf konmalıdır (Bak: KK). b) Ekspn. valf çıkışı le evaporatörler (veya evaporatör devreler) arasındak boru çap ve uzunluklarını aynı drenc verecek şeklde tashh edn. Evaporatörlern basınç düşüşü farklı se evaporatör çıkışlarına emş basıncı regülatör valf koyun. c) Boru tessatını tashh edn. Emş basıncı regülatör valf koyun, valf kuyruklarını aynı orentasyonda bağlayın. Br evaporatörün emş borusundan gelen yağ ve sıvı soğutkan dğer evaporatörünkne grmeyecek şeklde tashh edlmeldr. 4- Sstemdek yağı kontrol ederek fazla yağı alın. Ssteme fazla yağ gtmesn ve sstemde kalmasını önleyc tedbrler alın (Bak: 1/Montaj bölümü). 5- Kompresör ve evaporatör seçm tablolarını kontrol ederek yanlışlığı düzeltn. ' / ' 1 '" r ı ' r 484 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ

55 ///- Kızgınlıkla lgl olmayan düşük emş basıncı durumları: 1- Kompresör emş veya çıkış vanası tam açık değldr, emş süzgec veya vana tel süzgec tıkanmıştır. 2-Soğutmd termostatı kontakları kapalı vazyette sıkışmış veya yapışmıştır (klmatze edlen hacm çok soğur). 3-Kompresörün kapaste kontrol sahası çok dar yüke ayarlanmıştır (Kompresör kısa fasılalarla durup çalışır), veya kompresör çıkış basıncı çok düşüktür. 1- Vanayı tam açın, süzgec temzleyn. 2- Termostatı tamr edn veya değştrn. 3- Kompresör kapaste kontrol sahasını daha genş yüke göre ayarlayın. 4L) EMİŞ BASINCI VE KIZGINLIK SIK SIK DEĞİŞİYOR (Ekspn. Valf Avlanma-Huntng Yapıyor) 1- Ekspansyon valf le kuyruk yer arasındak mesafe çok uzundur, valften geçen sğutkanın kuyruk yerne ulaşıp onu etklemes uzunca zaman almaktadır. 2- Ekspanson valf çok büyük seçlmştr. 3- Ekspn. valf kuyruğu emş deveboynu üzerne veya yağın toplandığı br yere konulmuştur. Yağın sık sık toplanıp boşalması kuyruk sıcaklığını değştrmektedr. 4- Evaporatörde y br soğutkan dağılımı veya ısı yükü dağılımı mevcut değldr ve sıvı soğutkan emş tarafına yürümektedr. 5- Ekspn. valf kızgınlık ayarı bozulmuştur. 6- Soğutkan çnde su (rutubet) mevcuttur ve ekspn. valf ğnesnde donma yapmaktadır. 7- Kompresör, evaporatör, kondenser ve ekspn. valf kapastelernn brbrne nsbetle çok farklı olması. 8- Emş borusu tıkanmıştır. 9- Soğutucu hava vantlatörü veya salamura srkülasyon pompası sık sık durup çalışıyor. 10- Evaporatörün düzgün aşılmaması veya boru tessatının kötü yapılması sebepleryle emş tarafına sıvı yürümektedr. 11- Dış dengeleme borusunun emş borusuna bağlandığı yer olarak: Tek evaporatöre çft ekspanson valf konulduğunda her k valf dengeleme borusu aynı noktadan rtbatlandırılmıştır. 1- Evaporatör çıkışına veya kompresör emşne basınç regülatör valf koyun. Dış dengelemel valf kullanın (Bak: BB/10 ). 2- Valf kapastesn kontrol ve gerekyorsa düzeltn; soğutkan dstrbütörü kullanılmışsa, bunun ölçüsü küçültülerek de aynı sonuç alınablr (Bak: BB/6a). 3- Kuyruğu, emş borusunun düzgün br yerne, evaporatöre yakın br yere ve k adet metal şert le yatay boruya sıkıca bağlayın. (Bak: BB/9 ve 1/E- Tecrübelere hazırlık). 4- Bak: 4K-10/a,b maddeler. 5- Kızgınlık ayarını avlanma (Huntng) keslnceye kadar yarımşar tur çevrp bekleyerek düzeltn. 6- İy br fltre-kurutucu le rutubet alın (Bak: AA). 7- Kapasteler tekrar kontrol edp farklı olanı değştrn. 8- Tıkanma yern bulup gdern. 9- Arızayı bulup gdern. 10- Bak: 1/Montaj. Boru tessatını düzeltn, evaporatörü terazsne getrn. 11- Dış dengeleme borularını ve valf kuyruklarını k valf çn aralıklı olacak şeklde düzeltn. UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 485

56 4M) EKSPANSİON VALF HİÇ AÇIP KAPATMIYOR (Bak: BB) 1- Dış dengeleme borusu bağlanmamış veya tıkanmıştır. 2- Valf gövdesne çekçle veya herhang br şeklde darbe yapılmış ve valfn ç mekanzması çalışmaz hale gelmştr. 3- Valf kuyruğundak termostatk gaz şarjı kaçmıştır. 4- Valfn termostatk şarjı yanlış seçlmştr. 5- Valfn çndek yay kırılmıştır; dyafram delnmştr. 1- Dengeleme borusunun tıkanıp tıkanmadığını, borunun bağlanıp bağlanmadığını kontrol edp tashh edn. 2- Valf açıp revzyondan geçrn veya yens le değştrn. 3- Valf şarjını hav kafayı değştrn. 4- Yukarıda (3)'deknn aynı. 5- Yayı ve dyaframı değştrn. Tashh mümkün değlse valf yens le değştrn. I 4N) EKSPANSİON VALF ÇOK FAZLA SIVI BESLİYOR VE KOMPRESÖRE SIVI SOĞUTKAN GELİYOR (BAK:BB) 1- Ekspn. valf kaçırmakta veya açık vazyette kalmaktadır: a) Rutubet, valf ğnesnde donmuştur. b) Pslk, kapanmaya engel olmaktadır. c) Valf ğnes hasar veya başka sebepten y oturmamaktadır. 2- Ekspn. valf çok büyük seçlmştr. 3- Kuyruk yer y seçlmemştr; y temas etmemektedr; sıcak br dış etkene yakındır. 4- Kızgınlık ayarı yanlıştır (düşüktür). 5- Termostatk şarj yanlış seçlmştr. 6- Dış dengeleme borusu yanlış yere bağlanmış veya tıkanmıştır. 7- Kompresör randıman vermemekte veya kapaste küçük gelmektedr. Ekspn. valfn geçrdğ soğutkan, emş basıncı yüksek olduğu çn tamamyle buharlaşamamaktadır. 8- Kompresöre sıvı soğutkan gelmes sadece çalışmaya lk başlangıçta oluyorsa: a) Kompresör evaporatörden daha alçak sevyede olduğu çn soğutkan kompresöre akmaktadır. b) Kompresör veya emş borusu soğuk br mahalde bulunmaktadır ve yoğunlaşan soğutkan kompresöre grmektedr. 9- Kompresör valf plakasındak yaprak supaplar kaçırmaktadır. 1- Aşağıdak önlemler alın: a) Bak 4L/6 maddes. b) Valf temzleyn, y br fltre koyun. c) Hasarlı kısmı veya valf değştrn. 2- Katalogundan kontrol edp doğrusunu seçn 3- Valf kuyruğunu k adet metal şertle ve sıkıca bağlayın. Sıcak su, buhar, sıcak gaz vs. gb dış sıcaklık etkenler varsa kaldırın. 4- Ayar vdasından ayarlayın (Bak: 3/Servs Bölümü). 5- Doğru şarj tp seçn ve valf kafasını buna göre değştrn. 6- Bu boru valf kuyruğunun yakınına ve çıkışta ondan daha sonra bağlanmalıdır. 7- Kompresörü revzyondan geçrn veya kaf kapastede değl se değştrn. 8- a) Evaporatör çıkışına br deve boynu sıvı soğutkan tutucu koyun veya ssteme gaz toplama röle tertbatı koyun (Bak: 1/C montaj). b) Kompresör ve emş boruları sstem durunca sıcak tutulmalıdır. Bu maksatla kompresöre karter ısıtıcısı konmalı veya emş hattına sstem durunca kapanan br solenod valf konmalıdır. 9- Valf plakasını değştrn. Bak: "GG" ' / fr / 486 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ

57 4-0) ÇIKIŞ BASINCI SIK SIK DEĞİŞİYOR 1- Kondenser su regülatör valf arızalıdır. 2- Soğutkan şarjı yeterszdr (Emş basıncında sık sık eğşme görülür). 3- Evaporatf kondenser pompası veya vantlatörü sık sık durup çalışmaktadır (Otomatk kumanda ayarı bozuk veya arızalı). 4- Kondenser suyu yetersz ve debs sık sık değşyor. 1- Arızayı bulup gdern. 2- Gaz şarjını tamamlayın. 3- Arızayı bulup gdern. 4- Su mktarını yeterl sevyeye çıkarın ve devamlılığını sağlayın. g)hermetk kompresör motoru ve Elektrk Devreler Test Chazı (A- h)"g"dekne laveten Ohm metre, mo- ) Bıçaklı Ampermetre, Metre V- Metre Kondansatör test, tor drenc test. Potansyel röle tes- Voltmetre, Ohmmetre Svçbord ve test lambaları, Termk- t, genş kapsamlı çft kadranlı A-V- (AVOMetre), MılıAmper- Magn. devre kesc, dönüş yön de- Metre metre ğşt., przler) j) Yukardak "g", "h" ölçü aletlernn kapsamına ek olarak 3-faz'da ölçüm ve kumanda yapablen genş kapsamlı br elektrksel Ölçü-Test-Arıza Arama Chazı Şekl. IX-23) Muhtelf ölçü-test-arıza arama chazı örnekler UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 487

58 IX-5) Arızaların İzahı AA) Soğutkan Madde Süzgec (Fltre) veya Kurutucu (Drer) Tıkanması Soğutma tessatında süzgeç veya drer sık sık tıkanablr. Bunun sebepler; tessatın kurulmasında kaynak yapılırken kalan bakır okst parçaları, soğutkan maddede bulunablecek tortular, kurutucu desskant madde zerreler, bakır borulara havsa açılırken kalan bakır talaşları ve çalışma yernn tozlu olmasından dolayı veya boruların temz br yerde muhafaza edlmesnden ötürü pslk kalmasıdır. Böyle br tıkanma mevcut se, tıkanmış olan elemanın çıkışlarındak sıcaklık düşecek ve tıkanma aşırı se çıkış kısmında terleme ve hatta karlanma görülecektr. Aynı zamanda emş basıncı aşırı derecede düşer ve kompresör açak basınç otomatğ etksyle durup çalışır. Keza, görme camında da bu tıkanıklık köpüklenme şeklnde görülecektr (Görme camı Fltre - Kurutucu'dan daha sonra konulmuşsa). BB) Termostatk Ekspanson Valf Arızaları Br ekspanson valfn arızalı olup olmadığı hususunda karar vermeden önce mutlaka esas arıza sebebn tespt edp gdern. Önce sstemdek rutubet, ast, pslk ve tortuları gdern. Bu maddeler kurutucu, fltre, ekspanson valf, solenod valf gb yerlerde tıkanıklık yapar. Soğutkan dstrbütörü kullanılmışsa bu hemen valf çıkışına konmalı ve valf le evaporatör arasına akışı engelleyecek başka herhang br eleman konulmamalıdır. 1- Termostatk Ekspanson Valf Kaçırması: Ekspanson Valfler nadren sıkı br kapatma temn edeblrler ve ekserya kompresör durduğu halde bu valften br soğutkan akışı devam eder. Sstem durduğu taktrde bu geçen soğutkan, evaporatörden ısı alamadığı veya çok az ısı alabldğ çn sıvı halde kalacak ve kompresörün emş valfne kadar sıvı geleblecektr. Bu taktrde se kompresör tekrar çalışmaya başlayınca kompresöre sıvı soğutkan grmesne sebep olur k bu da kompresör çn zararlıdır (Blhassa valf klapelerne). Termostatk valfn soğutkan kaçırmasının mahzurlarını önlemek çn alınacak tedbr; termostatk ekspanson valften önce ve yakına br solenod valf koymaktır. Bu valfe soğutma termostatından kumanda edlerek kompresör durur durmaz solenod vana otomatk olarak kapatılır. Bu halde dah solenod valf le kompresör emş arasında sıvı soğutkan kalması mümkündür. Bunu önlemek çn otomatk soğutkan toplama (pump-down) tertbatı uygulanır. Soğutma termostatı solenod valfn kapattıktan sonra dah sstem çalışmaya devam ederek emştek basıncı, alçak basınç presostatının ayar sevyesne düşürünceye kadar gazı emerek depolar. Ekspanson valfn gaz kaçırmasının dğer br sebeb de kuyruğun emş boru gövdesne y temas etmemesnden olablr. Kuyruk dama, y ısı letken olan bakır, alümnyum gb br metal çember le yce boruya sıkılmalı ve boru sıcaklığının kuyruğa süratle geçş temn edlmeldr. 2- Ekspanson Valfn açık kalması: Ekspanson valfn herhang br sebeple devamlı açık kalması, kompresöre sıvı halde soğutkan gtmesne sebep olur k bu da kompresör çn tahrp edcdr. Böyle br durumun mevcudyet, emş hattında ve kompresörün emş tarafında aşırı terleme veya karlanma le bell olur. r : '' " 488 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ

59 3- Ekspanson Valfın Gaz Şarjının Kaçmış Olması: Ekspanson valfın gaz şarjı valf kafasında ve buradan kuyruğa uzanan kapller boru ve kuyruğun çnde bulunur. Bu gazın herhang br sebeple kaçmış olması halnde valf ya tam açık kalır veya tam kapalı kalır (Valfn konstrüksyonuna göre değşr). Bu şeklde br gaz şarjı kaçması olup olmadığını anlamak çn şöyle hareket edlr: (Sstemn soğutkan le normal sevyede dolu olmasına dkkat edn) a) Kompresörü durdurup kuyruğu borudan sökün ve buzlu suya daldırın. Br müddet beklyerek valfn kapalı duruma gelmesn temn edn. b) Kompresörü çalıştırıp braz sonra valf kuyruğunu sudan çıkartın ve elnzde ısıtın (bu şeklde kuyruğu el le çok uzun müddet tutarak kompresöre sıvı akışına sebep olmayın). Bu esnada kompresör emşndek gaz manometresnde emş basıncının anden yükselmes gerekr. Bu oluyorsa gaz şarjı normal demektr. Hareket olmuyorsa veya çok yavaş oluyorsa ekspanson valfn şarjı kaçmıştır. 4- Ekspanson valfın Gaz Şarjı Tp Yanlış Seçlmştr: Ekspanson valfler soğutkan cnsne göre ve kullanılacağı evaporasyon sıcaklıkları sınırına göre ayrı ayrı gaz şarjı le teçhz edlrler. Bu sebeple ekspanson valf hang soğutkan çn yapılmışsa sadece o soğutkan çn kullanılablr. Dğer yandan, çoğu zaman ekspanson valfler, kullanılacakları sstemn evaporasyon sıcaklığına göre de farklı gaz şarjı le teçhz edlrler. Örneğn, normal br kademelendrme; yüksek sıcaklık (klma), orta sıcaklık (soğuk oda), alçak sıcakl (Deep freeze) ve çok alçak sıcaklık (Kreyojonk uygulamalar) olablr. Kafa şarjı, katalogtan uygulama şeklne göre doğru seçlmeldr. Çok düşük sıcaklıkta kullanılan yüksek sıcaklık şarjlı br ekspanson valf devamlı kapalı kalacak, yüksek sıcaklıkta kullanılan br alçak sıcaklık şarjlı valf se devamlı açık kalacaktır (Ta'k emş sıcaklığı valf çalışma sınırları çne düşünceye kadar). Bazı ekspanson valflerde şarj tp sebebyle kuyruk sıcaklığının kafa sıcaklığından düşük olması gerekeblr. Bu temn edlmezse şarjı meydana getren madde kafada toplanablr ve valfn kısılmasına sebep olur. Böyle br durumun mevcut olup olmadığını anlamak çn valf kuyruğunu el le veya ılık suya daldırarak ısıtın, eğer valf açar veya emş borusuna daha çok sıvı soğutkan gderse ve kızgınlık değer normale gelrse "valf şarjı kafaya toplanıyor ve evaporatöre normal durumda soğutkan gtmemesne neden oluyor" demektr. Kafa sıcaklığının bu şeklde düşerek şarjın kafada toplanması sebepler se şunlar olablr: a) Ekspanson valf çıkışı le kuyruk (bulb) yer arasındak basınç düşüşünün yetersz olması (dstrbütörün büyük seçlmes veya hç konulmaması gb nedenlerle). b) Valf ğnes tcsnn salmastrasının kaçırması nedenyle dengeleme borusundan gelen gazın valf kafasını soğutması (çok az rastlanan br olaydır). c) Termostatk ekspanson valfn soğuk br yerde bulunması veya üzerne soğuk su damlaması. 5- Termostatk ekspanson Valf Superheat (kızgınlık) ayan normal değldr: Bu ayarı dama termometre ve emş manometres kullanarak yapın. a) Superheat (kızgınlık) çok fazla: Bu taktrde valften evaporatöre çok az soğutkan geçecek ve dolayısıyla kompresör emş anormal derecede ılıklaşacaktır. UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 489

60 b) Superheat (kızgınlık) çok az: Bu halde se evaporatöre çok fazla sıvı soğutkan geçecek ve dolayısıyla kompresör emş ve emş borusu anormal derecede soğuyacak ve kompresöre sıvı grerek ses yapacaktır. Superheat' (Kızgınlık) bulmak çn: b/i- TEV bulb'ının olduğu yerdek sıcaklığı ölçün b/ii- Evaporatörde soğutkan basıncını ölçün (valfn dış dengeleycs var se buradan, yok se kompresör emşnden ölçüp, boru basınç düşmesn lave ederek bulunablr). b/iii- Ölçülen basıncın karşıtı olan yoğunlaşma sıcaklığını bulunan Tablo IV- 3, 4, 5,6) b/iv- No.l'de ölçülen sıcaklıktan No. IH'de bulunan sıcaklığı çıkarın. Bulunan değer Superheat' verecektr. Normal kabul edlen değer 3-8 C arasındadır (Uygulamaya göre). Daha fazla blg çn Bak: 3-B/VH-Ekspn. V. Kızgınlık ayarı. 6- Termostatk ekspanson valfn kapastes uygun değldr: Termostatk ekspanson valf kapastesn dama fl çalışma şartlarında ve sıcaklıklarında seçn. Hç br zaman nomnal valf kapastesne göre seçmeyn. Valf kapaste tabloları muhakkak elde bulunmalıdır. a- Kapaste çok yüksek seçlmştr: Bu taktrde valfn emş basıncının muntazam br değerde muhafaza edleblmes mümkün olmayablr. Zra valfn kuyruğu, sıcaklığın artması le valf açacak ve br anda büyük mktarda sıvı geçerek emş sıcaklığının düşmesne sebep olacak ve valf de buna uyarak kapanacaktır. Bu şeklde açıp kapanma devam edecek ve huntng (devamlı an açıp kapama) olacaktır. Normal br valf le sstemn emşndek bu değşme Atü cvarında olmalıdır. b- Kapaste çok küçük seçlmştr. Bu halde se valften kâf mktarda sıvı geçemyecektr. Aşırı yüklern mevcut olduğu zamanlarda superheat (kızgınlık) çok yüksek olacak ve kapaste yetşmeyecektr. Kompresör emş basıncının aşırı derecede düşmes le bu durum görülür. Alçak yüklerde se sstem normal çalışablr. 7- Termostatk Valfn Tıkanmış Olması: Termostatk ekspanson valfn önüne yukarıdak "AA" maddesnde belrtlen sebeplerden meydana gelen pslk ve yabancı maddeler tutacak br fltre veya süzgeç konulmazsa valf tıkanablr. Eğer pslk az ve tıkanma haff se netces yukarıda zah edlen kapaste düşüklüğü şeklnde ortaya çıkacaktır. Fakat tıkanma büyük se o zaman çok az sıvı geçeblecek ve bu, kompresörün sık aralıklarla durup çalışmasına neden olacaktır. Pslk bazen de valfn tıkanması yerne açık vazyette kalmasına neden olur k bu taktrde kompresör dursa dah sıvı soğutkan geçecek ve kompresörün lk çalışmasında emşe sıvı hücum etmesne, kompresörün valflern gürültülü çalışmasına neden olacaktır. fr r >, ı r r 8- Valfde İç ve Dış Tahrbat Olması: Çoğu zaman valf vazfe görmeynce tıkandığı veya br yernn tutukluk yaptığı zannedlerek çekçle vurulur k bu çok hatalıdır. Bu günkü ekspanson valfler tutukluk yapmıyacak kadar y ve hassas yapılmaktadır ve böyle br darbe aksne valfn ç ve dış kısımlarında tahrbat yapar. 490 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ f' "

61 9- Valf kuyruk yernn hatalı seçlmes: Valf kuyruğu yernn seçm çok önemldr. Ekspanson valf kuyruğu evaporatör çıkış borusuna ve evaporatöre en yakın br yere, temz ve düzgün br boru parçasına, k adet metal çember le sıkıca ve y br ısı geçrgenlğ sağlayacak şeklde bağlanmalıdır. Kuyruk terchen yatay durumdak br boruya bağlanmalı, fakat düşey boruya bağlanma mecburyetnden kaçınılamadığı taktrde kuyruğun kapller boru bağlantısı üst tarafta bırakılmalıdır. Küçük çaplı borularda (3/4" dış çap'a kadar) terchen borunun tam üst tarafına ve kuyrukla akış yönü aynı stkamette olmak üzere konulmalıdır. 7/8" ve daha büyük dış çap'a haz borularda se boru çevresnde sıcaklık farkı meydana geleblr ve bu sebeple kuyruk, borunun en alt noktasından açı le yana konulmalı ve yağın toplanableceğ ceplerden, harc sıcaklık tesrlernden (buhar, sıcak su, sıcak gaz borusu, vs..) mutlak surette uzak tutulmalıdır (Bak: l/e Tecrübelere Hazırlık Kısmı ve Şekl IX-14). Eğer evaporatör çıkış borusunda br düşey yükselme yapılacaksa düz borudan sonra P- şeklnde yağın toplanableceğ br deve boynu cep yapılmalıdır. 10- Dış Dengeleyc: Dış dengeleyc bağlantı yer olan ekspanson valflerde bu bağlantı mutlak surette yapılmalı ve valf kuyruğunun bağlandığı yere mümkün mertebe yakın ve valf kuyruğundan sonra emş borusuna bağlanmalıdır. Bu bağlantı valf kuyruğundan önce yapılırsa, tc çubuk salmastrasından kaçablecek soğutkan kuyruk sıcaklığını etkleyebleceğ çn sakıncalı olablr. Blhassa evaporatördek basınç düşüşü klma uygulamalarında 0.2 atü, dern soğutma uygulamalarında 0.1 atü değern geçyor se dış dengeleyc kullanılması gerekr. Dış dengeleycnn emş borusuna bağlanacağı nokta, ekspanson valf kuyruğunun bulunduğu noktadak basıncı ölçecek şeklde tertp edlmeldr. Dış dengeleycnn montaj veya çalışma esnasında tıkanmamasına dkkat edlmeldr. Daha fazla zahat çn Bak: Bölüm: V/Paragraf,4, Ekspansyon Valf. 11- Ekspanson Valf ğnes y oturmuyor: Eğer valf ğnes yuvasına y oturmuyor se (fabrkasyon hatası, montaj esnasında kaynak yapılırken aşırı ısınmadan, açılıp temzlenrken br yere çarpmadan dolayı, vs.) sıvı soğutkan kaçırır ve kompresör durduğunda, Solenod valf konmamış se evaporatörü sıvı soğutkanla doldurur. Bu sıvı, kompresöre kadar gelp valf pleytlerne ve dğer aksama zarar vereblr. Eğer valf ğnes kaçırıyor se kompresör durduktan sonra valfte br fısıltı veya ıslık ses duyulur. Keza, görme camında da kompresör durduktan sonra uzunca br müddet soğutkan akışı görülür. Kaçağın '. neden olduğu kesn olarak tesbt edldkten sonra ğnes veya yuvası aşınmış veya hasar görmüş se değştrlmeldr. Böyle br şleme grşmeden önce, blhassa pslk veya rutubetten dolayı veya kuyruğun y temas etmemes, harc dengeleyc bağlantısının yanlışlığı, tıkanması gb nedenlerden dolayı br sızma olup olmadığı kesnlkle tesbt edlmeldr. 12- Avlanma (Huntng) Olayı: Evaporatörün Ekspansyon valf tarafından değşk nedenlerle, Yetersz le çok aşırı mktarlar arasında kararsız ve dengesz şeklde değşerek (sıçyarak) beslenmes olayı Avlanma (Huntng/Cyclng) adı le anılır. Bu olay, emş basıncının ve kızgınlığın ser/çabuk değşmlerne neden olur k bunun sonucu olarak sstemn toplam kapaste- UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 491

62 " :? *.- ' snde düşme görüleblr Şddetl derecedek br avlanma olayı kompresörün sıvı soğutkan taşmamasına (Flood-back) uğramasına neden olablr k sonucu sıvı darbes (Sluggng) olacaktır (Bak: NN/4). Avlanma olayının meydana gelmesne neden olan hususların başında; Evaporatör dzaynı, soğutkan boru donanımının durumu ve Ekspansyon valfnn hatalı uygulanması (tp, kapaste) konuları gelr. Evaporatör borularının çapı ve boyu, herbr soğutkan devresne düşen soğutma yükünün mktarı, soğutkanın akış hızı, evaporatörden geçen havanın debs ve hızı, soğutma yükündek değşmeler Avlanma olayının meydana gelş nedenlernden bazıları olarak sayılablr. CC) Solenod Valf Arızaları: 1- Solenod Valf Sızdırması: Bu halde, valf kapalı ken solenod valf grş ve çıkışlarında sıcaklık farkı görülür ve valfte fısıldama duyulur. Hatta çıkışta terleme ve karlanma görüleblr. Gaz toplama tertbatlı sstemlerde, "Non-recyclng pump-down" yerne sadece "Pump down" yapılmış se, alçak tazyk otamatğ sık sık kompresörü çalıştırır. Sızıntı fazla se kompresör devamlı çalışır ve "non-recyclng" rölel tessatlarda da devamlı çalışma görülür (Şekl: VI-46). 2- Solenod Valf Tıkanması: Solenod valfn tıkanması le ekspanson valf tıkanmasının sonuçlan aynıdır ve valf çıkışında sıcaklık düşmes hatta terleme ve karlanma görülür. Bunların aksne solenod valfn açık vazyette pslk le tutuk kalması da mümkündür. Bu halde se sıvı soğutkanın kompresöre kadar gelmes durumu görülür. 3- Solenod Valf Açmıyor: a- Valfn parçalan düzgün ve y monte edlmemş se ve örneğn bobn veya bobn muhafazası yerne y oturmamışsa, valfn çalışması engelleneblr. Parçalar tekrar kontrol edlp hepsnn tamam olarak ve yerl yerne konulması sağlanmalıdır. b- Valf pstonu veya bobn çekrdeğnn hareket engellenmş olablr. Buna sebep; parçalarda paslanma; valf yuvasına pslk sıkışması veya tıkanması; bobn tutucu slndrn veya mln eğrlmes, çarpıklaşması, darbeyle çentlmes, ezlmes; valf gövdesnn kaynak sırasında aşın sıcaktan çarpıklaşması, bozulması veya gövde flanşlannın cıvatalarının aşırı sıkılması sebebyle gövdenn, kastınlması, mengeneye sıkılmışsa aşırı sıkıştırılarak ezlmes; plot kontrollü valf se pstonun üst tarafında yağ kütlesnn hapsolup sıkışması; plot kontrol delğnn pslkle tıkanması. c- Bobn yanması mevcuttur: Bobn yanmasının nedenler şunlar olablr: el. Bobne gelen voltaj çok düşüktür (Etket değernn % 85'nden az) c2. Bobne gelen voltaj çok düşüktür (Etket değernn %10'undan fazla) c3. Valfn konulduğu yern sıcaklığı çok yüksektr. c4. Valf pstonu veya mlnn (çekrdek) hareket pas, pslk, ezlme, kırılma, eğrlme vs. gb sebepten engellenmektedr. c5. Valf ten geçen akışkanın sıcaklığı valf etket değernden daha yüksektr. c6. Valf kapalı haldeyken grş çıkış basınç farkı çok fazla olduğu çn valf açılamamaktadır. 492 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ

63 c7. Bobn aşırı rutubet veya suya maruz kalmıştır. c8. Yanlış elektrk bağlantısı yapılmıştır veya çeklen letken kest yeterszdr. d- Bobn uçları bağlantısında veya sstemn dğer elemanlarına bağlantısında hata vardır veya gevşek bağlantı mevcuttur. e- Röle veya Termostatların arızası sebebyle solenod açmamaktadır. Solenod'e drekt cereyan verlp kontrol edlmeldr. f- Solenodn bonn voltaj veya frekans değerler şebeke le uyuşmamaktadır. Aşırı voltaj bobnn yanmasına sebep olur. g- Uygulamadak gerçek basınç farkı, valfn dayanableceğ dzayn basınç farkından fazladır. h- Plot kontrollü valf se; valf aşırı derecede büyük seçlmş ve bu sebeple de valf yuvasında, pstonu açık tutmaya yetecek basınç düşmesnden daha az basınç düşüşü meydana gelerek valf açılamamaktadır. 4- Solenod Valf Kapatmıyor: a- Solenodn elle açma tj ler sürülmüş vazyette kalmıştır ve valf ml aşağı np kapatamamaktadır. b- Bak; yukarıdak "3-b" le aynı (kapanmayı da engelleyeblr) c- Elektrk devresnn bobne gelş keslememekte ve bobn devamlı çekl vazyette kalmaktadır. d- Valf çıkışındak basınç, grşndek basınçtan daha yüksek duruma gelmştr, e- Valf akış boğazına pslk sıkışmış ve kapanmayı engellemektedr. f- Kapama yuvasındak sızdırmazlık malzemes yırtılmış, deforme olmuş, parçalanmış olablr. g- Valfn parçaları düzgün monte edlmemştr ve kapanma pozsyonu meydana gelmemektedr. h- Akışkan cnsne göre solenod yanlış seçlmştr. DD) Soğutkan Yeterszlğ Noksan soğutkan şarjı evaporatörün yeternce beslenememesne ve aynı zamanda kompresör moturun aşırı yüklenp ısınmasına sebep olur. Sstemde kaf mktarda soğutkan yoksa görme camında çok fazla köpük görülür veya bazen az sıvı, hatta tamamen boş görüntü verr. Gaz noksanlığı ekspanson valfte fısıltı yapar, ıslık ses verr, kompresör emş hattı ılıklaşır (Emş basıncının çok düşük olmasına rağmen), oda veya hacımda soğutma azalır (oda ısınır). Soğutkan yeterszlğn görmenn en emn yolu, gaz toplama deposuna sevye müşr koymaktır (Şekl: V-89). EE) Aşırı Gaz Şarjı Aşırı soğutkan şarjı, kompresöre sıvı gelmesne (Blhassa kısm yüklerde) ve sıvı darbes (Lqud Sluggng) yanında yağlama problemlernn ortaya çıkmasına sebep olur. Normal netces, kompresör çıkış basıncının artmasıdır. Buna sebep se kondensern (blhassa su soğutmalı) soğutkan le dolarak soğutma alanlarını azaltması, gaz UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 493

64 haldek soğutkanın soğutma alanlarıyla tam temas etmesne engel olmasıdır. Bu durumda, yan soğutkanın çok fazla olması halnde yüksek basınç otomatğnn veya motor termğnn müdahele etmes söz konusu olablr k bu taktrde kompresör sık sık durup çalışır. FF) Sstemde Hava IX/3BA/I Purjng) Veya Başka Yoğuşmayan Gazlar Olması (Bak: Kısım Sstemdek hava ve yoğuşmayan dğer gazlar ekserya kondenserde toplanmaya yatkındır (hareketn az ve sıcaklığın düşük olduğu köşelerde). Bu gb gazlar ve hava tessatta mevcut se normal olarak kompresör çıkış basıncı yükselr. Öylek, kondenserdek sıvı soğutkan sıcaklığının karşıtı olan yoğuşma basıncının çok üstüne çıkar ve yüksek basınç otomatğnn veya motor termğnn devrey kesmesne sebep olablr. Sstemdek çıkış basıncının yüksek oluşunun pek çok nedenler olablr ve br purjng şlemne grşmeden önce aşağıda gösterlen hususlar kontrol edlmeldr, ancak bu durumlar mevcut değlse yoğuşmayan gazlar bulunduğu sonucu çıkartılmalıdır. 1- Kondensern soğutma suyu mktarı çok az (valf kapalı) veya sıcaklığı yüksektr, 2- Kondenser veya sıvı soğutkan deposu (resver) çok küçüktür, 3- Soğutkan şarjı normalden fazladır, 4- Kondenser krldr (sulu kondenser kreç bağlamış, havalı kondenser petek araları pslkle tıkanmış), 5- Havalı kondensern hava debs az, hava sıcaklığı yüksek veya vantlatörü arızalıdır (Kondensern bulunduğu hacm y havalandırılmıyor, emş havası yan etkenlerle ısınıyor, vantlatörün kayışları esk veya gevşek olduğu çn kayıyor, kondenser çıkış veya emşne konan kanal rtbatı çok fazla statk basınç kaybı meydana getryor veya bunlara benzer sebepler mevcut). Sstemde hava veya dğer yoğuşmayan gazların olması br çok yönden zararlıdır. Aşağıda bunlardan bazıları gösterlmştr; Genel olarak ısı transfern azaltır (boruların etrafında zole gb tesr eder) ve bunun sonucunda çıkış basıncını artırır, kondenser kapastesnn düşmesne sebep olur, bu yüzden de; a- Kompresör motoru daha fazla enerj sarf eder (Her 4 ps çıkış basınç artışı çn % 2 daha fazla enerj sarfı olur). b- Kompresör kapastes düşer (Her 4 ps çıkış basıncı artışı çn % 1). c- Soğutma suyu mktarı artar (Su regülatör valf n açarak), masraf artar. d- Basınç fazlalığı kompresör ve motorun ömrünü azaltır, kayış tahrkllerde kayışları harab eder. e- Sıcaklığın yükselmes (Basınçla brlkte) kompresör valflernn ömrünü azaltır ve yağın ncelmesne, eskmesne sebep olur. f- Amonyak kompresörlernde sstemde hdrojen varsa, patlamaya sebep olur. Dğer br husus da, yoğuşmayan gazların sstem sıvı borularına geçp burada köpürme (flashng) yapması ve netcede ekspansyon valf çalışmasını etkleyerek kapastenn bu yönden de düşmesne sebep olur. GG) Kompresör Valflernn Kırılması Veya Gaz Kaçırması Kompresör çıkış veya emş valflernn kırık olması veya gaz kaçırması ekserya kompresör durunca emş basıncının süratle yükselmes le bell olur (dakkada 5 ps den fazla br yükselme). Fakat bu hususta kat olarak karar vermeden ve kompresör 494 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 9-H ; f

65 kafasını açmadan önce solenod veya ekspanson valfn veya "by-pass" valfnn kaçırıp kaçırmadığını kontrol etmeldr. Valflern gaz kaçırmasının dğer br sonucu kompresör kafalarının aşırı ısınması şeklnde görülür. Isınmasının sebeb; sıkıştırılırken ısınan gazın slndre ger gelerek müteaddt defalar sıkıştırılması sonucu sıcaklığının gttkçe artması ve soğumaya mkan bulamayışıdır (Sıkıştırma enerjs brkmektedr). HH) Sstemde Rutubet Bulunması Bu olay'a soğutma tessatlarında çok rastlanır. Sstemde herhang br sebeple bulunan rutubet, lk soğuk yer olan ekspanson valfte donar. Su donunca valf açık vazyette tutableceğ gb kapalı vazyette de tutablr. Açık kalma halnde valften devamlı soğutkan geçerek kompresöre sıvı soğutkan yürüyeblr. Sstemde bulunan rutubetn zararları pek çoktur. Bu sebeple y br fltre-kurutucu kullanılarak rutubetn zararları önlenmeldr. Sstemdek rutubet, rutubet gösteren görme camları le takp edleblr. Hç br zaman ekspanson valfte donan suyu ertmek çn dıştan aşırı sıcaklık tatbk edlmemeldr (Asetlen şalomes, lkt petrol gaz alev gb). Drayer kartuşları yernden sökülmek suretyle ve 250 C sıcaklıktak br fırında 4 saat süre le kurutulmak (2 sefer kurutma tavsye edlr) suretyle tekrar kullanılır hale getrleblr. II- Yağlama Yağının Mumlaşması Bazı cns yağlama yağları düşük sıcaklıklarda mum halne dönüşür. Ekspanson valf, tessatta soğutmanın lk başladığı yer olduğu çn mumlaşan yağlar burada toplanacaktır. Mumlaşmayı saptamak çok güçtür, zra valf açılıncaya kadar ortam sıcaklığında ısınan mumlaşmış yağ ermş olur ve tessat tekrar çalıştığında gene katılaşır. Bu sebeple mumlaşmayı saptayablmek çn valf Dry-Ice (dondurulmuş CO2) çnde sökmel ve mumu valf ğnesnde ve yuvasında aramalıdır. Yağda mumlaşma tesbt edlrse derhal yağ satıcı ve malatçısı frma le temas edlmel ve tavsyeler alınmalıdır (Bak: Bölüm : N/2). JJ) Sıvı Soğutkan Borusunda Aşırı Basınç Düşmes Bu durum k sebepten olablr: 1- Çok uzun veya kapasteye göre küçük boru çapı seçlmş olması; Boru hesaplan behemahal hassasyetle yapılmalı ve boru çapı doğru seçlmeldr. Küçük boru seçlmşse sıvı soğutkan basınç düşüşü çok fazla olacak, ekspanson valf ve dolayısıyla evaporatör yeterl kapaste vermeyecektr. Keza bu basınç düşüşü sıvı borusunda kısm buharlaşmaya da sebep olur k bunun sonucu olarak soğuma etksnn br kısmı borularda harcanmış olur. 2- Sıvı soğutkan hattında çok fazla düşey yükselme mevcuttur; düşey yükselmenn karşıtı olan basınç düşüşünü bulmak çn, düşey yükselme şakul stkamette ölçülür ve metre cnsnden bulunan değerler; R-12 çn 0.13 R-22 çn 0.11 Amonyak çn 0.06 le çarpılarak kayıp (kg/cm 2 ) cnsnden bulunur. UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 495

66 Bu basınç düşüşü soğutkanın buharlaşmasına sebep olablr. Ancak, soğutkan yoğunlaşma sıcaklığının altında aşırı soğumaya tab tutularak bu önleneblr. Lüzumlu aşırı soğutma mktarı ( C); ölçülen düşey yükselme (m) ve yoğunlaşma sıcaklığı değerlerne göre aşağıdak tablodan bulunablr. Tablo. IX-1) Aşırı Soğutma (Subcoolng) Gereksnm ( C) Soğutucu Akışkan Düşey Yükselme (m) R-12( C) R-22 ( C) Amonyak ( C) 35 C Yoğuşma (Kondenzas.) 50 C Yoğuşma (Kondenzasyon) m C C C / ' Bu aşırı soğutmayı temn etmek üzere aşağıdak usûllerden brs uygulanablr: 2a- Kondenserden sıvı soğutkanın çıkışı soğutularak 2b- Soğutkan emş hattında ısı eşanjörü kullanarak 2c- Soğutkan toplama deposu çıkışını soğutarak 2d- Özel usullerle: 2dl- Su le soğutmalı eşanjör lave etmek suretyle 2d2- Ayrıca soğutma grubu koyup bununla soğutarak (büyük sstemler) 2d3- Özel br ısı değştrcs kullanıp sıvı soğutkanın br kısmını ayrı br ekspansyon valften geçrerek, sıvı ana borusunu soğutmak suretyle (Büyük sstemler) Şurası unutulmamalıdır k, sıvı soğutkan borusunda buharlaşmayı önlemekle, aşırı sıvı borusu kayıpları nedenyle ekspanson valf kapastenn düşmesne engel olunamaz. Bu sebeple, ekspanson valf grşnde dama kaf br basınç düşmesn sağlayacak kadar basınç bulunmalıdır.»t /" KK) Paralel Euaporatör Kullanılması: Tek kompresör le paralel br çok evaporatör kullanıldığı taktrde uygulama şeklne göre aşağıdak hususlara dkkat edlmes gerekr: (Ayrıca, Kısım-IX/l-C2 Bölümüne bakınız). 1- Bütün evaporatörler veya tek evaporatörün paralel devreler, tek ekspanson valften beslenyorsa ve ısı yükünün evaporatörlere dağılışı onarmal se, az yüklenen evaporatörden geçen soğutkan yce buharlaşmıyacağı çn emş borusundak sıcaklığı (ve basıncı) düşürerek ekspanson valf kısar. Böylece, normal yüklenen devrelerde soğutkan yeterszlğ sebebyle kapaste azalacak ve emş basıncı düşücektr. her br evaporatöre gden soğutkanın dağılışı da anormal se aynen yukarıda zah edlen durum meydana gelecektr. 2- Her br evaporatöre veya devreye müstakl ekspanson valf konulmuşsa yukarıda (1) de bahsedlen durum nspeten önleneblr. Ancak, evaporatörlern farklı buharlaşma sıcaklıklarında çalışması veya emş boruların br brnn akışını etkleyecek şeklde yapılmasından dolayı evaporatörden bazıları kapastesn vermeyecektr. Blhassa düşük evaporasyon sıcaklığında çalışan evaporatörde emş basıncı dğer evaporatörlern basıncından aşağı düşemeyecektr ve dolayısıyla kapastesn ste W' t /' 496 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ

67 nlen sıcaklıkta veremeyecektr. Bu gb hallerde evaporatör çıkış borularına, ekspanson valf kuyruğu ve dış dengeleme borusu bağlantılarından sonra, basıncı en düşük buharlaşma sıcaklığına tekabül eden basınca düşürecek br "Emş basıncı regülatör valf" koymak gerekr (Bak: Bölüm V/5G- Paragraf: IV-Evaporatör Basınç Düzenleycler ve Şekl : V-100). LL) Yoğuşma (Kondenzasyon) Basıncının Muhafazası: Sstemn kapastesn yeternce vereblmesnn en öneml şartlarından brs de ekspanson valfte yeterl br basınç düşümün sağlanmasıdır. Bu se, valf grşnde yeterl br basıncın bulunması le mümkündür. Yaz-kış devamlı otarak çalışan sstemlerde, kışın yoğuşma basıncı, hava veya su sıcaklığına bağlı olarak düşer ve bunu önleyc tedbr almak gerekr. Ayrıca bu olay kompresöre sıvı gelmes veya meş basıncının çok düşmes gb sonuçlar da verr. Bu önlemler şöylece sıralanablr: 1- Sıcak gaz çıkışından, kondenser atlamak suretyle sıvı deposuna veya evaporatör grşne/veya çıkışına basınçlı gaz vermek. By-pass valf olarak, basınç kumandalı oransal br valf veya solenod valf (on-off) konulablr (Bak: Şekl V-98 ve Bölüm: V/5G-Paragraf III). 2- Kondenser hava vantlatörünü veya su soğutma kules vantlatörünü gaz çıkış basıncı kumandası le durdurup çalıştırmak suretyle yüksek basınç tarafında stenen basınç muhafaza edlr (Bak: Şekl Vl-61). 3- Kondenser veya soğutma kules hava srkülasyonunu damper le kısıtlamak suretyle, damper servomotoruna basınç tarafından kumanda edlerek (Bak: Şekl VI-62). 4- Özel kontrol valleryle (Wnterstat, Head Pressure Control Valve, vs.) 5- Dışarıdan ısı vermek suretyle. Örneğn soğutma kules alt haznesne veya su toplama deposuna ısıtıcılar koyarak kondenser suyu sıcaklığı yükseltlr. 6- Kondenser veya soğutma kules hava vantlatörünü çok devrl motorla tahrk ederek kondenzasyon basıncı le kumanda etmek suretyle. 7- Kondensern soğutma alanını, sıvı soğutkanı taşırmak suretyle küçülterek (Isı transfer alanı azalacaktır). Kondenser çıkışına konulacak br otomatk valf sıvı geçşn engellemş olacaktır (Bak: Şekl V-98). 8- Kompresör-Kondenser gurubunu bna çne yerleştrp konulduğu odayı, sıcaklığı br termostat le kumanda edlen dışa rtbatlı aspratör/vantlatör le havalandırmak suretyle. 9- Düşük sıcaklıklara maruz gurupların düşük sıcaklıkta lk çalışmaya başlaması sırasında emş basıncı çok aşağıya düşerek alçak basınç otomatğnn etksyle sık sık durup çalışma (Short Cyclng) durumu ortaya koyablr. Bu durumu önlemek üzere, kompresör lk çalıştığında kondenser atlayarak doğrudan doğruya resver'e sıcak soğutkan gaz veren ve yoğuşma basıncı belrl br sevyeye çıktığında sıcak gazı tekrar kondensere sevkeden br sstem uyglanmış ve y sonuç alınmıştır. Br başka önlem, resver' zole ederek çne termostat kontrollü küçük br elektrk ısıtıcısı yerleştrmektr. Bu uygulamalarda, soğutkanın kondensere ger gtmesn önlemek üzere br ger tepme ventl konulmalıdır. 10- Düşük soğutkan çıkış basıncı le çalışması kaçınılmaz olan uygulamalarda, ekspansyon valfndek basınç düşümü çok az sevyede tutularak, kondenzasyon sıcaklığı (ve basıncı) da düşük tutulmak suretyle seçm yapılır k böylece kapas- UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 497

68 ( % tenn yükseltlmes ve güç sarfyatının azaltılması sağlanmış olur. Ancak, dar br basınç düşümü le çalışan br ekspansyon valf daha az duyarlı olacağı çn ssteme koruyucu bazı laveler yapılması gerekecektr (Emş akümülatörü, emş ısı değştrcs, vs.). Bu önlemlerle kompresöre sıvı soğutkanın grmes önleneblr. Dğer yandan, bu gb durumlarda ekspansyon valfn kızgınlık ayarı (8-12 C sevyesnde) yüksek tutulmak suretyle yağlama yağının sstemden sürüklenmes sağlanmış olacaktır. MM) Hermetk Motor Yanması: Hermetk kompresörlern motorlarının yanmasının sebeb çoğunlukla soğutkan sstemndek pslk ve yabancı maddelerden gelmektedr. Bu yabancı maddeler; tortu, metal talaşları, kaynak çapakları, rutubet gb maddeler olableceğ gb Flor, Klor ve Oksjen gazlan le ast de olablr k bu knc guruptakler, yağlama yağı, soğutkan ve motor sargı emayes (zoles) gb maddelern yüksek sıcaklık altında çözülmes le meydana gelr. Bunlardan brsnn dah bulunması (blhassa rutubet veya oksjen) reaksyonu hızlandırmak ve dğerlernn (Flor, Klor, ast tuzları, astler vs.) meydana gelmesne sebep olmak çn genellkle yeterldr ve bunun başlaması le reaksyon gttkçe hızlanır, zncrleme reaksyona dönüşür. Sonuçta, motor sargılarının emayes aşınır ve motor yanar. Motor yanmalarında, kompresör yağı boşaltılırken veya yanma olup olmadığı kontrol edlrken mutlaka kauçuk eldven takılmalıdır. Aks halde, yağdak ast sevyes çok yüksek olablr ve ellerde dern tahrbatlar yapablr. Tek fazlı hermetk tp klma motor-kompresörlernde (ekovatlarında) çok sık görülen br arıza; başlatma (Start) sargılarının muntazam br şeklde ve tümüyle yanmasıdır. Bunun ana sebeb genellkle yanlış bağlantıdan dolayıdır. Örneğn S-Start ve R- Run uçlarının ters bağlanması gb. Bu durumda, başlatma (S) sargısı şebeke voltajına maruz kalarak kısa sürede (1 dakka cvarında) yanablr. Zra, başlatma (S) sargısının drenc çok yüksektr ve şebeke voltajı drekt-kondansatörsüz verldğnde aşırı ısınır (koruyucu rölenn hssetmesne zaman bırakmadan). Dğer br yanma sebeb gevşek ve y olmayan bağlantılardır. Gerek sstemn elektrk bağlantılarını, gerekse yanlış bağlantı olup olmadığını kontrol etmek veya hasırlı sargı durumunu kontrol etmek üzere "sargı drencn ölçme" esasına dayanan br metot gelştrlmştr. Aşağıda şematk olarak verlen bu test metodunda, şebeke devresne bağlanan uçların komp- W" t w* r # / Fan Motoru Kumanda anahtarı Alçak devr Kompresör Başlatma (S).. sargısı "" Kalkış (Run) Kapastörü Kompresör çalışma (R) sargısı Ohm-metre w r Şekl. 1K-24) Sargı drençlern ölçerek bağlantı ve arıza kontrolü yapılması ve hassas ohm-metre'y hav br ölçü-test chazı 498 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ

69 resör üzernden drenc ölçülür ve bu esnada kumanda anahtarının değşk pozsyonları uygulanır. Eğer çalışma (R) devres şebekeye doğru br şeklde bağlanmışsa uçlar arasındak drenç etket değern geçmeyecektr. Çok farklı br değer görülürse hatalı bağlantı mevcuttur. Şekl: IX-23/f, g, h ve j'de gösterlen elektrk ölçü chazları da bu amaçlara hzmet etmek çn yapılmış olup bunlardan yararlanılablr. Örnek: 115 Volt 3/4 hp ekovat le aşağıdak değerler görülecektr. Poz-1 (kapalı-off) 1-3 uçları bağlantılı: Ohmmetrede hareket yoktur. Poz-2 (Fan yüksek devrde-hfan) 2-4 uçları bağlantılı: Fan motoru yüksek hız devres sargı drenc ölçülür, 14 Ohm. Poz-3 (Fan alçak devrde-lofan) 3-5 uçları bağlantılı: Fan motorunun tüm sargı drenc ölçülür, 21 Ohm. Poz-4 (Yüksek Soğutma-Cool Hgh): Fan yüksek devr ve kompresör yüksek devr sargıları paralel durumda olup kapastör (Run) kısa devrey önleyeceğ çn ölçüm etklenmez ve paralel drençlern toplamı en küçük drençten daha küçük olacağından burada küçük br drenç ölçülecektr, 1.08 ohm. Poz-5 (Alçak Soğutma-Cool Low) 5-7 uçları bağlantılı: Tüm fan motoru sargıları drenc le kompresörün çalışma (Run) sargısı drenc paralel durumdadır. Ölçülen drenç gene düşük çıkacaktır, 1.1 ohm. R-S veya C-S uçları ters bağlı olsaydı, anahtar Poz-4 (Cool-Hgh) veya Poz-5 (Cool-Lovv) pozsyonlarındayken 7 le 8 ohm gb yüksek br drenç ölçülürdü 1.1 ohm yerne) ve böylece ters bağlantı olduğu anlaşılırdı. Kalkış (Run) kapastörünün çok küçük mkrofarad değernde seçlmes kalkış momentnn yetersz kalmasına ve kalkış (Start) sargıların ısınmasına sebep olablr. Çok büyük seçlmes se kalkış sargılarında aşırı voltaj meydana gelmesne sebep olablr ve kapastörün zole değer yetersz se zoley atlayıp elemanı bozar. Kalkış rölesnn uygun seçlmeyş se rölenn sık sık devreye grp çıkmasına (blhassa küçk se) sebep olur ve çalışmayı aksatır, daha büyük arızalara yol açar. Kompresörün Emş/Çıkış basınçlarını dengelenmedğ uygulamalarda muhakkak yüksek kalkış momentn haz kompresör motoru ve buna uygun yardımcı elemanlar kullanılmalıdır. MN) Sıuı Soğutkan Brkmeler Ve Sonuçları: Soğutma sstemlernde soğutkanın sıvı halde stenmeyen yerlerde brkmes zararlı sonuçlar meydana getrr. Kompresör arızalarının çoğunluğu kompresöre aşırı mktarda sıvı soğutkan gelmes sebebne dayanır. Bu brkm yerler, (1) Evaporatör (2) Emş boruları (3) Kompresör karter (4) Kompresör-Kondenser arasındak borulardır. Bunların sonuçları se, (1) Soğutkan Göçü (Refrgerant mgraton), (2) Sıvı Basması (Floodng), (3) Sıvı Taşması (Flood back), (4) Sıvı Darbes (Sluggng), şeklnde meydana çıkar. Bunların ortaya koyduğu görüntüler ve zararlar şu şeklde özetleneblr: 1- Soğutkan Göçü (Mgraton): Bu olay,kompresör çalışmadığı zamanlarda karterde sıvı soğutkan brkmes olayıdır ve genellkle 3 sebepten olur: a) Kompresör sıcaklık ve basıncının sstemn dğer kısımlarından daha düşük olması. b) Karterdek yağın soğutkanı mas'etmes (doyma durumuna gelnceye kadar) c) Boru tessatının, sıvı soğutkanı kompresöre akışına müsat olması. UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 499

70 I. Daha zyade, kompresör evaporatörden daha soğuk br mahalde se olur. Bu nedenle, soğuk havalarda sık görülür. Fakat normal sıcaklıklarda da Klma ve ısı pompası uygulamalarının bölünmüş sstem (Splt sstem) tertplernde, yan kompresörkondenser grubu bna dışına konulmuş olan hallerde sık sık karşılaşılır. Dğer yandan, soğutma sstem uzunca br süre (Br günden fazla) çalışmadığı zaman basınç ne olursa olsun, yağın soğutkanı cezbetmes sebebyle soğutkan göçü olayı meydana gelr. Karter ısıtıcısı, soğutkan göçüne karşı en etkn önleycdr. Eğer soğutkan göçü aşırı mktarda olmuşsa, kompresörün lk kalkışı esnasında sert br sıvı darbes ve bunun sonucu olarak aşırı gürültü, metalk br çatırtı, aşırı ttreşm olurk bu sık sık valf kırılması, pston ve byel hasarı, yatakların yağsız kalarak hasara uğraması gb sonuçlar doğurur. 2- Sıvı Basma (Floodng): Evaporatörden soğutma yükünün alınamaması (Fan arızası, fltrelern dolması, peteğn tıkanması vs), veya Ekspansyon valf n y kumanda edememes sebepleryle sıvı soğutkan evaporatörden emş borularına ve sonra kompresöre kadar geleblr. Kompresörün bu şartlar altında çalışması, hareket eden parçalarda hızlı aşınmalara sebep olur (yağlama y yapılamıycağmdan). Basınçlı yağlamalı sstemlerde, karterde yağ sevyes normal olduğu halde, yağ emnyet otomatığnn sıvı basması sebebyle devrey kestğ sık sık görülür. Yağ emnyet otomatğnn Reset düğmesne tekrar tekrar basarak kompresörü çalıştırmak çok yanlıştır. Sıvı basması olayı mevcut olduğunda aynı zamanda soğutkan göçü olayı da brlke gelr, yan kompresör durunca sıvı soğutkan kompresör karterne akarak orada brkr. İ8* < t' I 3- Sıvı Taşması (Floodback): Bu olay kompresör çalışırken olur ve sıvı basması olayına benzer. Genellkle aşırı soğutkan şarjı olan sstemde görülürse de bunun aks de görüleblr. Emş borularındak geçc tıkanıklıklar veya soğutma grubu le evaporatörün farklı yükseklklerde bulunması sebepleryle yağ ve soğutkan alçak basınç tarafında toplanarak kompresöre anden geleblr (önleyc tedbrler de aşarak). Bu, sıvı taşması dye adlandırılır. Karter ısıtıcısı bu olayı önleyemez hatta bazan hızlandırır da, şöylek: Sıvı haldek soğutkanı emş borularının brkme müsat yerlernde tutarak daha büyük mktarlarda toplanmasına ve kompresöre daha büyük partler halnde gelmesne yol açablr. Kapller borulu ekspansyon sstemlernde de kapller boru çapı veya boyu y hesaplanmamışsa bu olay meydana geleblr. Sıvı taşmasını saptayablmek üzere aşağıdak test uygulanablr. a- Evaparatör fanını (veya soğutulmuş su pompasını) durdurun. Soğutma gurubunu (kompresör-kondenser) 1 saat çalıştırın, b- Kompresörü durdurun, kondenser ve evaporatör fanlarını (veya su pompalarını) 35 C grş sıcaklığı le 5 dakka çalıştırın, c- Kompresöre yol vern. Karterden metalk br ses, nleme, aşırı sarsıntı gelyorsa sıvı taşması olmaktadır. Sıvı taşmasına karşı en etkl önlemlerden brs emş akümülatörü (düzenleycs) koymaktır. : ' /' I Jr /' 4- Sıvı Darbes (Sluggng): Bu olay, sıvı haldek soğutkanın emş ve basma valflernden sıvı olarak geçmesdr k yukarıdak olaylar tarafından hazırlanmıştır. Kompresörde aşırı br metalk ses ve aşırı sarsıntı le bell olur. Bu olay, valf kırılması, kompresör kapak contası patlaması, byel kırılması ve benzer büyük hasarları meydana getrr. Daha zyade kompresörün lk kalkışında ve kartere soğutkan göçü olmuşsa meydana gelebleceğ gb bazı sstemlerde de boru tessatının geometrk du 500 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ

71 rumu, soğutma aksamının yerleştrldğ yerlern uygun olmayışı gb sebeplerle sıvı basması veya sıvı taşması olayları sonucu meydana geleblr. İk kademel kompresörlerde veya ser-tandem kompresör tertplernde sıvı soğutkan kontrolü daha da önemldr. Keza sıcak gazla defrost (evaporatör kar ertme) sstemlernde de aynı önem taşır. Hele, k kademel kompresör sıcak gaz defrostlu evaporatörle brlkte uygulandığında sıvı soğutkan kontrolü son derece önemldr. Genel kade olarak, emş akümütalötürü (düzenleycs) k kademel kompresörlü sstemlerde sıvı basmasına ve/veya taşmasına karşı mutlaka kullanılmalıdır. Ancak, şurası unutulmamalıdırk, k kademel hermetk kompresörlerde motor soğutulması ve ara soğutma şlem çoğu zaman br mktar sıvı soğutkanı özel br valf le (Desuperheatng expanson valve veya lqud njecton valve) ara kademeye vermek suretyle sağlanır. Sıcak gazla defrost sstem de brlkte uygulanmışsa sıvı soğutkanı kontrol eden ekspansyon veya enjeksyon valfnn grşnde sürekl aynı kalan br basınç sağlanmalıdır, aks halde sıvı soğutkan kontrolü mümkün olamaz. Bu nedenle, k kademel kompresör kullanılan sstemlerde sıcak gaz defrostu yerne elektrk defrostu tavsye olunur. Yukarıda bahs geçen sıvı soğutkan brkmlerne ve zararlı sonuçlarına karşı şu tedbrler önerleblr: 1- Soğutkan şarjını asgar sevyede tutmak: Bu, tüm sıvı soğutkan brkm sorunlarına karşı kompresörü korumak çn en etkn ve kolay yoldur. Kompresör malatçıları çoğu zaman, soğutkan şarjının (başka önlem alınmadan k) emnyetl sınırını belrten lsteler vermektedr. Örneğn, Copelawweld Model JR (R-22) 0.8 Kg. olarak verlmektedr. Şarj mktarını azaltmak üzere; kondenser ve evaporatörlerde, sstemn bağlantı borularında mümkün olduğunca küçük çaplı boru kullanılmalıdır. Resver deposu mümkün olduğu kadar küçük tutulmalıdır. Gözetleme camındak köpüklenmey y değerlendrp gaz şarjı tam olduğu halde pek çok sebepten köpürme olableceğ unutulmamalıdır (sıvı hattının küçük olması, yoğuşma basıncının düşük olması, evaporatör yükünün fazla olması, TEV bozukluğu gb). 2- Gaz toplama sstem uygulamak (Pump-douın): Blhassa gaz şarjının fazla olmasına karşı en güvenlr ve etkn sıvı soğutkan akış kontrolü gaz toplama (pumpdown) sstemyle sağlanablr. Sade br alçak basınç devres otomatğ le yapılan (Cyclng pump down) gaz toplama sstem, gazı toplayıp sürekl durdurma sstemne (Non-Recyclng pump down) terch edlmektedr. Zra, solenod valf ve dğer kumanda sstem durma esnasında sıvı soğutkan kaçırablr (sızdırablr) ve gaz toplama sstemnn etks kalmaz. Unutulmamalıdırk, gaz toplama sstem, çalışma sırasında meydana gelen sıvı soğutkan basması / taşması olaylarını ve zararlı sonuçlarını önleyemez. Gaz toplama sstem uygulanan Monofaz ekovatlı (Tek fazlı tam hermetk Motor-Kompresör) soğutma sstemlernde malatçı frmanın önereceğ br kalkış kapastörü ve röles kullanılmalıdır. 3- Karter ısıtıcısı: Gaz toplama sstem uygulanamayan yerlerde sıvı soğutkan göçünü önleyc en etken yol karter ısıtıcısı kullanılmasıdır. (Blhassa bölünmüşsplt sstem dye adlandırılan kompresör-kondenser açık havada bulunan sstemler çn). Karter ısıtıcısı Kompresör çalışırken meydana gelen sıvı basması ve sıvı taşması olaylarını önlemez. Karter ısıtıcının gayes karterdek yağlama yağını ss^ temn dğer kısımlarından daha sıcak tutarak yağın soğutkanı mas etmesn önlemek, gelen sıvı soğutkanı tekrar buharlaştırıp ssteme ger yollamaktır. Ancak, kar- UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 501

72 ter ısıtıcısının aşırı ısınmaya ve yağın karbonlaşmasına sebep olmayacak ısıtma kapastesnde (Watajda) seçlmes gerekr. Muht sıcaklığı -15 C ve daha aşağı sevyelerde se veya emş boruları çok soğuk ortamda se karter ısıtıcısı braz büyütüleblr. Karter ısıtıcısı soğutkan göçünü önlemek çn her zaman (şartlar çok kötü se) kesn br çözüm olmayablr. Karter ısıtıcısı sstem çalışırken devre dışı edlmel, sadece kompresör dururken devrede kalmalı, uzun süre elektrk keslmelernden veya mevsmlk durdurmalardan sonra lk yol verme, karter ısıtıcısı 4 saat devrede kaldıktan sonra yapılmalıdır. Karter ısıtıcısının yağın yüzey sıcaklığını 175 C üzerne çıkarmayacak şeklde seçlmes gerekr. 4- Emş Akümülatörü (Düzenleycs): Sıvı soğutkan basması ve taşması olaylarının kaçınılmaz olarak beklenebleceğ sstemlerde emş hattına mutlaka br emş akümülatörü konulmalıdır. Bast br fadeyle bu akümülatör, sstemden gelen fazla sıvı soğutkanın ve yağın geçc olarak toplanmasına mkan veren br depodur ve kompresörün dayanableceğ kadar sıvı soğutkanı kompresöre bırakarak sıvı darbesn önler. Tpk sıvı soğutkan basması olayı ısı pompası uygulamalarında ısıtma çevrmnden soğutma çevrmne dönüldüğünde (veya aks) meydana gelr. Dğer br tpk oluşum yer sıcak gaz defrost sstemlerndedr. Soğuk evaporatöre gren sıcak gaz burada yoğuşur ve kompresöre sıvı halde döner. Emş akümülatörü veya sıvı buharlaştırıcısı (Re-evaporatör) bunu önleyeblr. Soğuk su üretcler (Water Chller) gb düşük/az br kızgınlık değeryle çalışan sstemler le dern soğutma uygulanan açık vtrnlerde de kötü soğutkan kontrolü yüzünden sıvı basması/taşması olayları olur. Keza frgorfk kamyonlarda da uzunca br müddet durdurmadan sonra lk çalıştırmada sıvı basması olayı çok sık görülür, k kadamel bazı hermetk kompresörlerde emşe gelen soğutkan doğrudan doğruya (motor hücresnden geçmeden) alçak basınç slndrne grer k sıvı basması/taşması'ndan korunmak çn bu kompresörlerde muhakkak emş akümülatörü gerekldr. Emş akümülatörünün hacmn tayn etmek çn gelen sıvı soğutkan mktarı blnyorsa buna göre, blnmyorsa sstem hacmnn %50's olarak alınablr. 5- Yağ ayırıcılar: Prensp olarak, yağ ayırıcılar sstemn hatalı dzaynının sebep olduğu yağ ve sıvı soğutkan brkm problemlern önleyemez. Ancak, sstemn yağ ve sıvı soğutkan brkm problemlernn başka tedbrlerle önlenemedğ durumlarda, aşırı kötü şartların atlatılmasında yardımcı olablrler ve ssteme gden yağ mktarını azaltablrler. Örneğn, dern soğutma veya sıvı taşmalı tp evaporatör uygulamalarında, yağ dönüşü defrost devrelernn durumuna bağlı kalablr ve yağ ayırıcı defrost arasındak zaman sürecnde kompresördek yağ sevyesnn (yağ dönüşünün) muhafazasına yardım edeblr. Dğer yandan, sıcak gaz borularında yoğuşma olması ve boru durumun da müsat bulunması halnde sıvı soğutkanın kompresöre gelmesn önler ve yağ ayırıcıda geçc olarak toplar., v 1 / 6- Çok evaporatörlü sstemlerde, defrost peryodunu her evaporatörde farklı zamanlarda yapıp br evaporatörden defrost sırasında gelen emş soğutkanını dğer, çalışan evaporatörden geçrerek buharlaştırmak mümkündür. Sıcak gaz defrost uygulanan sstemlerde, emş tarafı akümülatörü kullanmakla kompresör sıvı soğutkan tehlkesnden tamamyle kurtulmuş olmaz ve mutlaka buharlaştırmayı sağlayıcı br tertp konmalıdır. Sıvı soğutkan, yatakların yağsız kalmasına ve valf kırmaya yol açan en öneml amldr. Dğer yandan, sıvı soğutkanı en azından br sıvı hattı solenod le kesmek (terchen defrosttan önce pump-down tertb yapmak) ve bunu defrost sırasında kapalı tutmak tavsye edlr. Çok dern soğutma tatbkatlarında (-50 C dan aşağı) ya- 502 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ İT' /' w. u

73 ğı, evaporatörü ısıtmadan kompresöre getrmek mkansızdır. Bu tp uygulamalarda yağ seperatörü kullanmak (gerekrse ser halde arka arkaya 2 adet) ve evaporatörü muntazam, sık fasılalarla defrost yaptırmak gerekr. Ssteme soğutkan şarjından sonra kompresörün lk çalıştırılması sırasında çok dkkatl olmak gerekr. Zra, bu esnada yağ ve soğutkanın büyük br kısmı karterde toplanmış olablr ve lk kalkışta kompresör sıvı darbesne maruz kalablr. Sstemn tüm ömrü boyunca muhtemelen 1 defa meydana gelecek olan bu durumu önlemek üzere kompresör karternn altına 15 dakka süreyle 500 VVatt'lık br yanar ampul veya ısıtıcı tutulması tehlkel durumu önleyecektr. OO) Resuer/Gaz Toplarıma Deposu: Br soğutma sstemne konulacak Resver'n uygun seçlmeyş br çok sıvı soğutkan problemlernn doğmasına, kondenzasyon basıncının etklenmesne, sıvı soğutkan aşırı soğutma (Subcoolng) sıcaklığının değşmesne sebep olablr. Problemler genellkle resvern büyük tutulmasından doğmakta, küçük olması halnde öneml br sorun ortaya çıkmamaktadır. Ötedenber, kapller boru genşlemel küçük sstemlere resver konulmadığı blnmektedr. Son yıllarda se, 25 hp hatta daha büyük takattek paket sstemlere de pek çok malatçı resver koymamaktadır. Gerçekten, paket chazlarla hatta kısa borulu açık sstemlerle oldukça dengel yoğuşma ve buharlaşma sıcaklıkları sağlanablr k bu da sıvı soğutkan tarafında çok değşen yığılımlar olmasına yan resver konulmasına gerek bırakmayablr. Ancak, soğutkan şarjı daha fazla olan uzun borulu bölünmüş (splt) sstemler le sıvı taşmalı tp sstemlerde ve çok sayıda evaporatörü hav sstemlerde genel olarak resver gerekldr. Br soğutma sstemnde aşırı soğutkan şarjı dama zararlıdır ve bu sebeple ssteme htyaçtan fazla soğutkan konulmamalıdır. Resver hacm dama mümkün olduğunca küçük tutulmalıdır. Sstemn dzaynı sırasında kondensern braz büyük tutulması veya aşırı soğutmanın arttırılması (subcoolng) suretyle resver htyacının tamamyle ortadan kaldırılması terch edlmeldr. PP) Kapaste Kontrollü Kompresörler: Bu tp kompresörlerde; enerj sarfyatı genellkle daha azdır, klma sstemlernde klmlendrlen hava'dan daha y br nem alınmasını sağlar, kompresör daha seyrek durup kalkar, motor kalkış yükü (demaraj) daha azdır. Kapaste kontrollü kompresör kullanılan sstemlerde çok önem olan br husus borulardak soğutkan hızıdır (R-12, R-22, R-502). Blhassa emş borusu, kompresör kısm yükte ken yağı sürükleyeblecek br hıza göre ölçülendrlmel (Bak: bölüm VIII, Tablo VIII-7, 13) ve gerekrse çft kolon uygulanmalıdır (Bak: Bölüm IX, l/c Paragrafı). Çok evaporatörlü br sstemde kapaste kontrollü kompresör kullanılmışsa (Her evaporatörde ayrı br TEV ve Sol.V.) emş hatları her evaporatörden kompresöre kadar ayrı ayrı getrlmel ve orada br kollektörle brleştrlp borular kompresöre göre eğmlendrlmeldr. Kapaste kontrollü sstemlerde kullanılacak teknostatk ekspansyon valler se kompresör yüksüz ve yükte ken soğutkanı y kontrol edeblmel, termostatk ekspansyon valflern, kapastelernn %25-35'n altında y br soğutkan kontrolü sağlayamadığı hatırda tutularak valf gereğnden büyük seçlmemeldr. Kapaste kontrollü kompresörlerde basınç veya termostat kontrol elemanının devreye grş/çıkış farkları (dferansları) genş ayarlanmalı ve kapaste kontrol valfnn çok sık şeklde devreye grp çıkması önlenmeldr. Sıcaklık yerne basınç değer le kapaste kontrolü yapıldığında dferans daha da genş tutulmalıdır. Zra, gazın ısıl po- UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 503

74 tansyel sıcaklık le kontrolda zaten genş br salınım yaptıracak, halbuk basınç le olanında bu durum meydana gelmeyecektr. IX. 6- Soğutma Tessatı Hakkında Önerler Soğutma tessatlarında en sık rastlanan problemler ve akla gelen sorular hususunda yardımcı olmak amacını güden bu kısımda bazı önerler verlmektedr. Bu lstenn tamam ve kusursuz olduğu dda edlemez. Uygulamada daha pek çok ve değşk problemlerle karşılaşılacağı muhakkaktır. A) Termostatk ekspanson valfler hakkında: 1- Evaporatöre mümkün mertebe yakın konmalıdır. 2- Soğutkan dstrbütörü kullanılırsa, bu hemen ekspansyon valften sonra konmalıdır. 3- Ekspanson valf le evaporatör arasına gerekl se yalnız dstrbütör konmalı ve daha başka br eleman konulmamalıdır. 4- Ekspanson valfn kafası sıcaktan (kaynak yaparken) korunmalıdır, mümkünse sökülmeldr. 5- Mecbur kalınmazsa düşey boruya valf kuyruğu konmamalı, düşey boruya konulursa kapller boru bağlantısı üstte kalmalıdır. Valfn kafa kısmının üstte kalması terch edlmeldr. 6- Kuyruk yerndek sıcaklık evaporasyon sıcaklığında (durma sırasında) yüksek se ekspanson valften önce mutlaka br solenod valf konmalıdır. 7- Dış dengelemel ekspanson valfn mutlaka bu bağlantısı yapılmalıdır. 8- Kızgınlık ayarını en çok br tur yapıp 30 dakka bekleyerek ve sstemn çalışmasını gördükten sonra htyaç varsa tekrar br tur olarak yapılmalıdır. 9- Ekspanson valfn vazfes sadece evaporatörü kaf mktarda soğutkan le beslemektr ve bunu bütün değşen yük şartlarında yapablmektr. Sstemn kapaste sınırlanna ve çalışma rejmne göre bu şartlan yerne getreblecek valf seçlmeldr. 10- Ekspanson valfn normal ve stenen şeklde çalıştığını ölçmenn en emn ve geçerl yolu kızgınlık değern ölçmektr, buna göre: a- Kaf mktarda soğutkan evaporatörü beslemyorsa kızgınlık yüksek, b- Çok fazla soğutkan evaporatöre verlyorsa kızgınlık alçak demektr. 11- İdeal br ekspanson valf, evaporatör çıkışında soğutkanın konumunu hssederek sıvı haldek soğutkan nspet (ıslaklık) arttıkça ekspanson valf kapayacak ve ıslaklığı % sevyesnde tutacaktır. 12- Gaz şarjlı tp ekspanson valf kullanıldığında valf gövdes kuyruk kısmından dama daha yüksek sıcaklıktak br yere konmalıdır. Bu, kuyruktan kafaya soğutkan göçünü önler. 13- Genel kade; ç dengelenmel valfler 1 ton/fr. kapasteye kadar kullanılır. 14- Evaporatör grş le çıkışı arasındak basınç farkı Ap>2 ps (+5 C evaporasyon çn) ve Ap>l ps (-18 C evap. çn) se dış dengeleycl valf kullanılmalıdır. R- 22 çn bu değerler 1.5 le çarpın. 15- Evaporatördek basınç kaybı çok az dah olsa dış dengeleycl valf kulanmanın soğutma teknğ yönünden hç br pratk sakıncası yoktur. Jr r #' /' 504 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ

75 16- Termostatk ekspanson valflern kafa şarj tpler: a- Sıvı şarjlı (bütün sıcaklık değerlernde kuyruk haznesndek şarjı sıvı haldedr). b- Gaz şarjlı (Maksmum basınç, kuyruk haznesndek bütün şarj buharlaştığı zaman meydana gelr). c- Aşırı (dern) soğutma tatbkatları çn ters etken sıvı şarjı (Lqud cross charge) Gaz şarjlı ekspanson valflern gövdes dama kuyruk mahallndek sıcaklıktan daha yüksek sıcaklıkta br yere konulmalıdır ve kapller rtbat borusu soğuk br yüzeyle temas etmemeldr. Bu tür valfler çn en y uygulama soğuk su jeneratörler ve evaporasyon sıcaklığı F (2-10 C) olan klma uygulamalarıdır. 17- Plot kumandalı ekspanson vallerde, kuyruğun emş borusuna ve br hazne çersne (remote bulb well) daldırılması tavsye edlr (Bak: Bölüm -V/4 üncü kısım). B- Sıvı soğutkan / emlen soğutkan arasında ısı değştrc (Eşanjör) kullanılmasının faydaları: 1- Kompresörün kapastesn arttırır (Klma uygulamalarında 1 C aşırı soğutma kapastey %1 arttırır). 2- Aşırı soğutulmuş soğutkan le ekspanson valf kapastes artar, akış kontrolü düzgünleşr, valfte ttreşm ve darbe ses azalır. 3- Kompresöre sıvı soğutkan gelmes htmal azalır (Blhassa sıvı taşmalı/flooded sstemlerde). 4- Düşük sıcaklıkta çalışan sstemlerde sstemn dengel (basınç ve sıcaklıklar yönünden) çalışmasını sağlar. 5- R-22 ve R-502 sstemlernde ısı eşanjörünün kapasteler dkkatl seçlmeldr. Emş gazının aşırı ısınması le çıkış gazı da ısınır ve bu sakıncalıdır. Bu sstemlerde (R-22 ve R-502) ısı eşanjörüne br by-pass konmalı ve ayar mkanı sağlanmalıdır. R-12 sstemlernde bu elemanlar tereddütsüz kullanılablr, fakat R-22 ve R- 502 sstemlernde kompresör ekserye aşırı kızgınlığa (superheat) dayanıklı değldr ve dkkat edlmeldr. C) Emş basıncı (sıcaklığı) düştükçe kompresör kapastes düşer, çünkü özgül ağırlık azalır ve brm zamanda daha az ağırlıkta soğutkan basılır. Bu durumda çeklen güç'te düşer. Dern soğutma kompresörlernn özellğ bu nedenle, daha büyük slndr hacmne sahp olmalarıdır. D) Bast şeklyle buhar sıkıştırmah soğutma çevrm, br kompresör, br evaporatör, br kondenser, br ekspanson valf ve rtbat borularından barettr. Fakat bu elemanların brbrne uygun seçlmes, tessatın verml ve emnyetl çalışmasında ve beklenen kapastey vermesnde çok büyük rol oynar. E) Sıvı soğutkan enjeksyonu (Lqud njecton) uygulaması: Yüksüz yol verme veya kapaste kontrolü maksadıyla sıcak çıkış gazı emş tarafına by-pass yapıldığında emş basıncı ve sıcaklığının yükselmesn önlemek çn emş tarafına sıvı püskürtülüp sıcaklık düşürülür. Aks halde emş valler sıcaktan zarar göreblr. Keza kademel kompresörlerde ve ser tandem kompresör uygulamalarında da ara soğutma maksadıyla sıvı soğutkan enjeksyonu valfler kulanılmaktadır. F) Sıvı hattında buharlaşma/köpürme olması: Sıvı boru hattında buharlaşma köpürme olması br çok yönden zararlıdır, şöylek: UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 505

76 % 1- Boru sürtünme kayıplarını arttırarak basınç kayıplarının artmasına sebep olur k bu durum köpürmenn daha da artmasına yol açar. 2- Sıvı soğutkan geçşn kontrol eden elemanın (TEV) kapastesnn düşmesne sebep olur k bu durum evaporatöre yeterl mktarda soğutucu akışkan gdememesne ve soğutma kapastesnn düşmesne yol açar. 3- Sıvı soğutkan geçşn kontrol eden elemanda (TEV) aşırı ses (ıslık şeklnde) meydana getrr. 4- Evaporatöre gden sıvı soğutkanın hatalı şeklde kontrol edlmesne sebep olur, k çoğu zaman Avlanma/huntng le sonuçlanır. 5- Sıvı soğutkan geçşn kontrol eden elemanın (TEV) ğne ve yuvasında çabuk aşınmalara (kıl kesğ) ve sızıntıların başlamasına sebep olur (Bu olay Amonyak valflernde daha sık görülür ve çok önemldr). Başlıca sebeb; aşırı büyüklükte valf kullanılması ve sıvı devresndek aşırı basınç düşmelerdr. Önleyc en etkn önlem, emş/sıvı ısı eşanjörü kullanmaktır (Dğer aşırı soğutma-subcoolng-metodlan da kullanılablr-bak: JJ) G) Sstem eğer dıştan donma sıcaklıklarına (-1 C ve daha düşük) maruz kalarak çalışacaksa, sıcak gaz hatları tamamen ısı tecrd yapılarak bu boruda yoğuşma önlenmeldr.!< /' H) Alçak basınç lmt kontrolü mecbur kalınmadıkça ve sstem gerektrmedkçe kullanılmamalıdır. Kuru tp drekt ekspansonlu soğutucular kullanıldığında bu gerekldr. 1) Sıcak gaz devres susturucusu (Hot Gas muffler) kompresyon sesnn ssteme yayılmasını önler. Bu eleman mümkün olduğu kadar kompresöre yakın konulmalıdır. J) Soğutma tessatı manometreler açık vazyette bırakılıp gdlmemeldr. Bu hem manometrenn hasar görmesne hem de gaz kaçağı htmalnn ortaya çıkmasına yol açar. K) Sıvı soğutkan (R-12 ve 22) yağ le karışma özelğne sahp olup sıvı hatlarında yağı soğutkan sürükler. Fakat gaz haldek R-12 ve 22, yağdan ayrışır ve boru cdarlarına yapışıp alçak noktalara akar. Ancak, soğutkan akış hızı yeterl sevyede se yağı da brlkte sürükler. Genel kade; yatay borularda mn. yükte 500 fpm (2.5 m/san.), düşey borularda mn. yükte (yukarı çıkışta) 1000 fpm (5 m/san) olmalıdır. Daha genş teknk blg Tablo : VIII-7 ve 13'de verlmektedr. L) Emş hattı fltresnn faydası çok yönlüdür: a- Pslk, metal talaşı, ast vs. gb yabancı maddelern kompresöre grmesn önler. b- Hermetk motor yanmasından sonra astler tutar. c- Gerektğnde emş fltres kovanına drer veya daha başka çeşt kartuş konulmasını mümkün kılar. M) Emş hattı akümülatörü, sstem kapastesnde ve çalışma şartlarında büyük değşklkler olan veya sıvı soğutkanın kompresöre gelmes mümkün olan yerlerde kulanılmalıdır. Uzun boru tessatı olan ve dolayısıyla soğutkan dolgu mktarı normal sstemlerden fazla olan yerlerde de kullanılmalıdır. Tecrübeler göstermştr k soğutma kompresörü anzalarının büyük br çoğunluğu kompresöre fazla mktarda sıvı halde soğutkan gelmesnden meydana gelmektedr. 506 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ w' r Jr r â İ

77 Nj Tamrden sonra dkkat edlecek hususlar: 1- Yarım hermetk, cebr yağlamalı kompresörlerde uzun müddet çalışmadan sonra dönme yönü hep aynı kalmışsa, aşınma ve korozyon kalıntıları ters dönüş yönünün pleytnde toplanır. Her hang br sebeple faz'lar değşp yön ters çevrlrse yağ pompasının ters yönde yağ basması mümkün olmayablr. Bu sebeple uzun süre aynı yönde çalışan pompaların ters yöne döndürülmemes gerekr. 2- Kompresörün yüksek basınç otomatğ vasıtasıyla sık sık durması çok tehlkeldr. Eğer kompresör aynı zamanda yağsız kalmışsa, yağ tazyk otomatğ grş resstansı ısınmaya vakt bulamayacağı ve devrey açmayacağı çn kompresör yağsızlıktan hasara uğrayablr. 3- Emş gazı le soğutmalı kompresörlerde dah kompresör üzernde br mktar hava akışı olması terch edlr. Bu, çte motor ömrünü uzattığı gb dış yüzde de toplanan terlemey uzaklaştırarak paslanmayı önler. 4- Aşırı sıcak, oksjen ve rutubet soğutma sstemnn en büyük düşmanlarıdır. Belrl nspetler aştığı taktrde bu elemanlar kmyev reaksyonlar netces korozyon, çamurlaşma, bakır kaplaması, karbonlaşma gb olaylar meydana getrp kompresörün hasar görmesne sebep olurlar. O) Paralel kompresör devrelernde yağ dengeleme ve gaz dengeleme boruları konmalı ve emş akümülatörü bulunmalıdır. Mümkün olduğu taktrde paralel kompresör kullanmaktan kaçınılmalıdır (Bak: Şekl IX-8). P) Karter yağ ısıtıcılarına verlen voltaj, etket değernden yüksek olmamalıdır. Yağ sevyes ısıtıcının sevyesnde ve evaporasyon sıcaklıkları da düşük se, karbonlaşma meydana gelr ve kompresör hasarına yol açar. Kompresör çalışırken veya çok uzun sürel durdurmalarda ısıtıcının devreden çıkarılması tavsye edlr. R) Soğutma kuleler hakkında: 1- Soğutma kulelernde yosun üremesn önlemek çn suya potasyum permanganat atılmalıdır. Aynca, pslk, yosun, kreçlenme vs.'y önlemek üzere beher kompresör HP başına saatte 7-8 ltre su kule haznesnden sızdırılıp yerne kmal (make-up) suyu verlmeldr. 2- Soğutma kules hava mktarı beher ton/frgo çn m3/h ve kondenser su srkülasyon mktarı ortalama m3/h beher ton-frgo alınablr. 3- Cebr çekşl soğutma kulesnde yaş termometre yaklaşım 5-8 F (3-5 C) Tab çekşl soğutma kulesnde yaş termometre yaklaşım F (6-8 C) 4- Soğutma kulesnn mahzurları; a) Kışın donma problemler mevcuttur, b) Yazın yosun yapar, c) Su sert se yumuşatma gerekldr. S) Kızgınlık hakkında: 1- Sstemn kızgınlık değer (superheat) nabzıdır ve sstemn sıhhat hakkında genş blg verr. 2- Kızgınlığı bulmak çn: I Örnek(R-12) a- Ekspansyon valf kuyruğunun bağlandığı yerde soğutkan emş borusu sıcaklığını ölçün b- Ekspansyon valfn dış dengeleme borusundak basıncı manometre le ölçün (Örnek'de 2.75 Atü) Bu basıncın karşıtı olan sıcaklığı Tablo l'den bulun. ba- Dengeleme borusunda basınç ölçümü yapılamıyorsa: Kompresör emş valfndek basıncı ölçün ve buna emş borusu basınç kaybını lave edn. (Örnek : 2.60 Atü+0.15 Atü = 2.75 Atü) Kızgınlık (normal olarak: 3-8 C arasında) 10-6 C = UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 507

78 Dış dengeleme borusu Kondensere Sıvı soğutkan KompresÖHassas yüzey termometres Şekl. IX-25) Kızgınlık ölçümü çn örnek 3- Kızgınlık değeryle lgl 4 öneml olay (kompresör kapaste kontrollü değl se) 3a-Emş basıncı yüksek fakat kızgınlık çok az Bak: Bölüm IX/4J paragraf 3b-Emş basıncı düşük fakat kızgınlık çok fazla Bak: Böl-IX/4K-I Par. 3c- Emş basıncı düşük aynı zamanda kızgınlık çok az Bak: Böl-IX/4K-II P. 3d-Kompresöre sıvı soğutkan gelmekte Bak: Bölüm -IX /4N ve BB Bölümü 4- Son yıllarda, kararlı (stabl) çalışma çn yeterl olan mnmum kızgınlık değernn (mnmum stable süper heat-mss) bulunup bunun Ekspansyon valfte sağlanması en etkn çözüm olarak kabul edlmektedr.mss değer, her evaporatörün dzaynına/çalışma karakterstklerne bağlı br değer olup çalışma şartlarındak MSS de- Kapaste '" r " t Sstem At m (MSS'den daha büyük olmalıdır ışma ı TEXV Değşk Yay Basınçları Kızgınlık (At) At 0 A tl At 2 Şekl. IX-26) MSS hattının tpk görünümü Kararlılık sınırındak ayar Kararsız çalışmaya neden olacak ayar Kararlı br çalışma sağlayacak ayar 508 UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ ı

79 ger ekspansyon valfn ayarlanan kızgınlık değernden daha fazla se Avlanma/Huntng olayı meydana gelecektr. Yukarıdak grafk her "Evaporatör-Ekspansyon valf-sogutma sstem" çn ayrı ve yenden kurulacaktır. Buradan görüleceğ üzere, belrl br fl çalışma kapastesnde (Qj) mnmum br kızgınlık (Ato) sağlanmalıdır. Bunun altında br kızgınlık ayarı (A tl) avlanma olayına sebep olacaktır. Blhassa fl çalışma şartlarında ekspansyon valf kapastesnn evaporatör kapastesn aşmaması gerekr, aks halde avlanma/huntng olayı kaçınılmaz olur. Bu durum se genel olarak evaporatörün kend karakterne (TEV'nn değl) bağlı br husus olup her evaporatörün MSS değer mnmum kızgınlık değern (veya TEV yay ayarını) belrlemektedr. UYGULAMALI SOĞUTMA TEKNİĞİ 509