GİRİ İskeletler, paleoantropolojik çalışmaların temel malzemeleridir. Paleoantropologların iskeletler üzerindeki çalışmaları sırasında dikkat etmeleri gereken en önemli noktalardan birisi bireyin cinsiyetinin güvenilir bir şekilde tespit edilmesidir. Bu saptama daha sonra yapılacak değerlendirmelerinde temelini oluşturacaktır. İskeletlerde cinsiyet tayini genellikle iki yöntemle yapılmaktadır. Bu yöntemlerden ilki kemiklerin morfolojik özellikleri dikkate alınarak yapılan cinsiyet tayini diğeri ise kemiklerden alınan ölçülerden yararlanılarak yapılan metrik yöntemdir. Bu çalışma ile Van Karagündüz de 1994-1999 yıllarında yapılan kazılar sonucunda ele geçirilen 890 adet iskelet ile Mersin Kelenderis de 2001 2002 yıllarında yapılan kazılarda ele geçen 84 adet iskeletin morfolojik ve metrik değerlerinden yola çıkılarak cinsiyetler arasındaki farklılıkların diskriminant fonksiyon analizi yardımıyla belirlenmesine çalışılmıştır. Ayrıca elde edillen verilerle cinsiyet tayininde en güvenilir sonucu veren ölçüm ve endislerin bulunması sağlanmıştır. Bu çalışmadan elde edilecek değerler başka toplumların cinsiyet ayrımında kullanılabilecek, böylece morfolojik yöntemler kullanılarak bireyin cinsiyetinin belirlenemediği materyalde metrik değerlerden yararlanarak cinsiyet belirleme yoluna gidilecektir. Bu açıdan, adı geçen iki toplum arasındaki morfolojik ve metrik cinsiyet farklılıklarının belirlenmesi, ileride yapılacak iskelet çalışmalarında kullanılabilmesi açısından da önem taşımaktadır. 1

BİRİNCİ BÖLÜM: KARAGÜNDÜZ İLE KELENDERİS İN KONUMU ve ÖNEMİ Anadolu toprakları tarih boyunca üzerinde bir çok medeniyetin kurulduğu, geliştiği ve yok olduğu bir yerleşim bölgesi olmuştur. Yüzyıllar öncesinden başlayarak Anadolu da görülmeye başlayan bu medeniyetlerin oluşturduğu kültürlerin anlaşılabilmesi ve birbirleriyle olan ilişkilerinin açıklanabilmesi için, bir çok yörede kazı çalışmaları ve yüzey araştırmaları yapılmaktadır. Bunlardan iki tanesi de tezimizin konusunu oluşturan Karagündüz ve Kelenderis de yapılan kazı çalışmalarıdır. 1.1: KARAGÜNDÜZ ÜN KONUMU ve KAZI ÇALI MALARI Karagündüz Van ili içerisinde yer almaktadır. Van yöresi, XIX. Yüzyılın ikinci yarısından beri arkeolojik araştırmalara sahne olmuş Yakın Doğu nun zengin kültür bölgelerinden biridir. Gerek Tilkitepe Höyüğü nde saptanan ve İ.Ö. V. binyıllara uzanan Kalkolitik Çağ uygarlık izleri hemen her höyükte zengin bir biçimde temsil olunan ve İ.Ö. III. binyılın başlarına değin geri giden Erken Transkafkasya kültür kalıntıları ve gerekse İ.Ö. 1. binyılın Urartu Krallığı na ilişkin görkemli kalıntılar bu ilginin temel nedenini oluşturmaktadır (Sevin ve Özfırat 2000; 168). Asur Kral Yıllıklarında M.Ö. XIII. Yüzyılın ortalarından itibaren Doğu Anadolu nun yüksek yaylalarında yaşayan Ur(u)atri ve Nairi adlı kabileler ve 2

bunların krallarından bahsedilmektedir (Sevin ve Kavaklı, 1996). Elde edilen bilgilere göre, Nairiler in güneydeki Tur-Abdin Dağları ile Van Gölü nün güneybatısını kapsayan bölgede, Ur(u)atriler in ise Van Gölü nün kuzey ve doğusunda yaşadıklarına inanılmaktadır (Sevin,1999). Ancak Urartu öncesi döneme ilişkin arkeolojik kalıntılar çok azdır. Sevin ve Kavaklı bu durumu, M.Ö. IX. Yüzyılın ortalarına kadar bölge ekonomisinin göçebeliğe dayanmasına bağlamaktadırlar. Arkeoloji literatüründe Karagündüz adı (eskiden arakonis) XX. yüzyılın başlarından beri bilinmektedir. Ancak bu ününü kültür katlarına sahip bir höyük olmasına değil, batı ucu üzerinde kurulmuş eski bir kilisede sonradan devşirme olarak kullanılmış, İşpuini ve oğlu Minua ya ait bir Urartu yazıtına borçludur. 1956 da C. A. Burney in gerçekleştirdiği yüzey araştırmalarından sonra ise buranın İlk Tunç Çağı ndan beri yerleşilmiş, 75 x 50 x 5m. kadar boyutlarında bir höyük olduğu belirlenmiştir (Sevin ve Kavaklı, 1995; 338). Karagündüz, Van il merkezinin 35 km. kuzeydoğusunda, Van merkez ilçe, Erçek Bucağı na bağlı bir köydür (Harita 1). Suları Van Gölü gibi sodalı olan Erçek Gölü nün kuzeydoğu kıyılarındaki aynı adlı höyüğün üzerinde kurulmuş olan köy, daha sonraki yıllarda hızla yükselen göl suları nedeniyle tamamıyla terkedilmiş ve daha yüksekteki yeni yerine taşınmıştır (Sevin ve Kavaklı, 1994; 331). 3

Harita 1:Erçek Gölü ve Karagündüz ün Van Havzasındaki Konumu (Sevin ve Kavaklı, 1994) Karagündüz, alüvyonlu düzlükleri son derece sınırlı olan Van bölgesinde insanoğlunun yerleşmesine en uygun köşelerden birini oluşturan olanaklara sahiptir. Nitekim bu üçgen biçimli küçük ova, başta Karagündüz ve doğu uçtaki görkemli Aşağı Mollahasan höyükleri olmak üzere, güneybatıya doğru Keçanis ve son olarak da güneydoğu uçtaki Hino yerleşme yerleriyle, tüm havzanın prehistorik dönemlerden beri en yoğun 4

olarak iskan edilmiş köşelerden birini oluşturmuştur (Burney, 1958; Russel, 1980). Karagündüz nekropolü, 1991 yılında köylülerce sulama kanalları açmak amacıyla yapılan kazılardan ele geçen buluntuları Van Arkeoloji Müzesine bildirmesiyle, 1992 yılında Van Müze Müdürlüğü ve İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, Van Bölgesi Tarih ve Arkeoloji Araştırma Merkezi Müdürlüğünce Prof. Dr. Veli Sevin başkanlığında ortaklaşa olarak Karagündüz kazıları başlatılmıştır ( Sevin, 1995). 1890 rakımlı ve 92 km 2 yüzölçümündeki Erçek Gölü, 1.650-1.700 rakımlı Van Gölü ile birlikte gitgide hızlanarak zaman içerisinde yükselmiştir. Bu yükselme özellikle kuzeydoğu kıyısındaki Erçek Düzü nde oldukça olumsuz etkilerde bulunmuştur. Burada Van havzasının en büyük höyüğü durumundaki Karagündüz büyük bir tehdit altında kalmıştır. Bu nedenle Karagündüz Höyüğü nün etekleri üzerindeki köy hızla yüksekteki yeni yerine taşınmıştır (Resim 1). Memedik Çayı nın oluşturduğu üçgen biçimli küçük alüvyal ovada kurulu bulunan höyük, gerek boyutları ve gerekse yüzey malzemeleri açısından Van havzasının kültür tarihine ışık tutacak en önemli ören yerlerinin başında gelmektedir. Bu öneminden yola çıkılarak zaman yitirilmeksizin 1994 yazından başlanarak höyükte de kazı çalışmalarına başlanmıştır (Sevin ve Kavaklı, 1995; 339). 1992 yılında nekropol alanında başlanan kazılar 1994 yılından itibaren höyük alanına kaydırılmıştır(harita 2). 5

Resim 1: Sular Altında Kalan Erçek Düzü ve Höyük (Sevin ve Kavaklı, 1995) Harita 2: Karagündüz Höyük ve Nekropol Alanı (Sevin ve Kavaklı, 1995) 6

Nekropol alanındaki çalışmalar 1992-1996 yılları arasında sürdürülmüştür. Ve bu süre zarfında 10 mezar incelenmiştir. Yaklaşık olarak M. Ö. 1000 yılına tarihlendirilen ve Urartu öncesi olarak kabul edilen bu mezarlar oda mezar türündedir. Dikdörtgenimsi plan veren bu odaların tavanları çökmüştür, ancak yüksekliklerinin 2.00-2.50 m. arasında değiştiği anlaşılmıştır. Her odaya mezarın boyutlarıyla ilişkili olarak 20 den 80 e kadar değişen sayıda insan gömülmüştür. Her yeni ceset geldiğinde eskiler geriye doğru toplanarak odada yer açılmıştır ki; bu klasik Urartu oda mezarlarından tanıdığımız bir gömü türüdür (Öğün, 1978). Odalara çok sayıda kişinin gömülmesi bazı mezarlarda yer darlığı sorununa yol açmış; bu sorun ikinci bir kovukumsu küçük mekanla çözülmeye çalışılmıştır (Sevin ve Özfırat, 2000). Mezarların genelinde cesetlerin kumaşa sarılı ya da giyimli gömüldüğü sanılmaktadır. Ayrıca cesetlerle birlikte mezarlara çeşitli armağanlar bırakılmıştır. Bunlar arasında değişmeyenler, her ceset için bir set oluşturacak türdeki, pişmiş topraktan açık ağızlı bir çanakla, dar ağızlı yüksek ya da alçak boyunlu bir çömlektir. Bunlardan ilkinde çoğu kez oğlak kuzu türü hayvanlara ait omurga parçaları ele geçirilmiş, diğerine ise sıvı konduğu anlaşılmıştır. Bunun yanında her mezarın bitişiğinde bir ocak bulunmaktadır. Genel olarak mezar armağanlarından en ilginci ise demirden süs eşyaları ve törensel silahlardır. 7

Urartu Uygarlığı nın karanlık olan erken evrelerinin tanınmasına öncülük eden Karagündüz Erken Demir Çağı nekropolü, Urartu Krallığı öncesi dönemde Erçek Gölü ile Van Gölü nün kuzey hatta doğu ve batı kıyıları arasında bir kültür birliğinin varlığını ortaya koymaktadır. Mezar mimarisi, ölü gömme adeti, maden teknolojisi ve çanak çömlekçilik Van bölgesi Erken Demir Çağ kültürünün Urartularınkiyle yakın bir ilişki içinde bulunduğunu ortaya koymuştur (Sevin, Özfırat, 2000). Höyük Çalışmaları Erçek Gölü ve Van Gölü nün birlikte hızlanarak yükselmesi nedeniyle, 1994 yılında Karagündüz Höyüğü nde acil kurtarma kazılarına başlanmıştır. Höyük alanındaki kazılar 1994 1999 yılları arasında gerçekleştirilmiştir. Bu çalışmalar 7 plan karede (A, J, G, E, F, H, I) sürdürülmüştür (Çizim 1). ekil 1: Karagündüz Höyüğü Plankareleri (Sevin, Kavaklı ve Özfırat,1999) 8

Höyükteki çalışmalar 750 metrekarelik bir alanı kapsamaktadır ve höyüğün stratigrafisi sırasıyla aşağıdaki gibidir; 1. Yapı Katı: Orta Çağ Mezarlığı 2. Yapı Katı: Orta Çağ 3. Yapı Katı: Geç Demir Çağı 4. Yapı Katı: Orta Demir (Urartu) Çağı 4C Yapı Katı: Post-Urartu, Med 4B Yapı Katı: Urartu 4A Yapı Katı: Urartu 5. Yapı Katı: Erken Demir Çağı 6. Yapı Katı: Orta-Son Tunç Çağı 7. Yapı Katı: Erken Transkafkasya Dönemi Görüldüğü üzere höyüğün İlk Tunç Çağ dan Ortaçağ a kadar devam eden yaklaşık 5000 yıllık bir stratigrafisi mevcuttur. Bu bakımdan Karagündüz höyüğündeki çalışmalar Doğu Anadolu açısından çok önemlidir. Tez çalışmasına konu olan iskeletler höyüğün I. Yapı Katı olan orta çağ mezarlığından çıkarılmıştır. 9

1.Yapı Katı: Orta Çağ Mezarlığı Orta Çağ ın son evresindeki 1. yapı katında, höyüğün üst kesiminde ve kuzeybatı uçta bir Ermeni kilisesi bulunmaktaydı. Yakın zamanlara değin ayakta kalan bu yapı 50 yıl kadar önce köylülerce yıkılarak, taşlarıyla Karagündüz Köyü Camii inşa edilmiştir. Günümüzde temelleri bile görünmeyen bu kilisenin doğu ve güneydoğusu tümüyle bir mezarlık alanı durumundaydı. Nitekim höyüğün kuzey yamaçları boyunca yapılan çalışmalarla yüzeyden ortalama 0.40 m. derinlikten itibaren yoğun olarak mezarlıklar ele geçmiştir ( ekil 2, Resim 2) (Sevin, Kavaklı ve Özfırat, 1997). Resim 2: Orta Çağ Mezarları (Sevin, Kavaklı ve Özfırat, 1997) 10

ekil 2: Orta Çağ Mezarları Planı (Sevin, Kavaklı ve Özfırat, 1997) Karagündüz ün 1. yapı katını oluşturan ortaçağ mezarlığında A, E, F ve G açmalarında 350 nin üzerinde mezar saptanmıştır (Sevin, Kavaklı ve Özfırat, 1997). H açmasında 30, I açmasında 87 ve son olarak J açmasında 50 mezar ele geçmiştir (Sevin, Kavaklı ve Özfırat, 1999). Bu çalışma da H, I ve J açmalarından ele geçen mezarlardan çıkarılan iskeletler üzerinde yapılmıştır. 1. yapı katındaki mezarlar basit toprak mezarlardır. Mezarlar toprağa oval çukurluklar olarak açılmışlardır (Resim 2). Bazılarında iri kaba taşların mezar taşları olarak kullanıldığı anlaşılmıştır. Mezarlarda cesetler genel olarak Hıristiyan anlayışına göre gömülmüşlerdir. Baş batıya gelecek şekilde doğu-batı doğrultusunda ve sırt üstü yatırılmışlardır. Elleri karın ve göğüs 11

üzerinde kavuşturulmuştur. Yapılan antropolojik incelemelerden ellerini karın üzerine kavuşturanların erkek, göğüs üzerine kavuşturanların ise kadın olduğu anlaşılmıştır (Çilingiroğlu, 1992; 477). Bu mezarların diğer bir özelliği ise mezarda cesetlerin çoğunlukla cam, az olarak akik ve tunç gibi boncuklardan kolye, bilezik, halhal, yüzükl ve küpelerle birlikte gömülmüş oluşudur. Bazı mezarlarda ise cesetlerin boyunlarına bir iple muska olarak takıldığı anlaşılan aşık kemiği ve biley taşına rastlanmıştır. Karagündüz mezarlığı bu özelliği ile bölgede daha önce belirlenmiş Çavuştepe (Erzen, 1978), Dilkaya (Çilingiroğlu, 1992) ve Van Kalesi Höyüğü (Harita 3) 4. seviye mezarlarından (Sevin ve Tahran, 1990) ayrılmaktadır ( Sevin, Kavaklı ve Özfırat, 1997). Harita 3: Van Bölgesi Höyükleri (Sevin, Kavaklı ve Özfırat,1999) 12

2. Yapı Katı: Ortaçağ Höyükteki bu yapı katı basit toprak mezarların hemen altındaki tandırlarla dolu bir işlik alanı görünümündeki tek evreli bir tabakayla temsil olunur. Yuvarlak planlı ve irili ufaklı tandırlardan bazıları oldukça büyüktür. Bu türde olanların, adeta bir tabla oluşturacak kadar düz ve geniş ağızlı kenarları hamur yaşken yapılan parmak baskılarıyla bezenmiştir. Karagündüz köyünde bu türde tandırlar günümüzde hala kullanılmaktadır. Bu yapı katında sırlı ve sırsız çok sayıda çömlekler, cam bilezikler, cam parçaları, tunç bilezikler, kemik ağırsak ve bazalt ezgi taşı ele geçirilmiştir (Sevin, Kavaklı ve Özfırat, 1999; 410). 3.Yapı Katı: Geç Demir Çağı Ortaçağ ın hemen altında güçlü bir mimariyle temsil edilmeyen Geç Demir Çağı (3.yapı katı) yer alır. Bu, Van Gölü Havzası ve hatta tüm Doğu Anadolu dan çok az tanınan, bu yüzden de iyi bilinmeyen bir süreçtir. Yüzeye yakın olan bu tabaka bir yandan 1.yapı katı mezarları, bir yandan da Ortaçağ ve modern çukurlar tarafından oldukça tahrip edilmiş olup hayli karışık ve zayıftır. Bu yapı katında herhangi bir mimariye rastlanmaması nedeniyle üstteki 2.yapı katında olduğu gibi, höyüğün hiç olmazsa bu kuzey ucunun bu evrede de üzeri açık bir işlik depolama alanı olarak kullanıldığı anlaşılmaktadır. Bu alanın en dikkat çeken birimleri yuvarlak ağızlı, şişe 13

formunda giderek genişleyen gövdeleriyle tahıl çukurlarıdır. Tabanları ve yan yüzleri sıvalı olan bu çukurlar ve yakın çevrelerinden dönemi için tipik olan çoğu kaliteli çanak çömlek parçaları ele geçirilmiştir (Sevin, Kavaklı ve Özfırat; 1999; 410). Görüldüğü gibi oldukça silik mimari kalıntılara karşılık, Geç Demir Çağ yapı katı çanak çömlek malzemesi yönünden tam tersine sahiptir. Bu alanda F açmasındaki çalışmalar sırasında 3. yapı katına ve belki de biraz daha öncesine ait 3 mezar ortaya çıkarılmıştır. Bunlardan ikisi basit toprak, biri de küp içi gömüdür. Her üç mezarda da cesetler kuzey güney yönlü ve hoker durumundadır. Karın üzerine yatırılmış küp mezar bir bebeğe aittir ve ağzı bir çanağın parçalarıyla kapatılmıştır. Bunlar Van Kalesi Höyüğü nde Urartu tabakasının üzerinde bulunanların benzeridir ( Tarhan ve Sevin, 1992). 4. Yapı Katı: Orta Demir ( Urartu) Çağı Karagündüz ün 4. yapı katı iyi bir biçimde Urartu Dönemi ne tarihlenir ve bu yapı katı 3 evrelidir. Ancak bunlardan en ilginci, Urartu Krallığı Dönemi ne ait olan 4b yapı katıdır. 4. yapı katı büyük yıkım görmüş olmakla birlikte, Urartular zamanında höyüğün kuzey kesiminde dikkat çekici bir yapı kompleksinin inşa olunduğu saptanmıştır. Kuzeydoğu güneybatı yönlerinde uzanan bu yapı kompleksi 1.40 ila 1.00 m. kadar kalınlıkta taştan temel duvarlarına sahiptir. En az 400 m 2 lik alana yayılan bu yapının, Urartu nun 14

klasik kapalı avlulu büyük konutlarıyla ilişkili olduğu söylenebilir. Bu yapının kazısı sırasında pişmiş topraktan ağırşak, kornalin ve mavi renkte boncuklar, tunçtan yüzük ve halkalar ve bir levha ile yine bolca çanak - çömlek ve Urartu karakterini gösteren iki mühür ele geçirilmiştir (Sevin ve Özfırat, 2000; 171). 5.Yapı Katı: Erken Demir Çağı Günümüze çok silik olarak ulaşabilen bu tabaka Karagündüz Erken Demir Çağ Nekropoli ile çağdaştır. Düzenli bir mimari kalıntı ile temsil olunmayan bu tabaka tahıl çukurlarıyla temsil olunur. Çanak çömlekleri büyük bir çoğunlukla çark yapımıdır. En sevilen form içe dönük basit ağız kenarlarının altı birkaç sıra oluklu çanaklardır. Bu teknik ve biçim özellikleri Erken Demir Çağ ı nekropollerinde ele geçirilen çanak çömleklerin tümüyle aynısıdır. Kalıntıları günümüze iyi bir şekilde gelmemiştir fakat Erken Demir Çağı nın höyükte bir yapı katı ile temsil olunması son derece önemlidir. Bu, Van Gölü havzasında İ Ö. II.binyıl başlarından beri sürüp giden pastoral yaşantının Urartu Krallığı öncesi dönemde son bulmaya başladığına, giderek yerleşik düzene geçilmiş olabileceğine ilişkin ilk kanıtı oluşturur ve çivi yazılı Asur belgelerinde İ. Ö. XIII. Yüzyılın ortalarından beri verilmeye başlanan yerleşme yerleriyle ilgili bilgileri de doğrular (Sevin, Özfırat, 2000; 172). 15

6. Yapı Katı: Orta Son Tunç Çağı: Höyüğün kazılan kuzey bölümündeki 600 m 2 lik alan 6. yapı katı Orta Son Tunç çağlarına aittir. Yüzey buluntuları ve önceki kazılardan varlığı bilinen bu tabaka oldukça silik durumdadır. Öyle anlaşılıyor ki, bu dönem bazı istisnalarla hemen hemen tüm Transkafkasya ve Kuzeybatı İran höyüklerinde olduğu gibi, Van Gölü havzasında da çok zayıf tabakalarla temsil olunmaktadır ( Sevin, Özfırat, 2000; 172). Bu çağın en belirgin özelliği, Erken Transkafkasya Dönemindekilerden tümüyle farklı boya bezemeli çanak çömleklerdir ( Sevin, Kavaklı ve Özfırat, 1999; 411). Karagündüz kazıları Doğu Anadolu ve Transkafkasya nın bu ilginç boya bezemeli çanak çömleklerinden güzel bir koleksiyon sağlamıştır. 7. Yapı Katı: Erken Transkafkasya Dönemi: Karagündüz Höyüğü nde temsil olunan en kalın ve en uzun süreli tabakası Erken Transkafkasya Dönemine aittir. Yaklaşık olarak 8 9 m. kadar yüksekliğindeki höyüğün en üstteki beş yapı katının toplam kalınlığı ancak 2.00 m. yi bulmaktadır; geri kalan 6 7 m. kalınlığındaki kültür tabakaları ise tümüyle İ Ö. III. binyıldandır. Bu tabaka da taş temelsiz, tümüyle kerpiç duvarlı yapılardan bir mimari ortaya çıkarılmaya başlanmıştır. Tüm açmalara yayılan bu mimari düzenli bir plan gösterir. Erken Transkafkasya Dönemi çanak çömlekleri biçim ve teknik açıdan Doğu Anadolu ve Kura Aras bölgelerinden çok iyi tanınan örneklerin adeta birer 16

kopyasıdır. Burada özellikle oluk bezemeli kaplara büyük bir eğilim olduğu açıktır. Karagündüz bu özelliği ile Van Bölgesi Ernis ve Dilkaya gibi merkezlerinden farklılık göstermektedir (Sevin ve Özfırat, 2000). Karagündüz Höyüğü Erken Transkafkasya Dönemi tabakaları oldukça zengin görülmektedir. Bu sayede III. binyılda Van Gölü havzasında ortaya çıkan gelişmeler daha iyi bir şekilde anlaşılabilecektir. Karagündüz Höyüğü ndeki kazılar, Urartu Krallığı nın İ. Ö. VII. yüzyılın ikinci yarısı içindeki yıkılışından sonra Van Gölü havzasında önemli değişiklikler olduğunu, her alanda büyük bir gerilemenin baş gösterdiğini ortaya koymuştur. 1.2: KELENDERİS İN ÖNEMİ, KONUMU VE KAZILARI Çalışmamızın konusunu oluşturan diğer bir kazı alanı da Kelenderistir. Kelenderis, Kilikya nın en önemli liman kentlerinden biri olması ve yine en eski kentleri arasında yer almasına karşın, aynı bölgede yer alan Tarsus, Elaiussa, Seleukeia, Olba Diokaisereia ve hatta Anemurium kadar hakkında söz edilmiş bir kent konumuna gelememiştir. Bunun başlıca nedenlerinden ilki, kentin kurulduğu alanın ve yakın çevresindeki topografyasının kentsel gelişime elverişli olmamasıdır. Çünkü, özellikle Helenistik çağdan itibaren gelişen kentleşme olgusu için etken unsurlardan biri olan topografya, Kelenderis için kentsel büyümeyi engelleyen bir neden 17

olmuştur. Bunun sonucu olarak kentin sosyal, ekonomik, siyasi yaşamına ilişkin bilgi ve belgeler çok azdır. Bundan başka, Arkaik ve Klasik çağlarda kentin gelişiminde büyük rol oynayan limanı, zamanla deniz ulaşımındaki gelişime, özellikle ölçü ve kapasite bakımından deniz taşıma araçları için yetersiz duruma gelmesiyle, bir liman kenti olma özelliğini yavaş yavaş yitirdi ve limanı, Helenistik ve Roma çağlarında, çok sayıda tekneden oluşan büyük filoların seyrek uğradığı bir sığınma yeri durumuna geldi. Saydığımız bu nedenlerden, Klasik çağ sonrasında yeterli bir gelişim gösteremeyen Kelenderis, Helenistik ve Roma çağına ait kaynaklarda sözü az edilen bir kent olmuştur (Zoroğlu, 1994; 7). Kelenderis adının hangi dilden geldiği ve bu adın kökeni tartışmalıdır. Yapılan araştırmalar esnasında kentin kuruluşunun ne kadar geriye gittiğini gösteren verileri ve zaman içindeki gelişimiyle ilgili kültürlerle olan ilişkilerine ulaşılmaya çalışılmıştır. Kurulduğu tarihten itibaren bu bölgede gerçekleşen siyasi olaylar ve çeşitli dönemlerde değişen populasyonun etkisiyle, coğrafi bölgenin adı da zaman zaman değişmiştir. İlk Çağ da ismi Gilindiredir. Bizi tarihin derinliklerine götüren Gilindire ismi zaman içerisinde resmen kullanılmaz olmuştur. Daha sonra dağlık Kilikya nın (Doğu Anadolu kıyılarının) en iyi liman kenti konumundaki kente Kelenderis adı verilmiştir. Kente tarihi geçmişi ile hiçbir ilgisi olmayan Aydıncık adı ise 1965 yılında verilmiştir (Zoroğlu, 1994). 18

Kelenderis kentinin kim tarafından ve ne zaman kurulduğu hakkında kesin bilgilerden yoksunuz ancak antik yazarlardan Apollodoros a göre Kelenderis Suriye den gelen Fenikeli Sandokos tarafından M. Ö. 2000 yılında kurulmuştur. İonyalılar tarafından da koloni olarak geliştirildiği savunulmaktadır. Kilikya nın önemli bir liman kenti olan Kelenderis, İonya, Hitit, Asur, Fenike, Roma, Bizans, Arap (Emevi), Ermeni, Selçuklu ve Osmanlı dönemini yaşamıştır. M.Ö. 5. yüzyıl ortalarına doğru darbına başlandığı sanılan Kelenderis sikkelerinin üzerinde kentin adı Grekçe ve kısaltılmış olarak yazılmıştır. Aksaray yakınındaki Acemhöyük te bulunan bir Kelenderis parası M. Ö. 4. yüzyıla tarihlenmektedir. Kelenderis de en parlak dönemini bu yüzyıllarda yaşamıştır. Daha sonra Helenistik çağda bir süre Mısır daki Ptolemaiosların hakimiyetine geçmiş, Roma imparatorluk döneminde ise küçük bir liman kenti olarak varolmuştur. Erken Hıristiyanlık zamanında (M.S. 5. ve 6. yüzyıllar) kent yeniden bir parlak dönem yaşamıştır. 7. yüzyılda Emeviler Kıbrıs ı zapt ederken Gilindire Kalesi ni de işgal etmişlerdir. Ermenilerle Bizanslıların yardımlaşmaları sonucu kale tekrar Bizanslıların eline geçmiştir. XI. yüzyılın sonlarına doğru, yöre Bizans egemenliğinden çıkıp Küçük Ermenistan Krallığı nın yönetimine girmiştir. 19

Aleaddin Keykubat döneminde 1228 yılında Anamur ve Gilindire kalelerini Ertokuş Bey ele geçirmiştir. 1461 yılında ise bölge Osmanlı yönetimine katılmıştır. Kuruluşundan günümüze kadar yaşamını hiçbir kesinti olmadan yürüten Kelenderis in kalıntıları, Mersin Antalya D 400 karayolu üzerinde, deniz kenarında (Resim 3), Mersin e 175 km. Antalya ya ise 325 km. uzaklıktadır. Silifke nin 85 km. batısında, Anamur un 52 km. doğusunda, Gülnar ın ise 32 km. güneyinde yer almaktadır (Harita 4). Harita 4: Aydıncık -Kelenderis in Yeri (www.aydincik. ilçesi.com) 20

Resim 3: Kelenderis in Görünüşü (www.aydincik.ilcesi.com) Bugüne kadar sürdürülen kazılar sonucunda Kelenderis in bulunduğu Aydıncık ilçesinde Klasik ve sonraki çağlara ait kalıntılar oldukça azdır. Limanın güneyinde bulunan yarımadayı çevreleyen surlar kentin ortaçağına ait en önemli kalıntılardır. Bu surlardan bir bölümünün alt sırasını oluşturan kısmı kentin Klasik çağına ait olan surlarından günümüze ulaşabilenlerdir. Limanın batısında Roma çağına ait bir hamamın kalıntıları görülmektedir. Kentin mezarlığında ise Klasik, Helenistik ve Roma çağlarına ait çok sayıda kaya mezar ele geçirilmiştir. Kentin yerleştiği yamaçlarda ise üzeri tonos örtülü diğer mezarlar da Roma çağına aittir. M.S. 2. yüzyıla tarihlenen baldahinli, piramidal çatılı bir anıt mezar ise kentteki önemli antik yapılardandır. 21

Limanın gerisinde ise bir tiyatro alanı bulunmaktadır. 1987 den bu yana Selçuk Üniversitesi tarafından yürütülen çalışmaların tiyatro bölümüne 2001 yılından itibaren proje başkanı olarak Anadolu Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü tarafından yürütülmektedir. Bu alandaki çalışmalar esnasında antik kentin limanını, tersanesini, çevresindeki yapıları tasvir eden ve dünyada benzeri bulunmayan bir zemin mozaiği bulunmuştur. Yine aynı alanda yapılan çalışmalar esnasında çok sayıda basit toprak mezarla karşılaşılmıştır (Resim 4). Bu mezarlar 19. yüzyıla tarihlendirilmektedir. Çalışmalar 4 açmada gerçekleştirilmektedir (T 1,T 2,T 3 ve T 4) ve ünit sistem kullanılmaktadır. Bu alandan çıkan iskeletler bu tezin çalışma materyalinin bir bölümünü oluşturmaktadır. Resim 4: Kelenderis den Bir Mezar Örneği 22

İKİNCİ BÖLÜM: KONU, AMAÇ, MATERYAL VE METOT 2.1: KONU Kazılardan ele geçen iskeletler Paleoantropolojik araştırmaların temel materyalidir. Bu çalışmalar sırasında dikkat edilmesi gereken en önemli aşamalardan biri, bireyin cinsiyetinin doğru olarak belirlenmesidir. İskeletlerden cinsiyet belirlenirken kullanılan yöntemler; morfolojik ve metrik olmak üzere 2 farklı şekilde yapılmaktadır. Mersin in Aydıncık ilçesi sınırları içerisinde bulunan Kelenderis de 2001-2002 yıllarında yapılan kazılardan ele geçen 84 adet iskelet ve Van ın Erçek ilçesi sınırlarında bulunan Karagündüz de 1994 1999 yıları arasında yapılan kazılardan ele geçen 890 adet iskeletin morfolojik özellikleri ve metrik değerlerinden yararlanarak cinsiyetler arasındaki farklılıkların diskriminant fonksiyon analizi yardımıyla belirlenmesi bu çalışmanın konusunu oluşturmaktadır. Bu çalışmalar sonucunda Mersin - Kelenderis ve Van - Karagündüz toplumlarının metrik değerlendirmeleri yapılan iskeletler üzerinde istatistiksel analizler yardımıyla daha belirleyici ve ayırt edici cinsiyet farklılıkları belirlenecektir. Ayrıca elde edilecek verilerle cinsiyet tayininde en güvenilir sonucu veren ölçüm ve endislerin bulunması sağlanmış olacaktır. Bu çalışmadan elde edilecek değerler başka toplumların cinsiyet ayrımında 23

kullanılabilecek, böylece morfolojik yöntemler kullanılarak bireyin cinsiyetinin belirlenemediği materyalde (özellikle kötü korunmuş iskelette) metrik değerlerden yararlanarak cinsiyet belirleme yoluna gidilecektir. Bu açıdan, adı geçen iki toplum arasındaki morfolojik ve metrik cinsiyet farklılıklarının belirlenmesi, ileride yapılacak iskelet çalışmalarında kullanılabilmesi açısından da önem taşımaktadır. 2.2: AMAÇ Kemikler, yumuşak dokulara oranla çok daha uzun süre bozulmadan kalabilme özelliğine sahiptirler. Eğer ortam koşulları uygun olursa kemikler, binlerce, kimi durumlarda milyonlarca yıl bozulmadan kalabilmektedir. İster tarih öncesi dönemlere ait olsun, ister daha yakın dönemlere ait olsun, ele geçen kemikler bize türümüzün geçmişi hakkında bilgiler vermektedir. İskelet materyalinden faydalanarak geçmişte yaşamış toplumların ölüm nedenleri, sağlık durumları, morfolojik yapıları, yaşam koşulları, paleodemografik yapıları, metrik özellikleri ve doğayla ilişkileri gibi konuları anlayabilmekteyiz. Paleoantropolojik ve arkeolojik açıdan eşsiz zenginliğe sahip olan ülkemizde, araştırmalar Cumhuriyet in ilk yıllarıyla birlikte yoğunlaşmıştır. 1940 lı yıllardan itibaren ise özellikle iskelet materyali üzerinde çalışmalar başlamıştır. Bu konuda çalışan birçok bilim adamından enyürek, Krogman, İşcan, Angel, Güleç, Özbek, Sevim, Alpagut, Çiner, Duyar, Ursula vb. iskelet 24

üzerinde yapmış oldukları çalışmalarla konunun gelişmesine önemli katkılarda bulunmuşlardır. Dünyada ise kafatasının metrik ve morfolojik özelliklerinden cinsiyet belirlemeye yönelik çalışmalar 1939 da Brovansky nin yaptığı çalışmalarla başlamıştır. 1950 li yıllardan itibaren istatistiksel analizlerle uzun kemikler ve kafatasındaki cinsiyet farklılıkları sayısal olarak ortaya konulmaya başlanmıştır. 1968 de Boulinier, Giles ve Elliot un fonksiyonları geliştirmek için Fransızlara ait 50 erkek, 50 kadın kafatasında testler yapmış ve % 83-85 oranında bir yüzdesine ulaşmışlardır. Demoulin ise 76 erkek ve 56 kadın Fransız kafatası üzerinde 10 ölçü yardımıyla analizler yapmış ve bazı ölçülerin daha fazla dimorfik özellik gösterdiğini belirlemiştir. Yapılan çalışmalar kafatasıyla sınırlı kalmamıştır. Cinsiyet tayininde çok önemli bir yeri olan pelvisler üzerinde de çalışan pek çok bilim adamı olmuştur. Bunlardan en eskisi Turner dır. Turner, pelvis endisiyle cinsiyetler arasında ayrım yapabilmeyi kolaylaştıracak 3 grup belirlemiştir. Sonraki yıllarda Caldwell, Moloy, Greulich, Thoms, Thomas, Greulich, Krukierek, Sauter ve Privat, Turner ın çalışmasını geliştirerek pelvis üzerinde yeni endisler geliştirmişlerdir. Bunların yanı sıra scapula, clavicula, sternum, costa, talus, calcaneus, kol ve bacak kemiklerinden yararlanarak da cinsiyet ayrımına yönelik çalışmalar yapılmıştır. Bazı bilim adamları ise iskeleti oluşturan kemikleri ayrı ayrı değil, birkaç kemiğin ölçümlerini bir arada kullanarak çalışmalarını sürdürmüşlerdir (Krogman ve İşcan, 1986). 25

Bu çalışma ile Van Karagündüz ve Mersin Kelenderis toplumlarını oluşturan iskeletler üzerinde yapılacak olan morfolojik ve metrik değerlendirmeler sonucunda, öncelikle her bir toplumun kendi içerisindeki cinsiyet farklılığını ortaya koymak, daha sonra iki toplum arasındaki aynı cinsler arasındaki farklılıkları belirlemek, elde edilen verilerin diskriminant fonksiyon analizi yöntemiyle bu iki populasyonun bireyleri arasındaki cinsiyet farklılıklarını en güvenilir biçimde ifade edebilen ölçüm ve endisleri saptamak ve sonuçların doğruluğunu bu iki toplumda karşılaştırmak amaçlanmaktadır. 2.3: MATERYAL Çalışılan materyal, Van - Karagündüz Höyüğü nden 1994-1999 yılları arasında yapılan kazılardan çıkarılan 890 adet iskelet ve Mersin - Kelenderis tiyatro alanından 2001-2002 yıllarında yapılan kazılardan çıkarılan 84 adet iskeletten oluşmaktadır. Karagündüz populasyonuna ait 890 adet bireyin 41 i fetus, 205 i bebek, 272 si çocuk, 139 u kadın ve 176 sı erkektir. Yapılan demografik analizler sonucunda Karagündüz toplumunun % 35,40 nı erişkinler oluşturmaktadır. Kelenderis toplumunun ise % 64,29 nu erişkinler (29 kadın, 25 erkek) oluşturmaktadır. Çalışma materyalimiz olan Karagündüz populasyonunun yaş ve cinsiyet tayini daha önceki yıllarda Öğr. Gör. Pınar Gözlük tarafından yapılmıştır. Kelenderis populasyonunun ise yaş, cinsiyet ve ırk tayini bu çalışma kapsamında yapılmıştır. 26

2.4: METOT Van - Karagündüz ve Mersin Kelenderis Toplumlarında Seksüel Dimorfizm başlıklı tezin hazırlanması sırasında öncelikle şimdiye kadar üzerinde herhangi bir çalışma yapılmamış olan Kelenderis Populasyonu na ait iskeletler Prof. Dr. Levent Zoroğlu nun izniyle Mersin- Silifke Müzesi nden alınarak A. Ü. Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Fizik ve Paleoantropoloji Laboratuarına getirildi. Burada poşetleri ve etiketleri karıştırılmadan tüm iskeletler bir parça sünger ve biraz su ile yıkanarak temizlendi. Kemikler kuruduktan sonra onarım işlemine başlandı. Onarım bittikten sonra, kemiğe bakıldığında fark edilmeyecek bir köşeye markaj yapıldı. Markaj yapılan yere cila sürülerek mürekkebin silinmesi engellendi. Daha sonra aşağıda tek tek açıkladığımız metotlar kullanılarak Kelenderis toplumunun yaş, cinsiyet ve morfolojik yapıları belirlendi. 2.4.1: Cinsiyet Belirleme Metotları Paleoantropolojik çalışmalarda dikkat edilmesi gereken en önemli noktalardan biri cinsiyetin doğru olarak belirlenmesidir. Cinsiyet belirlenirken morfolojik ve metrik olarak iki yöntem kullanılmaktadır. Burada dikkat çeken en önemli unsur cinsiyet ile yaş arasında çok yakın bir ilişkinin varlığıdır. İskeletlerde 13 yaşından önce cinsiyet belirlemek hatalı olabilir. Ancak erişkinler de, iskeletin tam olduğu durumlarda antropologlar tarafından cinsiyet tayini % 95-100 oranında doğru olarak saptanmaktadır. 27

2.4.1.1: Morfolojik Açıdan Cinsiyet Tayini: Bu yöntemde kadın ve erkekte cinsiyet farklılığını gösteren kemiklerin morfolojik yapılarına bakılmaktadır. Özellikle kemiklerin genel yapılarının gözlenmesi ile kas tutunma yerleri, tuber frontalenin gelişim derecesi, uzun kemiklerin sağlamlık ve irilik derecesi, yüz, diş, alt çene özellikleri ve özellikle kafatası ve pelvisin genel yapısı incelenmektedir. Tablo 1: Kafatasındaki Cinsiyet Kriterleri ( Sevim, Özer ve Sağır, 1997) ÖZELLİK ERKEK KADIN Genel Yapı Pürüzlü Düzgün Supraorbital Kenar Orta Küçük Mastoid Çıkıntı Daha yüksek ve kalın Daha alçak ve narin Oksipital Bölge Kas yapışma izleri ve çıkıntı belirgin Kas yapışma yerleri ve çıkıntı belirgin değil Frontal Çıkıntı Belirsiz Belirgin Orbitler Kare veya dikdörtgen Yuvarlak şeklinde Alın Daha dik, daha az yuvarlak Yuvarlak ve dolgun Elmacık Kemikleri Daha ağır ve yanlara doğru daha çıkıntılı Daha hafif ve daha basık Altçene Daha iri, daha köşeli, Küçük gövdesi orta symphysisi daha yüksek, hatta yuvarlak, ramusu ramusu daha geniş ve uzun, gonial bölge daha çıkıntılı daha dar ve daha kısa, gonial bölge daha düz Temporal Çizgi Daha geniş ve daha belirgin Daha dar ve belirsiz Supraorbital Çıkıntı Daha belirgin Daha az belirgin 28

ekil 3: Kafatasında Cinsiyet Belirlemede Kullanılan Özellikler (Buikstra, Ubelaker, 1994) 29

ekil 4: Kadın ve Erkek Kafatası Örneği 30

Tablo 2: Pelvisteki Cinsiyet Kriterleri ÖZELLİK ERKEK KADIN Pelvis Kas yapışma izleri belirgin, pürtüklü ve kütlevi Daha düz, narin ve daha az kütlevi Symphysis Pubis Daha yüksek, daha derin Daha alçak, daha sığ Pubis Açısı V şeklinde U şeklinde Foramen Obturatum Geniş ve genellikle oval Küçük ve üçgenimsi Acetabulum Geniş, doğrudan yanlara Küçük, ön yanlara doğru eğimli, daha derin ve büyük doğru eğimli, daha sığ ve küçük Büyük Sciatic Notch Daha küçük, kapalı, derin, U şeklinde Daha geniş, daha açık, daha sığ, V şeklinde İschiopubic Kolu Kalın İnce Sacroiliac Eklem Geniş Küçük ve eğimli Preauricular Oluk Çok nadir görünür ya da yoktur Daha sık görülür, iyi gelişmiştir İlium Yüksek ve dik Daha alçak Sacrum Daha uzun, daha dar, Daha kısa, daha geniş, içbükey, kavisin yayılımı eşit, çoğunlukla 5 ya da daha çok parçalı daha düz, kavis 1-2 ve 2-5 arasında belirgindir, 5 parçadır Pelvis Boşluğı Kalp şeklinde, nispeten Oblik, sığ ve daha geniş daha küçük Crista İliaca Belirgin S şeklinde S şeklinde, daha düz Auricular Yüzey Pürüzlü ve büyük Daha düz ve küçük Cotylo İschiatic Geniş Dar 31

ekil 5: Pubis Bölgesinden Cinsiyet Tayini (Buikstra ve Ubelaker, 1994) 32

ekil 6: Preauricular Sulcustan Cinsiyet Tayini (Buikstra ve Ubelaker, 1994) ekil 7: Büyük Sciatic Notchdan Cinsiyet Tayini (Buikstra ve Ubelaker, 1994) 33

ekil 8: Kadın ve Erkek Pelvis Örneği (Simon Mays) 34

Bu çalışma esnasında öncelikle yukarıdaki kriterleri dikkate alınarak tüm bireylerin morfolojik olarak cinsiyetleri saptandı. Daha sonra metrik analizleri yapıldı. 2.4.1.2: Metrik Açıdan Cinsiyet Tayini: İskelet ve iskelete ait parçalardan cinsiyet saptanması için gözleme dayanan yöntemlerin yanında ölçüme dayalı yöntemlerden de yararlanılır. Bu çalışmada da ağırlıklı olarak kadın ve erkek iskeletlerinden elde edilen metrik değerler kullanıldı 2.4.1.2.1: Kafatasından Alınan Ölçüler: Kafatasından ölçüm alırken belli kraniometrik noktalar kullanılmaktadır (Ek 2). Ekte açıklanan kraniometrik noktalar kullanılarak kafatasından alınan ölçüler aşağıda verilmektedir: Maksimum Kafatası Uzunluğu: Occipitalin arkada en çok çıkıntı yaptığı nokta ile glabelladan orta sagittal planda ölçülen en büyük uzaklıktır. Maksimum Kafatası Genişliği: Her iki parietal üzerinde bulunan euryon noktaları arasında ölçülen doğrusal uzaklıktır. Minimum Frontal Genişlik: Frontal kemik üzerindeki her iki temporal crest arasındaki en küçük ölçüdür. Maksimum Frontal Genişlik: Her iki coranal nokta arasında kalan doğrusal uzaklıktır. Basion-Bregma Yüksekliği: Basion ve bregma noktaları arasındaki uzaklıktır. 35

Frontal Yay: Frontal kemiğin üst yüzeyinde, bregma noktasından nasion noktasına kadar olan minimum mesafedir. Frontal Doğru: Nasion noktasından bregma noktasına kadar olan minimum mesafedir. Parietal Yay: Bregma noktasından lambda noktasına kadar olan yüzey uzaklığıdır. Parietal Doğru: Bregma noktasından lambda noktasına kadar olan minimum mesafedir. Occipital Yay: Lambda noktasından Opisthion noktasına kadar olan, occipitalin üst yüzeyindeki mesafedir. Occipital Doğru: Lambda noktasından opisthion noktasına kadar olan minimum mesafedir. Horizontal Çevre: Kaş kemerleri arklarının üstünden ve occipital çıkıntının en çok çıkıntı yaptığı noktadan ölçülen kafatasının çevresinin ölçülmesidir. Morfolojik Yüz Yüksekliği: Nasion ile Gnathion arasında ölçülen doğrusal uzaklıktır. Burada alt ve üst çenedeki dişlerin oklüzyon yapması gerekmektedir. Üst Yüz Yüksekliği: Nasion ile prosthion noktaları arasında alınan ölçüdür. Orbital Yükseklik: Orbital genişliğe dik alınan ölçüdür. Orbital Genişlik: Orbitlerde dacryon noktası ile yan kenarların ön yüzlerinin arasında kalan en büyük uzaklıktır. Bizygomatik Genişlik: İki zygomatik ark arasında kalan en büyük uzaklıktır. Nasal Yükseklik: Nasion ile nasospinal noktalar arasında kalan doğrusal uzaklıktır. 36

Nasal Genişlik: Apertura priformisin en geniş aralığı. Orta sagittal planda ölçülür. Palatal Yükseklik: Stephylion ile orale arasındaki doğrusal uzaklıktır. Palatal Genişlik: Her iki 2. Molar dişin arasında kalan içten içe doğrusal uzaklıktır. Bikondilar Genişlik: Her iki kondilin en dış noktalarından geçen teğetlerin arasındaki doğrusal uzaklıktır. Bigonial Genişlik: Her iki mandibular condilin dış kenarlarından geçen doğrusal uzaklıktır. Kısaca gonion noktaları arasındaki uzaklıktır. Mandibula Gövde Uzunluğu: Horizontal olarak osteometri tahtasında mental çıkıntının en uç noktasıile her iki kondilin arkasından geçen düzlemle dik açı yaptığı düşünülürse bunun arasında ölçülen en büyük uzaklıktır. Mandibula Gövde Yüksekliği (Molar): 2. ve 3. Molar arasından ölçülen gövde kalınlığıdır. Mandibula Gövde Yüksekliği (For. Ment.): Foramen mentale hizasından ölçülen yüksekliktir. Mandibula Gövde Yüksekliği (Sym.): Infrodental nokta ile Gnathion noktaları arasındaki mesafedir. Minimum Ramus Genişliği: Ramusun çıkıntısının ön ve arkası arasındaki sınırın en küçük mesafesidir. Ramus Yüksekliği: Gonion noktası ile condillerin arka noktası üzerinde alınan en büyük uzunluktur. İki Foramen Mentale Arasındaki Uzunluk: İki foramen mentale arasındaki mesafedir. 37

Gonial Açı: Bu açı ramusun arkasından geçen teğet ile mandibulanın alt kenarından geçen teğetin arasında kalan açıdır. Dental Uzunluk (Maksilla): Staphylion noktasının hemen arkasından geçen bir teğet ile prosthion arasındaki uzaklıktır. Foramen Magnum Genişliği: Occipital bölgede bulunan foramen mentalenin sağ ve sol kenarları arsındaki uzaklıktır. Foramen Magnum Yüksekliği: Bir önceki ölçüye dik olarak alınan uzaklıktır. 2.4.1.2.3: Vücut Kemiklerinden Alınan Ölçüler Humerustan Alınan Ölçüler: Maksimum Uzunluk: Osteometri tahtasında caput humerusun en dış noktasından geçen bir teğet ile throclea-medial arasında ölçülen doğrusal uzaklıktır. Fizyolojik Uzunluk: Caput humerinin en dış noktasından geçen düzlem ile diafiz arasında ölçülen doğrusal uzaklıktır. Osteometri tahtası yardımıyla ölçülür. Gövde Ortası Maximum Çap: Humerus gövdesinin ortasından, gövdenin en yüksek kalınlığını veren çaptır. Klavuzlu kompas yardımıyla ölçülür. Gövde Ortası Minimum Çap: Humerus gövdesinin ortasından, gövdenin en yüksek kalınlığını veren çaptır. Klavuzlu kompas yardımıyla ölçülür. Minimum Çevre: Kemiğin gövdesinin ortasından, tuberositas deltoidea çıkıntısının hemen altından şeritmetre yardımıyla ölçülür. 38

Alt Epifiz Genişliği: Humerusun distal ucunda medial ve lateral epicondillerin en dışnoktaları arasındaki uzaklıktır. Kompas yardımıyla ölçülür. Ulnadan Alınan Ölçüler: Maximum Uzunluk: Olecranonun en üst noktası ile processus styloideus arasında ölçülen doğrusal uzaklıktır. Osteometri tahtası yardımıyla ölçülür. Fizyolojik Uzunluk: Processus coronoideusun en alt noktası ile alt epifizdeki uç arasında ölçülen doğrusal uzaklıktır. Osteometri tahtası yardımıyla ölçülür. Minimum Çevre: Gövdenin alt ucunda kemiğin en dar yerinden şeritmetre ile alınan çevredir. Üst Sagittal Çap: İncusura radialisin alt kenarından alınan transvers çapa dik olarak ön-arka çaptır. Üst Transvers Çap: İncusura radialisin alt kenarından alınan yatay çaptır. Gövde Ortası Maximum Sagittal Çap: Unlanın cristasının en çok gelişmiş olan yerinden kompas ile alınan ön-arka çaptır. Gövde Ortası Maximum Transvers Çap: Gövdenin sagittal çapına dik alınan çaptır. Radiustan Alınan Ölçüler: Maximum Uzunluk: Radius başının lateral kenarı ile styloid processin en uç noktası arasında ölçülen doğrusal uzaklıktır. Osteometri tahtası yardımıyla ölçülür. Fizyolojik Uzunluk: Radiusun üst ve alt epifizlerinin en çıkıntılı noktaları arasında kalan doğrusal uzaklıktır. 39

Gövde Ortası Maximum Transvers Çap: Crista interosseanın en çok gelişim gösterdiği yerden, sagittal çapa dik olarak alınan yatay çaptır. Klavuzlu kompas yardımıyla alınır. Gövde Ortası Maximum Sagittal Çap: Crista interosseanın en çok gelişim gösterdiği yerden gövdenin ön-arka yönünde alınan çaptır. Klavuzlu kompas yardımıyla alınır. Minimum Çevre: Tuberositas radiinin hemen altından şeritmetre yardımıyla alınan en küçük çevredir. Caput Genişliği: Caput radii yi çevreleyen circumferancia articularisin yatay olarak genişliğini veren ölçüdür. Caput Kalınlığı: Caput genişliğine dik olarak alınan circumferancia articularisin kalınlığını veren ölçüdür. Femurdan Alınan Ölçüler: Maximum Uzunluk: Osteometri tahtası yardımıyla alınan bu ölçü, femur başı üzerinden geçen teğet ile medial condilden geçen teğetin arasında kalan doğrusal uzaklıktır. Fizyolojik Uzunluk: Femur gövdesinin normal eğik konumu korunacak şekilde caput femorisin en uç noktasından geçen teğetle medial ve lateral condilin en uç noktasından geçen teğet arasındaki doğrusal uzaklıktır. Gövde Ortası Sagittal Çap: Gövdenin ortasından ön-arka yönünde, klavuzlu kompas yardımıyla alınan çaptır. Gövde Ortası Transvers Çap: Gövde ortasından sagittal çapa dik olarak alınan çaptır. 40

Minimum Çevre: Kemiğin en ince yeri olan gövde ortasından alınan çevredir. Oblique Uzunluk: Caput femoris ile her iki condilin orta noktası arasında alınan ölçüdür. Üst Sagittal Çap: Trochanter faz altından ölçülen kompasla alınan çaptır. Üst Transvers Çap: Sagittal çapa dik alınan çaptır. Tibiadan Alınan Ölçüler: Maximum Uzunluk: Üst eklem yüzü ile altta malleolus medialisin teğeti arasında kalan doğrusal uzaklıktır. Foramen Nutricum Hizasından Sagittal Çap: Klavuzlu kompas ile ön-arka yönde alınan çaptır. Foramen Nutricum Hizasından Transvers Çap: Aynı yrtden sagittal çapa dik alınan çaptır. Minimum Çevre: Gövdenin alt 1/3 hizasından şeritmetre ile alınan çevredir. Üst Epifiz Genişliği: Epifizler arası uzaklığıktır. Kompas ile ölçülür. Fibuladan Alınan Ölçüler: Maximum Uzunluk: Üst epifizin en yüksek noktası ile alt epifizin en alt noktasındaki doğrusal uzaklıktır. Osteometri tahtası yardımıyla ölçülür. Gövde Ortası Sagittal Çap: Gövdanin tam ortasından ön-arka yönde alınan çaptır. Gövde Ortası Transvers Çap: Gövdenin tam ortasından sagittal çapa dik alınan çaptır. Minimum Çevre: Üst ucun hemen altından şeritmetre ile alınan çevredir. 41

Calcaneusdan Alınan Ölçüler: Maximum Uzunluk: Ön ve arka yüzeylerin en uç kısımları arasında alınan doğrusal uzaklıktır. Minimum Genişlik: Posterior articular yüzeyin arkasından ölçülen transvers genişliktir. Maximum Posterior Genişlik: Her iki inferior tuberositas hizasından alınan genişliktir. Minimum Yükseklik: Üst ve alt yüzeyler arasındaki vertikal uzaklıktır. Talustan Alınan Ölçüler: Maximum Uzunluk (Talar Uzunluk): Arkada flexor hallucus longus tendonunun yerleştiği çukurluk ile facies articularisin en uç noktası arasındaki izdüşümsel uzaklıktır. Talar Genişlik: Transvers planda lateral ve medial yüzeyler arasında ölçülen maximum uzunluktur. Talar Yükseklik: Talar trochleanın en derin yerinden dik inen doğrunun alt yüzeye çizilen tanjantının orta hattı kestiği nokta arasında kalan doğrusal uzaklıktır. Scapuladan Alınan Ölçüler: Scapula Yüksekliği: Bu ölçü superior açı ile inferior açının arasında kalan doğrusal uzaklıktır. Scapula Genişliği: Glenoid çukurun orta noktasından spinanın çıkış noktasına olan uzaklıktır. 42

Scapula Uzunluğu: Acromion noktası ile spina scapulanın başlangıç noktası arasında ölçülen doğrusal uzaklıktır. Glenoid Cavitinin Yüksekliği: Kenarları üzerinde en çok çıkıntı yaptığı iki nokta arasında ölçülen doğrusal uzaklıktır. Glenoid Cavitinin Genişliği: Yüksekliğe tam dik olarak alınan yatay genişliktir. Claviculadan Alınan Ölçüler: Maximum Uzunluk: External ve internal uçların arasında kalan doğrusal uzaklıktır. Osteometri tahtasında doğrudan ölçülür. Clavicula Çevresi: eritmetre ile gövdenin ortasından alınan ölçüdür. Claviculanın External Genişliği: Bu ölçü dış ucun en geniş yerinden kompas ile dik olarak alınır. Claviculanın İnternal Genişliği: Bu ölçü ise yine aynı şekilde iç ucun en geniş yerinden alınır. Lateral Derinlik: Dış uç tarafındaki (external genişliği aldığımız yerden) derinliktir. Osteometri tahtası yardımıyla alınır. Medial Derinlik: Diğer uçtaki derinliktir. Sternumdan Alınan Ölçüler: Manibrium Uzunluğu: Manibrium sterninin alt ucu ile üst orta noktası arasında alınan uzaklıktır. Manibrium Genişliği: Manibrum sterniden manibrium uzunluğuna dik olarak en geniş yerinden alınan uzaklıktır. Korpus Uzunluğu: Corpus sterninin alt ve üst uçları arasında alınan uzaklıktır. 43

S 1 Genişliği: Birinci çentiğin altından, dar yerinden alınan genişliktir. S 2 Genişliği: Üçüncü çentiğin bitiminden alınan genişliktir. S 3 Genişliği: Beşinci çentiğin bitiminden alınan genişliktir. Pelvisten Alınan Ölçüler: Pelvis Genişliği: Her iki crista iliaca arasında kalan doğrusal uzaklıktır. Pelvis Boşluğu Transvers Genişliği: Pelvisin tümü bir aradayken, pelvis boşluğunu sınırlayan linea terminalislerin en çok çıkıntı yaptığı noktalar arası uzaklıktır. Pelvis Boşluğu Sagittal Genişliği: Sacrum üzerinde promontoryumun ön tarafı ile simfizyumun (pubis) orta noktası arasında alınan transvers çapa dik alınan ön-arka çaptır. Pubis Açısı: Tüm kemikler bir aradayken, ön altta pubis kolları arasında ölçülen açıdır. Coxaedan Alınan Ölçüler: Coxae Yüksekliği: Crista iliacanın üzerinde bulunan en yüksek nokta ile ischiumun en alt ucu arasında kalan maksimum uzaklıktır. Kompas ile alınır. İlium Genişliği: İlium kanadının her iki yanında en geniş çıkıntıları oluşturan spina iliaca anterior superior ile spina iliaca posterior arasında kalan doğrusal uzaklıktır. İlium Kanat Yüksekliği: Büyük ve küçük pelvis boşluklarını ayıran sınırda yer alan linea arcuatanın en çok girinti yaptığı noktadan itibaren crista iliacanın en üst noktasına kadar uzanan uzaklıktır. 44

İlium Yüksekliği: Acetabulum içinde iç tarafta seçilmiş bir A noktası orjin olarak alınır. Cristanın en yüksek noktası ile A arasındaki yüksekliktir. Kompas ile ölçülür. İschium Uzunluğu: Acetabulumdaki A noktası orjin olmak üzere ischiumun ischial tuberositas arasında alınan en geniş uzunluktur. Pubis Uzunluğu: Acetabulumdaki A noktası ile symfizyum arasında kalan maksimum uzunluktur. İncisura İschiadica Major Uzunluğu: Spina ossis ischiiden itibaren, spina iliaca dorsalis caudalise kadar olan doğrusal uzaklıktır. İncisura İschiadica Major Derinliği: Spina ossis ischiiden itibaren spina iliaca dorsalis caudalise kadar devam eden hat ile incisura ischiadica majörün en derin noktası arasında kalan uzaklıktır. İncisura İschiadica Major Yüksekliği: Facies auricularisin altta en çıkıntılı noktası ile incisura ischiadica majorün uzun kenarı arasında ölçülen en büyük uzaklıktır. Foramen Obturatum Genişliği: Foramen obturatumun her iki tarafındaki girintiler arasında alınan en büyük uzaklıktır. Foramen Obturatum Yüksekliği: Genişliğe dik olarak alınan, foramen obturatumun üst kenarı ile alt kenarı arasında kalan en büyük uzaklıktır. Cotylo - Sciatic Genişlik: İlium ile ischiumun kaynaşma bölgesinde, acetabulumun arka kenarı ile karşısı arasındaki en küçük uzaklıktır. Fossa iliac Derinlik: Linea arcuatanın en girintili noktasıyla, crista iliacayı birleştiren doğrunun, iliac çukurluğunun en derin noktasına olan uzaklığıdır. 45

Facies Auricularis Genişliği: Auricular yüzeyin ortasından ölçülen en büyük genişliktir. Facies Auricularis Yüksekliği: Auricular yüzeyin en alt noktası ile en üst noktası arasında ölçülebilen en büyük yüksekliktir. Sacrumdan Alınan Ölçüler: Sacrumun Yüksekliği: Sacrumun iç bükey olan ön yüzeyinde, üstteki promontoryum ile alt uçtaki apex ossis sacri arasında alınan doğrusal uzaklıktır. Sacrum Genişliği: Üstte I. sacral omurun kanatları arasında ölçülen en büyük doğrusal genişliktir. Sacrum Derinliği: Promontoryum ile apex ossis sacriyi birleştiren doğrunun sacral çukurluğun en derin noktasına olan mesafedir. 2.4.1.2.4: Endis Formülleri A- Kafatası Endisleri: Cranial Endis: 100 x Max. Kafatası Genişliği Max. Kafatası Uzunluğu Sınıflandırma: Ultradolichocranial: x - 65 Hyperdolichocranial: 65 69.9 Dolichocranial : 70 74.9 46

Mesocranial: 75 79.9 Brachycranial: 80 84.9 Hyperbrachycranial: 85 89.9 Ultrabrachycranial: 90 x Yükseklik Genişlik Endisi: 100 x Basion Bregma Yüksekliği Max. Kafatası Genişliği Sınıflandırma: Tapeinocrane (alçak): x - 92 Metriocrane (orta): 92 97.9 Acrocrane (yüksek): 98 x Yükseklik Uzunluk Endisi: 100 x Basion Bregma Yüksekliği Max. Kafatası Uzunluğu Sınıflandırma: Chamaecrane (alçak): x 70 Orthocrane (orta): 70 74.9 Hypsycrane (yüksek): 75 x Yüz Endisi: 100 x Morfolojik Yüz Yüksekliği Bizygomatik Genişlik Sınıflandırma: Hypereuryprosopic (çok geniş / alçak yüz): x 80 Euryprosopic (geniş / alçak yüz): 80 84.9 47

Mesoprosopic (orta yüz): 85 89.9 Leptoprosopic (dar / yüksek yüz): 90 94.9 Hyperleptoprosopic (çok dar / yüksek yüz): 95 x Ortalama Yükseklik Endisi: 100 x Basion-Bregma Yüksekliği Max. Kafatası Uzunluğu + Max. Kafatası Gen. 2 Sınıflandırma : Alçak: x 80 Orta: 80 84.9 Yüksek: 85 x Üst Yüz Endisi: 100 x Üst Yüz Yüksekliği Bizygomatic Genişlik Sınıflandırma: Hypereuryene (çok geniş / alçak yüz): x-45 Euryene (geniş / alçak yüz): 45 49.9 Mesene (orta yüz): 50 54.9 Leptene (dar/ yüksek yüz): 55 59.9 Hyperleptene (çok dar / yüksek yüz): 60 x Transvers Cronio Facial Endis: 100 x Bizgomatic Genişlik Max. Kafatası Genişliği 48

Transvers Frontal Endis: 100 x Min. Frontal Genişlik Max. Frontal Genişlik Sınıflandırma: Markedly divergent (belirgin uzaklaşma): x 80 Divergent (uzaklaşma): 80 99.9 Nondivergent (uzaklaşma olmayan-paralel): 100 x Fronto Zygomatic Endis: 100 x Min. Frontal Genişlik Bizygomatik Genişlik Fronto Parietal Endis: 100 x Min. Frontal Genişlik Max. Kafatası Genişliği Sınıflandırma: Stenometapia (dar alın): x 66 Metriometapia (orta alın): 66 68.9 Eurymetapia (geniş alın): 69 x Orbital Endis: 100 x Orbital Yükseklik Orbital Genişlik Sınıflandırma: Chamaeoconch (alçak göz): x 76 Mesoconch (orta göz): 76 84.9 Hypsiconch (yüksek göz): 85 x 49

Nasal Endis: 100 x Nasal Genişlik Nasal Yükseklik Sınıflandırma: Leptorrhine (dar burun): x 47 Mesorrhine ( orta burun): 47 50.9 Platyrrhine (geniş burun): 51 57.9 Hyperplatyrrhine (çok geniş burun): 58 x Palatal Endis: 100 x Palatal Genişlik Palatal Yükseklik Sınıflandırma: Leptostaphyline (dar damak): x 80 Mesostaphyline (orta damak): 80 84.9 Brachystaphyline (geniş damak): 85 x Porion Bregma Yük. ve Uz. End.: 100 x Porion Bregma Yüksekliği Max. Kafatası Uzunluğu Porion Bregma Yük. Gen. End: 100 x Porion Bregma Yüksekliği Max. Kafatası Genişliği Sagittal Frontoparietal Endis: 100 x Parietal Yay Frontal Yay 50

Sagittal Frontooccipital Endis: 100 x Occipital Yay Frontal Yay Sagittal Parietooccipital Endis: 100 x Occipital Yay Parietal Yay Kafa Yüz Endisi: 100 x Üst Yüz Genişliği Max. Kafatası Genişliği Yüz Alın Endisi: 100 x Min. Frontal Genişlik Üst Yüz Genişliği Frontogoniac Endis: 100 x Bigonial Genişlik Min. Frontal Genişlik Zygomandibular Endis: 100 x Bigonial Genişlik Bizygomatic Genişlik Transvers Orbital Facial Endis: 100 x Orbital Genişlik Bizygomatic Genişlik Mandibula Endisi: 100 x Mandibula Gövde Uzunluğu Bikondilar Genişlik 51

Ramus Endisi: 100 x Ramus Genişliği Ramus Yüksekliği Fronto - Gonial Endis: 100 x Bigonial Genişlik Min. Frontal Genişlik Goniocondilar Endis: 100 x Bigonial Genişlik Bikondilar Genişlik Fronto Orbital Endis: 100 x Min. Frontal Genişlik Üst Yüz Yüksekliği Zygofrontal Endis (1): 100 x Min. Frontal Genişlik Bizygomatic Genişlik Zygofrontal Endis (2): 100 x Max. Frontal Genişlik Bizgomatic Genişlik B- Vucut Endisleri: Clavicula Humeral Endis: 100 x Clavicula Max.Uzunluğu Humerus Fizyolojik Uzunluğu 52

Clavicula Kalınlık Endisi: 100 x Clavicula Çevresi Clavicula Max. Uzunluğu Scapular Endis: 100 x Scapula Genişliği Scapula Yüksekliği Scapula Humeral Endis: 100 x Scapula Uzunluğu Humerus Max. Uzunluğu Glenoid Endis: 100 x Glenoid Cavitinin Genişliği Glenoid Cavitinin Yüksekliği Humerus Uzunluk Kalınlık Endisi: 100 x Min. Çevre Max. Uzunluk Humerus Radius Endisi: 100 x Radius Max. Uzunluğu Humerus Max. Uzunluğu Radius Diafizyal Endis: 100 x Gövde Ort. Sagittal Çap Gövde Ort.Transvers Çap Radius Robustness Endisi (Uz. Kal. Endis): 100 x Min. Çevre Fizyolojik Uzunluk 53

Ulna Robustness Endisi ( Uz. Kal. Endisi) 1: 100 x Min. Çevre Fizyolojik Uzunluk Ulna Robustness Endisi ( Uz. Kal. Endisi) 2: 100 x Min. Çevre Max Uzunluk Ulna Platoleneal Endis (1): 100 x Göv. Ort. Sagittal Çap Göv. Ort. Transvers Çap Ulna Platoneal Endis (2): 100 x Üst Sagittal Çap Üst Transvers Çap Femur Robustness Endisi: 100 x Göv.Ort.Sag.Çap+Göv.Ort.Tran.Çap Max. Uzunluk Plastrik Endis: 100 x Femur Gövde Ort. Sagittal Çapı Femur Gövde Ort. Transvers Çap Platymeric Endis: 100 x Femur Üst Sagittal Çap Femur Üst Transvers Çap Humero Femoral Endis: 100 x Max. Hum. Uzunluğu Max. Femur Uzunluğu 54

Crural Endis: 100 x Max. Tibia Uzunluğu Femur Oblique Uzunluğu Tibia Cnemial Endis: 100 x For. Nut. Hiz. Transvers Çap For. Nut. Hiz. Sagittal Çap Intermembral Endis: 100xHumerusMax.Uzunluk+RadiusMax. Uzunluk Femur + Tibia Max. Uzunluğu Tibia Robustness Endisi (Uz. Kal. End. ): 100 x Tib. Min. Çevre Tib. Max. Uzunluk Fibula Robustness Endisi (Uz. Kal. End. ): 100 x Fib. Min. Çevre Fib. Max. Uzunluk Pelvis Boşluğu Endisi ( Inlet Endisi): 100 x Pel. Boş. Sagittal Genişliği Pel. Boş. Transvers Genişliği Pelvis Genişlik Yükseklik Endisi: 100 x Coxae Yüksekliği Pelvis Genişliği Pelvis Yükseklik Genişlik Endisi: 100 x Pelvis Genişliği Coxae Yüksekliği 55

İlium Genişlik Endisi: 100 x İlium Genişliği İlium Yüksekliği Ischio Pubis Endisi: 100 x Pubis Uzunluğu İschium Uzunluğu * İlium Endisi: 100 x İlium Genişliği İlium Kanat Yüksekliği Foramen Obturatum Endisi: 100 x Foramen Obturatum Genişliği Foramen Obturatum Yüksekliği Facies Auricular Endis: 100 x Facies Auricular Genişlik Facies Auricular Yükseklik Sacrum Endisi: 100 x Sacrum Yüksekliği Sacrum Genişliği Sacrum Derinlik Endisi: 100 x Sacrum Derinliği Sacrum Yüksekliği Sacrum Pelvis Endisi: 100 x Fossa İliac Derinlik Sacrum Derinliği 56

2.4.2: Yaş Belirleme Metotları Paleoantropolojik analiz sırasında bireyin yaşının doğru olarak belirlenmesi ve populasyonun paleodemografik yapısının belirlenmesinde oldukça önemlidir. İskeletten yaş tayini yapılırken öncelikle dikkat edilmesi gereken husus bireyin bebek, çocuk, genç erişkin ya da erişkin olduğunun belirlenmesidir ( bebekler 0-2,5 yaş, çocuklar 2,5-18 yaş, genç erişkinler ise 18-25 yaş ). Bu sınıflandırmalardan sonra her bir grup için uygun olan metotlar kullanılarak bireyin yaşı tespit edilmelidir. Bu metotlar Tablo 3 de verilmektedir. Tablo 3 : İskeletten Yaş Belirleme Metotları (Sevim, Özer, Sağır; 1997) A- BEBEK ve ÇOCUKLAR B- GENÇ ERİ KİNLER C- ERİ KİNLER 1-Kemikleşme Merkezleri 1- Epifizyal Kaynaşma 1- Pubis Yüzeyi 2- Dişlerin Çıkış Zamanları 2- Auricular Yüzey 3- Uzun Kemik Uzunlukları 3- Sutural Kaynaşma 4- Costae 5- Spongiosa 6- Diş Aşınması 7- Clavicula 8- Histolojik Yaşl. 9- Kompleks Metot 57

Bu çalışma sırasında, Mersin Kelenderis populasyonunun paleodemografik analizini yapabilmek için bebek ve çocuklarda diş sürmesi (Ubelaker, 1978) ve uzun kemiklerin max. uzunluklarının ölçülmesi (Workshop of European Anthropologist, 1980), genç erişkinlerde epifizyal yaşlandırma (Brotwell, 1981) ve erişkinlerde sutural yaşlandırma (Olivier, 1969), claviculanın gövde ortası kesiti (Kaur ve Jit, 1990), humerus ve femur un proximak kesitleri (Szilvassy ve Kritscher, 1990), simfizyal yaşlandırma ( White, 1991), dental aşınma (Brotwell, 1981) ve kompleks yaşlandırma gibi metotlar kullanılmıştır. 2.4.3: Morfolojik Çeşitliliğin / Irksal Yapının Belirlenmesi Irk, belli bir bölgede yaşayan bazı kalıtsal karakterlerin belirlenmesinden sorumlu genlere aşağı yukarı eşit sıklıkla sahip bulunan bireylerin oluşturduğu bir gruptur. Irk kavramı kullanılırken çok dikkatli olunması gerekmektedir. İnsan gruplarını, göstermiş oldukları bazı biyolojik çeşitliliklere bağlı kalarak sınıflara ayırmak bu kavramın temelini oluştururken, söz konusu özelliklerden hareketle insanları çeşitli ard düşüncelere göre sınıflandırmak hatalıdır. Paleoantropolojik çalışmalarda kullandığımız ırk sözcüğü ise toplumların morfolojik yapısını, biyolojik çeşitliliğini ifade etmek için kullanılmaktadır. Geniş alanlarda yapılan çalışmalar sonucunda insan ırklarının sabit olmadıkları anlaşılmıştır. Bazı grupların oturdukları yerler durmaksızın 58

değişmekte, bazı gruplar sürekli gelişmekte, bazıları kaybolmaktadır. Bunun nedeni de bütün canlı organizmalar gibi insanların da sürekli değişim içinde olmaları, bazı grupların gelişime ayak uydurup gelişmesi, bazı grupların ise yeni ortama ayak uyduramayıp kaybolmasından kaynaklanmaktadır (Vallois, 1965). Meydana gelen bu değişiklikler coğrafik ırkların yayılım alanlarını etkilemiş, fakat sayılarında her hangi bir değişikliğe yol açmamıştır. Bugün Avrupa genelinde belli başlı 5 ırk bulunmaktadır. Bunlar; Nordik, Alpin, Dinarik, Doğu Avrupa ve Akdeniz ırklarıdır (Özbek, 1990). Yapılan paleoantropolojik çalışmalarda, ırk tanımlamalarında kullanılan en önemli morfolojik farklılıklar kafatasında yer almaktadır. Irksal sınıflandırmalarda kafanın genel şekli ve yüzün yapısı dikkate alınmaktadır. En güvenilir kriter ise cranial endistir. İnsanlar üzerinde yapılan çalışmalar cranial endisi hem kalıtımın hem de çevresel faktörlerin etkilediğini ortaya koymaktadır. Kafatası özelliklerinin yanında boyun uzunluğu, çeşitli vücut kemiklerinin orantıları gibi kriterler de insan iskeletleri arasındaki fiziksel farklılıkları ifade etmede kullanılmaktadır. Eski Anadolu toplumlarında görülen morfolojik gruplar; Alpin: Alpinler tıknaz yapıda olup boyları orta ya da ortanın altındadır. Kafatası brakisefal bazen de mezosefaldir. Yüzleri geniştir. Burunları kısa ve burun sırtı konkavdır. Kafataslarının oksipital bölgeleri ne Dinariklerde olduğu gibi yassıdır, ne de Nordiklerdeki gibi yumrudur. Saçlar koyu kestane 59

renginde, gözler koyu ya da yeşildir. Mavi gözlü olanlarına da sıkça rastlanır (Özbek, 1994; 55). Akdeniz: Çok geniş bir alanda yayılım gösterdikleri için fiziksel özellikleri açısından oldukça değişkendirler. Yüzleri uzun ve dar, başları dolikosefal veya mezosefaldir. Bu ırka mensup olanlar orta ya da ortanın altında bir boya sahiptirler. Burunları ince ve burun sırtları düz ya da kemerlidir. Derileri esmer ve saçları siyah, genellikle de dalgalıdır (Özbek, 1994). Akdeniz ırkının iki alt temsilcisi bulunmaktadır. Bunlar narin yapılı Akdenizliler ve kaba yapılı Akdenizlilerdir. Narin yapılı Akdenizlilerde kafatası daha yüksek, squama temporalis yayı daha belirgin, mastoid çıkıntıları daha küçük, ense tutunma kasları, kaş kemerleri ve glabella genellikle daha az belirgindir. Ayrıca, alt çene boyutları itibarıyla daha küçük, alt çene gövde kalınlığı daha az, kol ve bacak kemikleri daha incedir (Özbek, 1994). Dinarik: Dinarikler iri ve uzun boyludurlar. Baş özellikle kafatası arkasındaki yassılık nedeniyle çok brakisefaldir. Aynı tip kafatasına Orta Doğu da ve Doğu Anadolu nun bazı bölgelerindeki toplumlarda da rastlanır. Yüz uzun ve geniş, burun çıkıntılı, burun sırtı çoğu kez çıkıntılıdır. Saçlar ve gözler koyu renktedir (Özbek, 1994). Nordik: Nordikler uzun bir boya sahiptirler. Kafatası genellikle dolikosefal, bazen de mezosefaldir. Yüz yapısı genellikle uzun ve alın geriye kaçıktır. 60

Çıkık kaş kemerlerine ve belirgin bir menton çıkıntısına sahiptirler. Saçlar sarı ya da kestane rengi ile, gözler ise mavi ya da yeşil renkle karakterizedir (Özbek, 1979). İskeletlerin değerlendirilmesi sırasında yukarıda açıklanan özellikler dikkate alınarak Karagündüz ve Kelenderis toplumlarının bireyleri sınıflandırılmıştır. 2.4.4: İstatistiki Metotlar Toplumların erişkinlerinde ele alınan ölçü ve endislerin ayrı ayrı değerlendirildiğinde cinsiyet ayrımında ne derece etkin olduğu diskriminant fonksiyon analizi yöntemi ile belirlenebilmektedir. Diskriminant analizinin temel amacı, iki grup arasındaki farkların maksimize edilmesidir. Bu prosedürün matematiksel temeli iki ya da daha fazla farklılık doğuran değişkenin, değişkenler arasındaki interkorelasyonları hesaba katılarak, gruplar arası ve grup içi varyansların birbirine oranının maksimize edilerek bir araya getirilmesidir (Campbell, 1978). İskelet biyolojisinde kullanılan diskriminant fonksiyon analizinin en iyi bilinen örnekleri ırk ve cinsiyet belirlemek üzere, özellikleri bilinmeyen bir bireyi bilinen bir referans grubuna dahil etmekle yapılmıştır. Diskriminant analizi aracılığıyla elde edilen diskriminant (ayırıcı) fonksiyonları, değişkenlerin bileşenlerinden oluşur. Diskriminant fonkiyonları gruplar arası farklılığa etki eden tahmin değişkenlerinin hangileri olduğunu 61

ortaya çıkarır. Gruplar arası farklılığa etki eden bu değişkenlere de diskriminant değişkenler adı verilir. Diskriminant analizinin bir diğer işlevi ise, gruplardan herhangi birisine ait olan fakat hangi gruptan geldiği bilinmeyen bir birimin ait olduğu grubu en az hata ile saptamaktır. O halde diskriminant analizinin amacını iki grupta toplamak olanaklıdır. 1) Diskriminant fonksiyonları saptayıp bu fonksiyonlar aracılığıyla gruplar arası ayırıma en fazla etki eden ayırıcı değişkenleri belirlemek, 2) Hangi gruptan geldiği bilinmeyen bir birimin hangi gruba dahil edileceğini belirlemektir (Ünsal, 1994). İstatistiksel analizlere geçmeden önce toplumlara ait bireyler tek tek ölçülerek değerlendirilmiştir. Ölçüm alınırken bireyin tamamını etkileyen patolojik bir durum gözlenen bireyler ölçüm dışında bırakılmıştır ve alt yaş sınırı 24 yaş olarak belirlenmiştir. Böylece değerlendirme yapacağımız bireylerin epifizlerinin tamamen kapanmış bireylerden seçilmesi sağlanmıştır. İskeletlerden ölçü alınırken Olivier (1969) ile Martin ve Saller (1957, 1959) in ölçü ve endis teknikleri kullanılmıştır. İskeletlerden alınan ölçü ve endislere diskriminant fonksiyon analizinde kolaylık sağlanması amacıyla kod numaraları verilerek sistemli bir şekilde bilgisayara kaydedilmiş (SPSS) ve istatistiksel işlemler yapılmıştır. Verilen kod numaraları Tablo 4 ve Tablo 5 de belirtilmiştir. 62

Tablo 4: İskeletten Alınan Ölçülere Verilen Kod Numaraları Kod Ölçü Kod Ölçü KAFATASI ÖLÇÜLERİ A64 Üst Sagittal Çap A1 Max. Kafatası Uzunluğu A65 Üst transvers çap A2 Max. Kafatası Genişliği Humerus A3 Basion - Bregma Yüksekliği A66 Max. Uzunluk A4 Min. Frontal Genişlik A67 Fizyolojik Uzunluk A5 Max. Frontal Genişlik A68 Gövde Ortası Max. Çap A6 Frontal Yay A69 Gövde Ortası Min. Çap A7 Frontal Doğru A70 Minimum Çevre A8 Parietal Yay A71 Alt Epifiz Genişliği A9 Parietal Doğru Ulna A10 Occipital Yay A72 Max. Uzunluk A11 Occipital Doğru A73 Fizyolojik Uzunluk A12 Horizontal Çevre A74 Minimum Çevre A13 Morfolojik Yüz Yüksekliği A75 Üst Sagittal Çap A14 Üst Yüz Yüksekliği A76 Üst Transvers Çap A15 Üst Yüz Genişliği A77 Gövde Ortası Max. Sagittal Çap A16 Porion - Bregma Yüksekliği A78 Gövde Ortası Max. Transvers Çap A17 Orbital Yükseklik Radius A18 Orbital Genişlik A79 Max. Uzunluk A19 Bizygomatik Genişlik A80 Fizyolojik Uzunluk A20 Nasal Yükseklik A81 Gövde Ortası Max. Transvers Çap A21 Nasal Genişlik A82 Gövde Ortası Max. Sagittal Çap A22 Palatal Yükseklik A83 Minimum Çevre A23 Palatal Genişlik A84 Caput Kalınlığı A24 Bikondilar Genişlik A85 Caput Genişliği A25 Bigonial Genişlik Tibia A26 Mandibula Gövde Uzunluğu A86 Max. Uzunluk A27 Mandibula Gövde Yük. (Molar) A87 Foramen Nutricum Hiz. Sagittal Çap A28 Mandibula Gövde Yük. (For. Men.) A88 For. Nutricum Hiz. Transvers Çap A29 Mandibula Gövde Yük. (Sym.) A89 Minimum Çevre A30 Min. Ramus Genişliği A90 Üst Epifiz Genişliği A31 Ramus Yüksekliği Fibula 63

A32 İki For. Mentale Ara. Uzunluk A91 Max. Uzunluk A33 Gonial Açı A92 Gövde Ortası Sagittal Çap A34 Dental Uzunluk A93 Gövde Ortası Transvers Çap A35 For. Magnum Genişliği A94 Minimum Çevre A36 For. Magnum Yüksekliği Pelvis VÜCUT ÖLÇÜLERİ A95 Pelvis Genişliği Scapula A96 Pelvis Boşluğu Transvers Genişliği A37 Scapula Yüksekliği A97 Pelvis Boşluğu Sagittal Genişliği A38 Scapula Genişliği A98 Pubis Açısı A39 Scapula Uzunluğu A99 Coxae Yüksekliği A40 Glenoid Cavitinin Yüksekliği A100 İlium Genişliği A41 Glenoid Cavitinin Genişliği A101 İlium Kanat Yüksekliği Clavicula A102 İlium Yüksekliği A42 Max. Uzunluk A103 İschium Uzunluğu A43 Clavicula Çevresi A104 Pubis Uzunluğu A44 Claviculanın External Genişliği A105 İncisura İschiadica Major Uzunluğu A45 Claviculanın İnternal Genişliği A106 İncisura İschiadica Major Derinliği A46 Lateral Derinlik A107 İncisura İschiadica Major Yüksekliği A47 Medial Derinlik A108 İncisura İschiadica Major Açısı Calcaneus A109 Foramen Obturatum Genişliği A48 Max. Uzunluk A110 Foramen Obturatum Yüksekliği A49 Minimum Genişlik A111 Cotylo - Sciatic Genişlik A50 Max. Posterior Genişlik A112 Fossa İliac Derinlik A51 Max. Anterior Genişlik A113 Facies Auricularis Yüksekliği A52 Minimum Yükseklik A114 Facies Auricularis Genişliği Talus Sacrum A53 Maximum Uzunluk A115 Sacrum Yüksekliği A54 Talar Genişlik A116 Sacrum Genişliği A55 Talar Yükseklik A117 Sacrum Derinliği A56 Troclea Tali'nin Genişliği Sternum A57 Troclea Tali'nin Uzunluğu A118 Manibrium Uzunluğu Femur A119 Manibrium Genişliği A58 Max. Uzunluk A120 Korpus Uzunluğu A59 Fizyolojik Uzunluk A121 S 1 Genişliği 64

A60 Gövde Ortası Sagittal Çap A122 S 2 Genişliği A61 Gövde Ortası Transvers Çap A123 S 3 Genişliği A62 Minimum Çevre A63 Oblique Uzunluk Tablo 5: Endislere Verilen Kod Numaraları KAFATASI ENDİSLERİ VÜCUT ENDİSLERİ B1 Cranial Endis B31 Clavicula - Humeral Endis B2 Yükseklik - Genişlik Endisi B32 Clavicula Kalınlık Endisi B3 Yükseklik - Uzunluk Endisi B33 Scapular Endis B4 Yüz Endisi B34 Scapula - Humeral Endis B5 Ortalama Yükseklik Endisi B35 Glenoid Endis B6 Üst Yüz Endisi B36 Humerus Uz.-Kal. Endisi B7 Transvers Cronio - Facial Endis B37 Humerus Radius Endisi B8 Transvers Frontal Endis B38 Radius Diafizyal Endis B9 Fronto - Zygomatic Endis B39 Radius Robustness Endisi B10 Fronto - Parietal Endis B40 Ulna Robustness Endisi (1) B11 Orbital Endis B41 Ulna Robustness Endisi (2) B12 Nasal Endis B42 Ulna Platoleneal Endis(1) B13 Palatal Endis B43 Ulna Platoleneal Endis(2) B14 Porion - Bregma Yük. Ve Uz. Endisi B44 Femur Robustness Endisi B15 Porion - Bregma Yük. Gen. Endisi B45 Plastrik Endis B16 Sagittal Frontoparietal Endis B46 Platymeric Endis B17 Sagittal Frontooccipital Endis B47 Humero - Femoral Endis B18 Sagittal Parietooccipital Endis B48 Crural Endis B19 Kafa Yüz Endisi B49 Tibia Cnemial Endis B20 Yüz Alın Endisi B50 İntermembral Endis B21 Frontogoniac Endis B51 Tibia Robustness Endisi B22 Zygomandibular Endis B52 Fibula Robustness Endisi B23 Transvers Orbital Facial Endis B53 Pelvis Boşluğu Endisi B24 Mandibula Endisi B54 Pelvis Genişlik - Yükseklik Endisi B25 Ramus Endisi B55 Pelvis Yükseklik - Genişlik Endisi B26 Fronto - Gonial Endis B56 İlium Genişlik Endisi 65

B27 Goniocondilar Endis B57 İschio - Pubis Endisi B28 Fronto - Orbital Endis B58 İlium Endisi B29 Zygofrontal Endis (1) B59 Foramen Obturatum Endisi B30 Zygofrontal Endis (2) B60 Facies Auricular Endis B61 Sacrum Endisi B62 Sacrum Derinlik Endisi B63 Sacrum Pelvis Endisi 66

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM: BULGULAR ve DEĞERLENDİRME 3.1: PALEODEMOGRAFİK BULGULAR Demografi, insan nüfusunu; büyüklüğü, yapısı ve gelişmesi açısından inceleyen bilim dalı olarak tanımlanmaktadır (Üner, 1972; 11). Bu bilim dalı günümüzün yaşayan toplumlarında yaş ve cinsiyet farklılığı, evlenme ve boşanmalar, aile yapıları, okuma ve yazma oranları, hastalık durumları, üretim ve tüketim, kentleşme, çeşitli nüfus hareketleri ve sorunları gibi konular hakkında araştırmalar yapmaktadır. Paleodemografi ise demografinin geçmişle uğraşan kısmıdır. Kelime anlamıyla da eski nüfus bilimi olarak tanımlanmaktadır. Paleodemografi, paleoantropolojik ve arkeolojik kazılar sonucu ele geçirilen, geçmişte yaşamış toplumların iskeletlerinden yaşadığı dönemdeki nüfus yapısını ve değişimlerini araştırmaktadır (Angel, 1969 ve Sevim, 1993). Paleodemografik bir değerlendirmede güvenilir bir sonuç elde edebilmek için incelenecek materyalin populasyonu temsil edebilecek çoğunlukta olması gerekmektedir. Paleodemografi alanındaki çalışmalar ilk kez 1886 yılında Beloch un yaptığı çalışmayla başlamış ve birçok bilim adamının katkısıyla devam etmiştir. Motta (1881), Beloch ve Harknes, Pearson, Spieegelberg, Mc Donnel (1913), Tood (1920), Gommen (1932), Richardson, Willcox, Franz Winkler (1936 37), Vallois (1937), Veidenreich (1939), Hombert ve Preaux 67

(1945), Giot, Gerhardt, Fuste, Broste, Jorgensen, Junha, Gejwall, Ferembach ve arkadaşları (1951), Etienne, Szilagy, Russel, Henry (1957), Acsadi (1960), Howells (1959), Braidwood (1960), Data (1952, 1962), Scharma (1969, 1970, 1972), Bernhard (1967), Johnston ve Snow (1961), Angel (1969, 1970, 1971), Acsadi ve Nemeskery (1970), Brothwell (1981), Masset (1973), Ubelaker (1974, 1978), Ward ve Weis (1976), Roth (1992) gibi bilim adamları bu konuda araştırma yapmışlardır (Sevim, 1993). Ülkemizde bu konuda yapılan çalışmalar ise 1947 de enyürek ile başlamıştır. Daha sonraki yıllarda ise Angel, Çiner, Alpagut, Kansu, Krogman, Tunakan, Ferembach ve enyürek bu konuda araştırmaları sürdürmüşlerdir (Sevim, Özer, Sağır, 1997). Son yıllara gelindiğinde ise Özbek; Tilkitepe (1982), Hayazhöyük, İznik (1984, 1992), Değirmentepe (1985, 1986), Çayönü (1988, 1989, 1990), Aşıklıhöyük (1990, 1992, 1993), Oylumhöyük ve Caferhöyük bireyleri üzerinde araştırmalar yapmış ve toplumların demografik yapılarını ortaya çıkarmıştır. Güleç; 1985, 1986 ve 1997 de Klazomenai, 1986, 1989 ve 1994 te Dilkaya, 1987 de Topaklı, 1989 da Panaztepe ve 1995 de Datça da bulunan iskeletlerin paleodemografik analizlerini yapmıştır. Arman 1991 de Aşvankale ve Sevim 1993 yılında Tepecik iskeletlerinde paleodemografik çalışmalar yapmışdır. Bir paleoantropolojik çalışmanın ilk aşamasını paleodemografik değerlendirme alır. Bu çalışma kapsamında da Karagündüz ve Kelenderis toplumlarının paleodemografik analizleri yapılmıştır. 68

3.1.1: Karagündüz Toplumunun Paleodemografik Yapısı 1992-1999 Yıllarında Van Müze Müdürlüğü ve İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, Van Bölgesi Tarih ve Arkeoloji Araştırma Merkezi Müdürlüğünce, Prof. Dr. Veli Sevin başkanlığında ortaklaşa olarak sürdürülen Karagündüz höyüğü kazılarından çıkan iskeletlerin demografik analizleri Gözlük tarafından gerçekleştirilmiştir (Tablo 6, Grafik 1 ). Tablo 6: Karagündüz Toplumunun Demografik Dağılımı İskeletlerin Dağılımı N % Fetus 41 4,61 Bebek 205 23,03 Çocuk 272 30,56 Kadın 139 15,62 Erkek 176 19,78 Belirsiz 57 6,40 TOPLAM 890 100 Grafik 1: Karagündüz Toplumunun Demografik Dağılım Grafiği 69

Karagündüz Höyüğü nden 890 adet iskelet ele geçirilmiştir. Bu bireylerin dağılımı, 41 fetus, 477 bebek ve çocuk, 139 kadın (% 15.62) ve 176 erkek (19.78) olarak saptanmıştır. Görüldüğü üzere bebek ve çocukların sayısı oldukça fazladır ve toplumun % 53.59 nu oluşturmaktadır. Bebek ve çocuk ölümleri bir nüfusun sağlık durumunun en iyi göstergelerinden biri olduğu bilinmektedir, bu nedenle Karagündüz toplumunun bebek ve çocuklarının yaşam tabloları aşağıda verilmiştir. Tablo 7: Karagündüz Çocuklarının Yaş Gruplarına Göre Ölüm Yüzdeleri Yaş Grupları n % Toplam n Toplam % 0-1.9 164 34,82 164 34,82 2-3,9 90 19,11 254 53,93 4-5,9 79 16,77 333 70,70 6-7,9 56 11,89 389 82,60 8-9,9 42 8,92 431 91,51 10-11,9 24 5,09 455 96,60 12-13,9 14 2,97 469 99,57 14-15,9 2 0,42 471 100,00 16-17,9 0 0 471 100,00 471 100,00 Tablo 7 ye bakıldığında 0 18 yaşına kadar birey sayıları ve ölüm oranları görülmektedir. Bu tabloya göre, Karagündüz de doğum öncesi, doğum ve doğumu izleyen ilk iki yıl içerisindeki bebek ölüm oranları tüm yaş gruplarından daha fazladır (% 34,82). İleriki yaş gruplarında ise çocuk ölüm oranları giderek azalmaktadır (Grafik 2). 70

Grafik 2: Karagündüz Çocuklarının Yaş Dağılım Grafiği n 180 160 140 120 100 80 60 40 20 0 0-1.9 2-3,9 4-5,9 6-7,9 8-9,9 10-11,9 12-13,9 14-15,9 16-17,9 Yaş Grupları Diğer toplumlarda görüldüğü gibi Karagündüz bebeklerinin de ölüm oranının yüksek olması, genel olarak yetersiz ve kötü beslenmenin yanı sıra enfeksiyonel hastalıkların da etkili olabileceğini düşündürmektedir. Tablo 8: Karagündüz Toplumu Erişkinlerinin Yaş Dağılımı Yaş Grupları Kadın Erkek Toplam N % N % N % 18-19,9 3 3,61 2 2,11 5 2,81 20-24,9 13 15,66 13 13,68 26 14,6 25-29,9 7 8,43 4 4,21 11 6,18 30-34,9 17 20,48 17 17,9 34 19,1 35-39,9 8 9,64 13 13,68 21 11,8 40-44,9 9 10,84 3 3,16 12 6,74 45-49,9 9 10,84 22 23,16 31 17,42 50-54,9 4 4,82 7 7,37 11 6,18 55-59,9 7 8,43 5 5,26 12 6,74 60-64,9 4 4,82 4 4,21 8 4,5 65-69,9 0 0 2 2,11 2 1,12 70-74,9 2 2,42 3 3,15 5 2,81 83 100 95 100 178 100 71

Grafik 3: Karagündüz Toplumu Erişkinlerinin Yaş Dağılım Grafiği n 40 35 30 25 20 15 10 5 0 18-19,9 20-24,9 25-29,9 30-34,9 35-39,9 40-44,9 45-49,9 50-54,9 55-59,9 60-64,9 65-69,9 70-74,9 Yaş Grupları Kadın Erkek Karagündüz toplumunun % 35,4 nü oluşturan erişkinlerin de kendi içerisinde oluşturulan beşerli yaş gruplarına göre dağılımları Tablo 8 de verilmiştir. Bu dağılıma göre, kadınlarda en yoğun ölüm 30 35 yaş aralığında, erkeklerde ise 35 50 yaş aralığında olduğu gözlenmiştir(grafik 3). 80 bireyin kafatası yapılarına göre morfolojik özellikleri belirlenmiştir. Bu belirlemelere göre Karagündüz toplumunun çoğunluğunu Akdeniz ırkı oluşturmaktadır. Cinsiyetlere göre yapılan değerlendirmelere göre ise kadınların % 26,47 si, erkeklerin ise % 46.93 ünün Akdeniz ırkı özellikler gösterdiği belirlenmiştir. 72

Tablo 9: Karagündüz Bireylerinin Morfolojik Çeşitlilik Dağılımı Cinsiyet Alpin Dinarik N.Akd K.Akd Alp+N.Akd Alp+Din Alp+K.Akd Din+N.Akd Kadın 6 2 8 1 8 2 2 5 Erkek 7 7 13 10 4 5 0 3 Toplam 13 9 21 11 12 7 2 8 Grafik 4: Karagündüz Bireylerinin Morfolojik Çeşitlilik Dağılım Grafiği 25 20 15 10 5 0 Alpin Dinarik N.Akd K.Akd Alp+N.Akd Alp+Din Alp+K.Akd Din+N.Akd Kadın Erkek Toplam Anadolu da görülen tüm ırkların Karagündüz toplumunu temsil etmesi bize bu populasyonun heterojen bir yapıda olduğunu göstermektedir. 3.1.2: Kelenderis Toplumunun Paleodemografik Yapısı 2001 2002 yıllarında Selçuk Üniversitesi ve Anadolu Universitesi nin birlikte yürüttükleri Mersin Kelenderis kazılarından çıkarılan iskeletlerin demografik analizleri bu çalışma kapsamında gerçekleştirilmiştir. Yapılan demografik analizler sonucunda 84 adet iskelet saptanmıştır. Bunlarında 73

%29,76 sının bebek ve çocuk, %64,29 nun da erişkinlere ait olduğu belirlenmiştir. Erişkinlere ait bireylerin % 34,52 sı kadın, % 29.77 si de erkek olarak saptanmıştır (Tablo 10, Grafik 5). Tablo 10: Kelenderis Toplumunun Demografik Dağılımı İskeletlerin Dağılımı N % Bebek 14 16,67 Çocuk 11 13,09 Kadın 29 34,52 Erkek 25 29,77 Belirsiz 5 5,95 TOPLAM 84 100,00 Grafik 5: Kelenderis Toplumunun Demografik Dağılım Grafiği 30 25 20 15 10 5 0 Bebek Çocuk Kadın Erkek Belirsiz Bebek Çocuk Kadın Erkek Belirsiz 74

Kelenderis toplumundaki bebek ve çocuk ölümlerinin diğer toplumlarla karşılaştırılması sonucunda eski Anadolu toplumlarıyla ne tür bir benzerlik içerisinde olduğu anlaşılabilecektir. Bilindiği gibi bebek ve çocuk ölümleri bir nüfusun sağlık durumunun en iyi göstergesidir. Bu nedenle Kelenderis toplumu içerisinde bulunan bebek ve çocukların yaşam tabloları aşağıda verilmiştir. Tablo 11: Kelenderis Çocuklarının Yaş Gruplarına Göre Ölüm Yüzdeleri Yaş Grupları n % Toplam n Toplam % 0-1.9 10 40 10 40 2-3,9 4 16 14 56 4-5,9 4 16 18 72 6-7,9 2 8 20 80 8-9,9 1 4 21 84 10-11,9 0 0 21 84 12-13,9 1 4 22 88 14-15,9 1 4 23 92 16-17,9 2 8 25 100,00 25 100,00 Tablo 11 e bakıldığında 18 yaşına kadar olan bireylerin sayı ve ölüm oranları görülmektedir. Bu sonuçlara göre ilk iki yıl içerisinde bebekçocuk ölüm oranları, tüm çocukların ölüm oranlarının yarısına yakındır (%40). Kelenderis bebeklerinde 2 yaşından sonra, ölüm oranlarında büyük bir azalma gözlenmektedir. 12 yaşından sonra ise yine az bir artış göstermektedir (Grafik 6). 75

Grafik 6: Kelenderis Çocuklarının Yaş Dağılım Grafiği 12 10 8 N 6 4 2 0 0-1.9 2-3,9 4-5,9 6-7,9 8-9,9 10-11,9 12-13,9 14-15,9 16-17,9 Yaş Grupları Kelenderis çocuklarında en fazla ölüm oranı 0-2 yaş aralığında görülmektedir. Daha sonra ölümlerde hızlı bir düşüş gözlenmiştir. 4-6 yaş aralığında ise birey saptanmamıştır. 10 yaşına kadar ölümlerde biraz düşüş gözlenmiştir. 10 yaşından 18 yaşına kadar Kelenderis çocuklarının ölüm oranlarında biraz artış olmuştur. Kelenderis toplumunun % 64,29 nu oluşturan erişkinlerinde kendi içerisinde beşerli yaş gruplarına göre dağılımları yapılmıştır. Bu dağılımlardan elde edilen sonuçlara göre kadınlarda en yoğun ölümler 55-60 yaş grubunda erkeklerde ise 45 50 yaş grubunda yoğunlaştığı gözlenmiştir (Tablo 12, Grafik 7). 76

Tablo 12: Kelenderis Toplumu Erişkinlerinin Yaş Dağılımı Yaş Grupları Kadın Erkek Toplam N % N % N % 18-19,9 0 0 1 4,76 1 2,43 20-24,9 1 5 1 4,76 2 4,88 25-29,9 2 10 1 4,76 3 7,32 30-34,9 2 10 4 19,05 6 14,63 35-39,9 1 5 1 4,76 2 4,88 40-44,9 3 15 2 9,53 5 12,20 45-49,9 1 5 5 23,80 6 14,63 50-54,9 3 15 2 9,53 5 12,20 55-59,9 4 20 2 9,53 6 14,63 60-64,9 2 10 1 4,76 3 7,32 65-69,9 1 5 1 4,76 2 4,88 20 100 21 100,00 41 100,00 Grafik 7: Kelenderis Toplumu Erişkinlerinin Yaş Dağılım Grafiği N 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 18-19,9 20-24,9 25-29,9 30-34,9 35-39,9 40-44,9 45-49,9 50-54,9 55-59,9 60-64,9 65-69,9 Yaş Grupları Kadın Erkek 77

2001 2002 kazılarından çıkarılan Kelenderis toplumunun morfolojik yapısını daha iyi belirleyebilmek için, populasyonun ırk dağılımı belirlenmiştir. Tablo 13 ve Grafik 8 de de görüldüğü gibi ırksal değerlendirmeye tabi tutulan toplam 20 bireyin 7 si kadın, 13 ü de erkek bireyden oluşmaktadır. Kadın bireylerde hiç Dinarik gözlenmezken, erkek bireylerde Dinarik ırkı saptanmıştır. Bu toplumda birden fazla ırk grubunun özelliklerini taşıyan bireylere de rastlanmıştır. Toplumun genelinde tüm morfolojik çeşitlerin gözlenmesi bize Kelenderis toplumunun heterojen bir ırksal yapıda olduğunu göstermektedir. Bu toplumun savaşcı bir toplum olduğunu ve farklı toplumların yaşadığını düşünürsek sonuç şaşırtıcı değildir. Tablo 13: Kelenderis Bireylerinin Morfolojik Çeşitlilik Dağılımı Cinsiyet Alpin Din. N.Akd K.Akd Alp+N.Akd Alp+Din Alp+K.Ak Din+N.Ak Din+Alp Kadın 3 0 1 0 2 0 1 0 0 Erkek 2 2 2 1 0 2 1 1 2 Toplam 5 2 3 1 2 2 2 1 2 Grafik 8: Kelenderis Bireylerinin Morfolojik Çeşitlilik Dağılım Grafiği 6 5 4 3 2 1 0 Alpin Din. N.Akd K.Akd Alp+N.Akd Alp+Din Alp+K.Ak Din+N.Ak Din+Alp Kadın Erkek Toplam 78

3.2: ÖLÇÜ ve ENDİSLERİN DEĞERLENDİRİLMESİ Bu çalışma sırasında Karagündüz ve Kelenderis populasyonlarının kafatası ve vücut iskeletlerinin ayrı ayrı ölçümler alınarak bu ölçümlerden yararlanılarak endisler hesaplanmıştır. 3.2.1: Karagündüz Toplumunun Kafatası Ölçü Ve Endisleri Van Karagündüz Höyüğü nde 1994 1999 yılları arasında yedi plan karede gerçekleştirilen kazılar sırasında ele geçen 890 bireye ait iskeletin kafa ve yüz morfolojisini belirlemek ve cinsiyetler arası farklarını saptamak amacıyla, yetişkin kadın ve erkeklere ait kafatası ölçüleri alınmış ve alınan ölçülerden ayrı ayrı endisler hesaplanmıştır. Karagündüz toplumunun kafatasından alınan toplam 36 ölçü ile hesaplanan 30 endisin birey sayısı, ortalaması, standart sapması, minimum - maksimum değerleri Tablo 14-17 de gösterilmiştir. Tablo 14: Karagündüz Toplumu Kadınlarına Ait Kafatası Ölçüleri Kod KAFATASI ÖLÇÜLERİ N ortalama ss min max A1 Max. Kafatası Uzunluğu 29 176,31 6,04 163 186 A2 Max. Kafatası Genişliği 30 142,72 6,12 130 158 A3 Basion - Bregma Yüksekliği 22 135,54 7,99 118 148 A4 Min. Frontal Genişlik 32 105,81 6,55 91 121 A5 Max. Frontal Genişlik 30 125,93 4,02 119 137 A6 Frontal Yay 28 124,21 11,74 106 140 79

A7 Frontal Doğru 28 108,28 9,13 93 121 A8 Parietal Yay 31 119,22 7,3 103 131 A9 Parietal Doğru 31 101,22 7,74 89 115 A10 Occipital Yay 26 113,05 11,84 87 131 A11 Occipital Doğru 26 94,26 6,58 79 105 A12 Horizontal Çevre 29 489,17 23,89 447 525 A13 Morfolojik Yüz Yüksekliği 12 121,08 6,62 108 132 A14 Üst Yüz Yüksekliği 28 75,25 6,26 63 90 A15 Üst Yüz Genişliği 26 101,46 3,67 96 112 A16 Porion - Bregma Yüksekliği 32 131,75 8,97 104 151 A17 Orbital Yükseklik 33 32,84 2,53 29 40 A18 Orbital Genişlik 33 37,06 1,86 32 41 A19 Bizygomatik Genişlik 24 124,08 4,78 116 133 A20 Nasal Yükseklik 29 48,41 3,28 42 58 A21 Nasal Genişlik 27 25,40 1,39 20 30 A22 Palatal Yükseklik 23 42,78 3,04 34 48 A23 Palatal Genişlik 23 37,69 2,63 34 43 A24 Bikondilar Genişlik 11 111,63 4,43 103 120 A25 Bigonial Genişlik 14 87,28 6,75 73 100 A26 Mandibula Gövde Uzunluğu 12 96,66 8,76 72 105 A27 Mand. Göv. Yük.(Molar) 31 26,52 3,25 18 30 A28 Mand. Göv. Yük.(For.Men.) 32 27,65 3,29 21 35 A29 Mand. Göv. Yük. (Sym.) 31 29,09 3,44 21 35 A30 Min. Ramus Genişliği 20 30,90 5,28 20 44 A31 Ramus Yüksekliği 12 45,91 8,22 30 58 A32 İki For. Mentale Ara.Uzunluk 20 38,30 5,28 28 49 A33 Gonial Açı 19 119,26 8,28 101 136 A34 Dental Uzunluk 19 43,84 4,47 34 53 A35 For. Magnum Genişliği 16 27,62 3,40 24 37 A36 For. Magnum Yüksekliği 17 32,88 2,49 30 38 80

Tablo 15: Karagündüz Toplumu Erkeklerine Ait Kafatası Ölçüleri Kod KAFATASI ÖLÇÜLERİ N ortalama ss min max A1 Max. Kafatası Uzunluğu 37 182,56 8,04 163 198 A2 Max. Kafatası Genişliği 40 148,65 4,27 131 161 A3 Basion - Bregma Yüksekliği 30 141,36 8,46 127 169 A4 Min. Frontal Genişlik 40 106,37 6,84 90 120 A5 Max. Frontal Genişlik 39 130,28 5,90 116 141 A6 Frontal Yay 36 128,72 9,82 104 142 A7 Frontal Doğru 36 111,41 8,74 96 127 A8 Parietal Yay 38 134,05 12,14 107 152 A9 Parietal Doğru 38 112,21 7,09 96 131 A10 Occipital Yay 29 113,20 12,46 89 132 A11 Occipital Doğru 29 97,58 6,05 82 115 A12 Horizontal Çevre 35 514,45 17,66 487 556 A13 Morfolojik Yüz Yüksekliği 11 123,85 5,39 115 139 A14 Üst Yüz Yüksekliği 24 86,54 9,74 67 102 A15 Üst Yüz Genişliği 23 102,95 4,03 96 112 A16 Porion - Bregma Yüksekliği 36 138,52 5,80 127 153 A17 Orbital Yükseklik 29 32,93 1,64 28 35 A18 Orbital Genişlik 29 38,10 1,31 35 40 A19 Bizygomatik Genişlik 22 131,45 6,47 116 144 A20 Nasal Yükseklik 29 51,48 3,52 43 59 A21 Nasal Genişlik 30 26,10 2,46 20 31 A22 Palatal Yükseklik 23 44,26 3,17 36 51 A23 Palatal Genişlik 22 39,90 2,89 35 45 A24 Bikondilar Genişlik 9 119,44 7,60 110 133 A25 Bigonial Genişlik 14 98,21 8,02 82 112 A26 Mandibula Gövde Uzunluğu 9 104,22 3,76 98 110 A27 Mand. Göv. Yük.(Molar) 37 26,97 3,23 18 32 A28 Mand. Göv. Yük.(For.Men.) 39 31,17 3,80 21 37 81

A29 Mand. Göv. Yük. (Sym.) 40 32,52 2,89 27 38 A30 Min. Ramus Genişliği 23 31,43 2,50 27 37 A31 Ramus Yüksekliği 9 56,66 7,43 45 66 A32 İki For. Mentale Ara.Uzunluk 19 45,00 4,77 36 52 A33 Gonial Açı 18 117,94 10,47 102 137 A34 Dental Uzunluk 17 39,35 3,95 28 45 A35 For. Magnum Genişliği 21 30,14 2,86 25 36 A36 For. Magnum Yüksekliği 19 33,73 2,44 30 38 Kafataslarına ait ölçüler Tablo 14 ve 15 de gösterilmiştir. Maksimum kafatası uzunluğu 29 kadın kafatası üzerinde ölçülmüş ve ortalaması 176,31 olarak bulunmuştur. Aynı ölçü 37 erkek kafatasından alınmış ve ortalaması 182,56 olarak saptanmıştır bu sonuç beklentiler doğrultusundadır ve erkeklerin değerleri kadınlara oranla daha yüksek çıkmıştır. Max. kafa genişliği 30 kadın kafatası üzerinde ölçülmüş ve ortalama 142,72 olarak bulunmuştur. 40 erkek üzerinde ölçülen maksimum kafa genişliği ise 148,65 ortalama ile max. kafa uzunluğundaki gibi kadınlara oranla daha yüksek bir değer göstermiştir. Basion-bregma yüksekliği, min. frontal genişlik, Max. frontal genişlik, frontal yay, frontal doğru, parietal yay, parietal doğru, occipital yay, occipital doğru, horizontal çevre, morfolojik yüz yüksekliği, üst yüz yüksekliği, üst yüz genişliği, porion-bregma yüksekliği, orbital yükseklik, orbital genişlik, bizygomatik genişlik, nasal yükseklik, nasal genişlik, palatal yükseklik, palatal genişlik, bikondilar genişlik, bigonial genişlik, mandibula gövde uzunluğu, mandibula gövde yükseklikleri, ramus genişliği ve ramus yüksekliği ile foremen magnum yüksekliği ve genişliği erkeklerde kedınlara oranla daha yüksek bir ortalama göstermektedir. Sadece gonial açı ve dental 82

uzunluk kadınlarda daha yüksek bulunmuştur. Bu sonuçlar da erkekler lehine görülen boyut farkının bir sonucu olarak beklentilerimizi doğrulamaktadır. Karagündüz erişkinlerine ait kafataslarının metrik incelemelerinden sonra bunlardan yararlanılarak kafatasının genel yapısı hakkında da fikir elde edinebilmek amacıyla 30 adet endis hesaplanmıştır. Ölçülerin karşılaştırılmasında bazen sorunlar çıkabilmektedir. Karşılaştırma sonuçlarının daha doğru olması açısından endislerden de faydalanılmalıdır. Hesaplanan endisler kadın ve erkeklerde ayrı ayrı değerlendirilmiştir (Tablo 16 17). Tablo 16: Karagündüz Toplumu Kadınlarına Ait Kafatası Endisleri Kod KAFATASI ENDİSLERİ N ortalama ss min max B1 Cranial Endis 28 79,43 4,13 76,99 93,87 B2 Yükseklik - Genişlik Endisi 21 92,70 6,67 79,74 104,96 B3 Yükseklik - Uzunluk Endisi 22 77,13 4,15 67,43 84,05 B4 Yüz Endisi 12 88,12 7,08 84,38 107,56 B5 Ortalama Yükseklik Endisi 21 80,72 3,59 74,32 91,09 B6 Üst Yüz Endisi 24 54,33 5,75 49,22 69,92 B7 Trans Cranio Facial Endis 21 86,27 3,63 75,97 94,00 B8 Transvers Frontal Endis 30 84,14 6,28 69,92 95,00 B9 Fronto - Zygomatic Endis 24 82,52 4,41 71,02 94,02 B10 Fronto - Parietal Endis 26 67,22 5,21 59,87 78,72 B11 Orbital Endis 33 88,78 7,33 76,92 108,11 B12 Nasal Endis 26 48,82 11,12 38,78 100,00 B13 Palatal Endis 21 88,05 8,19 76,9 107,50 B14 Por.Bregma Yük.Ve UzEnd 28 74,75 3,17 68,31 79,29 83

B15 Por. Bregma Yük. Gen.End 28 87,38 7,82 77,12 97,64 B16 Sagittal Fro.parietal Endis 28 97,13 6,41 87,05 111,93 B17 Sagittal Fro.occipital Endis 25 87,63 5,89 74,11 102,34 B18 Sagittal Pari.occipital Endis 26 95,18 7,41 79,82 109,01 B19 Kafa Yüz Endisi 23 75,91 4,37 63,82 88,16 B20 Yüz Alın Endisi 25 95,21 6,11 78,02 109,62 B21 Frontogoniac Endis 12 93,89 4,42 81,34 107,49 B22 Zygomandibular Endis 11 69,87 5,97 58,87 80,65 B23 Trans. Orbital Fac.Endis 23 26,24 1,59 23,62 29,84 B24 Mandibula Endisi 11 88,63 3,13 84,48 95,41 B25 Ramus Endisi 12 68,17 8,18 51,79 95,65 B26 Fronto - Gonial Endis 12 80,48 8,67 66,36 93,88 B27 Goniocondilar Endis 11 80,19 2,88 74,11 84,40 B28 Fronto - Orbital Endis 27 95,75 6,14 87,00 102,21 B29 Zygofrontal Endis (1) 29 85,57 5,24 76,56 94,02 B30 Zygofrontal Endis (2) 30 101,49 4,92 94,53 112,07 Tablo 17: Karagündüz Toplumu Erkeklerine Ait Kafatası Endisleri Kod KAFATASI ENDİSLERİ N ortalama ss min max B1 Cranial Endis 36 76,65 5,05 67,47 94,48 B2 Yükseklik - Genişlik Endisi 29 93,62 5,15 84,42 107,64 B3 Yükseklik - Uzunluk Endisi 29 76,91 4,75 69,4 93,89 B4 Yüz Endisi 10 89,50 7,95 82,30 106,38 B5 Ortalama Yükseklik Endisi 28 81,60 4,17 79,35 93,83 B6 Üst Yüz Endisi 20 53,56 7,26 50,17 77,93 B7 Trans Cranio Facial Endis 20 85,51 3,56 77,80 90,13 B8 Transvers Frontal Endis 38 83,60 5,44 70,15 92,06 B9 Fronto - Zygomatic Endis 23 84,91 5,16 73,76 91,34 B10 Fronto - Parietal Endis 37 69,78 5,31 58,82 79,45 B11 Orbital Endis 29 86,51 5,03 71,79 92,11 84

B12 Nasal Endis 29 45,32 6,94 35,09 72,09 B13 Palatal Endis 21 89,67 5,94 80,00 125,00 B14 Por.Bregma Yük.Ve UzEnd 33 75,41 3,82 68,39 84,02 B15 Por. Bregma Yük. Gen.End 35 88,17 5,38 75,84 99,62 B16 Sagittal Fro.parietal Endis 36 104,10 6,60 87,41 121,37 B17 Sagittal Fro.occipital Endis 27 86,93 4,72 75,12 101,91 B18 Sagittal Pari.occipital Endis 29 85,48 9,37 62,84 104,84 B19 Kafa Yüz Endisi 22 75,91 4,11 67,30 86,81 B20 Yüz Alın Endisi 24 94,40 6,48 74,41 106,57 B21 Frontogoniac Endis 11 95,71 5,01 83,42 105,12 B22 Zygomandibular Endis 9 74,19 5,56 64,57 86,21 B23 Trans. Orbital Fac.Endis 22 25,21 1,08 22,92 27,20 B24 Mandibula Endisi 9 87,50 5,26 76,56 93,75 B25 Ramus Endisi 9 55,93 8,32 46,03 68,89 B26 Fronto - Gonial Endis 11 90,57 9,49 70,69 103,18 B27 Goniocondilar Endis 9 82,86 5,67 77,31 93,75 B28 Fronto - Orbital Endis 24 96,03 6,05 81,02 109,70 B29 Zygofrontal Endis (1) 22 82,01 6,26 70,00 91,39 B30 Zygofrontal Endis (2) 22 100,07 4,05 89,29 104,80 Karagündüz toplumunda kafataslarına ait endisler Tablo 16 17 de gösterilmiştir. 28 kadın kafatası üzerinden hesaplanan cranial endis ortalaması 79,43 olarak bulunmuştur. Bu değer Martin in sınıflandırmasına göre Mesocranial grubunda değerlendirilmiştir. 36 erkek kafatası üzerinde hesaplanan cranial endis ortalaması 76,65 ile kadınlardan daha düşük bir değer göstererek yine Mesocranial gruba dahil edilmiştir. Kafanın yükseklik genişlik endisi 21 kadın üzerinde hesaplanmış ve ortalama 92,70 olarak bulunmuştur. Bu değer Martin in sınıflandırmasına göre Metriocrane (orta) 85

grubuna girmektedir. 29 erkek üzerinde hesaplanan yükseklik genişlik endisi ise 93,62 ortalamayla kadınlara oranla daha yüksek bir değer göstermekte ancak her iki cinsiyette aynı grupta yer almaktadır. Kafatasının yükseklik uzunluk endisi 22 kadın iskeleti üzerinde hesaplanmış ve ortalama 77,13 olarak bulunmuştur. Bu değer Martin in sınıflandırmasına göre Hypsicrane (yüksek) grubuna girmektedir. Erkek kafatası üzerinde hesaplanan aynı endis 76,91 ortalamayla kadınlara oranla daha düşük bir değer göstermiş ancak yine yüksek kafa grubu içerisine dahil edilmiştir. Ortalama yükseklik endisinin belirlendiği 21 kadın ve 28 erkek birbirlerine yakın sonuçlar vererek (80,72 81,60) orta kafa grubunda değerlendirilmiştir. 12 kadın ve 10 erkek bireyde hesaplanan yüz endisi kadınlarda biraz daha yüksek çıkmakla birlikte iki cinsiyette de Mesoprosopic ( orta genişlikte yüz) grubunda değerlendirilmiştir. Üst yüz endisi ise 24 kadın ve 20 erkek bireyde hesaplanmış ve sonuçlar birbirine çok yakın bulunarak Mesene (orta genişlikte üst yüz) grubuna dahil edilmiştir. Transvers frontal endis 30 kadın ile 38 erkek üzerinde hesaplanmış ve kadınlarda 84,14, erkeklerde ise 83,60 olarak bulunmuştur. Sınıflandırma da kadın ve erkekler Divergent (uzaklaşan) grupta yer almışlardır. Yani kadın ve erkeklerde minimum alından maksimum alına doğru bir genişleme söz konusudur. Fronto parietal endis 26 kadın ile 37 erkekte hesaplanmış ve kadınlar 67,22 ortalama ile Metriometopia (orta ön kafa) grubuna dahil 86

edilmiş, erkekler ise 69,78 ortalamayla Eurymetopia (geniş ön kafa) grubunda değerlendirilmiştir. Orbital endis 33 kadın ile 29 erkek iskeleti üzerinde hesaplanmış ve birbirine yakın değerler vererek Hypsiconch (yüksek göz) grubunda değerlendirilmiştir. 26 kadın, 29 erkek üzerinde hesaplanan nasal endis değerleri, kadınlarda 48,82 ortalamayla Mesorrhine (orta burun) grubunda değerlendirilirken, erkeklerde 45,32 ortalamayla Leptorrhine (dar burun) grubunda değerlendirilmiştir. Palatal endis ise erkeklerde kadınlardan daha yüksek çıkmış, fakat her iki cinsiyetin endis değerleri ortalamaları Brachystaphyline (geniş damak) grubunda değerlendirilmiştir. 3.2.2: Karagündüz Toplumunun Vücut Ölçü Ve Endisleri Morfolojik yapının daha iyi belirlenebilmesi için kafatasının yanı sıra çeşitli vücut kemiklerinden de ölçüler alınmış ve endisleri hesaplanmıştır. Tablo 18 ve 19 da kadın ve erkeklerden alınan 86 ölçü ve bunlardan hesaplanan 32 endisin ortalama değerleri, standart sapmaları, min. ve max. değerleri gösterilmiştir. Tablo 18: Karagündüz Toplumu Kadınlarına Ait Vücut Kemikleri Ölçüleri Kod VÜCUT ÖLÇÜLERİ N ortalama ss min max Scapula A37 Scapula Yüksekliği 12 136,50 7,86 125 149 87

A38 Scapula Genişliği 17 94,00 4,27 89 105 A39 Scapula Uzunluğu 20 129,60 13,79 116 179 A40 Glenoid Cavitinin Yüksekliği 29 34,68 2,87 31 43 A41 Glenoid Cavitinin Genişliği 28 24,75 2,13 22 30 Clavicula A42 Max. Uzunluk 18 134,00 12,82 100 153 A43 Clavicula Çevresi 20 25,35 3,16 20 35 A44 Claviculanın External Genişliği 19 23,94 3,77 19 31 A45 Claviculanın İnternal Genişliği 17 21,76 2,65 17 25 A46 Lateral Derinlik 19 9,89 2,37 5 14 A47 Medial Derinlik 19 14,36 3,57 8 21 Calcaneus A48 Max. Uzunluk 49 72,30 3,79 65 85 A49 Minimum Genişlik 51 24,58 2,35 21 32 A50 Max. Posterior Genişlik 51 27,70 2,44 22 33 A51 Max. Anterior Genişlik 50 39,28 2,94 34 48 A52 Minimum Yükseklik 49 35,40 2,21 31 42 Talus A53 Maximum Uzunluk 52 51,96 2,88 46 60 A54 Talar Genişlik 53 39,33 2,53 30 44 A55 Talar Yükseklik 53 30,24 1,99 27 38 A56 Troclea Tali'nin Genişliği 51 32,27 2,98 27 39 A57 Troclea Tali'nin Uzunluğu 50 34,08 3,22 26 41 Femur A58 Max. Uzunluk 51 398,32 3,43 282 446 A59 Fizyolojik Uzunluk 43 389,25 2,83 349 415 A60 Gövde Ortası Sagittal Çap 58 24,81 2,36 20 32 A61 Gövde Ortası Transvers Çap 58 25,62 2,04 20 33 A62 Minimum Çevre 58 68,17 8,95 22 88 A63 Oblique Uzunluk 49 383,95 14,65 342 478 A64 Üst Sagittal Çap 53 26,39 3,01 22 34 88

A65 Üst Transvers Çap 51 29,72 3,14 20 32 Humerus A66 Max. Uzunluk 36 290,11 18,10 262 345 A67 Fizyolojik Uzunluk 32 287,25 17,86 264 337 A68 Gövde Ortası Max. Çap 55 21,03 1,65 17 25 A69 Gövde Ortası Min. Çap 55 16,89 1,60 14 21 A70 Minimum Çevre 55 46,79 1,65 19 60 A71 Alt Epifiz Genişliği 47 55,79 3,53 49 64 Ulna A72 Max. Uzunluk 28 233,50 16,86 206 275 A73 Fizyolojik Uzunluk 28 207,21 14,99 182 248 A74 Minimum Çevre 33 27,39 4,00 20 38 A75 Üst Sagittal Çap 42 21,51 2,32 16 26 A76 Üst Transvers Çap 42 19,51 2,52 15 27 A77 Göv. Ort. Max. Sagittal Çap 39 12,03 1,90 10 17 A78 Göv. Ort. Max. Transvers Çap 39 13,46 1,71 10 17 Radius A79 Max. Uzunluk 34 216,02 15,53 193 260 A80 Fizyolojik Uzunluk 34 208,41 14,75 189 254 A81 Göv. Ort. Max. Transvers Çap 42 13,54 1,94 9 17 A82 Göv. Ort. Max. Sagittal Çap 42 11,38 1,59 10 15 A83 Minimum Çevre 44 32,95 3,27 26 40 A84 Caput Kalınlığı 37 15,29 3,58 9 25 A85 Caput Genişliği 37 18,08 1,83 16 24 Tibia A86 Max. Uzunluk 57 332,21 21,76 249 380 A87 For. Nutricum Hiz. Sagittal Çap 61 28,43 4,04 20 37 A88 For. Nutricum Hiz. Trans.Çap 61 23,41 4,45 17 37 A89 Minimum Çevre 62 56,86 4,03 55 70 A90 Üst Epifiz Genişliği 53 68,53 3,71 60 79 Fibula 89

A91 Max. Uzunluk 44 324,25 24,12 225 360 A92 Gövde Ortası Sagittal Çap 56 11,16 1,42 8 15 A93 Gövde Ortası Transvers Çap 56 13,14 1,32 10 15 A94 Minimum Çevre 54 29,00 3,99 20 40 Pelvis A95 Pelvis Genişliği 8 253,25 16,72 216 312 A96 Pelvis Boşluğu Transvers Gen. 8 123,50 10,54 107 135 A97 Pelvis Boşluğu Sagittal Gen. 6 99,00 6,63 92 109 A98 Pubis Açısı 6 73,33 7,20 65 84 Coxae A99 Coxae Yüksekliği 16 198,31 10,17 186 222 A100 İlium Genişliği 14 150,50 4,68 143 159 A101 İlium Kanat Yüksekliği 16 99,75 8,59 91 127 A102 İlium Yüksekliği 17 128,64 7,49 119 144 A103 İschium Uzunluğu 18 84,05 5,05 75 98 A104 Pubis Uzunluğu 17 77,76 5,00 70 86 A105 İnc. İschiadica Major Uzunluğu 16 45,56 5,37 37 55 A106 İnc. İschiadica Major Derinliği 15 34,46 8,56 26 55 A107 İnc. İschiadica Major Yük. 16 33,93 7,68 25 56 A108 İncisura İschiadica Major Açısı 27 68,24 13,18 45 88 A109 Foramen Obturatum Genişliği 18 30,27 3,19 37 48 A110 Foramen Obturatum Yüksekliği 21 32,04 2,74 27 38 A111 Cotylo - Sciatic Genişlik 27 34,18 3,05 29 42 A112 Fossa İliac Derinlik 17 6,97 7,19 2 28 A113 Facies Auricularis Yüksekliği 22 51,63 11,39 23 76 A114 Facies Auricularis Genişliği 19 28,77 4,57 20 60 Sacrum A115 Sacrum Yüksekliği 8 97,31 15,36 85 129 A116 Sacrum Genişliği 13 111,15 6,08 104 123 A117 Sacrum Derinliği 7 15,00 7,43 10 31 Sternum 90

A118 Manibrium Uzunluğu 14 44,57 5,90 35 56 A119 Manibrium Genişliği 14 54,60 4,91 46 62 A120 Korpus Uzunluğu 9 82,00 5,00 76 92 A121 S 1 Genişliği 14 26,00 4,07 20 32 A122 S 2 Genişliği 14 27,07 3,45 21 34 A123 S 3 Genişliği 11 28,72 4,54 21 35 Tablo 19: Karagündüz Toplumu Erkeklerine Ait Vücut Kemikleri Ölçüleri Kod VÜCUT ÖLÇÜLERİ N ortalama ss min max Scapula A37 Scapula Yüksekliği 8 147,37 11,74 132 165 A38 Scapula Genişliği 26 104,42 5,20 96 118 A39 Scapula Uzunluğu 23 140,39 9,42 122 157 A40 Glenoid Cavitinin Yüksekliği 29 39,17 2,81 32 44 A41 Glenoid Cavitinin Genişliği 29 28,62 2,47 22 33 Clavicula A42 Max. Uzunluk 25 144,72 10,30 120 171 A43 Clavicula Çevresi 36 31,58 4,00 22 40 A44 Claviculanın External Genişliği 33 27,03 3,53 18 33 A45 Claviculanın İnternal Genişliği 24 25,04 3,22 20 31 A46 Lateral Derinlik 34 12,64 12,59 5 80 A47 Medial Derinlik 29 17,37 3,36 11 25 Calcaneus A48 Max. Uzunluk 43 81,18 5,69 65 90 A49 Minimum Genişlik 41 27,96 2,86 24 35 A50 Max. Posterior Genişlik 42 32,30 2,70 27 38 A51 Max. Anterior Genişlik 43 43,81 3,20 37 51 A52 Minimum Yükseklik 42 39,78 3,29 33 46 Talus 91

A53 Maximum Uzunluk 42 57,92 4,97 44 66 A54 Talar Genişlik 43 43,79 4,12 31 56 A55 Talar Yükseklik 43 33,00 2,34 26 38 A56 Troclea Tali'nin Genişliği 42 34,01 2,12 26 39 A57 Troclea Tali'nin Uzunluğu 42 35,11 3,19 27 42 Femur A58 Max. Uzunluk 40 434,75 6,80 337 487 A59 Fizyolojik Uzunluk 38 426,23 7,39 325 456 A60 Gövde Ortası Sagittal Çap 55 29,59 3,00 23 41 A61 Gövde Ortası Transvers Çap 55 29,00 2,53 21 36 A62 Minimum Çevre 55 81,50 7,85 45 100 A63 Oblique Uzunluk 41 413,09 17,49 308 467 A64 Üst Sagittal Çap 46 29,84 2,97 20 37 A65 Üst Transvers Çap 46 32,84 1,42 22 39 Humerus A66 Max. Uzunluk 48 312,10 17,14 277 371 A67 Fizyolojik Uzunluk 44 305,90 15,51 275 335 A68 Gövde Ortası Max. Çap 67 23,61 1,80 19 28 A69 Gövde Ortası Min. Çap 67 19,62 1,85 16 25 A70 Minimum Çevre 66 59,86 4,73 50 72 A71 Alt Epifiz Genişliği 56 63,25 3,78 52 72 Ulna A72 Max. Uzunluk 34 255,20 14,85 225 288 A73 Fizyolojik Uzunluk 35 226,22 16,24 198 260 A74 Minimum Çevre 39 32,64 4,00 25 44 A75 Üst Sagittal Çap 55 24,32 2,47 19 30 A76 Üst Transvers Çap 55 21,62 2,55 15 28 A77 Göv. Ort. Max. Sagittal Çap 51 13,90 2,48 10 21 A78 Göv. Ort. Max. Transvers Çap 52 15,88 1,76 12 20 Radius A79 Max. Uzunluk 35 237,27 14,51 206 266 92

A80 Fizyolojik Uzunluk 36 229,63 14,85 197 259 A81 Göv. Ort. Max. Transvers Çap 51 15,65 1,79 12 19 A82 Göv. Ort. Max. Sagittal Çap 53 13,72 2,09 10 20 A83 Minimum Çevre 50 38,16 3,37 30 45 A84 Caput Kalınlığı 41 15,41 4,20 10 24 A85 Caput Genişliği 40 19,07 2,40 16 25 Tibia A86 Max. Uzunluk 53 360,09 14,72 258 409 A87 For. Nutricum Hiz. Sagittal Çap 57 33,98 4,63 21 42 A88 For. Nutricum Hiz. Trans.Çap 57 25,75 3,33 21 36 A89 Minimum Çevre 56 67,07 5,72 47 78 A90 Üst Epifiz Genişliği 50 75,44 8,54 26 85 Fibula A91 Max. Uzunluk 32 355,59 19,77 314 394 A92 Gövde Ortası Sagittal Çap 46 13,36 2,14 10 19 A93 Gövde Ortası Transvers Çap 45 13,91 1,81 11 18 A94 Minimum Çevre 40 31,82 4,33 25 42 Pelvis A95 Pelvis Genişliği 6 248,66 16,65 219 270 A96 Pelvis Boşluğu Transvers Gen. 7 120,71 11,88 98 132 A97 Pelvis Boşluğu Sagittal Gen. 7 98,00 17,11 72 124 A98 Pubis Açısı 6 64,16 11,65 52 80 Coxae A99 Coxae Yüksekliği 12 207,08 31,69 114 232 A100 İlium Genişliği 7 158,71 13,42 133 173 A101 İlium Kanat Yüksekliği 11 110,27 10,18 95 129 A102 İlium Yüksekliği 13 135,11 13,81 101 152 A103 İschium Uzunluğu 19 89,31 9,55 69 104 A104 Pubis Uzunluğu 19 79,21 7,67 66 95 A105 İnc. İschiadica Major Uzunluğu 15 41,66 4,70 33 50 A106 İnc. İschiadica Major Derinliği 15 30,00 6,27 21 41 93

A107 İnc. İschiadica Major Yük. 13 30,92 3,32 25 40 A108 İncisura İschiadica Major Açısı 30 54,40 16,53 30 109 A109 Foramen Obturatum Genişliği 19 30,26 6,41 32 50 A110 Foramen Obturatum Yüksekliği 21 31,66 2,53 25 37 A111 Cotylo - Sciatic Genişlik 29 37,86 3,74 30 47 A112 Fossa İliac Derinlik 13 7,23 4,26 1 14 A113 Facies Auricularis Yüksekliği 13 56,92 1,15 15 68 A114 Facies Auricularis Genişliği 16 28,50 3,44 21 35 Sacrum A115 Sacrum Yüksekliği 9 100,88 9,15 100 128 A116 Sacrum Genişliği 10 110,90 9,59 91 124 A117 Sacrum Derinliği 8 16,87 5,79 9 24 Sternum A118 Manibrium Uzunluğu 17 50,82 5,80 40 61 A119 Manibrium Genişliği 15 67,66 7,20 56 81 A120 Korpus Uzunluğu 11 94,18 29,94 11 131 A121 S 1 Genişliği 20 30,45 4,22 20 39 A122 S 2 Genişliği 22 34,04 4,09 25 41 A123 S 3 Genişliği 12 37,33 6,87 30 55 Karagündüz toplumu erişkinlerine ait vücut ölçüleri Tablo 18 ve 19 da gösterilmiştir. Uzun kemiklerden (femur, tibia, fibula, humerus, ulna ve radius) alınan tüm ölçüler beklendiği gibi erkeklerde kadınlara oranla daha yüksek bir ortalama göstermiştir. Scapula, clavicula, talus, calcaneus ve sternum kemiklerinden alınan ölçülerde de, daha iri vücut yapısına sahip olan erkeklerde beklenildiği gibi kadınlardan daha yüksek bir ortalamayla karşılaşılmıştır. 94

Cinsiyet morfolojisine bağlı olarak beklendiği gibi pelvis den alınan tüm ölçüler (pelvis genişliği, pelvis boşluğu transvers genişliği, pelvis boşluğu sagittal genişliği, pubis açısı) kadınlarda erkeklerden daha yüksek değerler vermiştir. Coxae den alınan ölçülerden ise incisura ischiadica major yüksekliği, incisura ischiadica major derinliği, incisura ischiadica major açısı, foramen obturatum yüksekliği kadınlarda daha yüksek, foramen obturatum genişliği ve facies auricularis ölçüleri ise her iki cinsiyette de birbirine çok yakın sonuçlar vermiştir. Bunların dışında coxae den alınan diğer tüm ölçüler ve sacrum dan alınan tüm ölçüler erkeklerde daha yüksek çıkmıştır. Karagündüz toplumunun erişkin bireylerinden alınan vücut ölçülerine ilaveten kemiklerin biçimlerini tespit edebilmek amacıyla alınan ölçülerden yararlanarak 32 adet endis değeri hesaplanmıştır (Tablo 20 Tablo 21). Tablo 20: Karagündüz Toplumu Kadınlarına Ait Vücut Kemikleri Endisleri Kod VÜCUT ENDİSLERİ N ortalama ss min max B31 Clavicula - Humeral Endis 13 47,70 2,47 44,33 53,73 B32 Clavicula Kalınlık Endisi 18 19,10 2,98 13,89 25,00 B33 Scapular Endis 11 70,11 3,98 64,75 78,40 B34 Scapula - Humeral Endis 17 49,13 2,47 44,42 53,33 B35 Glenoid Endis 27 71,55 3,73 62,79 78,38 B36 Humerus Uz.-Kal. Endisi 55 19,66 2,09 15,71 23,33 B37 Humerus Radius Endisi 31 74,76 2,88 72,22 80,86 B38 Radius Diafizyal Endis 42 86,21 2,72 58,82 140,0 B39 Radius Robustness Endisi 34 15,66 1,28 12,32 18,02 B40 Ulna Robustness Endisi (1) 28 13,19 1,90 9,43 17,50 95

B41 Ulna Robustness Endisi (2) 28 101,71 1,67 8,33 15,56 B42 Ulna Platoleneal Endis(1) 31 103,59 10,77 84,63 107,43 B43 Ulna Platoleneal Endis(2) 42 101,64 15,95 68,57 140,0 B44 Femur Robustness Endisi 50 13,46 1,03 10,51 15,01 B45 Plastrik Endis 58 97,03 8,05 80,77 121,74 B46 Platymeric Endis 51 89,06 7,41 75,76 125,0 B47 Humero - Femoral Endis 31 72,03 2,68 67,07 78,30 B48 Crural Endis 39 88,16 2,64 82,97 98,17 B49 Tibia Cnemial Endis 61 75,67 8,82 54,55 87,07 B50 İntermembral Endis 17 6,89 0,37 5,41 8,89 B51 Tibia Robustness Endisi 57 17,18 2,67 1,64 25,70 B52 Fibula Robustness Endisi 44 9,07 1,41 5,65 14,22 B53 Pelvis Boşluğu Endisi 6 82,46 10,11 68,66 94,78 B54 Pelvis Gen. - Yükseklik Endisi 8 79,92 11,65 59,04 93,98 B55 Pelvis Yük. - Genişlik Endisi 8 127,33 7,78 116,40 169,39 B56 İlium Genişlik Endisi 14 116,77 6,00 105,0 124,0 B57 İschio - Pubis Endisi 16 94,14 5,60 84,34 101,33 B58 İlium Endisi 14 153,01 12,81 117,72 168,48 B59 Foramen Obturatum Endisi 18 138,46 10,69 115,79 160,0 B60 Facies Auricular Endis 18 54,99 10,37 38,33 89,00 B61 Sacrum Endisi 7 94,37 10,87 79,44 107,62 B62 Sacrum Derinlik Endisi 7 14,11 5,30 8,85 23,94 B63 Sacrum Pelvis Endisi 6 36,79 5,09 12,90 70,0 Tablo 21: Karagündüz Toplumu Erkeklerine Ait Vücut Kemikleri Endisleri Kod VÜCUT ENDİSLERİ N ortalama ss min max B31 Clavicula - Humeral Endis 19 47,01 2,15 43,29 50,88 B32 Clavicula Kalınlık Endisi 24 21,17 2,20 16,18 26,76 B33 Scapular Endis 8 70,36 5,90 64,67 83,33 96

B34 Scapula - Humeral Endis 20 49,58 6,38 34,00 58,22 B35 Glenoid Endis 27 73,22 5,11 60,98 81,58 B36 Humerus Uz.-Kal. Endisi 66 21,03 1,30 18,87 24,84 B37 Humerus Radius Endisi 33 77,84 2,31 72,09 84,79 B38 Radius Diafizyal Endis 51 88,79 10,35 64,71 141,67 B39 Radius Robustness Endisi 36 16,49 1,47 12,40 19,43 B40 Ulna Robustness Endisi (1) 35 14,39 1,59 11,16 18,11 B41 Ulna Robustness Endisi (2) 34 121,77 1,36 109,62 115,83 B42 Ulna Platoleneal Endis(1) 30 115,95 10,89 84,58 117,94 B43 Ulna Platoleneal Endis(2) 55 103,81 16,40 75,00 146,67 B44 Femur Robustness Endisi 40 14,01 0,81 9,88 16,42 B45 Plastrik Endis 55 102,41 10,36 83,33 131,82 B46 Platymeric Endis 46 89,56 13,38 8,95 106,06 B47 Humero - Femoral Endis 27 71,74 3,38 64,26 83,18 B48 Crural Endis 31 88,00 7,61 60,71 116,23 B49 Tibia Cnemial Endis 57 77,96 7,34 60,53 86,67 B50 İntermembral Endis 13 8,01 0,69 7,02 10,23 B51 Tibia Robustness Endisi 52 18,85 1,62 15,36 27,13 B52 Fibula Robustness Endisi 31 9,01 1,12 6,41 11,41 B53 Pelvis Boşluğu Endisi 7 81,38 13,65 68,70 102,48 B54 Pelvis Gen. - Yükseklik Endisi 6 81,33 18,10 44,71 91,32 B55 Pelvis Yük. - Genişlik Endisi 6 112,38 5,34 109,50 128,68 B56 İlium Genişlik Endisi 5 117,45 1,06 116,67 119,31 B57 İschio - Pubis Endisi 17 88,58 16,09 75,53 136,23 B58 İlium Endisi 5 141,83 11,80 127,50 55,14 B59 Foramen Obturatum Endisi 18 145,30 16,33 118,75 181,82 B60 Facies Auricular Endis 13 49,96 12,27 30,43 85,24 B61 Sacrum Endisi 8 96,52 7,46 85,47 110,34 B62 Sacrum Derinlik Endisi 8 15,60 5,95 7,03 22,43 B63 Sacrum Pelvis Endisi 7 51,44 25,05 5,00 107,69 97

Karagündüz toplumunun vücut kemiklerine ait endisler Tablo 21-22 de gösterilmiştir. Kadın ve erkek bireylerde ayrı ayrı değerlendirilen endislerin büyük bir bölümünde erkekler daha yüksek ortalamalar verdiği gözlenmiştir. Pelvis boşluğu endisi, pelvis yükseklik genişlik endisi, ishiopubis endisi, ilium endisi ve facies auricular endis değerlerinin ise kadınlarda yüksek olduğu saptanmıştır. Clavicula humeral endis, scapular endis, scapula humeral endis, platymeric endis, crural endis ve fibula robustness endis değerleri ise her iki cinsiyette de çok yakın sonuçlar vermiştir. 18 kadın ve 24 erkek bireyde hesaplanan clavicula kalınlık endisi her iki cinsiyette de ince clavicula grubunda, 13 kadın ve 19 erkek bireyde bulunan clavicula humeral endis orta grupta, 11 kadın ve 8 erkekde hesaplanan scapular endis geniş scapula (bracymorph) olarak değerlendirilmiştir. 31 kadın ve 33 erkekde değerlendirilen humerus radius endisi kadınlarda göreceli olarak kısa, erkeklerde ise orta grupta çıkmıştır. Ulna platoleneal endis kadın ve erkeklerde hyper uroleneal grupta, femur plastrik endis ise her iki cinsiyettede kısa grupta, femur platymeric endis eurmeric (yuvarlak femur) grupta değerlendirilmiştir. 61 kadın ve 57 erkek bireyde hesaplanan tibia cnemial endis iki cinsiyette de eurynemia grubunda yer almıştır. 7 erkek ve 6 kadında hesaplanan pelvis boşluğu endisi ise erkeklerde biraz düşük olmasına rağmen iki cinsiyettede yüksek pelvis grubunda değerlendirilmiştir. 98

3.2.3: Karagündüz Toplumunda Cinsiyetler Arası Diskriminant Fonksiyon Analizi Karagündüz toplumu erişkinlerinden alınan ölçü ve bu ölçülerden hesaplanan endisler ayrı ayrı değerlendirildiğinde cinsiyet ayrımında ne derece önemli olduğu diskriminant fonksiyon analizi ile değerlendirilmiştir. Burada verilen fonksiyon y = a+bx şeklinde bir formüle sahiptir. Bu formül sonunda bulunan değer (y) diskriminant değerini göstermektedir. Tablolarda yer alan ikinci bölüm ayrım değerini yani alınan ölçünün iki cinsiyet arasındaki ayrışma noktasını, son bölümde ise ayrım değerine göre bireylerin cinsiyetlerinin belirlenmesindeki doğruluk yüzdesini göstermektedir. Tablo 22: Karagündüz Toplumunun Kafatası Ölçülerinden Diskriminant Fonksiyon Analizi Değişken Diskriminant Fonksiyon For. AyrımDeğeri Doğru Ayırma Oranı(%) Y=sabitsayı+katsayı.değişken Kadın Erkek Toplam A1 Y= - 24,842 + 0,138.A1 179.8182 65,5 67,6 66,7 A2 Y= -25,599 + 0,171.A2 149,4714 70,0 75,1 72,9 A3 Y= -16,794 + 0,121.A3 138,9038 63,0 60,0 61,5 A4 Y= -15,800 + 0,149.A4 106,1250 37,5 52,5 45,8 A5 Y= -24,800 + 0,193.A5 128,3913 73,3 66,7 69,6 A6 Y= -11,844 + 0,093.A6 126,7500 57,1 63,9 60,9 A7 Y= -25,672 + 0,461.A7 110,0469 53,6 72,2 64,1 A8 Y= -12,407 + 0,097.A8 127,3913 83,9 71,1 76,8 A9 Y= -14,515 + 0,135.A9 107,2754 64,5 84,2 75,4 A10 Y= -9,308 + 0,082.A10 113,3455 53,8 37,9 45,5 A11 Y= -12,020 + 0,125.A11 96,0182 50,0 65,5 58,2 99

A12 Y= -24,287 + 0,048.A12 503,000 65,5 74,3 70,3 A13 Y= -15,828 + 0,050.A13 128,0435 98,6 67,5 80,8 A14 Y= -9,994 + 0,124.A14 80,4615 89,3 70,8 84,4 A15 Y= -25,089 + 0,243.A15 103,3878 76,9 56,5 67,3 A16 Y= -18,132 + 0,134.A16 135,3382 59,4 66,7 63,2 A17 Y= -15,167 + 0,461.A17 32,8871 51,5 65,5 58,1 A18 Y= -22,953 + 0,611.A18 37,5484 60,6 75,9 67,7 A19 Y= -22,567 + 0,177.A19 127,6087 80,8 82,7 81,7 A20 Y= -14,658 + 0,293.A20 49,9483 72,4 75,9 74,1 A21 Y= -10,820 + 0,473.A21 22,8772 51,9 56,7 54,4 A22 Y= -13,981 + 0,321.A22 43,5217 60,9 69,6 65,2 A23 Y= -14,026 + 0,362.A23 38,7778 69,6 59,1 64,4 A24 Y= -19,034 + 0,165.A24 115,1500 81,8 66,7 75,0 A25 Y= -12,510 + 0,135.A25 92,7500 85,7 64,3 78,6 A26 Y= -14,068 + 0,141.A26 99,9048 66,7 88,9 76,2 A27 Y= -12,685 + 0,298.A27 25,7647 64,5 73,0 69,1 A28 Y= -8,254 + 0,279.A28 29,5915 62,5 71,8 67,6 A29 Y= -9,864 + 0,318.A29 31,0282 67,7 67,5 67,6 A30 Y= -7,729 + 0,248.A30 31,1860 65,0 47,8 58,1 A31 Y= -6,392 + 0,127.A31 50,5238 58,3 77,8 71,4 A32 Y= -8,245 + 0,198.A32 41,5641 75,0 78,9 76,9 A33 Y= -12,603 + 0,106.A33 118,6216 68,4 31,6 59,5 A34 Y= -9,847 + 0,236.A34 41,7222 73,7 70,6 72,2 A35 Y= -9,345 + 0,322.A35 29,0541 68,8 76,2 73,0 A36 Y= -13,495 + 0,405.A36 33,3333 58,8 52,6 55,6 Karagündüz toplumu kafatası ölçülerinin diskriminant fonsiyon analizi Tablo 22 de gösterilmiştir. Bu tabloda kafatasından alınan her ölçü tek değişken olarak kabul edilerek kadın ve erkekde cinsiyet ayrımına gidilmiştir. Yapılan analiz sonucunda en güvenilir değişken % 84,4 lük ayırma oranı ile 100

bizygomatic genişlik morfolojik yüz yüksekliği olduğu görülmüştür. Daha sonraki güvenilir değişkenler ise % 81,7 ile porion bregma yüksekliği, % 80,8 lik ayırma oranı ile morfolojik yüz yüksekliği olduğu saptanmıştır. Buna karşın Karagündüz toplumunda kafatası ölçüleri arasında en az güvenirliği % 45,5 lik oranı ile occipital yay göstermiştir. Daha sonra occipital yayı, % 45,8 lık oranı ile min. frontal genişlik ve % 54,4 lük oranı ile nasal genişlik izlemektedir. Tablo 23: Karagündüz Toplumu Kafatası Endislerinden Diskriminant Fonksiyon Analizi Değişken Diskriminant Fonksiyon For. AyrımDeğeri Doğru Ayırma Oranı(%) Y=sabitsayı+katsayı.değişken Kadın Erkek Toplam B1 Y= -12,798 + 0,326.B1 78,7344 62,5 44,6 52,1 B2 Y= -12,043 + 0,019.B2 107,8431 67,5 52,5 58,8 B3 Y= -17,078 + 0,222.B3 77,0109 55,0 48,2 51,0 B4 Y= -13,310 + 0,134.B4 99,6612 58,3 50,0 54,5 B5 Y= -16,193 + 1,414.B5 82,3169 52,5 47,5 51,0 B6 Y= -9,862 + 0,154.B6 63,8910 66,7 80,0 72,7 B7 Y= -12,301 + 0,240.B7 97,1572 52,5 64,3 59,4 B8 Y= -25,120 + 0,600.B8 81,5273 52,6 47,4 48,3 B9 Y= -14,537 + 0,173.B9 83,8341 60,9 54,5 57,8 B10 Y= -12,073 + 0,260.B10 80,5404 32,8 58,9 53,1 B11 Y= -13,771 + 0,157.B11 87,7250 54,5 51,7 53,2 B12 Y= -16,602 + 0,704.B12 45,2529 26,9 37,9 32,7 B13 Y= -12,073 + 0,135.B13 89,1500 71,4 52,4 64,3 B14 Y= -21,195 + 0,282.B14 75,1133 46,4 42,4 44,3 B15 Y= -7,084 + 0,800.B15 88,9749 44,8 65,7 56,3 B16 Y= -15,499 + 0,153.B16 101,0550 75,0 72,2 73,4 101

B17 Y = -10,701 + 1,853.B17 88,4211 70,8 65,5 67,9 B18 Y = -10,587 + 0,118.B18 90,0702 73,1 72,4 72,7 B19 Y = -10,915 + 0,155.B19 70,5925 57,5 62,5 60,4 B20 Y = -9,523 + 0,059.B20 96,6158 60,0 70,8 65,3 B21 Y = -9,401 + 1,020.B21 92,8531 75,0 72,7 71,9 B22 Y = -12,393 + 0,173.B22 71,8191 63,6 88,9 75,0 B23 Y = -18,810 + 0,731.B23 25,7404 56,5 72,7 64,4 B24 Y = -20,898 + 0,237.B24 88,1275 45,5 54,5 48,2 B25 Y = -13,678 + 0,400.B25 61,0262 58,2 77,8 66,7 B26 Y = -9,401 + 0,110.B26 85,3100 75,0 72,7 73,9 B27 Y = -18,712 + 0,230.B27 81,3940 45,5 33,3 40,0 B28 Y = -10,069 + 0,750.B28 96,4562 74,1 79,2 76,5 B29 Y = -14,537 + 0,173.B29 83,8341 60,9 54,5 57,8 B30 Y = -22,410 + 0,222.B30 100,7667 47,6 54,5 51,2 Karagündüz toplumunun kafatası endislerinden diskriminant fonksiyon analizi Tablo 23 de gösterilmiştir. Bu tabloda kafatası ölçülerinden hesaplanan her endis tek değişken olarak kabul edilerek kadın ve erkekde cinsiyet ayrımına gidilmiştir. Yapılan diskriminant fonksiyon analizi sonucunda en güvenilir değişken % 76,5 lik ayırma oranı ile fronto orbital endis olduğu belirlenmiştir. Daha sonraki güvenilir değişkenler ise % 75 lik ortalama ile zygomandibular endis, % 73,9 luk oranıyla da fronto-gonial endis olduğu saptanmıştır. Buna karşın Karagündüz toplumunda kafatası endisleri arasında en az güvenirliği % 32,7 lik oranı ile nasal endis olarak belirlenmiştir. 102

Tablo 24: Karagündüz Toplumu Vücut Kemikleri Ölçülerinden Diskriminant Fonksiyon Analizi Değişken Diskriminant Fonksiyon For. AyrımDeğeri Doğru Ayırma Oranı(%) Y=sabitsayı+katsayı.değişken Kadın Erkek Toplam A37 Y= -14,725 + 0,105.A37 140,8500 75,0 75,0 75,0 A38 Y= -20,618 + 0,206.A38 100,3023 94,1 84,6 88,7 A39 Y= -11,616 + 0,086.A39 135,3721 80,0 73,9 76,7 A40 Y= -12,966 + 0,351.A40 36,9310 75,9 86,2 81,0 A41 Y= -11,555 + 0,432.A41 26,7193 82,1 82,8 82,5 A42 Y= -12,282 + 0,088.A42 140,2326 61,1 76,0 69,8 A43 Y = -7,871 + 0,268.A43 29,3571 90,0 80,6 83,9 A44 Y= -7,152 + 0,276.A44 25,9038 63,2 72,7 69,2 A45 Y= -7,883 + 0,333.A45 23,6829 64,7 70,8 68,3 A46 Y= -1,140 + 0,098.A46 11,6604 84,2 32,4 50,9 A47 Y= -4,693 + 0,290.A47 16,1875 63,2 69,0 66,7 A48 Y= -16,001 + 0,209.A48 76,4565 89,8 81,4 85,9 A49 Y= -10,043 + 0,385.A49 26,0924 86,3 65,9 77,2 A50 Y= -11,618 + 0,390.A50 29,7849 72,5 76,2 74,2 A51 Y= -13,486 + 0,326.A51 41,3763 82,0 76,7 79,6 A52 Y= -13,532 + 0,362.A52 37,4286 83,7 76,2 80,2 A53 Y= -13,814 + 0,253.A53 54,6277 80,8 78,6 79,8 A54 Y= -12,385 + 0,300.A54 41,3333 81,1 76,7 79,2 A55 Y= -14,586 + 0,463.A55 31,4792 75,5 81,4 78,1 A56 Y= -7,689 + 0,349.A56 41,3210 62,3 67,4 65,6 A57 Y= -8,624 + 0,389.A57 35,3971 67,1 69,0 68,2 A58 Y= -16,210 + 0,039.A58 414,3297 82,4 80,0 81,3 A59 Y= -17,018 + 0,043.A59 393,7901 82,4 80,0 81,3 A60 Y= -10,071 + 0,371.A60 27,1372 89,7 81,8 85,8 A61 Y= -11,870 + 0,435.A61 27,2699 86,2 76,4 81,4 A62 Y= -9,449 + 0,126.A62 75,1062 91,4 85,5 88,5 103

A63 Y= -15,288 + 0,038.A63 397,2333 81,6 78,0 80,0 A64 Y= -5,069 + 0,181.A64 28,0000 88,7 71,7 80,8 A65 Y= -1,175 + 0,035.A65 34,0515 96,1 34,8 67,0 A66 Y= -17,236 + 0,057.A66 302,6786 72,2 79,2 76,2 A67 Y= -18,024 + 0,060.A67 298,0526 68,8 77,3 73,7 A68 Y= -12,893 + 0,574.A68 22,4508 83,6 73,1 77,9 A68 Y= -10,398 + 0,565.A69 18,3934 83,6 74,6 78,7 A70 Y= -11,902 + 0,213.A70 55,9669 89,1 77,3 82,6 A71 Y= -16,306 + 0,272.A71 59,8544 85,1 85,7 85,4 A72 Y= -15,542 + 0,063.A72 245,4032 78,6 79,4 79,0 A73 Y= -13,867 + 0,064.A73 217,7778 78,6 71,4 74,6 A74 Y= -7,543 + 0,249.A74 30,2361 69,7 56,4 62,5 A75 Y= -9,592 + 0,415.A75 23,1082 66,7 74,5 71,1 A76 Y= -8,154 + 0,394.A76 20,7113 69,0 61,8 64,9 A77 Y= -5,818 + 0,444.A77 13,0944 69,2 76,5 73,3 A78 Y= -8,477 + 0,571.A78 14,8462 74,4 82,7 79,1 A79 Y= -15,071 + 0,066.A79 226,8043 76,5 80,0 78,3 A80 Y= -14,814 + 0,068.A80 219,3286 82,4 75,0 78,6 A81 Y= -7,908 + 0,538.A81 14,7043 64,3 78,4 72,0 A82 Y= -6,714 + 0,529.A82 12,6895 73,8 69,8 71,6 A83 Y= -10,736 + 0,301.A83 35,7234 86,4 70,0 77,7 A84 Y= -3,912 + 0,255.A84 15,3590 51,4 43,9 47,4 A85 Y= -9,660 + 0,465.A85 20,7532 59,5 70,0 64,9 A86 Y= -14,875 + 0,043.A86 345,6455 80,7 77,4 79,1 A87 Y= -7,165 + 0,230.A87 31,1144 77,0 80,7 78,8 A88 Y= -6,207 + 0,253,A88 24,5466 72,1 57,9 65,3 A89 Y= -8,772 + 0,142.A89 61,7076 77,4 91,1 83,9 A90 Y= -11,030 + 0,153.A90 71,8883 84,9 78,0 81,6 A91 Y= -15,063 + 0,045.A91 337,4474 81,8 81,3 81,6 A92 Y= -6,814 + 0,561.A92 12,1569 83,9 63,0 74,5 A93 Y= -8,616 + 0,639.A93 13,4851 58,9 57,8 58,4 104

A94 Y= -7,288 + 0,241.A94 30,2021 74,1 45,0 61,7 A95 Y= -8,365 + 0,033.A95 251,2857 37,5 33,3 35,7 A96 Y= -10,928 + 0,089.A96 122,2000 50,0 42,9 46,7 A97 Y= -7,343 + 0,075.A97 98,4615 33,3 14,3 23,1 A98 Y= -7,098 + 0,103.A98 68,7500 66,7 50,0 58,3 A99 Y= -9,178 + 0.045.A99 202,0714 68,8 66,7 67,9 A100 Y= -18,070 + 0,118.A100 153,2381 71,4 71,4 71,4 A101 Y= -11,226 + 0,108.A101 104,0370 87,5 63,6 77,8 A102 Y= -12,315 + 0,094.A102 131,4500 70,6 76,9 73,3 A103 Y= -11,257 + 0,130.A103 86,7568 77,8 63,2 70,3 A104 Y= -11,983 + 0,153.A104 78,5278 52,9 57,9 55,6 A105 Y= -8,627 + 0,198.A105 43,6774 62,5 73,3 67,7 A106 Y= -4,291 + 0,133.A106 32,2333 40,0 66,7 53,3 A107 Y= -5,302 + 0,163.A107 32,5862 43,8 84,6 62,1 A108 Y= -4,052 + 0,066.A108 60,9561 66,7 80,0 73,7 A109 Y= -9,069 + 0,196.A109 46,3243 77,8 68,4 73,0 A110 Y= -12,049 + 0,378.A110 31,8571 37,6 32,9 35,2 A111 Y= -10,531 + 0,292.A111 36,1071 85,2 75,9 80,4 A112 Y= -1,589 + 0,254.A112 6,2500 82,4 46,2 66,7 A113 Y= -4,743 + 0,088.A113 53,7813 63,2 76,9 68,8 A114 Y= -3,489 + 0,119.A114 29,2368 22,7 50,0 34,2 A115 Y= -8,773 + 0,080.A115 109,2059 62,5 55,6 58,8 A116 Y= -5,467 + 0,050.A116 108,8696 53,8 46,2 49,1 A117 Y= -2,424 + 0,152.A117 16,0000 85,7 50,0 66,7 A118 Y= -8,207 + 0,171.A118 48,0000 71,4 58,8 64,5 A119 Y= -9,880 + 0,161.A119 61,3621 78,6 73,3 75,9 A120 Y= -3,930 + 0,044.A120 88,7000 88,9 90,9 90,0 A121 Y= -6,872 + 0,240.A121 28,6176 64,3 80,0 73,5 A122 Y= -8,107 + 0,259.A122 31,3333 85,7 81,8 83,3 A123 Y= -5,646 + 0,170.A123 33,2174 81,8 58,3 69,6 105

Tablo 24 de Karagündüz toplumunun vücut kemiklerinden alınan ölçülerin tek değişken olarak kullanılmasıyla oluşturulan ve her bir fonksiyonun cinsiyetler arasındaki ayrım noktası ve doğru ayırma oranları görülmektedir. Alınan ölçüler yardımıyla hesaplanan diskriminant fonksiyon analizi sonuçlarına göre, tek değişkenli cinsiyet ayrımına gidildiğinde en güvenilir değişkenin % 90 lık ayırma oranı ile sternum corpus uzunluğu olduğu saptanmıştır. Daha sonraki güvenilir ölçüler % 88,7 lik oranı ile scapula genişliği ve % 88,5 lik oranı ile femurun minimum çevresi olmuştur. Buna karşın Karagündüz toplumunda vücut ölçüleri arasında en az güvenirliği % 23,1 lik oranı ile pelvis boşluğu sagittal genişliği, % 34,2 lik oranı ile facies auricular genişlik ve % 35,2 lik doğru ayırma oranı ile de foramen obturatum genişliği olduğu belirlenmiştir. Tablo 25: Karagündüz Toplumu Vücut Kemiklerine Ait Endislerden Diskriminant Fonksiyon Analizi Değişken Diskriminant Fonksiyon For. AyrımDeğeri Doğru Ayırma Oranı(%) Y=sabitsayı+katsayı.değişken Kadın Erkek Toplam B31 Y= -20,651 + 0,437.B31 47,2939 38,5 57,9 50,0 B32 Y= -7,903 + 0,390.B32 20,2856 72,2 70,8 71,4 B33 Y= -14,426 + 0,205.B33 70,2225 46,4 35,0 41,6 B34 Y= -7,967 + 0,010.B34 42,3518 27,1 45,0 32,8 B35 Y= -16,168 + 0,223.B35 72,3937 59,3 63,0 61,1 B36 Y= -15,159 + 0,050.B36 20,8642 21,8 45,5 34,7 B37 Y= -12,358 + 0,010.B37 75,1157 61,3 63,6 62,5 B38 Y= -4,269 + 0,049.B38 87,6301 73,8 35,3 52,7 B39 Y= -11,626 + 0,722.B39 16,0932 67,6 61,1 64,3 B40 Y= -7,971 + 0,575.B40 13,8631 60,7 60,0 60,3 106

B41 Y= -8,125 + 0,661.B41 121,2931 60,7 61,8 61,3 B42 Y= -6,885 + 1,193.B42 115,7732 67,7 50,0 59,0 B43 Y= -6,964 + 0,062.B43 112,8945 50,0 47,3 48,5 B44 Y= -9,803 + 0,004.B44 12,8405 62,0 70,0 68,7 B45 Y= -10,771 + 0,108.B45 99,6511 53,4 61,8 57,5 B46 Y= -8,374 + 0,094.B46 89,3044 52,9 76,1 63,9 B47 Y= -23,707 + 0,330.B47 71,9003 48,4 63,0 55,2 B48 Y= -16,229 + 0,184.B48 88,0936 46,2 41,9 44,3 B49 Y= -3,215 + 0,039.B49 81,9492 26,2 82,5 53,4 B50 Y= -19,263 + 0,003.B50 8,0020 62,4 64,6 63,3 B51 Y= -8,037 + 0,447.B51 17,9802 73,7 73,1 73,4 B52 Y= -6,915 + 0,764.B52 9,0463 43,2 51,6 46,7 B53 Y= -6,727 + 0,082.B53 81,8817 50,0 57,1 53,8 B54 Y= -5,481 + 0,068.B54 80,5312 87,5 83,3 85,7 B55 Y= -3,883 + 0,030.B55 129,2825 62,5 77,5 68,9 B56 Y= -22,183 + 0,190.B56 116,9536 28,6 60,0 36,8 B57 Y= -7,482 + 0,082.B57 91,2805 68,8 76,5 74,7 B58 Y= -11,926 + 0,079.B58 150,0750 78,6 60,0 73,7 B59 Y= -10,636 + 0,072.B59 146,8841 77,8 72,2 75,0 B60 Y= -3,909 + 0,019.B60 47,6865 16,7 30,8 22,6 B61 Y= -10,385 + 0,109.B61 95,5211 28,6 62,5 46,7 B62 Y= -2,632 + 0,177.B62 14,9101 71,4 50,0 60,0 B63 Y= -1,546 + 0,035.B63 44,6840 83,3 42,9 61,5 Karagündüz toplumunun vücut kemiklerlinden alınan ölçülerden hesaplanan endislerinden diskriminant fonksiyon analizi Tablo 25 de gösterilmiştir. Bu tabloda, her endis tek değişken olarak kabul edilerek cinsiyet ayrımına gidilmiştir. Yapılan diskriminant fonksiyon analizi sonucunda en güvenilir değişken % 85,7 lik ayırma oranı ile pelvis genişlik 107

yükseklik endisi olduğu belirlenmiştir. Daha sonraki güvenilir değişkenler ise % 75 lik ortalama ile foramen obturatum endisi ve % 74,7 lik oranıyla da ishio pubis endis olduğu saptanmıştır. Buna karşın Karagündüz toplumunda vücut kemiklerinden hesaplanan endisler arasında en az güvenirliği % 22,6 lik oranı ile facies auricular endis, % 32,8 lık oranı ile scapula humeral endis ve % 34,7 lik ayırma oranı ile humerus uzunluk kalınlık endisi olarak belirlenmiştir. 3.2.4: Kelenderis Toplumunun Kafatası Ölçü Ve Endisleri Van Karagündüz Höyüğü nde 2001 2002 yılları arasında gerçekleştirilen kazılar sırasında ele geçen 84 bireye ait iskeletin kafa ve yüz morfolojisini belirlemek ve cinsiyetler arası farklarını saptamak amacıyla, yetişkin kadın ve erkeklerine ait kafatası ölçü ve endisleri ayrı ayrı hesaplanmıştır. Karagündüz toplumunun kafatasından alınan toplam 36 ölçü ile hesaplanan 30 endisin birey sayısı, ortalaması, standart sapması, minimum - maksimum değerleri tablolarla gösterilmiştir. Tablo 26: Kelenderis Toplumu Kadınlarına Ait Kafatası Ölçüleri Kod KAFATASI ÖLÇÜLERİ N ortalama ss min max A1 Max. Kafatası Uzunluğu 4 170,50 5,04 156 179 A2 Max. Kafatası Genişliği 10 145,40 1,78 134 151 A3 Basion - Bregma Yüksekliği 9 131,00 1,92 122 138 A4 Min. Frontal Genişlik 7 96,00 3,03 87 109 A5 Max. Frontal Genişlik 8 122,62 3,25 107 133 A6 Frontal Yay 7 118,00 2,28 108 125 108

A7 Frontal Doğru 7 101,57 2,27 94 110 A8 Parietal Yay 8 115,00 3,17 100 125 A9 Parietal Doğru 8 101,37 2,64 92 111 A10 Occipital Yay 6 107,33 3,29 99 120 A11 Occipital Doğru 6 93,16 2,00 87 98 A12 Horizontal Çevre 6 486,50 8,08 452 505 A13 Morfolojik Yüz Yüksekliği 4 122,75 4,26 110 128 A14 Üst Yüz Yüksekliği 3 78,66 1,45 76 81 A15 Üst Yüz Genişliği 2 102,00 6,00 96 108 A16 Porion - Bregma Yüksekliği 7 128,14 3,43 110 138 A17 Orbital Yükseklik 4 34,75 1,93 31 39 A18 Orbital Genişlik 4 37,00 1,08 35 40 A19 Bizygomatik Genişlik 3 125,00 2,64 121 130 A20 Nasal Yükseklik 1 48,00-48 48 A21 Nasal Genişlik 2 23,50 0,50 23 24 A22 Palatal Yükseklik 3 42,66 1,85 39 45 A23 Palatal Genişlik 3 38,00 0,57 37 39 A24 Bikondilar Genişlik 5 110,40 3,82 97 120 A25 Bigonial Genişlik 7 78,57 1,97 72 89 A26 Mandibula Gövde Uzunluğu 6 101,33 2,83 91 112 A27 Mand. Göv. Yük.(Molar) 11 23,72 1,31 16 30 A28 Mand. Göv. Yük.(For.Men.) 12 24,58 1,27 19 32 A29 Mand. Göv. Yük. (Sym.) 10 25,40 1,83 14 33 A30 Min. Ramus Genişliği 12 30,50 1,22 25 40 A31 Ramus Yüksekliği 7 54,28 2,14 48 65 A32 İki For. Mentale Ara.Uzunluk 5 37,60 3,14 30 45 A33 Gonial Açı 12 118,66 2,20 109 134 A34 Dental Uzunluk 3 40,66 5,81 30 50 A35 For. Magnum Genişliği 6 27,66 1,38 21 30 A36 For. Magnum Yüksekliği 5 31,00 1,09 27 33 109

Tablo 27: Kelenderis Toplumu Erkeklerine Ait Kafatası Ölçüleri Kod KAFATASI ÖLÇÜLERİ N ortalama ss min max A1 Max. Kafatası Uzunluğu 11 179,45 3,67 157 194 A2 Max. Kafatası Genişliği 13 150,23 1,93 139 159 A3 Basion - Bregma Yüksekliği 13 137,23 1,37 131 146 A4 Min. Frontal Genişlik 11 104,90 2,09 94 113 A5 Max. Frontal Genişlik 10 130,90 1,44 123 137 A6 Frontal Yay 13 123,38 2,81 109 135 A7 Frontal Doğru 13 111,38 1,82 101 120 A8 Parietal Yay 13 128,53 4,36 98 151 A9 Parietal Doğru 13 108,61 2,84 95 127 A10 Occipital Yay 13 108,23 4,07 84 126 A11 Occipital Doğru 13 94,92 2,40 79 107 A12 Horizontal Çevre 13 516,69 6,96 489 558 A13 Morfolojik Yüz Yüksekliği 8 125,50 3,32 114 140 A14 Üst Yüz Yüksekliği 8 86,62 3,11 74 99 A15 Üst Yüz Genişliği 9 108,77 4,24 96 140 A16 Porion - Bregma Yüksekliği 11 137,81 2,43 125 149 A17 Orbital Yükseklik 9 33,33 0,68 30 35 A18 Orbital Genişlik 9 37,44 0,78 34 40 A19 Bizygomatik Genişlik 7 128,42 1,68 123 137 A20 Nasal Yükseklik 3 49,33 2,60 45 54 A21 Nasal Genişlik 8 24,25 0,52 20 26 A22 Palatal Yükseklik 10 43,90 1,85 37 56 A23 Palatal Genişlik 12 39,33 4,92 33 46 A24 Bikondilar Genişlik 8 119,50 3,79 101 130 A25 Bigonial Genişlik 17 84,70 2,95 60 110 A26 Mandibula Gövde Uzunluğu 10 104,80 1,98 96 113 A27 Mand. Göv. Yük.(Molar) 20 27,45 1,26 19 39 A28 Mand. Göv. Yük.(For.Men.) 20 27,95 1,40 17 40 110

A29 Mand. Göv. Yük. (Sym.) 12 28,75 1,98 17 42 A30 Min. Ramus Genişliği 18 33,16 1,25 20 44 A31 Ramus Yüksekliği 15 62,80 2,09 50 82 A32 İki For. Mentale Ara.Uzunluk 8 45,25 1,16 43 51 A33 Gonial Açı 18 114,33 1,99 98 129 A34 Dental Uzunluk 10 42,50 1,88 33 52 A35 For. Magnum Genişliği 11 29,81 0,40 28 33 A36 For. Magnum Yüksekliği 11 32,72 0,55 31 37 Kelenderis toplumu kafataslarına ait ölçüler Tablo 26 ve 27 de gösterilmiştir. Maksimum kafatası uzunluğu 4 kadın iskeleti üzerinde ölçülmüş ve ortalaması 170,50 olarak bulunmuştur. Aynı ölçü 11 erkek iskeletinden alınmış ve ortalaması 179,45 olarak saptanmıştır. Maksimum kafatası genişliği 10 kadın iskeleti üzerinde ölçülmüş ve ortalama 145,40 olarak bulunmuştur. 13 erkek üzerinde ölçülen maksimum kafatası genişliği ise 150,23 ortalama ile max. kafatası uzunluğundaki gibi kadınlara oranla daha yüksek bir değer göstermiştir. Basion-bregma yüksekliği, min. frontal genişlik, max. frontal genişlik, frontal yay, frontal doğru, parietal yay, parietal doğru, occipital yay, occipital doğru, horizontal çevre, morfolojik yüz yüksekliği, üst yüz yüksekliği, üst yüz genişliği, porion-bregma yüksekliği, orbital genişlik, bizygomatik genişlik, nasal yükseklik, nasal genişlik, palatal yükseklik, palatal genişlik, bikondilar genişlik, bigonial genişlik, mandibula gövde uzunluğu, mandibula gövde yükseklikleri, ramus genişliği ve ramus yüksekliği ile foremen magnum yüksekliği ve genişliği erkeklerde kedınlara oranla daha yüksek bir ortalama göstermektedir. Sadece gonial açı ve orbital 111

yükseklik kadınlarda daha yüksek bulunmuştur. Bu sonuçlar da erkeklerin daha iri fiziki yapılarının bir sonucu olarak beklentilerimizi doğrulamaktadır. Kelenderis erişkinlerine ait kafataslarının metrik incelemelerinden sonra bunlardan yararlanılarak kafatasının genel yapısı hakkında daha fazla bilgi sahibi olmak amacıyla 30 adet endis hesaplanmıştır. Bu endisler kadın ve erkeklerde ayrı ayrı değerlendirilmiştir (Tablo 28 29). Tablo 28: Kelenderis Toplumu Kadınlarına Ait Kafatası Endisleri Kod KAFATASI ENDİSLERİ N ortalama ss min max B1 Cranial Endis 7 83,47 3,65 78,53 97,96 B2 Yükseklik - Genişlik Endisi 9 90,36 1,47 81,46 97,01 B3 Yükseklik - Uzunluk Endisi 4 78,17 0,73 77,09 80,23 B4 Yüz Endisi 3 87,28 3,56 80,91 103,23 B5 Ortalama Yükseklik Endisi 4 82,67 2,84 78,21 97,14 B6 Üst Yüz Endisi 2 59,01 1,70 54,31 63,71 B7 Trans Cranio Facial Endis 3 85,04 0,91 83,22 86,09 B8 Transvers Frontal Endis 7 78,78 2,24 71,21 87,90 B9 Fronto - Zygomatic Endis 3 77,47 3,19 74,19 83,85 B10 Fronto - Parietal Endis 7 65,39 1,63 61,74 72,19 B11 Orbital Endis 4 93,83 3,82 86,49 102,78 B12 Nasal Endis 1 47,92-47,92 47,92 B13 Palatal Endis 3 89,43 4,41 82,22 97,44 B14 Por.Bregma Yük.Ve UzEnd 4 76,89 2,49 71,51 82,69 B15 Por. Bregma Yük. Gen.End 7 87,85 2,18 78,01 95,17 B16 Sagittal Fro.parietal Endis 7 96,37 2,17 89,74 106,19 B17 Sagittal Fro.occipital Endis 6 92,66 2,90 86,29 103,54 B18 Sagittal Pari.occipital Endis 6 95,05 1,89 88,00 100,00 112

B19 Kafa Yüz Endisi 2 67,98 3,55 64,43 71,52 B20 Yüz Alın Endisi 3 97,25 2,24 73,09 110,76 B21 Frontogoniac Endis 4 79,87 3,92 68,57 86,67 B22 Zygomandibular Endis 3 64,74 2,07 61,29 68,46 B23 Trans. Orbital Fac.Endis 3 29,88 1,20 28,46 32,26 B24 Mandibula Endisi 5 92,79 5,18 82,73 108,25 B25 Ramus Endisi 7 60,09 4,06 43,08 68,97 B26 Fronto - Gonial Endis 4 79,87 3,92 68,57 86,67 B27 Goniocondilar Endis 5 71,50 3,30 63,33 80,41 B28 Fronto - Orbital Endis 3 95,31 5,23 86,46 104,57 B29 Zygofrontal Endis (1) 3 77,47 3,19 74,19 83,85 B30 Zygofrontal Endis (2) 3 95,41 4,04 88,43 102,42 Tablo 29: Kelenderis Toplumu Erkeklerine Ait Kafatası Endisleri Kod KAFATASI ENDİSLERİ N ortalama ss min Max B1 Cranial Endis 11 83,62 3,90 74,11 99,15 B2 Yükseklik - Genişlik Endisi 12 91,35 1,26 86,18 98,65 B3 Yükseklik - Uzunluk Endisi 10 76,55 1,50 70,83 85,99 B4 Yüz Endisi 4 87,87 4,55 79,06 110,24 B5 Ortalama Yükseklik Endisi 11 86,53 4,13 78,24 96,24 B6 Üst Yüz Endisi 5 59,87 2,85 57,81 73,23 B7 Trans Cranio Facial Endis 7 86,45 2,23 78,85 92,25 B8 Transvers Frontal Endis 10 80,24 1,72 70,68 87,60 B9 Fronto - Zygomatic Endis 7 81,82 2,23 74,02 90,24 B10 Fronto - Parietal Endis 11 67,12 1,81 59,12 80,58 B11 Orbital Endis 9 89,33 2,63 76,92 102,94 B12 Nasal Endis 3 46,08 1,87 42,59 48,98 B13 Palatal Endis 10 86,75 7,39 73,21 109,46 B14 Por.Bregma Yük.Ve UzEnd 9 77,63 1,95 72,38 90,85 B15 Por. Bregma Yük. Gen.End 10 91,99 1,26 87,16 99,30 113

B16 Sagittal Fro.parietal Endis 13 104,31 2,92 75,38 119,09 B17 Sagittal Fro.occipital Endis 13 87,54 2,16 75,38 100,83 B18 Sagittal Pari.occipital Endis 13 84,33 1,97 75,00 100,00 B19 Kafa Yüz Endisi 9 73,37 2,70 65,41 93,33 B20 Yüz Alın Endisi 7 98,17 6,34 77,23 112,14 B21 Frontogoniac Endis 9 80,61 4,07 63,39 103,81 B22 Zygomandibular Endis 6 63,82 2,38 55,47 72,22 B23 Trans. Orbital Fac.Endis 7 29,20 0,99 24,82 31,75 B24 Mandibula Endisi 7 89,28 4,63 75,59 106,60 B25 Ramus Endisi 15 54,80 2,20 41,67 77,19 B26 Fronto - Gonial Endis 9 80,61 4,07 63,39 103,81 B27 Goniocondilar Endis 8 75,09 3,96 61,90 88,71 B28 Fronto - Orbital Endis 8 102,37 5,21 98,08 121,35 B29 Zygofrontal Endis (1) 7 81,82 2,23 74,02 90,24 B30 Zygofrontal Endis (2) 6 101,01 1,92 94,16 107,03 Kelenderis toplumunda kafataslarına ait endisler Tablo 28 29 da gösterilmiştir. 7 kadın kafatası üzerinden hesaplanan cranial endis ortalaması 83,47 olarak bulunmuştur. Bu değer Martin in sınıflandırmasına göre brachycranial yani çok geniş kafa grubunda değerlendirilmiştir. 11 erkek kafatası üzerinde hesaplanan cranial endis ortalaması 83,62 ile kadınlara çok yakın bir değer göstererek erkeklerde brachcranial yani çok geniş kafa grubuna dahil edilmiştir. Kafanın yükseklik genişlik endisi 9 kadın üzerinde hesaplanmış ve ortalama 90,35 olarak bulunmuştur. Bu değer Martin in sınıflandırmasına göre tepeinocrane (alçak) grubuna girmektedir. 12 erkek üzerinde hesaplanan yükseklik genişlik endisi ise 91,35 ortalamayla kadınlara oranla daha yüksek bir değer göstermekte ancak her iki cinsiyette 114

aynı grupta yer almaktadır. Kafatasının yükseklik uzunluk endisi 4 kadın iskeleti üzerinde hesaplanmış ve ortalama 78,17 olarak bulunmuştur. Bu değer Martin in sınıflandırmasına göre Hypsicrane (yüksek) grubuna girmektedir. Erkek kafatası üzerinde hesaplanan aynı endis 76,55 ortalamayla kadınlara oranla daha düşük bir değer göstermiş ancak yine yüksek kafa grubu içerisine dahil edilmiştir. Ortalama yükseklik endisinin belirlendiği 4 kadın ve 11 erkek bireyden ise kadınlar orta kafa grubunda, erkekler ise yüksek kafa grubunda değerlendirilmiştir. 3 kadın ve 4 erkek bireyde hesaplanan yüz endisi erkeklerde biraz daha yüksek çıkmakla birlikte iki cinsiyette de Mesoprosopic ( orta yüz) grubunda değerlendirilmiştir. Üst yüz endisi ise 2 kadın ve 5 erkek bireyde hesaplanmış ve sonuçlar birbirine çok yakın (59,01 59,87) bulunarak Mesene (orta yüz) grubuna dahil edilmiştir. Transvers frontal endis 7 kadın ile 10 erkek üzerinde hesaplanmış ve kadınlarda78,78, erkeklerde ise 80,24 olarak bulunmuştur. Sınıflandırma da kadınlar markedly divergent (belirgin uzaklaşma) ve erkekler Divergent (uzaklaşan) grupta yer almışlardır. Yani kadın ve erkeklerde minimum alından maksimum alına doğru bir genişleme söz konusudur. Fronto parietal endis 7 kadın ile 11 erkekte hesaplanmış ve kadınlar 65,39 ortalama ile sthenometopia (dart ön kafa) grubuna dahil edilmiş, erkekler ise 67,12ortalamayla metriometopia (orta ön kafa) grubunda değerlendirilmiştir. 115

Orbital endis 4 kadın ile 9 erkek iskeleti üzerinde hesaplanmış ve Hypsiconch (yüksek göz) grubunda değerlendirilmiştir. 1 kadın, 3 erkek üzerinde hesaplanan nasal endis değerlerine göre her iki cinsiyette Mesorrhine (orta burun) grubunda değerlendirilmiştir. Palatal endis ise kadınlarda erkeklerden daha yüksek çıkmış, fakat her iki cinsiyetin endis değerleri ortalamaları Brachystaphyline (geniş damak) grubunda değerlendirilmiştir. 3.2.5: Kelenderis Toplumunun Vücut Ölçü Ve Endisleri Toplumların morfolojik yapılarının daha iyi belirlenebilmesi için kafatasının yanı sıra çeşitli vücut kemiklerinden de ölçüler alınmış ve endisleri hesaplanmıştır. Tablolarda kadın ve erkeklerden alınan 86 ölçü ve bunlardan hesaplanan 32 endisin ortalama değerleri, standart sapmaları, min. ve max. değerleri gösterilmiştir. Tablo 30: Kelenderis Toplumu Kadınlarına Ait Vücut Kemikleri Ölçüleri Kod VÜCUT ÖLÇÜLERİ N ortalama ss min max Scapula A37 Scapula Yüksekliği 1 124,00-124 124 A38 Scapula Genişliği 4 104,25 11,35 83 136 A39 Scapula Uzunluğu 5 123,60 8,01 100 146 A40 Glenoid Cavitinin Yüksekliği 8 29,12 2,88 13 37 A41 Glenoid Cavitinin Genişliği 8 25,87 3,37 7 39 Clavicula A42 Max. Uzunluk 4 140,00 3,08 133 148 116

A43 Clavicula Çevresi 6 28,16 1,85 23 35 A44 Claviculanın External Genişliği 3 16,33 4,70 7 22 A45 Claviculanın İnternal Genişliği 6 21,66 3,49 7 32 A46 Lateral Derinlik 4 9,25 2,05 4 14 A47 Medial Derinlik 6 17,33 1,25 14 22 Calcaneus A48 Max. Uzunluk 4 69,50 9,38 43 87 A49 Minimum Genişlik 4 26,50 1,31 24 30 A50 Max. Posterior Genişlik 4 24,75 5,40 10 35 A51 Max. Anterior Genişlik 3 40,00 9,23 24 56 A52 Minimum Yükseklik 4 32,75 5,93 16 44 Talus A53 Maximum Uzunluk 4 50,75 4,38 38 58 A54 Talar Genişlik 4 33,75 4,80 20 42 A55 Talar Yükseklik 4 30,00 1,41 28 34 A56 Troclea Tali'nin Genişliği 4 30,27 2,40 26 33 A57 Troclea Tali'nin Uzunluğu 4 32,02 2,12 21 34 Femur A58 Max. Uzunluk 5 393,80 11,49 370 432 A59 Fizyolojik Uzunluk 6 384,33 12,90 352 435 A60 Gövde Ortası Sagittal Çap 8 26,50 0,92 24 32 A61 Gövde Ortası Transvers Çap 8 27,50 1,47 24 36 A62 Minimum Çevre 8 74,87 2,17 66 85 A63 Oblique Uzunluk 5 379,00 11,30 355 413 A64 Üst Sagittal Çap 5 27,00 1,22 23 30 A65 Üst Transvers Çap 5 29,40 1,20 25 32 Humerus A66 Max. Uzunluk 6 299,50 8,95 271 332 A67 Fizyolojik Uzunluk 7 288,85 9,07 258 325 A68 Gövde Ortası Max. Çap 11 22,72 1,13 18 32 A69 Gövde Ortası Min. Çap 11 18,18 1,20 12 25 117

A70 Minimum Çevre 11 54,63 2,18 45 70 A71 Alt Epifiz Genişliği 7 53,85 2,14 46 63 Ulna A72 Max. Uzunluk 3 250,33 8,45 237 266 A73 Fizyolojik Uzunluk 3 222,00 6,65 213 235 A74 Minimum Çevre 4 29,50 1,65 25 33 A75 Üst Sagittal Çap 9 21,33 0,57 19 25 A76 Üst Transvers Çap 9 19,88 0,97 17 26 A77 Göv. Ort. Max. Sagittal Çap 11 13,36 0,67 10 18 A78 Göv. Ort. Max. Transvers Çap 11 13,63 0,67 11 17 Radius A79 Max. Uzunluk 8 214,00 7,07 187 248 A80 Fizyolojik Uzunluk 8 207,12 7,16 180 240 A81 Göv. Ort. Max. Transvers Çap 11 14,54 0,54 10 17 A82 Göv. Ort. Max. Sagittal Çap 11 11,18 0,61 9 17 A83 Minimum Çevre 11 32,54 1,11 23 36 A84 Caput Kalınlığı 8 16,00 0,26 15 17 A85 Caput Genişliği 8 17,87 0,35 17 19 Tibia A86 Max. Uzunluk 7 334,71 7,02 309 353 A87 For. Nutricum Hiz. Sagittal Çap 12 24,41 1,40 20 37 A88 For. Nutricum Hiz. Trans.Çap 12 32,25 0,97 28 40 A89 Minimum Çevre 12 61,00 2,28 50 75 A90 Üst Epifiz Genişliği 8 70,25 1,96 61 78 Fibula A91 Max. Uzunluk 3 353,66 18,55 329 390 A92 Gövde Ortası Sagittal Çap 8 11,12 0,69 9 15 A93 Gövde Ortası Transvers Çap 8 13,00 1,10 8 16 A94 Minimum Çevre 6 28,00 0,77 25 30 Pelvis A95 Pelvis Genişliği 1 297,00-297 297 118

A96 Pelvis Boşluğu Transvers Gen. 2 131,50 1,50 130 133 A97 Pelvis Boşluğu Sagittal Gen. 0 - - - - A98 Pubis Açısı 0 - - - - Coxae A99 Coxae Yüksekliği 3 203,00 4,04 195 208 A100 İlium Genişliği 2 152,00 1,00 151 153 A101 İlium Kanat Yüksekliği 2 94,00-94 94 A102 İlium Yüksekliği 4 127,25 6,34 110 139 A103 İschium Uzunluğu 3 69,33 10,47 56 90 A104 Pubis Uzunluğu 1 86,00-86 86 A105 İnc. İschiadica Major Uzunluğu 1 55,00-55 55 A106 İnc. İschiadica Major Derinliği 1 35,00-35 35 A107 İnc. İschiadica Major Yük. 1 50,00-50 50 A108 İncisura İschiadica Major Açısı 10 67,70 4,86 48 94 A109 Foramen Obturatum Genişliği 0 - - - - A110 Foramen Obturatum Yüksekliği 1 30,00-30 30 A111 Cotylo - Sciatic Genişlik 9 36,55 2,46 26 50 A112 Fossa İliac Derinlik 6 7,66 1,76 4 16 A113 Facies Auricularis Yüksekliği 8 59,37 2,30 52 71 A114 Facies Auricularis Genişliği 10 33,70 2,86 25 50 Sacrum A115 Sacrum Yüksekliği 6 110,00 3,80 98 125 A116 Sacrum Genişliği 3 112,33 2,33 108 116 A117 Sacrum Derinliği 4 14,25 4,26 7 26 Sternum A118 Manibrium Uzunluğu 2 48,00 3,0 45 51 A119 Manibrium Genişliği 2 51,00 1,0 50 52 A120 Korpus Uzunluğu 0 - - - - A121 S 1 Genişliği 1 42,00-42 42 A122 S 2 Genişliği 2 29,50 0,5 29 30 A123 S 3 Genişliği 2 35,00 5,00 30 40 119

Tablo 31: Kelenderis Toplumu Erkeklerine Ait Vücut Kemikleri Ölçüleri Kod VÜCUT ÖLÇÜLERİ N ortalama ss min max Scapula A37 Scapula Yüksekliği 1 156,00-156 156 A38 Scapula Genişliği 4 117,50 10,03 102 147 A39 Scapula Uzunluğu 1 138,00-138 138 A40 Glenoid Cavitinin Yüksekliği 10 38,60 1,21 32 45 A41 Glenoid Cavitinin Genişliği 10 26,40 1,11 18 30 Clavicula A42 Max. Uzunluk 14 148,85 2,44 128 160 A43 Clavicula Çevresi 16 29,43 0,99 23 35 A44 Claviculanın External Genişliği 15 25,93 0,81 20 32 A45 Claviculanın İnternal Genişliği 14 22,85 0,87 18 28 A46 Lateral Derinlik 15 11,93 0,97 6 20 A47 Medial Derinlik 15 17,33 0,76 12 23 Calcaneus A48 Max. Uzunluk 15 76,93 1,39 63 84 A49 Minimum Genişlik 15 27,93 1,23 21 37 A50 Max. Posterior Genişlik 15 33,00 1,81 25 47 A51 Max. Anterior Genişlik 15 43,60 1,07 34 49 A52 Minimum Yükseklik 16 39,68 0,72 34 45 Talus A53 Maximum Uzunluk 16 54,56 1,58 39 63 A54 Talar Genişlik 16 44,87 1,09 37 52 A55 Talar Yükseklik 16 33,50 1,83 23 51 A56 Troclea Tali'nin Genişliği 16 34,02 1,09 30 37 A57 Troclea Tali'nin Uzunluğu 16 35,17 2,01 28 39 Femur A58 Max. Uzunluk 13 434,84 5,02 405 460 A59 Fizyolojik Uzunluk 12 417,50 5,19 395 452 120

A60 Gövde Ortası Sagittal Çap 17 28,41 0,56 25 33 A61 Gövde Ortası Transvers Çap 17 28,35 0,60 24 34 A62 Minimum Çevre 17 78,82 1,64 66 90 A63 Oblique Uzunluk 13 420,46 5,07 395 448 A64 Üst Sagittal Çap 15 30,60 0,91 24 36 A65 Üst Transvers Çap 15 32,73 0,92 26 38 Humerus A66 Max. Uzunluk 10 322,40 3,59 310 339 A67 Fizyolojik Uzunluk 10 317,10 3,55 305 333 A68 Gövde Ortası Max. Çap 18 24,05 1,12 19 38 A69 Gövde Ortası Min. Çap 18 20,05 0,65 14 26 A70 Minimum Çevre 18 58,33 1,52 50 75 A71 Alt Epifiz Genişliği 14 58,92 2,51 43 70 Ulna A72 Max. Uzunluk 10 255,10 4,06 228 272 A73 Fizyolojik Uzunluk 11 228,54 3,32 209 245 A74 Minimum Çevre 13 32,38 1,29 25 40 A75 Üst Sagittal Çap 17 21,23 0,9 15 31 A76 Üst Transvers Çap 17 21,76 0,77 17 30 A77 Göv. Ort. Max. Sagittal Çap 18 16,94 1,02 12 28 A78 Göv. Ort. Max. Transvers Çap 18 15,27 0,69 11 24 Radius A79 Max. Uzunluk 12 241,33 3,34 225 267 A80 Fizyolojik Uzunluk 12 230,66 2,32 216 245 A81 Göv. Ort. Max. Transvers Çap 15 15,53 0,53 11 20 A82 Göv. Ort. Max. Sagittal Çap 15 14,33 0,71 11 21 A83 Minimum Çevre 14 38,14 0,79 35 45 A84 Caput Kalınlığı 14 16,28 0,38 14 19 A85 Caput Genişliği 14 18,42 0,27 17 20 Tibia A86 Max. Uzunluk 10 358,00 4,66 333 384 121

A87 For. Nutricum Hiz. Sagittal Çap 17 26,70 1,53 15 39 A88 For. Nutricum Hiz. Trans.Çap 17 32,58 0,95 26 38 A89 Minimum Çevre 15 66,86 1,27 60 75 A90 Üst Epifiz Genişliği 14 70,71 2,14 57 79 Fibula A91 Max. Uzunluk 4 354,50 2,95 349 361 A92 Gövde Ortası Sagittal Çap 16 14,00 0,67 10 21 A93 Gövde Ortası Transvers Çap 16 14,62 1,01 11 26 A94 Minimum Çevre 12 34,00 1,03 30 40 Pelvis A95 Pelvis Genişliği 4 275,75 11,90 242 293 A96 Pelvis Boşluğu Transvers Gen. 4 130,50 5,42 121 146 A97 Pelvis Boşluğu Sagittal Gen. 1 88,00-88 88 A98 Pubis Açısı 1 136,00-136 136 Coxae A99 Coxae Yüksekliği 7 212,14 1,95 203 219 A100 İlium Genişliği 6 156,33 6,11 137 176 A101 İlium Kanat Yüksekliği 7 108,85 2,98 101 120 A102 İlium Yüksekliği 10 133,40 3,11 123 150 A103 İschium Uzunluğu 9 82,33 4,87 65 99 A104 Pubis Uzunluğu 4 82,00 8,89 58 101 A105 İnc. İschiadica Major Uzunluğu 2 42,00 1,00 41 43 A106 İnc. İschiadica Major Derinliği 2 30,50 0,50 30 31 A107 İnc. İschiadica Major Yük. 2 46,00 12 34 58 A108 İncisura İschiadica Major Açısı 10 61,40 5,11 37 87 A109 Foramen Obturatum Genişliği 3 51,66 2,18 49 56 A110 Foramen Obturatum Yüksekliği 3 32,04 3,02 30 35 A111 Cotylo - Sciatic Genişlik 10 40,80 1,29 36 48 A112 Fossa İliac Derinlik 7 9,85 2,56 4 21 A113 Facies Auricularis Yüksekliği 13 29,92 2,40 18 50 A114 Facies Auricularis Genişliği 12 58,58 0,83 55 65 122

Sacrum A115 Sacrum Yüksekliği 7 109,54 7,39 80 142 A116 Sacrum Genişliği 11 114,36 2,69 94 121 A117 Sacrum Derinliği 8 12,37 1,89 6 24 Sternum A118 Manibrium Uzunluğu 2 34,00 12 22 46 A119 Manibrium Genişliği 2 59,50 4,50 55 64 A120 Korpus Uzunluğu 3 92,66 11,33 70 104 A121 S 1 Genişliği 2 41,00 13 28 54 A122 S 2 Genişliği 6 35,50 3,91 30 39 A123 S 3 Genişliği 6 31,00 1,98 23 36 Kelenderis toplumu yetişkinlerine ait vücut ölçüleri Tablo 30 ve 31 de gösterilmiştir. Uzun kemiklerden femur, tibia, fibula, humerus, ulna ve radius dan alınan tüm ölçüler beklendiği gibi erkeklerde kadınlara oranla daha yüksek bir ortalama göstermiştir. Scapula, clavicula, talus ve calcaneus kemiklerinden alınan ölçülerde de uzun kemiklerde olduğu gibi erkeklerde kadınlardan daha yüksek bir ortalamayla karşılaşılmıştır. Bu sonuçta bizim beklentilerimizle uygunluk göstermektedir. Cinsiyet belirleme de en çok kullanılan kemiklerden olan pelvis den alınan pelvis genişliği ve pelvis boşluğu transvers çapı ölçüleri erkeklerde kadınlardan daha düşük bir ortalama göstermiştir. Pelvis den alınan diğer ölçüler (pelvis boşluğu sagittal genişliği ve pubis açısı) ise kadınlardan alınamadığı için karşılaştırma yapılamamıştır. Coxae den alınan ölçülerden ise incisura ischiadica major yüksekliği, incisura ischiadica major derinliği, incisura ischiadica major açısı, incisura ischiadica major uzunluğu ve pubis 123

uzunluğu kadınlarda daha yüksek ortalama vermiştir. Bunların dışında coxae den alınan diğer tüm ölçüler ile sacrum dan alınan tüm ölçüler erkeklerde daha yüksek çıkmıştır. Kelenderis toplumunun erişkin bireylerinden alınan vücut ölçülerine ilaveten kemiklerin biçimlerini tespit edebilmek amacıyla 32 endis değerlerine ait istatistiksel değerlendirmeler Tablo 32 ve 33 da gösterilmiştir. Tablo 32: Karagündüz Toplumu Kadınlarına Ait Vücut Kemikleri Endisleri Kod VÜCUT ENDİSLERİ N ortalama ss min max B31 Clavicula - Humeral Endis 3 55,10 3,31 33,33 69,25 B32 Clavicula Kalınlık Endisi 4 19,79 0,71 18,05 21,43 B33 Scapular Endis 0 - - - - B34 Scapula - Humeral Endis 3 41,46 3,06 37,21 47,40 B35 Glenoid Endis 8 70,12 12,78 53,85 90,00 B36 Humerus Uz.-Kal. Endisi 6 18,45 0,83 16,13 20,59 B37 Humerus Radius Endisi 4 72,11 1,20 69,00 74,70 B38 Radius Diafizyal Endis 11 79,81 9,10 64,71 170,00 B39 Radius Robustness Endisi 5 14,46 0,14 11,19 22,00 B40 Ulna Robustness Endisi (1) 3 13,18 0,73 11,74 14,04 B41 Ulna Robustness Endisi (2) 3 101,68 0,57 10,55 12,41 B42 Ulna Platoleneal Endis(1) 11 101,58 8,41 66,67 138,46 B43 Ulna Platoleneal Endis(2) 9 109,26 6,18 84,62 147,06 B44 Femur Robustness Endisi 5 14,86 0,33 9,03 14,49 B45 Plastrik Endis 8 97,32 3,53 80,65 112,00 B46 Platymeric Endis 5 91,79 0,86 89,66 93,75 B47 Humero - Femoral Endis 3 72,77 0,75 71,30 73,77 B48 Crural Endis 2 86,45 0,98 85,47 87,44 124

B49 Tibia Cnemial Endis 12 84,60 5,17 58,11 95,00 B50 İntermembral Endis 1 7,02-7,02 7,02 B51 Tibia Robustness Endisi 7 18,20 0,63 16,40 21,37 B52 Fibula Robustness Endisi 3 8,36 0,60 7,18 9,12 B53 Pelvis Boşluğu Endisi 0 - - - - B54 Pelvis Gen. - Yükseklik Endisi 1 65,62-65,62 65,62 B55 Pelvis Yük. - Genişlik Endisi 1 152,40-152,40 152,40 B56 İlium Genişlik Endisi 2 115,03 6,40 108,63 121,43 B57 İschio - Pubis Endisi 1 95,56-95,56 95,56 B58 İlium Endisi 0 - - - - B59 Foramen Obturatum Endisi 0 - - - - B60 Facies Auricular Endis 8 60,56 6,68 33,33 98,00 B61 Sacrum Endisi 3 96,06 2,94 90,47 100,88 B62 Sacrum Derinlik Endisi 4 12,75 3,71 5,60 22,81 B63 Sacrum Pelvis Endisi 2 48,57 8,57 40,00 57,14 Tablo 33: Kelenderis Toplumu Erkeklerine Ait Vücut Endisleri Kod VÜCUT ENDİSLERİ N ortalama ss min max B31 Clavicula - Humeral Endis 12 44,71 4,96 32,31 51,89 B32 Clavicula Kalınlık Endisi 14 19,76 0,76 15,33 25,00 B33 Scapular Endis 1 70,51-70,51 70,51 B34 Scapula - Humeral Endis 1 41,82-41,82 41,82 B35 Glenoid Endis 10 69,41 4,17 40,00 87,50 B36 Humerus Uz.-Kal. Endisi 10 17,62 0,54 15,24 20,77 B37 Humerus Radius Endisi 7 75,62 1,09 71,21 80,44 B38 Radius Diafizyal Endis 15 94,50 6,54 68,75 145,45 B39 Radius Robustness Endisi 11 24,34 2,37 12,90 30,00 B40 Ulna Robustness Endisi (1) 11 13,84 0,44 11,36 16,33 B41 Ulna Robustness Endisi (2) 10 112,28 0,43 109,92 114,87 B42 Ulna Platoleneal Endis(1) 18 113,71 7,57 71,59 192,31 125

B43 Ulna Platoleneal Endis(2) 17 98,49 4,28 79,17 152,94 B44 Femur Robustness Endisi 13 15,81 6,06 9,5 17,72 B45 Plastrik Endis 17 100,55 1,94 86,67 120,00 B46 Platymeric Endis 15 93,43 0,42 90,32 96,88 B47 Humero - Femoral Endis 7 73,38 1,00 69,21 77,28 B48 Crural Endis 7 85,21 0,92 83,00 88,68 B49 Tibia Cnemial Endis 17 80,67 7,42 62,97 93,33 B50 İntermembral Endis 4 9,24 1,20 7,89 11,35 B51 Tibia Robustness Endisi 10 18,45 0,43 16,17 20,66 B52 Fibula Robustness Endisi 4 9,39 0,38 8,31 10,00 B53 Pelvis Boşluğu Endisi 1 69,84-69,84 69,84 B54 Pelvis Gen. - Yükseklik Endisi 2 75,11 2,07 73,04 77,17 B55 Pelvis Yük. - Genişlik Endisi 2 133,25 3,67 129,58 136,92 B56 İlium Genişlik Endisi 6 118,85 5,31 108,00 143,09 B57 İschio - Pubis Endisi 4 99,48 7,82 68,24 150,75 B58 İlium Endisi 0 - - - - B59 Foramen Obturatum Endisi 3 121,40 7,56 112,86 145,21 B60 Facies Auricular Endis 12 52,72 9,03 36,00 83,33 B61 Sacrum Endisi 6 99,04 4,61 87,60 120,34 B62 Sacrum Derinlik Endisi 7 9,76 0,77 7,04 11,82 B63 Sacrum Pelvis Endisi 4 47,92 14,70 30,77 91,67 Kelenderis 2001-2002 kazısı erişkin iskeletlerine ait vücut endisleri Tablo 32 ve 33 de gösterilmiştir. Fakat bu bireylere ait iskeletlerin bir kısmının sağlam olmaması bazı iskeletlerden ölçüm alınmasını engellemiş ve endis değerleri hesaplanamamıştır. 3 kadın ve 14 erkek bireyde hesaplanan clavicula kalınlık endisi her iki cinsiyette de ince clavicula grubunda, 3 kadın ve 12 erkek bireyde 126

hesaplanan clavicula humeral endis erkeklerde kısa, kadınlarda uzun grupta, yalnızca 1 erkek bireyde hesaplanan scapular endis geniş scapula (bracymorph) olarak değerlendirilmiştir. 4 kadın ve 7 erkekde değerlendirilen humerus radius endisi kadınlarda göreceli olarak kısa, erkeklerde ise orta grupta çıkmıştır. Ulna platoleneal endis kadın ve erkeklerde hyper uroleneal grupta, femur plastrik endis ise her iki cinsiyettede zayıf grupta, femur platymeric endis eurmeric (yuvarlak femur) grupta değerlendirilmiştir. 12 kadın ve 17 erkek bireyde hesaplanan tibia cnemial endis ise iki cinsiyette de eurynemia grubunda yer almıştır. 3.2.6: Kelenderis Toplumunda Cinsiyetler Arası Diskriminant Fonksiyon Analizi Kelenderis toplumu erişkinlerinden alınan ölçü ve bu ölçülerden hesaplanan endislerin tablolarda diskriminant fonksiyon analizleri gösterilmektedir. Analiz sonuçlarına göre bireylerin cinsiyetlerinin belirlenmesindeki doğruluk oranları değerlendirilmiştir. Tablo 34: Kelenderis Toplumunun Kafatası Ölçülerinden Diskriminant Fonksiyon Analizi Değişken Diskriminant Fonksiyon For. AyrımDeğeri Doğru Ayırma Oranı(%) Y=sabitsayı+katsayı.değişken Kadın Erkek Toplam A1 Y= -15,09 + 0,085.A1 177,0667 50,0 63,6 60,0 A2 Y= -23,031 + 0,155.A2 148,1304 40,0 69,2 56,5 A3 Y= -25,445 + 0,189.A3 134,6818 66,7 69,2 68,2 127

A4 Y= -13,734 + 0,135.A4 101,4444 71,4 72,7 72,2 A5 Y= -18,212 + 0,143.A5 127,2222 62,5 90,0 77,8 A6 Y= -13,514 + 0,111.A6 121,5000 57,1 61,5 60,0 A7 Y= -16,896 + 0,157.A7 107,9500 71,4 76,9 75,0 A8 Y= -9,445 + 0,076.A8 123,6190 75,0 69,2 71,4 A9 Y= -11,356 + 0,107.A9 105,8571 62,5 53,8 57,1 A10 Y= -8,291 + 0,076.A10 108,5789 50,0 38,5 42,1 A11 Y= -11,996 + 0,129.A11 93,0000 66,7 46,2 52,6 A12 Y= -21,424 + 0,042.A12 507,1579 83,3 61,5 68,4 A13 Y= -13,603 + 0,209.A13 124,5833 25,0 62,5 50,0 A14 Y= -10,759 + 0,127.A14 84,4545 100,0 75,0 81,8 A15 Y= -8,712 + 0,081.A15 107,5455 50,0 44,4 45,5 A16 Y= -15,836 + 0,118.A16 134,0556 71,4 63,6 66,7 A17 Y= -12,621 + 0,374.A17 33,7692 50,0 44,4 46,2 A18 Y= -16,216 + 0,435.A18 37,3077 50,0 55,6 53,8 A19 Y= -28,336 + 0,222.A19 127,4000 66,7 71,4 70,0 A20 Y= -10,867 + 0,222.A20 49,0000 46,7 33,3 42,5 A21 Y= -15,910 + 0,707.A21 22,5000 50,0 50,0 50,0 A22 Y= -7,968 + 0,183.A22 43,6154 33,3 40,0 38,5 A23 Y= -2,693 + 0,064.A23 42,2667 100,0 33,3 46,7 A24 Y= -11,594 + 0,100.A24 116,000 60,0 75,0 69,2 A25 Y= -8,362 + 0,101.A25 82,5000 85,7 64,7 70,8 A26 Y= -15,850 + 0,153.A26 103,500 66,7 40,0 50,0 A27 Y= -4,984 + 0,191.A27 26,1290 45,5 55,0 51,6 A28 Y= -4,703 + 0,176.A28 26,6875 58,3 60,0 59,4 A29 Y= -3,179 + 0,122.A29 26,0435 54,5 75,0 65,2 A30 Y= -6,516 + 0,203.A30 32,1000 58,3 66,7 63,3 A31 Y= -8,059 + 0,134.A31 60,0909 85,7 66,7 72,7 A32 Y= -3,573 + 0,091.A32 39,2857 50,0 100,0 74,6 A33 Y= -3,696 + 0,034.A33 108,8125 14,3 83,3 53,1 A34 Y= -6,101 + 0,145.A34 42,0769 33,3 50,0 46,2 128

A35 Y= -12,998 + 0,447.A35 29,0588 50,0 90,9 76,5 A36 Y= -15,789 + 0,491.A36 32,1875 60,0 72,7 68,8 Kelenderis toplumu kafatası ölçülerinin diskriminant fonsiyon analizi Tablo 34 de gösterilmiştir. Bu tabloda kafatasından alınan her ölçü tek değişken olarak kabul edilerek kadın ve erkekde cinsiyet ayrımına gidilmiştir. Yapılan analiz sonucunda en güvenilir değişken % 81,8 lik ayırma oranı ile üst yüz yüksekliği olduğu görülmüştür. Daha sonraki güvenilir değişkenler ise % 77,8 ile max. frontal genişlik ve % 76,5 lik ayırma oranı ile foremen magnum genişliği olduğu saptanmıştır. Buna karşın kafatası ölçüleri arasında en az güvenilirliliği % 38,5 lik oranı ile palatal yükseklik göstermiştir. Daha sonra % 42,1 lik oranı ile occipital yay ve % 42,5 lık oranı ile nasal yükseklik izlemektedir. Tablo 35: Kelenderis Toplumu Kafatası Endislerinden Diskriminant Fonksiyon Analizi Değişken Diskriminant Fonksiyon For. AyrımDeğeri Doğru Ayırma Oranı(%) Y=sabitsayı+katsayı.değişken Kadın Erkek Toplam B1 Y= -12,494 + 0,085.B1 93,4533 71,4 81,8 77,8 B2 Y= -20,727 + 0,228.B2 90,9268 33,3 41,7 38,1 B3 Y= -18,397 + 0,239.B3 77,0118 50,0 70,0 64,3 B4 Y= -12,111 + 0,124.B4 97,6167 33,3 50,0 42,9 B5 Y= -16,126 + 0,201.B5 80,1327 50,0 54,5 53,3 B6 Y= -11,146 + 0,175.B6 63,6273 50,0 40,0 42,91 B7 Y= -16,609 + 0,193.B7 86,0301 33,3 57,1 50,0 B8 Y= -14,112 + 0,177.B8 79,6418 71,4 50,0 58,8 B9 Y= -13,864 + 0,172.B9 80,5154 66,7 42,9 50,0 129

B10 Y= -12,563 + 0,184.B10 68,2781 71,4 72,7 72,2 B11 Y= -11,586 + 0,128.B11 90,7179 50,0 55,6 53,8 B12 Y= -14,392 + 0,309.B12 46,5389 100,0 66,7 75,0 B13 Y= -10,763 + 0,122.B13 88,1413 66,7 40,0 46,2 B14 Y= -13,761 + 0,178.B14 77,4026 50,0 33,0 38,5 B15 Y= -18,907 + 0,209.B15 90,2875 57,1 60,0 58,8 B16 Y= -17,144 + 0,167.B16 102,8286 85,7 76,9 80,0 B17 Y= -11,731 + 0,132.B17 89,1546 50,0 61,5 57,9 B18 Y= -13,560 + 0,155.B18 87,7133 83,3 76,9 78,9 B19 Y= -9,257 + 0,128.B19 72,3864 50,0 55,6 54,5 B20 Y= -10,397 + 0,068.B20 97,2961 66,7 71,4 70,0 B21 Y= -7,190 + 0,089.B21 80,3866 25,0 44,4 38,5 B22 Y= -12,138 + 0,189.B22 64,1268 33,3 50,0 44,4 B23 Y= -11,799 + 0,401.B23 29,4066 33,3 42,9 40,0 B24 Y= -7,571 + 0,083.B24 90,7425 20,0 57,1 41,7 B25 Y= -6,108 + 0,108.B25 56,4797 71,4 73,3 72,7 B26 Y= -9,254 + 0,119.B26 78,0790 75,0 66,7 69,2 B27 Y= -7,383 + 0,100.B27 73,7100 60,0 50,0 53,8 B28 Y= -9,007 + 0,073.B28 98,1775 33,3 75,0 63,6 B29 Y= -13,864 + 0,172.B29 80,5154 66,7 42,9 50,0 B30 Y= -18,176 + 0,183.B30 99,1405 66,7 66,7 66,7 Kelenderis toplumunun kafatası endislerinden diskriminant fonksiyon analizi Tablo 35 de gösterilmiştir. Bu tabloda kafatası ölçülerinden hesaplanan her endis tek değişken olarak kabul edilerek her iki cinsiyette de ayrı ayrı değerlendirilmiştir. Yapılan diskriminant fonksiyon analizi sonucunda en güvenilir değişken % 80,0 lik ayırma oranı ile sagittal frontoparietal endis olduğu belirlenmiştir. Daha sonraki güvenilir değişkenler ise % 78,9 luk ortalama ile sagittal parietooccipital endis ve % 77,8 lik oranıyla da cranial 130

endis olduğu saptanmıştır. Buna karşın Kelenderis toplumunda kafatası endisleri arasında en az güvenirliği % 38,1 lik oranı ile yükseklik - genişlik endisi ve % 38,5 lik oranları ile porion bregma yükseklik ve uzunluk endisi ile frontogoniac endis olarak belirlenmiştir. Tablo 36: Kelenderis Toplumu Vücut Kemikleri Ölçülerinden Diskriminant Fonksiyon Analizi Değişken Diskriminant Fonksiyon For. AyrımDeğeri Doğru Ayırma Oranı(%) Y=sabitsayı+katsayı.değişken Kadın Erkek Toplam A37 _ - - - - A38 Y= -5,174 + 0,047.A38 110,8750 75,0 50,0 62,5 A39 Y= -7,035 + 0,056.A39 126,0000 60,0 100,0 66,7 A40 Y= -5,619 + 0,163.A40 34,3889 62,5 90,0 77,8 A41 Y= -3,824 + 0,146.A41 26,1667 62,5 50,0 55,6 A42 Y= -16,977 + 0,116.A42 146,8889 75,0 78,6 77,8 A43 Y= -7,068 + 0,243.A43 29,0909 50,0 56,3 54,5 A44 Y= -5,884 + 0,242.A44 24,3333 66,7 93,3 88,9 A45 Y= -4,239 + 0,188.A45 22,5000 33,3 57,1 50,0 A46 Y= -2,955 + 0,260.A46 11,3684 75,0 60,0 63,2 A47 Y= _ - - - - A48 Y= -8,122 + 0,108.A48 75,3684 50,0 86,7 78,9 A49 Y= -6,152 + 0,223.A49 27,5789 75,0 40,0 47,4 A50 Y= -4,575 + 0,144.A50 31,7895 75,0 53,3 57,9 A51 Y= -6,266 + 0,146.A51 43,0000 66,7 66,7 66,7 A52 Y= -6,928 + 0,181.A52 38,3000 75,0 81,3 80,0 A53 Y= -7,891 + 0,147.A53 53,8000 25,0 68,8 60,0 A54 Y= -7,616 + 0,179.A54 42,6500 75,0 87,5 85,0 A55 Y= -4,830 + 0,147.A55 32,8000 75,0 50,0 55,0 A56 Y= -7,658 + 0,182.A56 33,0956 66,3 63,0 64,7 A57 Y= -8,235 + 0,203.A57 34,7824 66,8 64,0 65,0 131

A58 Y= -20,883 + 0,049.A58 423,4444 80,0 76,9 77,8 A59 Y= -17,564 + 0,043.A59 406,4444 66,7 75,0 72,2 A60 Y= -11,428 + 0,411.A60 27,8000 75,0 58,8 64,0 A61 Y= -9,041 + 0,322.A61 28,0800 62,5 58,8 60,0 A62 Y= -11,755 + 0,152.A62 77,5600 62,5 64,7 64,0 A63 Y= -20,188 + 0,049.A63 408,9444 80,0 76,9 77,8 A64 Y= -8,788 + 0,296.A64 29,7000 60,0 73,3 70,0 A65 Y= -9,336 + 0,293.A65 31,9000 80,0 66,7 70,0 A66 Y= -19,663 + 0,063.A66 313,8125 83,3 90,0 87,5 A67 Y= -17,448 + 0,057.A67 305,4706 71,4 100,0 88,2 A68 Y= -5,194 + 0,221.A68 23,5517 63,6 44,4 51,7 A69 Y= -5,798 + 0,300.A69 19,3448 63,6 44,4 51,7 A70 Y= -8,419 + 0,148.A70 56,9310 72,7 50,0 58,6 A71 Y= -6,796 + 0,119.A71 57,2381 71,4 71,4 71,4 A72 Y= -19,248 + 0,076.A72 254,000 66,7 50,0 53,8 A73 Y= -20,448 + 0,090.A73 227,1429 66,7 63,6 64,3 A74 Y= -7,136 + 0,225.A74 31,7059 75,0 61,5 64,7 A75 Y= -6,656 + 0,313.A75 21,2692 44,4 70,6 61,5 A76 Y= -6,763 + 0,320.A76 21,1154 77,8 58,8 65,4 A77 Y= -4,231 + 0,270.A77 15,5862 81,8 55,6 65,5 A78 Y= -5,383 + 0,367.A78 14,6552 54,5 55,6 55,2 A79 Y= -14,947 + 0,065.A79 230,4000 75,0 91,7 85,0 A80 Y= -15,672 + 0,071.A80 221,2500 62,5 91,7 80,0 A81 Y= -7,701 + 0,509.A81 15,1154 81,8 60,0 69,2 A82 Y= -5,218 + 0,401.A82 13,0000 90,9 60,0 73,1 A83 Y= -10,770 + 0,302.A83 35,6800 90,9 71,4 80,0 A84 Y= -13,028 + 0,805.A84 16,1818 75,0 35,7 50,0 A85 Y= -18,090 + 0,992.A85 18,2273 62,5 50,0 54,5 A86 Y= -21,242 + 0,061.A86 348,4118 57,1 90,0 76,5 A87 Y= -4,455 + 0,173.A87 25,7586 83,3 41,2 58,6 A88 Y= -8,399 + 0,269.A88 31,2759 58,3 70,6 65,5 132

A89 Y= -10,013 + 0,156.A89 64,2593 66,7 73,3 70,4 A90 Y= -4,090 + 0,061.A90 67,4783 62,5 33,3 43,5 A91 Y= -17,001 + 0,048.A91 354,1429 66,7 50,0 57,1 A92 Y= -5,229 + 0,401.A92 13,0417 75,0 68,8 70,8 A93 Y= -3,729 + 0,265.A93 14,0833 50,0 50,0 50,0 A94 Y= -10,119 + 0,316.A94 32,0000 100,0 66,7 77,8 A95 Y= -11,928 + 0,042.A95 284,0000 100,0 100,0 100,0 A96 Y= -13,839 + 0,106.A96 130,8333 50,0 75,0 66,7 A97 _ - - - - A98 _ - - - - A99 Y= -36,812 + 0,176.A99 209,4000 66,7 85,7 80,0 A100 Y= -11,346 + 0,073.A100 155,2500 100,0 66,7 75,0 A101 Y= -14,424 + 0,137.A101 105,5556 100,0 85,7 88,9 A102 Y= -12,388 + 0,094.A102 131,6429 50,0 40,0 42,9 A103 Y= -5,134 + 0,065.A103 79,0833 66,7 55,6 58,3 A104 Y= -4,653 + 0,056.A104 82,8000 100,0 25,0 40,0 A105 Y= -32,763 + 0,707.A105 46,3333 100,0 100,0 100,0 A106 Y= -45,255 + 1,414.A106 32,0000 100,0 100,0 100,0 A107 Y= -2,789 + 0,059.A107 47,3333 100,0 50,0 66,7 A108 Y= -4,090 + 0,063.A108 64,5500 60,0 70,0 65,0 A109 _ - - - - A110 Y= -1,415 + 0,057.A110 25,0000 100,0 33,3 50,0 A111 Y= -6,597 + 0,170.A111 38,7895 66,7 60,0 63,2 A112 Y= -1,525 + 0,172.A112 8,8462 83,3 42,9 61,5 A113 Y= -3,571 + 0,113.A113 58,9000 50,0 69,2 60,9 A114 Y= -12,651 + 0,215.A114 31,5652 50,0 66,7 60,0 A115 Y= -6,971 + 0,064.A115 109,7692 50,0 42,9 46,2 A116 Y= -13,672 + 0,120.A116 113,9286 66,7 72,7 71,4 A117 Y= -2,004 + 0,154.A117 13,0000 50,0 87,5 75,0 A118 Y= -3,315 + 0,081.A118 41,0000 100,0 50,0 75,0 A119 Y= -11,985 + 0,217.A119 55,2500 100,0 50,0 75,0 133

A120 _ - - - - A121 Y= -2,248 + 0,054.A121 41,3333 100,0 50,0 66,7 A122 Y= -4,040 + 0,146.A122 27,6250 100,0 66,7 75,0 A123 Y= -6,047 + 0,189.A123 32,0000 50,0 50,0 50,0 Tablo 36 da Kelenderis toplumunun vücut kemiklerinden alınan ölçülerin tek değişken olarak kullanılmasıyla oluşturulan her bir fonksiyonun cinsiyetler arasındaki doğru ayırma oranları görülmektedir. Bazı ölçülerin analizleri ise iskeletlerin tamamından ölçüm alınamaması nedeniyle yapılamamıştır. Alınan ölçüler yardımıyla hesaplanan diskriminant fonksiyon analizi sonuçlarına göre, tek değişkenli cinsiyet ayrımına gidildiğinde en güvenilir değişkenler % 100 lük ayırma oranlarıyla incisura ischiadica major uzunluğu ve derinliği ile pelvis genişliği olduğu saptanmıştır. Buna karşın Kelenderis toplumunda vücut ölçüleri arasında en az güvenirliği % 42,9 luk oranı ile ilium yüksekliği ve % 43,5 luk doğru ayırma oranı ile tibia üst epifiz genişliği olduğu belirlenmiştir. Tablo 37: Kelenderis Toplumu Vücut Kemiklerine Ait Endislerden Diskriminant Fonksiyon Analizi Değişken Diskriminant Fonksiyon For. AyrımDeğeri Doğru Ayırma Oranı(%) Y=sabitsayı+katsayı.değişken Kadın Erkek Toplam B31 Y= -9,698 + 0,037.B31 47,1898 66,7 50,0 53,3 B32 Y= -7,475 + 0,378.B32 19,7638 50,0 57,1 55,6 B33 _ - - - - B34 Y= -7,832 + 0,189.B34 41,5473 66,7 100,0 75,0 B35 Y= -3,038 + 0,039.B35 78,6125 37,5 80,0 61,1 134

B36 Y= -9,777 + 0,545.B36 17,9325 50,0 70,0 62,5 B37 Y= -27,196 + 0,366.B37 74,3432 75,0 71,4 72,7 B38 Y= -4,327 + 0,051.B38 84,4422 100,0 53,3 73,1 B39 Y= -7,616 + 0,058.B39 18,2525 40,0 72,7 62,5 B40 Y= -9,601 + 0,701.B40 13,6996 33,3 63,6 57,1 B41 Y= -9,250 + 0,762.B41 121,1388 33,3 60,0 53,8 B42 Y= -3,564 + 0,033.B42 109,1081 54,5 50,0 51,7 B43 Y= -5,695 + 0,056.B43 102,2184 66,7 76,5 73,1 B44 Y= -13,679 + 0,839.B44 16,3083 60,0 61,5 61,1 B45 Y= -11,512 + 0,116.B45 99,5177 62,5 58,8 60,0 B46 Y= -15,278 + 0,594.B46 93,0235 60,0 66,7 65,0 B47 Y= -30,778 + 0,420.B47 73,1983 33,3 57,1 50,0 B48 Y= -36,940 + 0,432.B48 85,4887 50,0 71,4 66,7 B49 Y= -4,832 + 0,038.B49 82,4314 75,0 52,9 62,1 B50 Y= -26,244 + 0,458.B50 8,3060 100,0 100,0 100,0 B51 Y= -12,338 + 0,673.B51 18,3455 57,1 60,0 58,8 B52 Y= -10,220 + 1,143.B52 8,9446 66,7 75,0 71,4 B53 _ - - - - B54 Y= -24,597 + 0,342.B53 71,9422 100,0 100,0 100,0 B55 Y= -26,909 + 0,193.B54 139,6324 100,0 100,0 100,0 B56 Y= -9,481 + 0,080.B55 117,8920 50,0 50,0 50,0 B57 Y= -2,769 + 0,028.B56 98,6941 100,0 25,0 40,0 B58 _ - - - - B59 _ - - - - B60 Y= -3,435 + 0,017.B60 56,8549 50,0 50,0 50,0 B61 Y= -9,889 + 0,101.B61 98,0468 66,7 33,3 44,4 B62 Y= -3,144 + 0,305.B62 10,3034 50,0 42,9 45,5 B63 Y= -5,154 + 0,130.B63 39,8021 50,0 100,0 83,3 Kelenderis toplumunun vücut kemiklerlinden alınan ölçülerden hesaplanan endislerinden diskriminant fonksiyon analizi Tablo 37 de 135

gösterilmiştir. Bu tabloda, her endis tek değişken olarak kabul edilerek tek tek analizleri yapılmıştır. Fakat bazı bireylere ait iskeletlerin parçalı ya da eksik olması bazı ölçülerin alınmasını engellemiş ve endis değerleri hesaplanamamıştır. Hesaplanabilen endis değerlerininde ancak her iki cinsiyettede sonuç verebildiği durumlarda istatistiksel analizleri gerçekleştirile bilmiştir. Yapılan diskriminant fonksiyon analizi sonucunda en güvenilir değişkenler % 100 lük ayırma oranı ile pelvis genişlik yükseklik endisi, pelvis yükseklik genişlik endisi ile intermembral endis olarak belirlenmiştir. obturatum endisi ve % 74,7 lik oranıyla da ishio pubis endis olduğu saptanmıştır. Buna karşın Kelenderis toplumunda vücut kemiklerinden hesaplanan endisler arasında en az güvenirliği % 40 lık oranı ile ischio-pubis endisi ile % 44,4 lük oranı ile sacrum endisi olarak belirlenmiştir. 136

TARTI MA ve SONUÇ Van-Kargündüz Höyüğü kazıları, İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi ile Van Bölgesi Tarih ve Araştırma Merkezi Müdürlüğü nce Prof. Dr. Veli SEVİN başkanlığında, Mersin-Kelenderis kazıları ise şu anki idari bölünüşe göre Aydıncık İlçesinde, proje başkanlığını Anadolu Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü ve Selçuk Üniversitesi Arkeoloji Bölümü nce Prof. Dr. Levent Zoroğlu başkanlığında yürütülmektedir. İstatistiğin ayrı bir bilim dalı ve tahmin yapma sanatı olması, paleodemografik verilerin analiz aşamasında istatistikle kanıtlanmasını zorunlu kılmaktadır. Metodolojik olarak elde edilen bulguların, diskriminant fonksiyon analizi ile bilimsel olarak anlamlı hale getirilmesi ve özellikle, hangi guruptan geldiği bilinmeyen bir birimin hangi gurup kapsamına alınacağının belirlenmesi ile ilintilidir. Bu aşamada paleodemografik bir değerlendirmede güven aralığının yüksek olması, populasyonu temsil edecek materyal büyüklüğüne bağlı olmaktadır. Elde edilen ya da inceleme ve ölçüm yapılabilecek nitelikte iskelet sayısının fazla olması, toplumun o anki nüfusu hakkında daha iyi bilgi sahibi olamamamızı sağlamaktadır. Mersin ili Aydıncık ilçesi Kelenderis arkeolojik kazısından 2001 2002 yıllarında çıkarılan 84 bireyin demografik analizi sonucunda 14 ü bebek,11 i çocuk, 29 u kadın ve 25 inin erkek olduğu saptanmıştır. Çalışılan materyalin diğer bölümünü ise Van ili Karagündüz Höyüğünde 1994 1999 yıllarında 137

yapılan arkeolojik kazılardan çıkarılan 890 birey oluşturmaktadır. Yapılan demografik analiz sonucunda bu bireylerinde 41 i fetus, 205 i bebek, 272 si çocuk, 139 u kadın ve 176 sının erkek olarak saptanmıştır. Karagündüz toplumunun % 35,40 nı erişkinler, Kelenderis toplumunun ise % 64,29 nu erişkinlerin oluşturduğu gözlenmiştir. Tarihin her döneminde insan gurupları, yapısal ve coğrafi faktörlerin etkisi ile, yaşam süreci ve doğayı algılayış biçimlerinde, durağanlıktan sürekli devinim içerisinde olmak arasındaki gelişimlerinde çeşitlilik göstermektedir. Karagündüz ve Kelenderis bireylerinin genel morfolojik değerlendirmelerinin yapıldığı karşılaştırmalarda hem kafatası, hem de vücut iskeleti açısından alınan ölçü ve endislerin diğer Anadolu toplumlarına benzerlik gösterdiği ve özellikle de kendi dönemi toplumlarına yakın değerler verdiği gözlenmiştir. Tez içeriğinde, metrik bulguların istatistik analiz teknikleri ile doğruluğunun test edilmesinden ve anlamlı ilişkilerin matematiksel olarak saptanması için yapılan diskriminant fonksiyon analizi sonuçlarına göre Karagündüz toplumu kafatası ölçülerinde en güvenilir ölçünün %84,4 ile üst yüz yüksekliği daha sonra da %81,7 ile bizygomatik genişlik ve % 80,8 ile morfolojik yüz yüksekliği olduğu belirlenmiştir. Kelenderis toplumunda ise, en günenilir ölçünün %81,8 ile üst yüz yüksekliği olarak saptanmıştır. Bunu sırasıyla %77,8 ile max. frontal genişlik ve %76,5 lik ayırma oranı ile foremen magnum genişliği izlemiştir. Dilkaya toplumda ise, en güvenilir ölçü % 87,1 lik ayırma oranı ile bizygomatik genişlik olduğu saptanmıştır (Özer, 1999). 138

Karagündüz ve Kelenderis toplumlarında kafatası kemiklerinden alınan ölçülerden hesaplanan endislerin karşılaştırmalı olarak incelendiğinde; Karagündüz toplumunda en güvenilir endisin fronto orbital endis (% 76,5) ile zygomandibular endis (%75) ve fronto-gonial endis (73,9) olduğu, Kelenderis toplumunda ise en güvenilir endislerin sagittal frontoparietal endis (%80), sagittal parietooccipital endis (%78,9) ve % 77,8 lik oranı ile cranial endis olduğu gözlenmiştir. Dilkaya toplumunda ise en güvenilir değişken % 74,4 lik ayırma oranıyla yüz endisi 2 olduğu belirlenmiştir (Özer, 1999). Yukarıda dağılımlarını verdiğimiz diskriminant fonksiyon analizi sonuçlarında, kafatası ölçüleri dikkate alındığında toplumların doğruluk ayrım yüzdelerinden en yüksek çıkan üç değişkende benzerlik bulunmaktadır. Ancak, kafatası endislerinde doğruluk ayrım yüzdesi yüksek çıkan üç değişkende farklılık gözlenmiştir. Bu saptama bize, Kelenderis toplumunun farklı bir dönemde (19 yy.) yaşamış olması ve diğer iki toplumun orta çağa ait olduğu fakat ırksal yapılarında birinin daha fazla Alpin ve Dinarik ırkı özellikleri göstermesi, Karagündüz toplumunun ise ağırlıklı olarak Akdeniz ırkı özellikleri göstermesi orta çağda aynı zaman diliminde buluşmadıklarını düşündürmektedir. Kelenderis ve Karagündüz bireylerinin vücut iskeletlerinden alınan ölçü ve endislerin cinsiyet ayrımında hangi oranlarda bir ayrım gösterdiğini belirlemek için yapılan diskriminant fonksiyon analizinde tek değişkenli fonksiyonlar arasında Karagündüz toplumunda en güvenilir ölçülerin sternum 139

corpus uzunluğu (%90), scapula genişliği (%88,5) ve femurun minimum çevresi (%88,5) olduğu belirlenmiştir. Kelenderis toplumunda da en güvenilir vücut ölçüleri ise incisura ischiadica major uzunluğu (% 100), derinliği ve pelvis genişliği olarak saptanmıştır. Dilkaya toplumunda ise en güvenilir vücut ölçüsü scapula genişliği ( % 94,8) olarak daha önceki yıllarda Özer tarafından belirlenmiştir. Karagündüz toplumunda en güvenilir endisler ise pelvis genişlik-yükseklik endisi (%85,7), foramen obturatum endisi (%75) ve ishiopubis endisi (%74,7) olarak saptanmıştır. Kelenderis toplumunda ise pelvis genişlik-yükseklik endisi (%100), pelvis yükseklik-genişlik endisi (%74,7) ve ishio-pubis endisi olduğu belirlenmiştir. Dilkaya toplumun da da en güvenilir vücut endisi ishio pubis endisi olarak belirlenmiştir. İskelet ölçüm ve endislerine dayalı olarak yapılan istatistiksel analizlerde vücut ölçü ve endislerinde cinsiyeti belirleyici anlamlı bulgular bulunmuştur. Anadolu literatüründe birden çok medeniyetin yaşadığı ve zaman içerisinde bir kısmının yok olduğu bilinen bir gerçektir. Yapılan çalışmalarla görüldüğü üzere heterojen toplumsal yapı Anadolu nun değişmez bir gerçeğidir. Bu bağlamda paleodemografik çalışmaların, metrik ve morfolojik gerçekleri ortaya çıkarmanın ötesinde günümüz Anadolu sunun sorunlarına da çözüm üreteceği güncelliği taşıdığı kanısındayım. 140

Farklı toplumlar üzerinde yapılan çalışmalar sonucunda elde edilen verilerin, Paleoantropolojik çalışmalarda yeni bir bakış açısı oluşturacağı düşünülmektedir. 141

ÖZET Van il merkezinin 35 km. kuzeydoğusunda, Van merkez ilçesinde yer alan Karagündüz Höyüğünde 1994 1999 yılları arasında yürütülen arkeolojik kazılardan çıkarılan 890 birey ile Mersin iline 175 km. uzaklıktaki Aydıncık ilçesinde yer alan Kelenderis antik kentinde 2001 2002 yılları arasında yürütülen kazılarda ele geçen 84 adet bireyin iskeletleri üzerinde yapılan morfolojik ve metrik değerlendirmeleri sonucunda, öncelikle her bir toplumun kendi içerisindeki cinsiyet farklılığını ortaya koymak, daha sonra iki toplum arasındaki aynı cinsler arasındaki farklılıkları belirlemek, elde edilen verilerin diskriminant fonksiyon analizi yöntemiyle bu iki populasyonun bireyleri arasındaki cinsiyet farklılıklarını en güvenilir biçimde ifade edebilen ölçüm ve endisleri saptamak ve sonuçların doğruluğunu bu iki toplumda karşılaştırmak bu çalışmanın amacını oluşturmaktadır. Bu toplumlardan elde edilen sonuçlar aşağıdaki gibi özetlenebilir. Karagündüz Höyüğü nden ele geçen 890 bireyin 41 i fetus, 477 si bebek ve çocuk, 139 u kadın (% 15.62) ve 176 sı erkek (19.78) birey olarak saptanmıştır. Bebek ve çocuk bireylerin Karagündüz toplumunun geneline oranı % 53.59 olarak belirlenmiştir. Bu toplumun % 35.4 ünü oluşturan erişkin bireylerin kadınlarda en yoğun ölüm oranı 30 35 yaş aralığında, erkeklerde ise 35 50 yaş aralığında olduğu gözlenmiştir. Karagündüz toplumuna ait 80 bireyin kafatası yapılarına göre morfolojik özelliklerinin belirlenmesiyle kadınların % 26,47 si, erkeklerin ise % 46.93 ünün Akdeniz ırkı özellikler 142

gösterdiği, ancak yinede toplumun genelinde heterojen bir morfolojik yapının bulunduğu saptanmıştır. Kelenderis kazılarından çıkarılan 84 bireyin 25 i bebek ve çocuk, 29 u kadın (% 34.52), 25 i erkek (% 29.77) birey olarak saptanmıştır. Toplumun ırksal değerlendirmesinde kadın bireylerin hiçbirinde Dinarik ırkına rastlanılmamış, ancak erkek bireylerde Dinarik ırkı gözlemlenmiştir. Bu toplumda birden fazla ırk grubunun özelliklerini taşıyan bireylere de rastlanmıştır. Toplumun genelinde tüm morfolojik çeşitlerin gözlenmesi bize Kelenderis toplumunun heterojen bir ırksal yapıda olduğunu göstermiştir. Karagündüz bireylerinin kafataslarından alınan ölçü ve endislerden hesaplanan diskriminant fonksiyon analizinde tek değişkenli fonksiyonlarda en güvenilir ölçünün %84,4 ile üst yüz yüksekliği daha sonra da %81,7 ile bizygomatik genişlik ve % 80,8 ile morfolojik yüz yüksekliği olduğu belirlenmiştir. Kelenderis toplumunda ise, en güvenilir ölçünün %81,8 ile üst yüz yüksekliği olarak saptanmıştır. Bunu sırasıyla %77,8 ile max. frontal genişlik ve %76,5 lik ayırma oranı ile foremen magnum genişliği izlemiştir. Kelenderis ve Karagündüz bireylerinin vücut iskeletlerinden alınan ölçü ve endislerin cinsiyet ayrımında hangi oranlarda bir ayrım gösterdiğini belirlemek için yapılan diskriminant fonksiyon analizinde tek değişkenli fonksiyonlar arasında Karagündüz toplumunda en güvenilir 143

ölçülerin sternum corpus uzunluğu (%90), scapula genişliği (%88,5) ve femurun minimum çevresi (%88,5) olduğu belirlenmiştir. Kelenderis toplumunda da en güvenilir vücut ölçüleri ise incisura ischiadica major uzunluğu (% 100), derinliği ve pelvis genişliği olarak saptanmıştır. Karagündüz toplumunda en güvenilir endisler ise pelvis genişlik-yükseklik endisi (%85,7), foramen obturatum endisi (%75) ve ishio-pubis endisi (%74,7) olarak saptanmıştır. Kelenderis toplumunda ise pelvis genişlikyükseklik endisi (%100), pelvis yükseklik-genişlik endisi (%74,7) ve ishiopubis endisi olduğu belirlenmiştir. 144

SUMMARY On the 35 km. Northeast of Van city, in central district of Van, in the archaeological excavations, which were done between 1994-1999 in Karagündüz Tumulus, 890 individuals were found. In the Aydıncık district, which is 175 km away from Mersin, in the excavations that were made in Kelenderis archaic city between 2001-2002, 84 individuals were found. In this research, the sexual differences are determined in each community separately and the differences of the same sexualities in these two communities are determined. The goal of this research is, by making morphological and metrical evaluations on the skeletons of these individuals, to determine the most dependable measurements and endisies, which expresses the sexual differences in these communities, by using discriminantal function analysis method and then to compare the reliance of the measurements by using these communities. The results that are get from these communities can be summarized as below. Its determined that, 890 individuals that are found in Karagündüz Tumulus were composed of 41 fetus, 477 babies and children, 139 females (15.62%) and 176 males (19.78). The rate of babies and children to the Karagündüz community is determined as 53.59%. In the adults that compose 35.41% of the community, the highest death rate is seen in between 30-35 ages in the females and in between 35-50 ages in the males. According to the research that is made on 80 skulls of Karagündüz Community by 145

determining morphological characteristics, 26.47% of the females and 46.93% of the males are found to be carry Mediterranean race characteristics. However, it is determined that the community shows heterogeneous morphological character. The community that is found in Kelenderis excavations, is composed of 25 babies and children, 29 females (34.52%) and 25 males (29.77%). In the racial analysis, in none of the females, Dinaric race properties are observed, but in some of the males, Dinaric race properties are found. In this community, it is found that, there are some individuals which carry more than one race properties. According to the morphological varieties in the society, it is seen that Kelenderis community shows heterogeneous race properties. In the one variable functions,in discriminantial function analysis, computed on the measurement and endises which are taken from the skulls of Karagündüz individuals, the most reliable measurements are found to be the upper face length by rate of 84.4%, the bizygomatic length by rate of 81.7% and morphological face length by the rate of 80.8%. In the Kalenderis community, the most reliable measurements are found to be the face length by the rate of 81,8%, max. frontal wideness by the rate of 77.8% and the foremen magnum width by the rate of 76.5%. In the one variable functions, in discriminantial function analysis, computed on the measurement and endises which are taken from the 146

skeletons of the skulls of Karagündüz and Kelenderis individuals, the most reliable measurements to define the sexual differences, are found to be the sternum corpus length (90%), scapula width (88.5% ), and femurun minimum circumference (88.5%) in Karagündüz community. The most reliable body measurements in Kelenderis community is the incisura ischiadica major length (100%), depth and pelvis width. The endices in Karagündüz community showed that the most dependable endices are pelvis width-height endis (85.7%), foramen obturatum endis (75%) and ishio-pubis endis(74.7%). And in the Kelenderis community, pelvis width-height endis (100%), pelvis height-width endis (74.7) and ishio-pubis endis are found to be the most reliable endices. 147

KAYNAKÇA * Arman, O., 1991, Elazığ/Aşvankale Yakınçağ İskeletlerinin Paleodemografik Açıdan İncelenmesi. A. Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi. * Bass, W. M., 1987, Human Osteology. Missouri Archaelogical Society, Special Publication, USA. * Brothwell, D.R., 1981, Digging up Bones. BAS Printers, Great Britain. * Bruzek, J., 2002, A Method for Visual Determination of Sex, Using the Human Hip Bone, American Journal of Physical Anthropology, 117: 157-168. * Fuller, K., 1998, Adult Femaler and Pubic Bone Growth, American Journal of Physical Anthropology, 106: 323-328. * Gözlük, P., 1997, Klazomenai İskeletlerinin Paleoantropolojik Açıdan Değerlendirilmesi. A.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Fizik ve Paleoantropoloji Anabilim Dalı, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara. * Güleç, E., 1986, Klazomenai İskeletlerinin Antropolojik ve Demografik İncelenmesi.I. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, 131 137. 148

* Güleç, E., 1986, Van Dilkaya İskeletlerinin Paleoantropolojik İncelenmesi IV. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 369 380. * Güleç, E., 1987, Topaklı Populasyonunun Demografik ve Paleoantropolojik Analizi V. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 347 357. * Güleç, E., 1989, Panaztepe İskeletlerinin Paleoantropolojik ve Paleopatolojik İncelenmesi. Türk Arkeoloji Dergisi, 38: 73-95. * Güleç, E., 1994, Van Dilkaya Populasyonunun Paleoantropolojik Analizi XVI. Kazı, Araştırma ve Arkeometri Sonuçları Toplantısı. * Krogman, W. M., İşcan, M. Y., 1986, The Human Skeleton in Forensic Medicine, Second Edition, Charles C. Thomas Publisher, Springfield, İllionis. * Martin, R., ve Saller, K., 1957, Lehrbuch der Anthropologie, Band I. Stuttgart: Güstav Fischer Verlag. * Martin, R., ve Saller, K., 1959, Lehrbuch der Anthropologie, Band II. Stuttgart: Güstav Fischer Verlag. * Olivier, G., 1969, Practical Anthropology. Charles C. Thomas Publisher, Springfield, İllionis. 149

* Özbek, M., 1979, İnsan ve Irk. Remzi Kitapevi, İstanbul. * Özbek, M., 1985, Değirmentepe Eski İnsan Topluluklarının Demografik ve Antropolojik Açıdan Analizi. I. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, 107 130. * Özbek, M., 1989, Son Buluntular Işığında Çayönü Neolitik İnsanı. V. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, 161-172. * Özbek, M., 1991, Aşıklı Höyük Neolitik İnsanları. VII. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, 145-160. * Özbek, M., 1994, Anadolu da İnsan Irklarının Tarihsel Gelişimi. XI. Türk Tarih Kongresi-I, 5-9 Eylül 1990, TTK Basımevi, 44 68. * Özer, İ., Sevim, A., Pehlevan, C., Arman, O., Gözlük, P., Güleç, E., 1998, Karagündüz Kazısından Çıkarılan İskeletlerin Paleoantropolojik Analizi, XIV. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, 75-90. * Özer. İ., 1999, Dilkaya (Van) Populasyonunun Diskriminant Fonksiyon Analizi ve Anadolu Toplulukları Arasındaki Yeri, A. Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Fizik ve Paleoantropoloji Anabilim Dalı, Basılmamış Doktora Tezi, Ankara. 150

* Özer, İ., Sugıhara, K., Pehlevan, C., Sevim, A., Güleç, E., 1999, Karagündüz Toplumunda Epigenetik Karakterler, XV. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, 101-109. * Özer, İ., Sağır, M., Sevim, A., Güleç, E., 2001, İki Ortaçağ Toplumunda Cinsiyet Kriterlerinin İstatistiksel ve Morfolojik Açıdan İncelenmesi, Adli Tıp Bülteni, 34 52. * Özer, İ. ve Sağır, M., 2002, Diskriminant Analizi Yardımıyla Kafatasından Cinsiyet Tayini, Antropoloji Dergisi, Sayı:4, 115 126. * Sevim, A., 1988, Topaklı Höyük Toplumunun Pelvis (Leğen Kemiği) leri Üzerinde Paleoantropolojik Bir Araştırma. A. Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Antropoloji Anabilim Dalı, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara. * Sevim, A., 1993, Elazığ/Tepecik İskeletlerinin Paleodemografik Açıdan Değerlendirilmesi. A. Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Antropoloji Anabilim Dalı, Basılmamış Doktora Tezi. * Sevim, A., Pehlevan, C., Açıkkol, A., Yılmaz H., ve Güleç, E., 2002, Karagündüz Erken Demir Çağ İskeletleri, XVII. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, 37-48. 151

* Sevim, A., İ. Özer ve M. Sağır, 2003, Paleodemografi: Tarihsel Gelişimi ve Sorunları, Üçüncü Ulusal Nüfus Bilimleri Konferansı (2-5 Aralık 1997), Ankara: H. Ü. Nüfus Etütleri Enstitüsü, 1341-1360. * Sevin, V. ve E. Kavaklı, 1994, Van Karagündüz Erken Demir Çağı Nekropolü Kurtarma Kazıları 1992 1993, XVI. Kazı Sonuçları Toplantısı, 1:331-350. * Sevin, V., ve E. Kavaklı, 1996, Karagündüz Höyüğü ve Nekropolü 1994 Yılı Kurtarma Kazıları, XVII. Kazı Sonuçları Toplantısı, 1: 337 362. * Sevin, V., E. Kavaklı ve A. Özfırat, 1998, Karagündüz Höyüğü ve Nekropolü 1995 1996 Yılı Kurtarma Kazıları, XIX. Kazı Sonuçları Toplantısı, 1: 571 589. * Sevin, V., E. Kavaklı ve A. Özfırat, 2000, Karagündüz Höyüğü 1998 Yılı Kazıları, XXI. Kazı Sonuçları Toplantısı, 1: 409 420. * Sevin, V., 1999, The Origins of the Urartians in the Light of the Van / Karagündüz Excavations, Anatolian Studies, 49: 159 164. * Sevin, V. ve A. Özfırat, 2000, Van Karagündüz Kazıları, O. Belli (ed.), 168 174. 152

* Ubelaker, D. H., 1978, Human Skeletal Remains, Smithsonian Institution, Adline Publishering Company, Chicago. * Üner, S., 1972, Nüfusbilim Sözlüğü, Hacettepe Üniversitesi Yayınları D- 17, Ankara. * White, D. T., 1991, Human Osteology, Printed in U. S. A. Academic Pres. * Workshop of European Anthropologists, 1980, Recommendations for Age and Sex Diagnoses of Skeletons Journal of Human Evolution, 9: 517-549. * Zoroğlu, L.,1991, Kelenderis 1990 Yılı Kazısı, XIII. Kazı Sonuçları Toplantısı I: 241-246. * Zoroğlu, L., 1994, Kelenderis I. Kaynaklar, Kalıntılar, Buluntular. Dönmez ofset Basımevi, Ankara. * Zoroğlu, L.,1997, 1996 Yılı Kelenderis Kazısı Raporu, XIX. Kazı Sonuçları Toplantısı 2:483-489. * Zoroğlu, L. ve Arslan, N., 1998, Kelenderis 1997 Yılı Kazı Çalışmaları, XX. Kazı Sonuçları Toplantısı 2: 457-459. 153

* Zoroğlu, L.,1999, 1998 Yılı Kelenderis Kazı Çalışmaları, XXI. Kazı Sonuçları Toplantısı 2: 323-328. * Zoroğlu, L., Arslan, N., Tekocak, M., 2000, Kelenderis Kazısı 1999 Çalışmaları, XXII. Kazı Sonuçları Toplantısı 2:311-315. 154

EKLER EK 1: İSKELET ÖLÇÜM FORMU Buluntu Yeri:. Envanter No:. Dönemi:. Cinsiyeti:. Yaş:. Irk:.. 1-ANTROPOMETRİK ÖLÇÜMLER CRANİUM 1- Max. Kafatası Uzunluğu 2-Max. Kafatası Genişliği.. 3-Basion - Bregma Yüksekliği.. 4-Min. Frontal Genişlik.. 5-Max. Frontal Genişlik 6-Frontal Yay. 7-Frontal Doğru 8-Parietal Yay 9-Parietal Doğru 10-Occipital Yay 11-Occipital Doğru.. 12-Horizontal Çevre 13-Morfolojik Yüz Yüksekliği. 14-Üst Yüz Yüksekliği 15-Üst Yüz Genişliği.. 16-Porion - Bregma Yüksekliği. 17-Orbital Yükseklik 18-Orbital Genişlik.. 19-Bizygomatik Genişlik 20-Nasal Yükseklik. 21-Nasal Genişlik. 155

22-Palatal Yükseklik. 23-Palatal Genişlik 24-Bikondilar Genişlik.. 25-Bigonial Genişlik. 26-Mandibula Gövde Uzunluğu. 27-Mand. Göv. Yük.(Molar). 28-Mand. Göv. Yük.(For.Men.) 29-Mand. Göv. Yük. (Sym.). 30-Min. Ramus Genişliği. 31-Ramus Yüksekliği 32-İki For. Mentale Ara.Uzunluk. 33-Gonial Açı. 34-Dental Uzunluk 35-For. Magnum Genişliği 36-For. Magnum Yüksekliği.. AÇIKLAMALAR:..... 156

2- POST CRANİUM Scapula 1-Scapula Yüksekliği.. 2-Scapula Genişliği. 3-Scapula Uzunluğu... 4-Glenoid Cavitinin Yüksekliği... 5-Glenoid Cavitinin Genişliği.. Clavicula 1-Max. Uzunluk 2-Clavicula Çevresi. 3-Claviculanın External Genişliği.. 4-Claviculanın İnternal Genişliği 5-Lateral Derinlik.. 6-Medial Derinlik.. Calcaneus 1-Max. Uzunluk 2-Minimum Genişlik 3-Max. Posterior Genişlik.. 4-Max. Anterior Genişlik. 5-Minimum Yükseklik. Talus 1-Maximum Uzunluk 2-Talar Genişlik 3-Talar Yükseklik. 4-Troclea Tali'nin Genişliği. 5-Troclea Tali'nin Uzunluğu Femur 1-Max. Uzunluk 2-Fizyolojik Uzunluk 3-Gövde Ortası Sagittal Çap. 4-Gövde Ortası Transvers Çap. 5-Minimum Çevre 6-Oblique Uzunluk... 7-Üst Sagittal Çap 157

Coxae 1-Coxae Yüksekliği.. 2-İlium Genişliği 3-İlium Kanat Yüksekliği. 4-İlium Yüksekliği. 5-İschium Uzunluğu. 6-Pubis Uzunluğu. 7-İnc. İschiadica Major Uzunluğu.. 8-İnc. İschiadica Major Derinliği. 9-İnc. İschiadica Major Yük 10-İncisura İschiadica Major Açısı 11-Foramen Obturatum Genişliği.. 12-Foramen Obturatum Yüksekliği... 13-Cotylo - Sciatic Genişlik 14-Fossa İliac Derinlik. 15-Facies Auricularis Yüksekliği 16-Facies Auricularis Genişliği.. AÇIKLAMALAR: 158

EK 2: ÖLÇÜM ALIRKEN KULLANILAN ÖNEMLİ NOKTALAR Glabella (Gl): Frontal kemiğin en çok çıkıntı yaptığı ön tarafta supra orbital kenarın ortasında ve naso-frontal suturun hemen üstünde bir noktadır. Zygion (Zy): Zygomatic arkların yanlara doğru en çok çıkıntı yaptığı sabit olmayan bir noktadır. Bregma (Brg): Coronal sutur ile sagittal suturun birbirini kestiği sabit noktadır. Obelion (Ob): Sagittal suturun her iki yanında yer alan parietal foraminaların arasındaki transvers çizgi üzerindeki noktadır. Eğer iki parietal foramina aynı hizada değilse ya da burada bir wormian kemik varsa o zaman suturların uzantıları kesiştirilerek nokta elde edilir. Lamda (La): Sagittal sutur ile lamdoid suturlarının kesiştiği sabit bir noktadır. Opisthocranion (Opc): Bu nokta sabit olmayıp sagittal planda glabelladan en uzak olan noktadır. Euryon (Eu): Sabit olmayan her iki euryon noktası beyin kutusunun en geniş çeperi üzerinde kafanın maksimum genişliğini veren parietaller üzerinde iki noktadır. Opisthion (Op): Foramen magnumun arka sınırında occipital kemiğin dış ve iç kenarıyla birleştiği orta plandaki nokta. Basion (Ba): Foramen magnumun ön sınırının dış yüzeyinde orta planda yer alan en alttaki nokta. Porion (Po): Dış kulak deliğinin üst kenarının orta noktası. 159

Staphylion (Sto): Damak kemiğinin arkadaki konkavitisine tanjant olarak çizilen bir doğrunun median hat ile kesiştiği nokta. Nasale (Na): Nasal kemiklerin birbirleriyle kesiştiği glabellanın hemen altındaki noktadır (burun kökü). Naso-spinale (Nsp): Apertura priformisin alt kenarından her iki lateral noktalara çizilen tanjantın orta hattı kestiği noktadır. Orbitale (Orb): Orbit çukurların en alt noktasıdır. Dacryon (Da): Lacrimal, maxilla ve frontal kemiklerin kesiştiği noktadır. Zygomaxillare (Zm): Her iki tarafta zygomatic ve maxiillayı birleştiren suturun en alt noktasıdır. Prosthion (Pr): Üst dişlerin her iki central incisivlerin ortasındaki noktadır. Infradentale (Inf): Alt dişlerin her iki central incisivlerin ortasındaki noktadır. Pogonion (Pog): Menton çıkıntısının en dış noktasına denir. Gnathion (Gn): Mandibulanın alt kenarının orta noktasıdır. Gonion (Go): Mandibula gövdesi ile her iki ramusun arasında kalan açı oluşturulduğu zaman bu açının ortayı çizildiğinde ortaya çıkan köşe noktasıdır. 160