TÜRKLÜK ARAŞTIRMALARI DERGISI 8

MARMARA ÜNiVERSiTESi FEN-EDEBİYA T F AKÜLTESİ TÜRKLÜK ARAŞTIRMALARI DERGISI 8 Kurucusu: Hakkı Dursun YILDIZ Mehmet AKALIN Armağanı İstanbul, 1997

Gülden SAGOL HasanAKAY Bülent AKSOY Nazan AKSOY Nesrin ALTUN Mustafa ARGUNŞAH Franz BABINGER Gerard CLAUSON Hüseyin ÇELIK Nadir DEVLET İnci ENGİNÜN Halil ERSOYLU Nüket ESEN Muhammet GÜR İÇİNDEKİLER Prof. Dr. Mehmet AKALIN.... Cenab Şahabeddin'in Aşk Felsefesi.. Sultan III. Selim'in Öldürülmeden Bir Gece Önce Bestelediği Şarkı...... Türk Romanında Kadın tıngesi.... Türkiye Türkçesi ve Azeri Türkçesinde Fiiller........ Gözleve Kırım Tatar Türkçesiyle Bir Halk Hikayesi ve Dil Hususiyetleri......... Osmanlı Şam Valileri (Çev. Necdet ÖZTÜRK).... Erken Türkçede Yabancı Unsurlar (Çev. Ceval KAYA).... Türk Dostu İngilizlerin Gözüyle Alunet Vefik Paşa..... "İpek Yolları Araştınnaları: Diyalog Yolları" (Integral Study Of The Silk Roads: Roads Of Dialogue) Unesco Bozkır Yolu Ekspedisyonu.... Tataristan lzlenimleri.... Atatürk'ün Nutuk Dilindeki Batı Kaynaklı Kelimeler....... Ahmet Hikmet Müftüoğlu 'nun Bir Mektubu.... Süleyman Nazifin Hususi Mektupları....... 7-13 15-30 31-34 35-41 43-68 69-92 93-107 109-118 119-125 127-145 147-153 155-194 195-197 199-232 Emine Türkçede Parmak ve Be ş Parmağın GÜRS OY-NASKALİ Isiınieri... 233-240 Hüseyin HACIOGLU Tae Et-Tevarih'in Türkçesi...... 241-247 Mustafa Sinan KAÇALIN Abdullah Sabri Karter'in Dlvanu Luğiiti't-Türk Çevirisi Üstüne... 249-252

6 Esra KARABACAK Oğuz KARAKARTAL ldris Güven KAYA Mübeccel KIZILTAN G ünaykut GüldenSAGOL Mesut ŞEN Ahmet ŞlMŞlRGlL Ahmet T AŞAGIL Recep TOP ARLI Himmet UÇ Abdullah UÇMAN Bergama lı Kadri'nin Müyessiretü'l Ulum'u ile Ahmed Cevdet Paşa'nın Qilbilgisi Kitaplarındaki Terimler Uzerine Bir Inceleme!... Türk-İtalyan (Trablusgarp) Savaşı ve.b.ir Kitap,;"ltalya'da Türk Esirl erının Hayatı... Ahmet Haşim 'in Sanat, Edebiyat ve Dille ligili Yazıları.............. Mensur-Manzum Karı şık Bir Yazma Eser: TarilJ-i Azadbal]t..... ~int Edebiyat ın dan Türk Hikiiyelerıne............. Kur'an'ın Türkçe Tercüme ve Tefsirleri Üzerinde Yapılan Çalışmalar. Babur'un Mektupları.... XV ve XVI. Asırlarda Turhal.... Çin ~aynak l arına Göre 840 Yılından One e Kırgızlar.......... Htifız -ı Harezml'nin Sultan İbrahim'in Ö lümü Üzerine Yazdığı Mersiye........ Roman ve Romancılık........ Samih Rifat'ın Nefesleri: "Nefayisü'l-Enfiis"... Tahir ÜZGÖR Fuzuli'ye ve Gül Kasidesi'ne Dair... Benjamin Lee WHORF Dil ve Mantık (Çev. Mehmet AKALIN).... DEGERLENDiRMELER Hülya BAYKAL, Türk Basın Tarihi 1831-1923, (Tanzimat Meşrutiyet - Milli Mücadele Dönemleri), Istanbul ı 990, 343 s. (Harun DUMAN)....... HABERLER Türkolog Tib_<?r Halasi-Kun (19ı4-1991) 77 Yaşında Vefat Etti (Orhan SOYLEMEZ)... 253-283 285-290 29 ı-309 3ıı-356 357-377 379-396 397-462 463-494 495-5ıO 5ıı-524 525-533 535-554 555-576 577-59 ı 593-600 60ı-602

KUR'AN'IN TÜRKÇE TERCÜME VE TEFSİRLERİ ÜZERİNDE Y APlLAN ÇALIŞMALAR GÜLDEN SA GOL* Kur'an-ı Kerim'in Türkçe tercümeleri, dil çalışmaları yönünden büyük bir önem taşımaktadır. Türklerin İslamiyeti kabul etmelerinin ardından İslam dini ile gelen yeni kavramların nasıl ifade edildiğini göstermeleri sebebiyle ve bilhassa serna ntik araştırmalar ve sözlükçülük açısından başvurulacak kaynaklar içinde en güvenilir vesikalar olarak kabul edilmektedirler. Kur'an gibi tercümesi son derece güç bir metin karşısında Türkçenin ifade gücünü açık bir şekilde ortaya koyan bu eserler, mevcut Türkçe kelimelerin o devirdeki manalarının Arapçaları ya rdımıyl a doğru olarak tespit edilmelerini de mümkün kılmaktadırlar. Bu mukaddes metin, önce Samanoğullarından Emir Mansur b. Nuh (H. 350-365/ M. 961-976) zamanında, Maveraünnehirli alimlerden ku ru lan bir heyet tarafından Farsçaya tercüme edilmiştir. Farsçaya tercüme edilen tefsir kitabı, Muhammed b. Cerir-i Taberi'nin 40 ciltlik eseridir. Bu tefsir, Farsçaya çevrilirken kısaltılmış ve Kur'an metni esas alınarak sat ır arasın d a Farsçaya çevirisi yapılmıştır. Zeki Yelidi Togan'a göre Kur'an ' ın Türkçeye tercümesi de Farsçaya tercümesi ile aynı zamanda, belki de aynı komisyonun Türk üyeleri tarafından yapılmıştır. ı Fuad Köprülü'ye dayanan Abdülkadir İnan 'a göre ise Kur 'a n'ın Türkçeye tercümesi, Farsçaya tercümesinden yaklaşık bir asır sonra, yani XI. yüzyılın ilk yarısında yapılmış olmalıdır.2 Maalesef Kur'an ' ın Türkçeye ilk çevirisi veya çevirilerinin tarihi ve mahiy~ti hakkında elimizde kesin bir kayıt bulunmadığı için bunlar ve bu tür diğer görüşler var sayımdan öteye gitmemektedir. * Yard. Doç. Dr., Marmara Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi. 1 Z. V. Togan, "Londra ve Tahran'daki İslami Yazmalardan Bazılarına Dair", İs lam Tetkikleri Enstitüsü Dergisi, III, 1959-1960 ( 1960), 135. 2 A. İnan, Kur ' an- ı Kerim'in Türkçe Tercemele ri Üzerinde Bir İncel em e, Ankara, 1961, 8.

380 GÜLDEN SAGOL Biz bu tartışmalan bir yana bırakarak araştırmacıların Ti.irk dili tarihi için çok değerli bir kaynak durumunda olan Kur' an tercümelerine daha fazla ilgi göstermeleri dileğiyle bu gi.ine kadar Kur'an-ı Kerim'in tarih! şivelere yapılan tercüme ve tefsirleri üzerinde oluşturulan çalışmaları, tanıtma yazılarını, araştırma ve incelemeleri tespit edebildiğimiz kadarıyla yayınlanış tarihlerine dayanarak kronolojik bir sıra içinde ve yer yer de kısa izahtarla birlikte sunuyoruz:3 ı. A. Mingana. "An Old Turki Manuscript of the Koran." Th e Bul/etin of John Rylands Library (Nisan ı 9 ı 5). Bu makale daha sonra ş u dergide yeniden neşredilmiştir: The Moslem World, Y/5 (Ekim ı 91 5), 39 ı -398. (John Rylands Kütüphanesi Arabic MSS. 25-38'de kayıtlı olan satır arası tercümeli nüsha ilk olarak bu makalede tanıtılmıştır.) 2. C. F. Seybold. "Ein anonymer alter türkiseher Kommentar zum letzten Drittel des Korans in drei Handschriften zu Hamburg, Breslau und im Eritisehen Museum." Festschrift Eduard Sac ha u (ı 915), 326-332. (Burada Hamburg= Or. 61, Breslau= turc 12 ve British Museum= Or. ı 134 nüshalan tavsif edilmiştir.) 3. Zeki Velid! Togan. "Vost. rukopisi Ferganskoy oblasti." Zapiski vostoçnogo otdeleniya, XXIII (1916), 249-250. (Togan, 1914'te Türkistan'da bulduğu "Anonim Tefsir" hakkındaki ilk mallımatı bu makalesinde vermiştir.) 4. M. Cl. Huart. "Un Commentaire du Qoran en dialecte turc du Qastamouni (XV. siecle)." Journal Asiatique, II/XVIII ( 1921), 161-216. (Cevah{rü'l-Asdafın H. 905/M. 1499 tarihli nüsha s ı hakkın dadır.) 5. Richard Hartmann. "Ein altosmanischer Koran-Kommentare." Orientalistische Literaturzeitung, XXVII (Eylül ı 924), 497-503. (Kitapçı O. Harrassowitz'in elindeki yazmalar arasında bulunan ve istinsah tarihi H. 848 olan Kur'an tercümesinin tavsifidir.) 6. W. Barthold. "Ein Denkmal aus der Zeit der Verbreitung des Islams in Mitteıasien." Asia Major, II (1925), 125-127. Türkçe çevirisi. 3 Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsünde, Türk ve İslam Eserleri Müzesi 73 nurnarada muhafaza edilen tercüme üzerinde üç adet mezuniyet tezi yaptırıldığını, ayrıca Fransa'da Selahattin Sönmezsoy tarafından Türkçe tercüme ve tefsirlerin yazma nüshalannın tavsifi hususunda bir tez hazırlandığını öğrendik, fakat maalesef bunları görmemiz mümkün olmadı. Aynca bu listede yer alan Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümünde 1972-1982 yılları arasında hazırlanan tezler, Hasan Kavruk'un yayınladığı bibliyografyadan [Türkoloji Dergisi. IX/1 (199 1 ), 235-272] aynen aktarılmıştır.

KUR'AN'IN TÜRKÇE TERCÜME VE TEFSİRLERİ 38 1 Ahmed Cemal Köprülüzade. "Orta-Asyada İslamiyetİn İnti şar Ettiği Zamana Ait Bir Abi de." Türkiyat Mecmuası, II I 926 (1928), 69-74. ("Anonim Kur'an Tefsiri" kısaca tahlil edilmiştir.) 7. M. J. Schacht. "Zwei altosmanische Koran-Kommentare." Orientalistische Literaturzeitung, XXX (Eylül I 927), 744-752. (Schacht burada, İstanbtıl ve Bursa'daki kütüphanelerde bulunan çeşitli tefsirleri tanıtmıştır.) 8. A Mingana. Catalogue of the Arabic Manuscripts in the John Rylands Library Manchester. Manchester, I 934, 27-30. (Mi ngana, John Rylands Kütüphanesi Arabic MSS. 25-38'deki nü shayı tavsif ederken metnin diline de temas etmiş ve küçük bir kelime li stesi vermiştir.) 9. Fahir İz. "Uygurca Kur'an Tercemesi." İstanbul Üniversitesi Türkoloji disiplini Vinci semestre travail'ı, 1936- I 937. (Türk ve İslam Eserleri Müzesi 73 numaradaki Kur'an tercümesindeki Şuara suresinin tercüme kısmının transkripsiyonunu, Türkiye Türkçesine çevirisini ve sözlüğünü ihtiva etmektedir.) 10. Ananiasz Zajaczkowski. Etudes sur la langue vieille-osmanlie. ll. Chapitres choisis de la traduction turque-anatolienne du Qoran. Krakow, 1937. (Zajaczkowski bu eserinde, Cevahirü ' l- Asdaf'ın üç nüshasından seçtiği metinterin imla, fonetik ve dil özellikleri üzerinde durduktan sonra, seçilen metinlerin transkripsiyonunu ve sözlüğünü vermiştir.) 11. Abdülkadir Erdoğan. "Kur'an Tercümelerinin Dil Bakımından Değerleri. " Vakıflar Dergisi, I (1938), 47-51. (Burada Türk ve İslam Eserleri Müzesinde 20, 40, 73, 508, 357, 257, 291 ve 255 nu maralan ile kayıtlı bulunan dokuz Kur'an tercümesinin tavsifi yapılmı ştır.) 12. Macit Yaşaroğlu. "Türkçe Kuran ve Hadis Tercemelerinin Bibliyografisi." İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türkoloji (Türk Dili ve Edebiyatı) Birinci Disiplinin Birinci Vazifesi, 1939. (Yaşaroğlu bu çalışmasını gözden geçirerek 1965 y ılında yayınlamıştır. Bk. 38. sıraya.) 13. Adalet Bakan. "Anonim Tefsir ve Transhipsiyon Denemesi." Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Mezuniyet Tezi, 1943. ("Anonim Tefsir" in 26b- 28b varaklarının transkripsiyonunu ihtiva etmektedir.) 14. A. K. Borovkov. "Oçerki istorii uzbekskogo yazıka II (Opıt grammatiçeskov harakteristiki yazıka sredneaziatskogo "tefsira" XIV-XV vv.)." Sovetskoe Vostokovedenie, VI (1949), 24-51. (Bk. 24. s ıraya.)

382 GÜLDENSAGOL 15. A. K. Borovkov. "Tsennıy istoçnik dlya istorii uzbekskogo y a z ıka." /zvestia Akademii Nauk SSSR Otd. lit. i yaz., VIIlll ( 1949), 67-76. (Bk. 24. sıraya.) 16. A. K. Borovkov. "İz materialov dlya istorii uzbekskogo y azıka. " Tyurkologiçeskiy Sbornik, I (1951), 73-79. (Bk. 24. s ıraya.) 17. Abdülkadir İnan. "Eski Türkçe Üç Kur'an Tercümesi." Türk Dili, I/6 (1952), 12-15. (Bk. 19. sıraya. ) 18. Abdülkadir İnan. "Eski Kur'an Tercümeleıinin Dili Meselesi." Türk Dili, I/7 (1952), 19-22. (B k. 19. sıraya.) 19. Abdülkadir İnan. "Eski Kur'an Tercümelerinin Dili Meselesi IL " Türk Dili, I/9 (1952), 14-16. (İnan bu üç makalesi nde -bk. 17. ve 18. sıraya- "Anonim Tefsir" ve Türk ve İslam Eserleri Müzesi nr. 73'teki nüsha ile Süleymaniye Kütüphanesi Hekimoğlu Ali Pa ş a Camii 2 nurnarada muhafaza edilen nüshayı kısaca incelemi şt ir. ) 20. Cevdet Canbulat. "XVI. Yüzyıla Ait Türkçe Bir Kur'an Tercümesi." Türk Dili, 2114 (Kasım 1952), 85-86. (Canbulat burada Düzce'de elde ettiği bir sa tır arası Kur'an tercümesini tanıtmaktadır. ) 21. Osman Ke s kioğlu. Kuran Tarihi ve Kuran Hakkın da Ansiklopedik Bilgiler. Önsöz ve Dipnotlan yazan. Osman Nebi oğ lu. İ s tanbul, tarihsiz (müellifin önsözü 1953 tarihini taşımakt a dır ). (Bu kit ab ı n 273-274 sayfalan arasında bazı Türkçe el yazmaları hakkın da kı saca bilgi verilmektedir.) 22. G. M. Meredith-Owens. "Notes on an old Ottoman Translation of the }\ur' an." Oriens, X/2 (1957), 258-276. (British Museum Or. 95 15'te kayıtlı olan ve 1924'te Londra lı bir tüccardan satın a lın an Kur' an tercümesinin tavsifidir.) 23. A. A. Semenov. Sobranie vostoçnı!j rukopisey Akademii Nauk Uzbekskoy SSSR IV. Taşkent 1957, 45-46. (Semenov bu kat aloğun 45-46. sayfalannda Özbekistan İlimler Akademisi Kit ap lı ğ ınd a 2008 humara ile kayıtlı olan Farsçaya ve Doğu Türkçesine tercüme edilmi ş Kur' an nüsha s ını tanıtmıştır.) 24. A. K. Borovkov. "Oçerki istorii uzbekskogo yazıka III (Leksika sredneaziatskogo tefsira XII-XIII vv.)." Uçenye Zapiski lnsritura Vostokovedeniya AN SSSR, XVI (1958), 138-219. (Borovkov "Anonim Tefsir" hakkında yazdığı bu dört makale ile -bk. 14., 15. ve 16. sıraya- metni, dil tarihi ve gramer yönünden incelemi ş tir. ) 25. Janos Eckmann. "Eine ostmitteltürkische interlineare Koranübersetzung." Ural-Altaische Jahrbücher, XXXI ( 1959), 72-85. (Eckmann burada Türk ve İslam Eserleri Müzesi nr. 73'te muhafaza edilen Kur'an tercümesinin çeşitli kı s ımlarınd a n takriben

KUR'AN'IN TÜRKÇE TERCÜME VE TEFSİRLERİ 3R3 300 sayfayı tarayarak hazırladığı fişlere istinaden metnin iınla, fonetik ve gramer hususiyetleri üzerinde durınuştur.) 26. Zeki Yelidi Togan. "Londra ve Tahran'daki İslami Ya z ınal a rdan Bazılarına Dair." İslam Te tkikle ri Enstitüsü Dergisi, III I 959-60 (I 960), I 33- I 60. (Togan, Londra ve Tahran'daki İslami yazınalardan bahsederken British Museuın Or. 95 I 7'de kayıtlı bulunan Oğuzca Kur'an tecüınesinden yola çıkarak bu nüshayı, Türk ve İslam Eserleri Müzesi 73 ile 74 numaralardaki nüshaları, "Anonim Tefsir"i ve Süleymaniye Kütüphanesi Hekimoğlu Ali Paşa Camii nr. 2'deki nüshayı ınuka yese etmiştir.) 27. Abdülkadir İnan. " Kur 'an' ın Eski Türkçe ve Oğuz-O s manlı ca Çevirileri Üzerine Notlar." Türk Dili Araştırmaları Yı. llı ğı Selleten ı 960 (1960), 79-94. (Kur' an tercümeleri üzerinde yapılan ça lışmalar hakkındaki kısa bir bilginin ardından, muhtelif kütüphanelerde bulunan on yedi Kur'an tercümesi tanıtılmıştır.) 28. Osman Keskioğlu. "Fatih Devrine Ait İki Kur'an-ı Kerim Tercümesi." Vakıflar Dergisi, IV (1961 ), 9 ı- I 03. (I 945 ve I 95 I yıllarında Afyon'dan Vakıflar Genel Müdürlüğüne a lın an iki Kur'an tercümesini tavsif edip her birine dair küçük bir kelime li stesi vermiştir.) 29. Abdülkadir İnan. Kur'an-ı Kerim'in Türkçe Tercemeleri Üzerinde Bir İnceleme. Ankara, ı961. (Birinci bölümde Doğu Türkçesine çevr ilmiş dört satır arası Kur'an nüshası tanıtı l mış ve karşılaştırılmıştır. "Osmanlı-Oğuz Türkçesine Kur ' an-ı Kerim'in Tercemeleri" adlı bölümde ise on altı tercümenin tetkiki ve mukayesesi yapılmıştır. Eserin sonunda ise Türk ve İslam Eserleri Müzesi nr.73'te muhafaza edilen nüshanın otuz bir sayfasının fotokopisi yer almaktadır. ) 30. Osman Keskioğlu. "Vakıflar Genel Müdürlüğü ihtisas Kitap lığ ındaki Eski Kur'an Tercümeleri." Vakıflar Dergisi, V (1962), ı57-160. (Vakıflar Genel Müdürlüğü ihtisas K.itaplığı 38, 58 ve 59 nurnarada kayıtlı bulunan üç satır arası Kur' an tercümesi ile nr. ı 'de muhafaza edilen tefsirli tercüme tavsif edilmiştir.) 31. Abdülkadir İnan. "Şey banlı Özbekler Çağına Ait Bir Çağatayca Kur'an Tefsiri." Türk Dili Araştırmaları Yıilığı Belleten ı 962 ( ı 963), 6 ı -66. (Konya Yusuf Ağa Kütüphanesi nr. 6624/921 'de kayıtlı olan Kur'an tefsiri ilk olarak bu makalede tanıtılmıştır.) 32. Nebahat Duygulu. "Tefsiri Tebarekenin Gramer Husus iyetleri." İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türkoloji (Türk Dili ve Edebiyatı) Bölümü Mezuniyet Tezi, 1962- ı 963. (İs tanbu l

384 GÜLDENSAGOL Üniversitesi Kütüphanesinin müze kısmında 7 numara ile kayıtlı bulunan ve 297 varaktan ibaret olan tefsirin baştan 60 sayfasının transkripsiyonunu, imhi, fonetik ve morfolojik bakımdan incelemesini ve sadece bugün kullanılmayan kelimelerin yer aldığı lugatçesini ihtiva etmektedir.) 33. Zeki Velid! Togan. "Zentralasiatische Türkische Literaturen II: Die islamische Zeit. " Handbuch der Orientalistik, V ll (1963), 229-249. 34. A. K. Borovkov. Leksika sredneaziatskogo tefsira XII-XIII vv. Akademiya Nauk SSSR İnstitut Narodov Azii. Moskva, 1963. ("Anonim Tefsir"in sözlüğüdür. Borovkov burada, madde ba şı olarak aldığı kelimenin anlamını ve içinde geçtiği örnek bir cümleyi verdikten sonra cümleyi Rusçaya tercüme etmiştir.) 35. Karl H. Menges. "Zum Türkistanisehen Tafsir des 12./13. Jh.s." Ural-Altaische Jahrbücher, XXXVI (1964), 348-359. ("Anonim Tefsir" ve Borovkov'un bu tefsir üzerinde hazırlamı ş olduğu sözlük hakkındadır.) 36. Zeki Yelidi Togan. "The Earliest Translation of the Qur'an into Turkish." İslam Te tkikle ri Enstitüsü Dergisi, IV (1964), ı -19. (Farsça tercümelerle karşılaştırmanın nasıl yapılması gerektiğini göstermek üzere "Anonim Tefsir", Türk ve İslam Eserleri Müzesi nr. 73, Süleymaniye Kütüphanesi Hekimoğlu Ali Paşa Camii nr. 2, John Rylands Kütüphanesi Arabic MSS. 25-38, British Museum Or. 9515, Topkapı Sarayı Koğuşlar Kısmı nr. 247 ve nr. 267'deki nüshalar ile Türk ve İslam Eserleri Müzesi 74 numaralı nüshadaki Taha suresi üzerinde durulmuştur.) 37. Muhammed Hamidullah. "Kur ' an-ı Kerim'in Türkçe Yazma Tercümeleri." Fransızcadan çeviren: Salih Tuğ. Türkiyat Mecmuası, XIV ı 964 (1965), 65-80. (Türkiye ile Türkiye dı ş ındaki kütüphanelerde bulunan muhtelif Kur'an tercümesi nüshaları kı s ac a tanıtılmıştır. Bk. 38. sıraya.) 38. Muhammed Hamidullah ve Macit Yaşaroğlu. Kur ' an-ı Kerim Tarihi ve Türkçe Tercümeler Bibliyo g rafyası. Kur 'an -ı Ker'im Tarihi ~ısmını Fransızcadan çeviren: Mehmet Sait Mutlu. Yağmur Yayını. Istanbul, ı 965; Kur'an Tarihi. Kur ' an-ı Kerim'in Türkçe Terceme ve Tefsirleri Bibliyografyası. 2. baskı, Diyanet İşleri Başkanlı ğ ı Yayın ı. Ankara, ı 991. Bu eser son olarak Salih Tuğ'un çevirisiyle neşredilmiştir: Kur'anı Ker'im Tarihi. Marmara Üniversitesi ilahiyat Fakültesi Vakfı Yayını. İstanbul, 1993. (Eserin 2. bölümünü te şki l eden ve M. Hamidullah tarafından hazırlanan araştırma daha önce

KUR'AN'IN TÜRKÇE TERCÜME VE TEFSİRLERİ 385 Türkiyat Mecmuası'nda yayınlanmıştır, bk. 37. sıraya. Bu bölümde Kur 'a n'ın Türkçe el yazması tercümelerinin dökümü verilmektedir. Yaşaroğlu ise eserin 3. bölümünde (ikinci baskıda bu kısım "2. Kitap"tır), Türkçe Kur'an tercümelerini, yazma ve basma nüshalar olmak üzere iki kısma ayırıp tespit ettiği tercümeleri kronolojik olarak sıraladıktan sonra, her metinden Fatiha suresinin tercümesini örnek olarak vermiştir. Çeşitli ilaveler ve düzeltmeler ile S. Tuğ'un çevirisiyle yayınlanan son baskıda ise M. Yaşaroğlu tarafından hazırlanan ve eserin ilk iki baskısında yer alan kısım yoktur.) 39. Janos Eckmann. "Doğu Türkçesinde Bir Kur'an Çeviri si (Rylands Nüshası)." Türk Dili Araştırmalar.ı Yıllığ ı Be lleten 1967 (1968), 51-69. (Doğu Türkçesine çevrilen Kur'an nüshalarından kı s aca bahsettikten sonra sözlüğünü hazırlamakta olduğu John Rylands Kütüphanesi Arabic MSS. 25-38'deki nüshayı t a nıtmı ş, tercümedeki hatalar üzerinde durmuş ve bazı ayetlerin transkripsiyonu ile Türkiye Türkçesine çevirisini vermiştir.) 40. Yusuf Mehmet. "İki Yasin Tefsirinin Transkripsiy onlu Metni ve Endeksi." İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Mezuniyet Tezi, 1968. ( İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Kitaplı ğ ınd a 3779 numara ile kayıtlı yazmanın içinde bulunan iki Yasin tefsirinin transkripsiyonlu metnini-ilk Yasin tefsiri 1-29, ikinci Yasin tefsiri ise 29-58 varaklan arasında yer almaktadır- ve indekslerini ihtiva etmektedir.) 41. Janos Eckmann. "Two Fragments of a Koran Manuscript with Interlinear Persian and Turkic Translations. " Central Asiatic Journal, XIII/4, 1969 (1970), 287-290. (Bu makale John Rylands Kütüphanesi Arabic MSS. 25-38'deki nüshanın eksik kısımlanna ait olan ve Dublin'deki Chester Beatty Kütüphanesinde bulunan iki varağın transkripsiyonunu ve İngilizceye çevirisini ihtiva etmektedir.) 42. Zeki Yelidi Togan. "Manchester Hs. der Qoranübersetzung als Quelle ersten Ranges für rnitteltürkische Studien." Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes, LXII (1969), 280-283. (Togan burada "Anonim Tefsir", Türk ve İslam Eserleri Müzesi nr. 73 ve 74'teki tercümeler ile John Rylands Kütüphanesi Arabic MSS. 25-38'deki nüshayı karşılaştırrnıştır.) 43. Hamza Zülfikar. "Çağatayca Kur'an Tefsiri: Dilbilgisi incelemesi,. Metin, Dizin." Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Co ğrafya Fakültesi Doktora Tezi, 1970. (Bu çalışma, Konya Yusuf Ağa Kitaplığı 6624'te muhafaza edilen tefsirin baştan yüz sayfasının transkripsiyonu ile ilk

386 GÜLDENSAGOL iki yüz sayfasının imla, ses ve yapı yönünden incelemesini ve dizinini ihtiva etmektedir. H. Zülfikar, yazmanın si lik o lan kısımlarını, tefsirin İstanbul Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi III. Ahmed Bölümü nr. 16'da muhafaza edilen diğer nüsha s ından tamamlamış, nüsha farklarını da göstermiştir. Ayrıca bu nüshanın ilk sayfasında yer alan hikmetleri inceleyerek neşretmi ş tir: "Ahmet Yesevl'den Hikmetler." Türk Kültürü, 124 (Şubat 1973), 208-212.) 44. Zeki Yelidi Togan. Kur'an ve Türkler. "The Qur'an and the Turk.1 ". İslam Şarkı ile Garp Arasındaki İlmf İşbirliğ i. İstanbul, 1971. (Z.V. Togan'ın 8-12 Şubat 1968'de Pakistan'daki Kur' an kongresinde okuduğu "Kur'an ve Türkler" adlı tebli ğini n Türkçesi ve İngilizc es i, ardından ise 1935 ve 1950 yıllannda verdiği "İslam Şarkı ile Garp Arasında İlıni İşbirliği" adlı konferans metninin yer aldığı bu kitabının "Kur' an ve Türkler" adlı bahsinde Türkler arasında İ sliim i yetin yayılışı, Kur'an'ın Farsçaya ve Türkçeye tercümesi, Kur 'a n ' ın ilk Türkçe tercümeleri vb. konular üzerinde kısaca durulmu ş tur. ) 45. Jan os Eckmann. "Eastem Turkic Translations of the Koran." Srı tdin Turcica, haz. L. Ligeti. Bibliotheca Orientalis Hungarica XVII. Akademiai Kiad6. Budapest, 1971, 149-159. Türkçe çevi risi: Ekrem Ural. "Kur'an'ın Doğu Türkçesine Tercümeleri." Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, XXI, 1973 (1975), 15-24. (Kur'an'ın D oğu Türkçesine tercüme edilmiş satır arası ve tefsirli altı nüshasından ve bunlar üzerinde yapılan çalışmalardan bahsedilmiştil Ayrıca tasvi r ve mukayese için 20. surenin 116-119. ayetlerinin tercümesini a ltı yazmadan aynen alarak vermiştir. Eckmann'ın hazırladığı Rylands nüshasının sözlüğü, ölümünden beş yıl sonra Ligeti'nin sunuş yazısı ile yayınlandığında yazar tarafından hazırlanrruş bir giriş olmadığı için bu makalesi sözlükte giriş yazısı olarak kullanılmıştır.) 46. Semra Korkut. "Bir Kur'an Tefsiri." Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Mezuniyet Tezi, 1972. 47. Ahmet Topaloğlu. "Muhammed Bin Hamza'nın Kur'an Tercümes i: Giriş ve Metin, Sözlük Üzerinde İnceleme ve Sözlük." I-II, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yeni Türk Filolojisi Kürsüsü Doktora Tezi, 1973. (Bu çalışmanın konusunu, Türk ve İ s l am Eserleri Müzesi nr. 40'da muhafaza edilen nüsha te ş kil etmektedir. Kur' an tercümeleri üzerinde yapılan çalışmalann da verildiği eserde, metnin ardından Arapçalannın verilmesiyle birlikte hazırlan a n ve geçen her kelime ve birleşik şekil için örnek cümlelerin verildiği sözlük yer almaktadır. Bu tez, sözlükteki kelimeler ve birleşik

KUR ' AN'IN TÜRKÇE TERCÜME VE TEFSİRLERİ 3H7 şekiller üzerinde hazırlanan S4. ve 70. sıraya.) bir incelerneyi de ihtiva etmektedir. Bk. 48. Fethiye Bilengil. "Kur'an Tefsiri." Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Mezuniyet Tezi, 1973. 49. Mübeccel Kızıltan. "Kur'an Tefsiri." Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Mezuniyet Tezi, 1973. SO. S 1. Gülay Tüzün. "Anonim Kur'an Tefsiri." Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Mezuniyet Tezi, 1973. Hamza Zülfikar. "Çağatayca Bir Kuran Tefsiri." Türkoloji Dergisi, VIII (1974), 1 S3-19S. (Dini kitaplar hakkındaki kısa bir bilgiden sonra, "Anonim Tefsir", Türk ve İslam Eserleri Müzesi 73 numaradaki tercüme, Süleymaniye Kütüphanesi Hekimoğlu Ali Pa ş a Camii nr. 2'deki nüsha ile John Rylands Kütüphanesi Arabic MSS. 2S-38'deki nüsha tavsif edilmiştir. Makalenin sonunda ise iki nü s ha s ı bulunan "Çağatayca Kur'an Tefsiri"nin imla ve ses özellikle ri üzerinde durulmuştur.) S2. Ahmet Ziya Özkul. "'Amme Cüzünün Türkçe Tercümesi' nin Transkripsiyonlu Metni." İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Mezuniyet Tezi, 1974. (Konya Mevlana Müzesi 2270 nurnarada "Amme Cüzünün Türkçe Tercümesi" adıyla kayıtlı bulunan nüsha üzerinde hazırlanan bu tez, söz konusu nüshanın ilk 100 varağının transkripsiyonlu metnini ihtiva etmektedir.) S3. Janos Eckmann. Middle Turkic Glosses of the Rylands lnterlinear Koran Translation. Bibliotheca Orientalis Hungarica XXI. Akademiai Kiad6. Budapest, 1976. (Rylands nüshasının sözlüğü olup Eckmann'ın ölümünden beş yıl sonra Ligeti'nin sunuş yazısı ile yayınlanmıştır. Sözlükte Eckmann'ın sona erdiremediği işlerden, Kur'an'ın aslında bulunan Arapça kelimelerin çevriyazısı T. Ivanyi, Farsça tercümedeki kelimelerin çevriyazısı E. Jeremias, baskı ve düzeltmesi ise E. Schütz tarafından yapılmıştır. Eserde, madde ba ş ı olarak alınan kelimenin manalandınlmasından sonra, Arapçası ve Farsça tercümedeki karşılığı parantez içinde belirtilmiştir. Bunl arı n ardından kelimenin geçtiği cümle tercüme edilerek kaydedilmiştir. ) S4. Ahmet Topaloğlu. Muhammed Bin Hamza. XV. Yüzyıl Ba ş la n n da Yapılmış "Satır-Arası" Kur'an Tercümesi: Giriş ve Metin. I, İstanbul,

388 GÜLDENSAGOL I 976. (Bu eser, A. TopaJoğlu'nun 47. sıradakünyesi verilen doktora tezinin I. cildinin yeniden gözden geçirilerek bazı ilave le rle yayınlanmış şeklidir. Eserde Kur ' an - ı Kerim'in Türkçe tercümelerinin kısa bir tarihçesi, ilk nüshalar, Türkçe tercüme ve tefsirler üzerinde yapılan çalışmalar, Muhammed bin Hamza ve Molla Feniirl, üzerinde çalışılan metnin tavsifi, tercümede geçen Arapça ve Farsça kelimelerin imlii ve fonetik hususiyetleri, Kur 'a n - ı Kerim hakkında umumi bilgi ve Hz. Muhammed'in hayatı üzerinde durulduktan sonra sure ve ayet usı11üne göre hazırlanan metin verilmiştir. Türkolog, bu neşrinden iki yıl sonra metnin sözlü ğ ünu de yayınlamıştır. Bk. 70. sıraya. ) 55. Nuran Altıntaş. "Harezm Türkçesiyle Yazılmış Kur'an Tefsi ri." Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Mezuniyet Tezi, 1976. 56. Osman Aydoğan. "Kur'an Tercümesi." Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Mezuni yet Tezi, 1976. 57. Sevim Çelik. "Harezm Türkçesiyle Yazılmış Kur'an Tefsiri." Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türk Dili ve Ed e bi ya t ı Bölümü Mezuniyet Tezi, I 976. 58. Mustafa Dağ. "Kur'an Tercümesi incelemesi." Ankara Üniversites i Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bö lü mü Mezuniyet Tezi, 1976. 59. Kayahan Erimer. "Tebiireke Tefsiri: Metin-İnceleme-Dizin." Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türk Dili ve Ed e b iya tı Bölümü Doktora Tezi, 1976. 60. Fikriye Özbeyhan. "Kur'an Tercemesi." Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih - Coğrafya Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Mezuniyet Tezi, 1976. 61. Osman F. Sertkaya. "Janos Eckmann, Middle Turkic Glosses of the Rylands Interlinear Koran Translation, Akademiai Kiado, Budapest 1976, 359 s." Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, XXII 1974-1 976 (1977), 280-285. Bu tanıtma yazısı bazı değişikliklerle yeniden yayınlanmıştır: "Karahanlı Türkçesi Üzerine Yeni Neşriyiit. " Türk Kültürü, XV/176 (Haziran 1977), 491-496. (Osman F. Sertkaya burada, Eckmann'ın John Rylands Kütüphanesi Arabic MSS. 25-38'deki nüsha üzerinde hazırladığı sözlüğü tanıtmıştır.) 62. İn c i Enginün. "Bir Tercüme Tetkiki Dolayısıyla. " Türk Edebiyatı, 45

KUR'AN'IN TÜ-RKÇE TERCÜME VE TEFSİRLERİ 389 (Temmuz 1977), 10-11. (A. TopaJoğlu'nun "Muhammed Bin Hamza. XV. Yüzyıl Başlarında Yapılmış "Satır-Arası" Kur 'an Tercümesi: Giriş ve Metin. I, İstanbul 1976" adlı yaytnının tanıtımıdır. ) 63. Tuna Eke. "Kur'an Tercümesi." Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih C oğrafya Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Mezuniyet Tezi, 1977. 64. O. Celal Höke. "Kur'an Tercümesi." Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Mezuni yet Tezi, 1977. 65. Gülten Işık. "Tebareke Tefsiri." Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Mezuniyet Tezi, 1977. 66. Hatice Kıvrak. "Tebareke Tefsiri." Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Mezuniyet Tezi, 1977. 67. Nimet Önay. "Tebareke Tefsiri." Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Mezuniyet Tezi, 1977. 68. Nihat P~yraz. "Harezm Türkçesiyle Yazılmı ş Kur'an Tercümesi." Ankara Vniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı - Bölümü Mezuniyet Tezi, 1977. 69. Robert Dankoff. "J. Eckmann, Middle Turkic Glosses of the Rylands lnterlinear Ko ran Translation (Budapest, 1976)." Journal of the American Oriental Society, 98/2 (1978), 135-137. (Bk. 84. s ıraya.) 70. Ahmet Topaloğlu. Muhammed Bin Hamza. XV. Yüzy ıl Başla rında Yapılmış "Satır-Arası" Kur'an Tercümesi: Sözlük. II. İstanbul, 1978. (A. Topaloğlu, doktora tezi olarak hazırladığı Türk ve İslam Eserleri Müzesi nr. 40'da muhafaza edilen satır arası Kur'an tercümesinin metoini neşrettikten iki yıl sonra, metnin sözlüğünü ve metindeki karşılıklam göre hazırlamış olduğu Kur'an sözlüğünü yayınlamı ş tır. Arapça ile mukayeseli olarak hazırlanan sözlükte, her kelime ve birleşik için metinden örnek cümleler gösterilmiştir. Bu sözlü ğ ün ardından tercüme metnindeki karşılıklam göre hazırlanmış Kur' an sö zlüğü yer almaktadır.) 71. Selma Çakıroğlu. "Tebareke Tefsiri." Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Mezuniyet Tezi, 1978.

300 GÜLDENSAÖOL 72. V. L. Menage. "Janos Eckmann: Middle Turkic glosses of tlıe Rylands interlinear Koran translation. (Bibliotheca Orie ntalis Hungarica, XXI.) 359 pp. Budapest: Akademiai kiad6, 1 976." Bulletin of the School of Oriental and African Studies, XLIII ( 1 978), 2 16. (Ec kmann ' ın Rylands nüshası üzerinde hazırl a mı ş olduğu sö zlüğün bir nevi haber niteliğindeki tanıtımıdır.) 73. Andnis J. E. Bodrogligeti. "The Technique of the Glossist asa Key to U nderstanding the Lexical Material of Early Eastern Middle Turkic Interlinear Qur'an Translations." Ural-Altaische Jahrbücher, L (1978), 17-24. (Bodrogligeti, birkaç örnekle satır arası Kur' an çevirilerindeki sözlük malzemesinin ne şekilde değerlendirilm esi gere ktiği hususunda bilgi vermektedir.) 74. Karl H. Menges. "Etymologische Notizen zu Eckmanns M ittei Türkischem Tafsir." Wiener zeitschrift für die Kıtnd e de s Morgenlandes, 70 (1978), 35-52. (Eckmann'ın John Rylands Kütüphanesi Arabic MSS. 25-38'deki nüsha üzerinde ha z ırladı ğ ı söz lü ğ ün etimolojik açıdan tenkididir.) 75. Günay Özargon. "Tebareke Tefsiri." Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Mezuni yet Tezi, 1978. 76. Semih Tezcan. "Janos Eckmann: Middle Turkic Glosses of th e Rylands lnterlinear Koran Translation. Bibliotheca Orie ntalis Hungarica XXI, Akaderniai Kiad6, Budapest, 1976, 359 s., 8." Tü rk Dili Araştırmaları Yılfığ ı Selleten 1978-1979 ( 198 1 ), 279-294. (Ec kmann'ın John Rylands Kütüphanesi Arabic MSS. 25-38'deki nüsha üzerinde hazırlamış olduğu sözlüğün tenkididir.) 77. Andras J. E. Bodrogligeti. "J. Eckmann, Middle Turkic Glosses of the Rylands lnterlinear Koran Translation (Budapest: Publishing House of the Hungarian Academy of Sciences, 1976). Pp. 359." International Journal of Middle East Studies, XIII (ı 980), 130- ı 34. (Eckmann'ın Rylands nüshası üzerinde hazırlamış olduğu söz lü ğün baskıya hazırlanı ş ı hakkında bilgi verilmektedir.) 78. Tahsin Melen. "Eski Anadolu Türkçesiyle Yazlmı ş Kur'an Tefsiri." Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türk Dili ve Edebiy a tı Bölümü Mezuniyet Tezi, 1980. 79. Duran Topaloğlu. "Eski Anadolu Türkçesiyle Yazılmış Kur'an Tefsiri." Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Mezuniyet tezi, 1980.

KUR 'AN'IN TÜRKÇE TERCÜME VE TEFSİRLERI 391 80. Ralph Jaeckel. "Recently Discovered Notes by Eckmann for His 'Middle Turkic Glosses of the Rylands Interlinear Koran Translation'." Ural-Altaische Jahrbücher, 53 (1981), 76-87. (Eckma nn'ın John Rylands Kütüphanesi Arabic MSS. 25-38'deki nüsha üzerinde hazırlamış olduğu sözlüğün tenkidi niteliğinde olan bu yazıda Jaeckel, sözlüğe bazı ilavelerde bulunmaktadır.) 81. Ayşe Yılmaz. "Kur'an Tefsiri." Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Mezuniyet Tezi, 1981. 82. Ahmet Topaloğlu. "Ceviihirü'l-Asdiif: Giriş-Metin-Sözlük. " İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Doçentlik Tezi, 1982. (Metin, tefsirli bir tercüme olan Cevlihirü'l-Asdlifın Topkapı Sarayı Müzesi Hazine 22'deki nüshası ile Süleymaniye Kütüphanesi Kılıç Ali P aşa nr. ilk sekiz suresini ihtiva etmektedir. Ayrıca 78'deki nüshasının Cevô.hirü'l-Asdlifın Topkapi Sarayı ve Süleymaniye Kütüphanesindeki beş nüshası da bu iki nüsha ile mukayese edilmiş ve nüsha farklan metnin sonuna ilave edilmiştir. Bu çalışmanın sonunda ise seçme kelimelerden oluşmuş bir lugatçe yer almaktadır.) 83. Semra Güçer. "Kur'an Tefsiri Tercümesi." Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türk Dili ve Edebi yat ı Bölümü Mezuniyet Tezi, 1982. 84. Robert Dankoff. "Some Notes on the Middle Turkic Glosses." Journal of Turkish Studies=Türklük Bilgisi Araştırmal arı, 5, 1981 (1983), 41-44. (Dankoff, Eckmann'ın Rylands nüshası üzerinde hazırladığı sözlüğünü tetkik ederek "Janos Eckmann, Middle Turkic Glosses of the Rylands lnterlinear Koran Translation (Budapest, 1976)." Journal of American Oriental Society, 98/2 ( 1978), 135-137'de değerlendirmiştir. Burada ise o yazısında öne sürd ü ğü görüş lerde yaptığı değişiklikler üzerinde durmuş ve bu kelimelerin geçtiğ i sayfalann transkripsiyonlan ile tıpkıbasımiarını da yazısının sonuna ilave etmiştir.) 85. Ahmet Topaloğlu. "Kur'an-ı Kerim'in İlk Türkçe Tercümeleri ve Cevahirü'l-Asdaf." Türk Dünyası Araştırmaları, 27 (Aralık 1 983), 58-66. (Kur'an'ın Doğu Türkçesine çevrilmiş nüshalan ve tercüme türleri hakkında bilgi verildikten sonra, tefsirli bir tercüme olan Ceviihirü'l-Asdiif üzerinde durulmuştur.) 86. Nadide Gürbüz. "Mustafa İbni Muhammed Ankaravl Yasin Suresi Tefslri." Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, 1986. (Bu çalışma, Konya İzzeddin Koyunoğlu Müzesi 13392

392 GÜLDENSAGOL nurnarada kayıtlı olan ve içinde üç ayrı surenin tefsirinin bulunduğu bir mecmuanın ilk otuz varağında yer alan Yasin suresinin, iınlii ve gramer özellikleriyle, metnini ihtiva etmektedir.) 87. Ahmet Topaloğlu. "Cevahirü'l-Asdiif Üzerinde Yapılan Çalışmalar ve Zajaczkowski'nin Eseri." Türklük Araştırmaları Dergisi, 2 1986 (1987), 161-183. (Cevdhirü'l-Asddfhakkında kısa bir bilgi verilip üzerinde yapılan çalışmalar sıralandıktan sonra, Zajaczkowski'nin bu metin üzerindeki neşri değerlendirilmiştir.) 88. Ahmet Kemal Bolaç. "En 'am ve A 'raf Surelerinin Tefsiri ve Dil Özellikleri." Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, 1987. (Bu çalışma, Milli Kütüphane İbn-i Sina (Yazma Eserler) bölümünde Mil. 06 A 2102 nurnarada kayıtlı bulunan tefsiıin ilk 93 varağının imlii, ses, şekil, cümle yapısı özellikleriyle metnini ve sözlüğünü ihtiva etmektedir.) 89. Ahsen Esatoğlu. "İbliiş Süresi Metni, Dil Özellikleri ve Sözlük." Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, 1987. (Bu tez, Milli Kütüphane İbn-i Sina (Yazma Eserler) bölümü Mil. 06 B 272 nurnarada kayıtlı bulunan İhlas suresi tefsirinin imlii, ses, şekil, cümle yapısı özellikleriyle metnini, sözlüğünü ve metnin birkaç sayfasının fotoğrafını ihtiva etmektedir.esatoğlu, yazmanın eksik sayfalan nı aynı kütüphanede Mil. 06 A 451 'de muhafaza edilen nüshaya göre tamamlamıştır.) 90. Ulya Nisar. "'Amme Cüz'ü Tefsiri -Mustafa Bin Muhammed- ( I 21 b- 143a)." İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, 1987. (Bu çalışma, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Kitaplığı 3779 nurnarada kayıtlı olan yazmanın 1 1 1 b- 1 92b varakları arasında bulunan Amme cüzü tefsirinin yaklaşık 20 varaklık kısmının fonetik ve morfolojik hususiyetleri ile transkripsiyonunu ve indeksini ihtiva etmektedir. Yazınada Amme cüzü tefsirinin dışında Tebareke cüzü tefsiriyle iki adet Yasin suresi tefsiri bulunmakt adır.) 91. Özcan Tabaklar. "'Amme Cüz'ü Tefslri -Mustafa Bin Muhammed CVarak no: 1 llb-121a/143a-154b)." İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, I 987. (90. sırada bahsi geçen yazmadaki Amme cüzü tefsirinin yaklaşık 20 varaklık kısmının fonetik ve morfolojik hususiyetleri il e transkripsiyonunu ve indeksini ihtiva etmektedir.) 92. Ali Özcan. "Tebareke Tefsiri: Metin-Gramer Notlan-Sözlük." Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, 1987. (Bu çalı ş ma, Konya

KUR 'AN'IN TÜRKÇE TERCÜME VE TEFSİRLERİ 393 İzzeddin Koyunoğlu Müzesi nr. 13392'de kayı t lı bulunan bir mecmuanın 30b-70b varaklan arasında yer alan Tebareke tefsiri nin imla ve gramer özellikler ile transkripsiyonunu ve sadece bugün kullanılmayan veya farklı anlamda kullanılan kelimelerin verildiği söz lüğünü ve tıpkıbasımını ihtiva etmektedir. Bu mecmuanın birinci bölümde Yasin suresi (bk. 86. sıraya), ikinci bölümünde Tebareke tefsiri, üçüncü bölümünde ise İhlas, Yusuf ve Nebe' surelerinin tefsiri ile Ehadis-i Nebeviyye bulunmaktadır.) 93. Mehmet Kara. "Yasin Suresi Tefslri: İnceleme-Metin- Sözlü k Tıpkıba s ım." Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, 1988. (Milli Kütüphane Yazmalar Bölümü A 703/1 nurnarada muhafaza edilen yazmadaki Yasin suresinin imla ve gramer özellikleri ile transkripsiyonunu ve bugün iyi bilinen kelimeler haricindeki kelimelerin verildiği söz lü ğünü ve tıpkıbasımını ihtiva etmektedir. Sözlüğün ardından metinde geçen hadisler ile Yasin suresinin ayetleri dışındaki ayetlerin gösteri ld iği bir kısım yer almaktadır. Yazınada Yasin suresinin tefsirinden başka ya nın kalmış bir İhlas suresi tefsiri de bulunmaktadır.) 94. Ahmet Doğu. "Amme Cüzü Tefsiri (ilk 25 varak): İnc eleme-metin Sözlük-Tıpkıbasım." Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, 1989. 95. Halil İbrahim Usta. "XIII. Yüzyıl Doğu Türkçesiyle Yazılmış Anonim Kur'an Tefsirinin Söz ve Şekil Varlığı." Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, 1989. (Bu çalışma, "Anonim Tefsir"in transkripsiyonlu metnini, söz lüğünü ve özel adlar dizinini ihtiva etmektedir.) 96. Eleazar Birnbaum. "On Some Turkish Interlinear Translations of the Ko ran." Journal of Turkish Studies= Türklük Bilgisi Araştırmaları. Fahir İz Armağanı I, 14 (1990), 113-138. (Tercüme geleneği hakkındaki bir giriş yazısından sonra çeşitli Kur' an tercümesi nüshalan hakkında bilgi verilmiştir. Makalenin sonunda ise bu tercümelerden bir kısmının bazı sayfalannın foto ğrafları yer almaktadır.) 97. Hikmet Yılmaz. "Eski Anadolu Türkçesiyle Yazılmış Satırlar Arası Bir Kur'an Çevirisi (Metin-Gramer-Sözlük) I b-53a." Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, 1992. (Bk. 99. sıraya.) 98. Ali Akar. "Eski Anadolu Türkçesiyle Yazılmış Satırarası Bir Kur'an Tercümesi (Metin-Gramer-Sözlük) 53b-l OSb." Cumhuriyet

394 GÜLDEN SAGOL Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, ı 992. (Bk. 99. sıraya.) 99. İbrahim Delice. "Eski Anadolu Türkçesi ile Yazılmış S a tırara s ı Bir Kur'an Tercümesi (Gramer-Metin-Çeviri-Sözlük) ı OSb- I 70b. " Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, 1992. (97. ve 98. sırada yer alan tezler ile bu tezin konusunu teşkil eden nüsha, Sivas Kongre ve Etnoğrafya Müzesi E.Y. 84/176 nurnarada kayıtlı bulunan nüshadır. Bu üç tezin künyelerinde küçük farklılıklar bu1unsa da işlenişleri aynıdır : Giri ş kısmından sonra metnin fonetik ve morfolojik yapısı incelenmiştir. Metin bölümünde, Türkiye Türkçesine çevirisi, transkripsiyonlu metinle karşılıklı olarak verilmiştir. Sözlük bölümünün ardından ise metnin işlenen kısmının fotoğrafları yer almaktadır.) 100. Esra Karabacak. "Manisa İl Halk Kütüphanesi'ndeki Satır-Arası Kur'an Tercümesi: Giriş - Metin - Dizin. " I-III, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Doktora Tezi, 1992. (Manisa İl Halk Kütüphanesi 931 nurnarada muhafaza edilen nüsha üzerinde h az ırl a nan bu çalışmada, Kur'an'ın Türkçe tercümelerinin kısa tarihçesi, tercüme türleri, Türkçe tercüme ve tefsirler üzerine ya pılmış ve yapılmakta olan çalışmalar gibi bahislerin ardından metnin transkripsiyonu ile dizini ve metinde geçen Arapça ibareler yer almaktadır. Bk. 103. ve 106. sıraya.) 101. Gülden Sağ ol. "Harezm Türkçesi Satır Ara s ı Kur' an Tercümesi: Giriş-Metin-Sözlük." I-II, Marmara Üniversitesi Türkiyat A raştırmaları Enstitüsü Doktora Tezi, 1993. (B u çalışma nın konusunu teşkil eden nüsha, Süleymaniye Kütüphanesi Hekimoğlu Ali Paşa Camii 2 nurnarada muhafaza edilmektedir. Giri ş kısmında Kur 'a n'ın Türkçeye tercümesi, Doğu Türkçesine tercüme e dilmi ş nüshalann ve Harezm sahasındaki belli başlı eserlerin t a nıtılm as ı, Kur 'an ' ın Türkçe tercüme ve tefsirleri üzerinde yapılan ça lı ş m a l arın bibliyografyası, üzerinde çalışma yapılan metnin dil bilgisi özellikleri vb. konular yer almaktadır. Metnin transkripsiyonundan sonra ise Arapça ile mukayeseli olarak hazırlanmı ş olan Sözlük bölümü gelmektedir. Bk. 102., 105. ve 107. sıraya.) 102. Gülden Sa ğo l. An Inter-linear Translation Qj the Qur'an lnto Khwarazm Turkish = Harezm Türkçesi Satır Arası Ku r'an Tercümesi: Introduction and Text. I, Sources of Oriental Languages and Literatures 21, Turkish Sources XIX, Harvard University The Department of Near Eastern Languages and Civilizations, 1993. (101. s ır ada verilen doktora tezinin metnin tavsifi, üsigbu ve

KUR'AN'IN TÜRKÇE TERCÜME VE TEFSİRLERİ 395 transkripsiyonunu ihtiva eden kısımlarının yeniden gözden geçirilerek yayınlanmış şeklidir. Diğer ciltleri için bk. ı 05. ve 107. sıraya.) 103. Esra Karabacak. An lnter-linear Translation of the Qur'an Into Old Anato/ian Turkish=Eski Anadolu Türkçesi Satır-Arası Kur'an Tercümesi: Introduction and Text. I, Sources of Oriental Languages and Literatures 22, Turkish Sources XX, Harvard University The Department of Near Eastern Languages and Civilizations, 1994. (100. sırada verilen doktora tezinin metnin tavsifi il e transkripsiyonunu ihtiva eden kısımlarının yeniden gözden geçirilerek yayınlanmış şeklidir. Metnin sözlüğü için bk. ı 06 s ı raya.) ı04. Esra Karabacak. "Gülden Sağol, Harezm Türkçesi Satır Aras ı Kur'an Tercümesi Giriş, Metin, Sözlük ve Tıpkıbasım (I. Kısım : Giriş ve Metin) =An Inter-linear Translation of the Qur'an Into Khwarazm Turkish, Introduction, Text, Glossary and Facsimile (Part I: Introduction and Text), Harvard Çiniversitesi Yakındoğu Dilleri ve Medeniyetleri Bölümü, ı993, XXXIX4 +369 s." TD, 516 (1994), 529-530. (G. Sağol tarafından Süleymaniye Kütüphanesi Hekimoğlu Ali Paşa Camii 2 nurnarada muhafaza edilmekte olan Ku r' an tercümesi nüshası üzerinde hazırlanan çalışmanın tanıtımıdır. ). 105. Gülden Sağol. An lnter-linear Translation of the Qur'an lnto Khwarazm Turkish = Harezm Türkçesi Satır Ara sı Kur'an Tercümesi: Glossary. II, Sources of Oriental Languages and Literatures 26, Turkish Sources XXIII, Harvard University The Department of Near Eastern Languages and Civilizations, 1995. (1 02. sırada verilen eserin II. cildini oluşturmaktadır. İki bölümden oluşan bu cildin birinci bölümünde Kur'an tercümesi metninin sözlüğü, ikinci ciltte ise Kur'an tercümesindeki Arapça kelimelere verilen karşılıklara göre düzenlenmiş, Arapçadan Harezm Türkçesine Kur'an sözlüğü bulunmaktadır. Tıpkıbasımı için bk. 107. sıraya. ) ıo6. Esra Karabacak. An lnter-linear Translation of the Qur'an lnto Old Anato/ian Turkish=Eski Anadolu Türkçesi Satır Arası Kur'an Tercümesi: Glossary, Seetion One: 1-384; Seetion Two: 385-786. II, Sources of Oriental Languages and Literatures 28, Turkish Sources XXV, Harvard University The Department of Near Eastern Languages and Civilizations, 1995. (103. sırada verilen eserin II. cildini oluşturmaktadır. İki bölüm halinde yayınlanan bu çalışma, metnin dizin-sözlük kısmını ihtiva etmektedir. ) ı07. Gülden Sağol. An lnter-linear Translation of the Qur'an lnto 4 Doğrusu XL'dir.

396 GÜLDENSAGOL Khwarazm Turkish = Harezm Türkçesi Sattr Arost Kur 'an Tercümesi: Facsimile of the MS Süleymaniye Library H e ki111 o,~ lu!\li Paş"a No. 2, Seetion One: Jb-Joob. III, Sources of Oriental Languages and Literatures 36, Turkish Sources XXXIII, Ha rvard University The Department of Near Eastern Languages and Civilizations, 1996. (102. sırada verilen ça lı şma nın III. cildini oluşturan bu ciltte, metnin l b-300b va rakl arının tıpkı ba sı nı ı ye r almaktadır. Metnin devamının tıpkıb as ımı yin e aynı k urulu ş tarafından basılacaktır.)