ELEKTRĠK-ELEKTRONĠK TEKNOLOJĠSĠ

T.C. MĠLLÎ EĞĠTĠM BAKANLIĞI ELEKTRĠK-ELEKTRONĠK TEKNOLOJĠSĠ ASPĠRATÖR - VANTĠLATÖR 522EE0105 Ankara, 2011

Bu mdül, mesleki ve teknik eğitim kul/kurumlarında uygulanan Çerçeve Öğretim Prgramlarında yer alan yeterlikleri kazandırmaya yönelik larak öğrencilere rehberlik etmek amacıyla hazırlanmıģ bireysel öğrenme materyalidir. Millî Eğitim Bakanlığınca ücretsiz larak verilmiģtir. PARA ĠLE SATILMAZ.

ĠÇĠNDEKĠLER AÇIKLAMALAR... ii GĠRĠġ... 1 ÖĞRENME FAALĠYETĠ 1... 3 1. ASPĠRATÖRLER... 3 1.1. Tanımı... 3 1.2. Kullanımında Dikkat Edilecekler... 4 1.3. ÇalıĢma Prensibi... 4 1.4. Seçiminde Dikkat Edilecek Hususlar... 5 1.5. ÇeĢitleri... 6 1.5.1. Mnfaze Sanayi Tipi Aspiratör... 6 1.5.2. Aksiyel Tip Aspiratörler... 7 1.5.3. Kare Tipi Aspiratörler... 9 1.5.4. Ankastre Aspiratör... 9 1.5.5. Davlumbaz... 10 1.6. Kullanılan Mtr ÇeĢitleri... 11 1.7. Muhtemel Arızalar ve Çözümleri... 12 UYGULAMA FAALĠYETĠ... 14 ÖLÇME ve DEĞERLENDĠRME... 15 ÖĞRENME FAALĠYETĠ 2... 17 2. VANTĠLATÖRLER... 17 2.1. Tanımı... 17 2.1.1. EmiĢ (DönüĢ) Fanı... 17 2.1.2. VeriĢ (Besleme) Fanı... 17 2.2. ÇalıĢması... 18 2.3. Vantilatör ÇeĢitleri... 18 2.4. Muhtemel Arızalar ve Çözümleri... 20 UYGULAMA FAALĠYETĠ... 21 ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME... 24 MODÜL DEĞERLENDĠRME... 25 CEVAP ANAHTARLARI... 27 KAYNAKÇA... 28 i

AÇIKLAMALAR AÇIKLAMALAR KOD ALAN DAL/MESLEK MODÜLÜN ADI MODÜLÜN TANIMI SÜRE ÖN KOġUL 522EE0105 Elektrik Elektrnik Teknljisi Elektrikli Ev Aletleri Aspiratör - Vantilatör Temizleyici ve havalandırıcı fanların çeģitlerini, kullanımlarını, bakımını ve tamiratını öğreten bir öğrenme materyalidir. 40/32 saat Alan rtak mdüllerini tamamlamıģ lmak. YETERLĠK MODÜLÜN AMACI EĞĠTĠM ÖĞRETĠM ORTAMLARI VE DONANIMLARI ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME Aspiratör, vantilatörlerin bakım ve narım iģlerini yapmak. Genel Amaç Gerekli rtam sağlandığında temizleyici ve havalandırıcı cihazların (Aspiratör, davlumbaz, vantilatör) çalıģma prensibini, cihazın yapısını tanıyacak, gerektiğinde arıza ve bakım iģlemlerini tekniğine uygun yapabileceksiniz. Amaçlar Havalandırıcıların (vantilatör, aspiratör, davlumbaz) arızalarını giderebileceksiniz. Temizleyici ve havalandırıcıların rtr, statr, rulmanlarını değiģtirebileceksiniz. Ortam: Elektrik el ve ölçü aletlerinin bulunduğu atölye Dnanım: Aspiratör, vantilatör, el takımları, ölçü aletleri Mdülün içinde yer alan herhangi bir öğrenme faaliyetinden snra, verilen ölçme araçları ile kendi kendinizi değerlendireceksiniz. Mdül snunda öğretmeniniz tarafından terik ve pratik perfrmansınızı tespit etmek amacıyla size ölçme teknikleri uygulanacak mdül uygulamaları ile kazandığınız bilgi ve becerileri ölçülerek değerlendirilecektir. ii

GĠRĠġ GĠRĠġ Sevgili Öğrenci, Günümüzde evlerde ve sanayide kullanılan aspiratör ve vantilatörlerin cins ve sayılarında, teknljiye bağlı larak geliģmeler meydana gelmektedir. Bu nedenle bu aletlerin mntajı, çalıģtırılması ve bakımı ile srumlu kiģilere bu bilgilerin verilmesi gerekmektedir. Bu mdülle; aspiratör ve vantilatörlerin ayar ve kullanım dnanımlarında meydana gelecek arızaların bulunup giderilmesi, kullanım kılavuzlarında belirtilen esaslara uygun larak mntaj ve bakımının yapılması iģlemini yapabileceksiniz. Bu aletlerin mntaj, bakım ve narım iģlerini yapabilmeniz için gerekli bilgi ve beceri birikiminizin lması gerekmektedir. ĠĢte bu mdülle daha önce aldığınız temel meslek mdüllerindeki terik bilginizi uygulama Ģansını bulacaksınız. ÇalıĢmayan bir aspiratör veya vantilatörün arızasını bulup aleti çalıģır duruma getirdikten snraki duyacağınız hazzı kelimelerle tarif edemeyeceksiniz. Unutmayın ki SANAT ALTIN BĠLEZĠKTĠR. 1

2

ÖĞRENME FAALĠYETĠ 1 AMAÇ ÖĞRENME FAALĠYETĠ 1 Bu öğrenme faaliyetiyle aspiratörleri tanıyacak, bunların kullanımında ve mntajında dikkat edilecek hususları öğreneceksiniz. Ayrıca bunların bakım ve tamiratını yapabileceksiniz. ARAġTIRMA Çevrenizde bulunan herhangi bir elektrikli ev aletleri servisine giderek aspiratörler ve vantilatörler hakkında bilgi ve dküman alınız. Evinizdeki yksa bir yakınınızın mutfağındaki aspiratörü veya davlumbazı çalıģtırarak çalıģmasını gözlemleyiniz. 1.1. Tanımı 1. ASPĠRATÖRLER Temizleyici anlamındadır. Bulunduğu rtamdaki kullanılmıģ havanın temizlenmesi amacıyla kullanılan elektrik aygıtıdır. Aspiratörlerin halk arasında bilinen diğer adı da fandır. Fanlar özelliklerine göre ikiye ayrılır. EmiĢ (dönüģ) Fanı: Bu fan, rtamdaki havayı emdiğinden aspiratör larak adlandırılır. VeriĢ (besleme) Fanı: Bu fan, rtamdaki havanın sirkule edilmesini sağladığından vantilatör larak adlandırılır. Fanın hareketli elemanı lan çarkı, hava üzerinde iģ yapar ve na statik ve kinetik enerji kazandırır. Havaya kazandırılan bu statik ve kinetik enerjilerin birbirine ranı, fanın türüne bağlıdır. EmiĢ (dönüģ) fanı kullanımı, küçük sistemlerde isteğe bağlıdır; iç dıģ hava karıģımı ile çalıģılan, sistemlerde ise gereklidir. Sabit egzz sistemlerinin (örneğin tuvalet aspiratörleri gibi) etkisini karģılamak ve iklimlendirilen mahalde bir artı basınç luģturmak için emiģ fanları, veriģ fanlarından biraz daha küçük debi ile çalıģırlar. Egzz fanı, iç dıģ hava karıģımı ile çalıģılan, ancak, emiģ fanı kullanılmayan sistemlerde bulunur ve alınan dıģ hava kadar dönüģ havasının egzz edilmesini sağlar. Bu hava temizleme iģlemi; rtamdaki kullanılmıģ havanın dıģarıya atılması Ģeklinde ya da aspiratörün çıkıģına bir karbn filtre knularak havanın temizlenmesi sağlanıp havanın tekrar rtama verilmesi Ģeklindedir. Aspiratör çıkıģına knulan bu karbn filtrenin yaklaģık larak altı ayda bir değiģtirilmesi gerekir. Ayrıca özellikle mutfaklarda kullanılan aspiratörlerin hava giriģine yağ tutucu filtre takılır. Bu filtreler özel kâğıttan ya da alüminyumdan yapılırlar. Kâğıt filtreler yaklaģık üç ayda bir değiģtirilir. Alüminyum filtreler ise üç ayda bir su ile yıkanıp durulanır, kuruduktan snra tekrar yerine takılır. 3

Filtrelerin değiģtirilme süreleri her marka için farklıdır. Bunun için ürün kullanma kılavuzlarına bakınız. Ġyi bir aspiratörün aģağıdaki özellikleri taģıması gerekir. Aspiratörün emiģ gücü rtama göre ayarlanabilmelidir. (mtr hız ayarı yapılabilmeli) Gürültüsüz çalıģmalı. DıĢ etkenlere karģı sağlam lmalı. Temizlemesi klay lmalı. Elektrik bağlantıları çk iyi yalıtılmıģ lmalı. Mntajı ve takılıp sökülmesi klay lmalı. Kullanımı basit lmalıdır. 1.2. Kullanımında Dikkat Edilecekler Aspiratör çalıģırken filtre kntrl edilmemelidir. DıĢ rtamlara veya dğrudan dıģ rtama açılan, yağmur alabilecek yerlere mnte edilmemelidir. Aspiratörün bağlanacağı bacanın çapı fan çıkıģ ağzından küçük lmamalı, baca daha snra daralmamalıdır. Aksi halde fan verimli çalıģmayabilir. Cihaz uzun süre kullanıldıysa lambalara dkunulmamalıdır. Alevli hiçbir yiyecek aspiratör altında piģirilmemelidir. Herhangi bir bakım iģleminde aspiratörün elektrik Ģebekesinden ayrılması gerekir. Mutfaklarda aspiratör ile cak arasında en az 65 cm mesafe lmalıdır. Gaz kaçağı lduğunda aspiratör çalıģtırılmamalıdır. Aspiratör filtresiz çalıģtırılmamalıdır. Metal gövde tpraklanmalıdır. 1.3. ÇalıĢma Prensibi Aspiratörler özellikle de mutfaklarda kullanılanlar değiģik hızlarda imal edilirler. Aspiratörlerde değiģik hızlar aģağıdaki Ģekillerde elde edilirler. Mtr iç bağlantıları değiģtirilerek: Mtrların kutup sayıları değiģtirilmek suretiyle devir sayıları da değiģir. Örneğin; mtr 2 kutuplu ise n=60. f / p frmülünden Frekans = 50 Hz yerine knulursa n= 3000 devir/dakika lur. Mtr 4 kutuplu ise n= 1500 devir / dakika lur. Mtr 6 kutuplu ise n= 1000 devir / dakika lur. DĠKKAT: Mtrun kayması dikkate alınmamıģtır. 4

Hız ayar ünitesi knularak: Bu ünitenin de görevi mtra değiģik gerilimler vererek değiģik hızlar elde etmektir. Bu ünite ile mtra uygulanan gerilim değeri düģürülür veya yükseltilir. Mtr; düģük gerilim uygulandığında düģük devirde, yüksek gerilim uygulandığında ( mtra uygulanabilecek en yüksek gerilim değeri ) yüksek devirde çalıģacaktır. Bu Ģekilde de değiģik hızlar elde edilerek aspiratörün emiģ gücü kntrl altına alınmıģ lacaktır. Faz kilitli döngü tekniği kullanılarak: Bu teknikte hız ayarı frekans ile ayarlanır. Bu yöntem genellikle fırçasız dğru akım mtrları için kullanılır. ġekil 1.1: Hız ayar ünitesi ġekil 1.1 deki devre, hız ayar üniteli bir mutfak aspiratörünün prensip Ģemasıdır. Mutfak aspiratörü; havayı çeken pervaneli 1 veya 2 adet mtr, cağı aydınlatan lamba, mtra ve lambaya kumanda eden knum anahtarı, hız ayar ünitesi (Aspiratörün özelliğine göre), yağ tutucu alüminyum filtre, bacasız kullanılacak aspiratörler için kku giderici karbn filtre ve bunları üzerinde taģıyan kabinden luģmaktadır. Aspiratöre alternatif akım uygulanır. Uygulanan bu akım seçilen knum anahtarı aktif hale getirilerek hız ayar ünitesine gönderilir. Hız ayar ünitesinde seçilen knuma göre mtra gerilim uygulanır. Böylece mtr istenilen devirde çalıģtırılmıģ lur. Lambanın da çalıģması bu knum anahtarından kntrl edilir. Çğu mdellerde bir mikr anahtar (siviç) vasıtası ile seçilen bu knumlar aspiratör sürgüsünün öne çekilmesiyle aktif lur. Sürgü geriye itildiğinde ise aspiratörün çalıģması sna erer. 1.4. Seçiminde Dikkat Edilecek Hususlar GeliĢen teknlji pek çk knuda lduğu gibi burada da imdada yetiģip evlerde temiz bir sluk almamızı sağlamaktadır. Aspiratörler mutfakta ve diğer rtamlarda luģan kkuları kısa ve zahmetsizce yk etmektedir. 5

Ġyi bir aspiratörden beklenen: Su buharını ve sıcaklığını etrafa yayılmadan çekmesi, Kkuları rtadan kaldırması, ÇekiĢ gücü gereğinden fazla lmaması ve hava akımı yaratmaması, DıĢ etkilere bağlı lmaksızın çalıģması ve istenilen durumlara göre ayarlanabilir lmasıdır. 1.5. ÇeĢitleri Aspiratörler çalıģma mekanizması bakımından iki türlüdür bunlar; Bağlı bulunduğu rtamdaki kullanılmıģ havayı emerek bir baca vasıtasıyla dıģarıya verenler. Bağlı bulunduğu rtamdaki kullanılmıģ havayı bir karbn filtre ile temizleyip tekrar rtama verenler. Günümüzde kirlenen havanın temizlenmesi ya da bulunan rtamdan dıģarıya atılması için değiģik tip aspiratörler kullanılmaktadır. Bunlar; aksiyel tip aspiratörler, radyal tip aspiratörler, santrifüj tip aspiratörler, sanayi tip aspiratör, salyangz tip aspiratörler, kapaklı aspiratör, baca aspiratörü, mutfak aspiratörü, bany aspiratörüdür. Uygulamada kullanılan bazı aspiratörlerin özellikleri ve kullanıldıkları yerler ana baģlıklar halinde verilmiģtir. 1.5.1. Mnfaze Sanayi Tipi Aspiratör Bu tip aspiratörler, fabrikalar, emita depları, byahaneler, alıģveriģ merkezleri, imalathaneler vb. gibi büyük hacimli yerlerin havalandırılması için kullanılır. Resim 1. 1: Sanayi duvar ve çatı tipi aspiratör Özellikleri ÇalıĢma perfrmansları yüksektir. Mnfaze ve trifaze lmak üzere iki ayrı tiptedir. Tamamı metal lan çember yapısı ile çk sağlamdır. Pervanelerin byutlarına göre en ideal açıdan imal edilmiģ ve maksimum debi sağlanmıģtır. 6

Cihazların önlerine mnte edilmiģ özel kafesleri sayesinde yabancı cisimlerin pervanelere zarar vermesi engellenir. Elektrik mtru çatı aspiratörünün dizaynı gereği, dıģarı atılan egzst havası ile karģılaģmaz. Çatı aspiratörlerinin emiģ tarafına kanal bağlanarak lkal bölgelerden emiģ yaptırılabilir. Elektrik bağlantıları üzerlerindeki klemensten rahat ve klayca yapılır. 1.5.2. Aksiyel Tip Aspiratörler Resim1.3: Aksiyel tip kapaklı duvar tipi aspiratörler Resim 1.4: Aksiyel tip kapaksız duvar tipi aspiratörler Resim 1.5: Aksiyel bany+wc aspiratörleri Genellikle pencereye mnte edilerek kullanılan bu tip aspiratörler; mutfaklarda, banylarda, fislerde, lkallerde ve iģ yerlerinde yemek kkularının, sigara dumanının, istenmeyen kku ve kirli havanın tahliyesinde; ayrıca kaynak makinelerinin ve elektrik panlarının sğutulmasında kullanılır. Kapakları sayesinde kullanılmadıkları sürece dıģ hava ile teması kesilir. Özellikleri ÇalıĢma perfrmansları yüksektir. ÇalıĢmadığı zaman gövde kapağı kapatılarak ters hava akımı önlenmiģ lur. Pencere ve duvarlara klayca mnte lur. Mtr gövdeleri alüminyum enjeksiyndan imal edilmiģtir. Rtr yataklarında sinter burçlar kullanılmıģ ve mtrun bu sayede sessiz çalıģması sağlanmıģtır. Pervaneleri 0. 60 sac alüminyum lup ideal kanat açıları sayesinde sessizce güçlü hava akımı sağlanır. 7

Gövdesi alüminyum lup elektrstatik tz byalıdır. Rtr ve statr paketleri 6109 kalite sacdan imal edilmiģtir. Mntaj Ģekli (sanayi ve aksiyel tip aspiratörler): Aspiratörlerin mntaj yerinin seçimi önemlidir. Aspiratör yanlıģ yere mnte edilirse rtamdaki kirli havayı veya yemek kkularını verimli Ģekilde dıģarıya atamaz. Aspiratörün mnte edileceği yer Resim 1.6 da görüldüğü gibi zeminden asgari 230 cm yükseklikte lmalıdır. Ayrıca aspiratörler, ġekil 1.2 de görüldüğü gibi iyi bir hava dlaģımının sağlanabilmesi için hava giriģi lan kapı veya pencerenin karģısına gelecek Ģekilde lmalıdır. AĢağıda aspiratörün yanlıģ ve dğru mntaj Ģekilleri gösterilmiģtir. Resim1.6: Aspiratörün duvar mntajının gösterilmesi ġekil 1.2: Kare tipi salyangz aspiratörler 8

1.5.3. Kare Tipi Aspiratörler Bu tip aspiratörler; fabrikalarda, emita deplarında, byahanelerde, alıģveriģ merkezlerinde, imalathanelerde, tellerde, restaurant vb. gibi büyük hacimli yerlerin havalandırılmasında kullanılır. Buharlı ütü makineleri ve diğer tip makinelerde de ( plastik mal, pģet, kağıt, paketleme, zeytin eleme mak. vs. ) kare tipi aspiratörler kullanılır. Resim 1.7: Büyük güçlü aspiratör çeģitleri Özellikleri Mnfaze ve trifaze lmak üzere iki ayrı tiptedir. Mtr gövdeleri alüminyum enjeksiyndan imal edilmiģtir. Mtr ve statr paketlemeleri 6190 sacdan imal edilmiģtir. Yüksek güce sahip br - 140 tipinde mtr yataklaması rulmanlarla yapılmıģtır. KullanıĢlı bir yapıya sahip ldukları için mntaj ve bakımları klaydır. Elektrik bağlantıları üzerindeki klemenslerden rahatlıkla yapılabilir. ÇalıĢma perfrmansları yüksektir. Cihazlar elektrstatik tz byalıdır. Cihazların mtrları sğutma fanlıdır. 1.5.4. Ankastre Aspiratör Bu tip aspiratörler mutfaklardaki yemek kkularının ve buharının dıģarıya atılması amacıyla kullanılır. Resim 1.8: DeğiĢik ankastre mutfak aspiratörleri 9

Özellikleri Bacalı ve bacasız kullanıma uygun BulaĢık makinesinde yıkanabilir metal yağ filtresi Cam sürgülü ve aspiratör önü aydınlatması Mutfak mbilyasına uygun malzeme ile kaplanabilen ön panel DeğiĢik güç kademeleri ve yüksek verimliliğe sahip 1 veya 2 mtr Bir dlabın altına klayca mnte edilebilen düz aspiratörler Kendi özel dlabı sayesinde saklanabilen gömme tip aspiratörler DıĢ etkilere bağlı lmaksızın çalıģan, istenilen durumlara ayarlanabilir. Ocak yanına, tezgâhla aynı hizaya yerleģtirilen mdern görünümlü aspiratörlerin yanı sıra en çk tercih edilen türleri, üç değiģik Ģekildedir. Bir dlabın altına klayca mnte edilebilen düz aspiratörler, Kendi özel dlabı sayesinde gözden saklanan gömme aspiratörler, Davlumbaz tipi bacası ile birlikte Ģık bir görünüm sergileyenlerdir. Aspiratör alınırken cak yüzeyi ile aynı ya da büyük lmalı. Piyasada 60, 90, 120 cm geniģliğinde aspiratör bulunur. Bir aspiratörün verimli labilmesi için caktan 60-80 cm yüksekte lması gerekir. 1.5.5. Davlumbaz Mutfaklardaki yemek kkularının ve buharının dıģarıya atılması veya bir karbn filtre knularak havanın temizlenmesi amacıyla kullanılır. Kullanım esası bakımından ankastre tipi mutfak aspiratörlerine benzerlik gösterirler. Yalnız teknljik bakımdan geliģmiģtir. Resim1.9: DeğiĢik davlumbaz mdelleri Özellikleri Bacalı ve bacasız kullanıma uygun BulaĢık makinesinde yıkanabilir metal yağ filtresi Filtreler için dluluk göstergesi Elektrnik kumanda ve tmatik çalıģma durma 10

DeğiĢik güç kademeleri ve yüksek verimliliğe sahip mtrlar Davlumbaz önü aydınlatması DıĢ etkilere bağlı lmaksızın çalıģan istenilen durumlara ayarlanabilir 1.6. Kullanılan Mtr ÇeĢitleri Çk geniģ kullanma alanına sahip küçük mtrlar bir fazlı larak yapılırlar. Bu bir fazlı mtrlardan bazıları aspiratör ve vantilatörlerde de kullanılır. Aspiratör ve vantilatörlerde kullanılan bu mtrlar tabl halinde verilmiģtir Ayrıca bu mtrların diğer kullanım alanlarında belirtilmiģtir. MOTOR TĠPLERĠ UYGULAMA YERLERĠ 1 GÖLGE KUTUPLU MOTORLAR Resim.1.10:Gölge kutuplu mtr Aspiratör, saç kurutma makinesi, yuncaklar gibi düģük yl alma mmenti gerekli yerler. 2 SÜREKLĠ KONDANSATÖRLÜ MOTORLAR Aspiratör, vantilatör, pmpa gibi az gürültülü yerler. 3 4 FIRÇASIZ D. C MOTORU ÇĠFT KONDANSATÖRLÜ MOTORLAR 5 YARDIMCI SARGILI MOTORLAR 6 ÜNĠVERSAL TĠP MOTORLAR Resim.1.11:DıĢtan rtrlu mtr Resim.1.12: Bir fazlı asm Resim 1.13: Üniversal tip mtr 11 Hız kntrlü istenen yerlerde kullanılır. Kmpresör, pmpa, vantilatör gibi az gürültülü yüksek yl alma mmenti gerekli yerler. Aspiratör, vantilatör, bulaģık makinesi gibi düģük veya rta derecede yl alma mmenti gerekli yerler. Gövdesi ve kapağı alüminyum enjeksiyn lup, her iki taraf da rulman ile yataklanmıģtır. Askeri zırhlı araçlarda persnel havalandırma fanı (vantilatör)larak kullanılmaktadır. Üniversal tip, sanayide hız kntrlü gereken yerlerde kullanılır.

1.7. Muhtemel Arızalar ve Çözümleri Aspiratör çalıģmıyr Nedenleri Aspiratörün Ģebekeye bağlandığı priz veya buatta enerji lmayabilir. Mtra kumanda eden knum anahtarı arızalı labilir. Besleme kablsu veya mtra akım taģıyan kabllar arızalı labilir. Mtr hızını ayarlayan hız ayar ünitesi arızalı labilir. Mtr arızalı labilir. Çözümleri Aspiratörün Ģebekeye bağlandığı yerden gerilim ölçümü yapılır. Knum anahtarı kntrl edilir. Besleme ve mtra akım taģıyan kabllarda avmetre yardımı ile kpukluk kntrlü yapılır. Hız ayar ünitesi avmetre ile kntrl edilir. Arızalı ise değiģtirilir. Mtr kntrl edilir. Arızalı ise değiģtirilir. Aspiratör çalıģıyr fakat hava çekmiyr. Nedenleri Hava giriģine takılan filtreler zamanla tıkanmıģ labilir Mtr miline takılı pervane gevģemiģ, görev yapmıyr labilir. Aspiratör bağlantısı lan baca tıkalı labilir. Çözümleri Filtreler kntrl edilir, kâğıt filtre değiģtirilir, alüminyum filtre yıkanarak temizlenir ve yerine tekrar takılır. Mtr ve pervane kntrl edilir. Pervane gevģemiģse tamir edilir, gerekirse mtr değiģimi yapılır. Baca kntrl edilir. Tıkalıysa temizlenmesi için srumlu kiģiye bildirilir. Aspiratör sabit hızda çalıģıyr Nedenleri Knum anahtarı arızalı labilir. Hız ayar ünitesi devresi arızalı labilir. Hız ayar ünitesi devresi ile mtr bağlantılarında arıza labilir. 12

Çözümleri Knum anahtarı avmetre ile kntrl edilir. Arızalı ise değiģtirilir. Hız ayar ünitesi avmetre ile kntrl edilir. Arıza giderilir, gerekiyrsa değiģimi yapılır. Hız ayar ünitesi ile mtr bağlantıları kntrl edilir, gerekiyrsa kabllar ve sketler değiģtirilir. Aspiratör sigrta attırıyr. Nedenleri FiĢ ve besleme kablsunda faz-nötr teması labilir. Knum anahtarı (açma-kapama anahtarı) arızalı labilir. Aspiratör aydınlatma lambası duylarında arıza labilir. Çözümleri FiĢ ve besleme kablsu avmetre ile kntrl edilir. Arızalı ise değiģtirilir. Knum anahtarı avmetre ile kntrl edilir. Arıza giderilir, gerekiyrsa değiģimi yapılır. Duylar avmetre ile kntrl edilir, arızalı lanlar değiģtirilir. Aspiratör sesli çalıģıyr. Nedenleri Mtr pervanesi gevģemiģ labilir. Mtr rulman ( bilya ) ve yatakları aģınmıģ labilir. Aspiratör mntaj vidaları gevģemiģ labilir. Çözümleri Pervane kntrl edilir. GevĢeklik varsa giderilir. Mtr rulman ve yatakları kntrl edilir. AĢınmıĢ ise yenisi ile değiģtirilir. Aspiratör mntaj vidaları sıkılır. 13

UYGULAMA FAALĠYETĠ UYGULAMA FAALĠYETĠ ĠġLEM: Aspiratörlerin sökülüp takılması, bakım ve narımlarının yapılması ĠĢlem Basamakları Gerekli aletleri tezgâhın üzerine hazırlayınız. Aspiratörü tüm yönlerinden inceleyerek geçme ve vidaların hangi parçaları birbirine tutturduğuna bakınız. Görünen vida ve geçmelerden sırasına göre sökmeye baģlayınız. Besleme kablsundan baģlayarak sırası ile açmakapama anahtarını, varsa hız kntrl ünitesini ve akım taģıyan kablları mtra kadar avmetre ile kntrl ediniz. Alıcı lan mtrun sargılarını kntrl ediniz Mtrun rulmanlarını kntrl ediniz. Tespit ettiğiniz arızalı kabl, anahtar, hız kntrl ünitesi veya mtrun tamirini yapmaya çalıģınız. Gerekirse arızalı lanı değiģtiriniz. Aspiratöü mtrunun devresine bir ampermetre bağlayınız. KurmuĢ lduğunuz düzeneğe enerji veriniz. Mtrun çektiği akımı gözlemleyiniz. Enerji verildiği halde ampermetrede sapma yk ise arıza bulma ve giderme tekniğinden faydalanarak arızalı elamanı bulunuz. Arızayı gideriniz. Gerekirse arızalı lanı değiģtiriniz. Aspiratöün sağlam lduğu snucuna vardıktan snra sökme iģleminin tersinden baģlayarak sndan baģa dğru iģlem sırasına göre tplayınız. 15. Aspiratöün fiģini prize takarak sn kntrlünü yapınız. 14 Öneriler Vida ve geçmeleri kymak için bir kutu ve çizim için bir iģlem yaprağı hazırlayınız. Sökülen geçme ve parçaların nereden ve nasıl söküldüğünü iģlem yaprağına yazınız. Gerekirse teknik resim bilgilerinizi kullanarak geçme ve parçaların birbirine tutturuluģ Ģekillerini çiziniz. Avmetrenizi buzzer knumuna alınız. Böylelikle kpukluk kntrlünü daha rahat yaparsınız. Rtru el yardımı ile milinden döndürerek yataklanmasına bakınız. Rtr rahat Ģekilde bir yere sürtünmeden dönmelidir. Klemens bağlantılarında kablların bağlantı uçlarına yüsük takınız. Klemens takılmayan yerleri makarn ile yalıtınız. Mtru tezgâhın üzerine sabitleyiniz. Elektrik aksamlarının yalıtımını yapınız. Ölçeceğiniz akıma göre ampermetre seçimi yapınız. Aspiratör tplama iģlemine baģlamadan önce hangi parçayı nereye takmanız gerektiğini iģlem yaprağından bakarak netleģtiriniz.

ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME ÖLÇME ve DEĞERLENDĠRME OBJEKTĠF ÖLÇME SORULARI 1 KullanılmıĢ havanın rtamdan dıģarıya atılmasında kullanılan elektrikli ev aletine aspiratör denir. 2 Aspiratörün diğer adı da havalandırıcıdır. 3 Aspiratörlerde kullanılan mtrlar çk iyi izle edildiğinden, metal aksamının tpraklanmasına gerek yktur. 4 Davlumbaz, mutfaklarda kullanılan ankastre aspiratörün geliģmiģ mdelidir. 5 Gaz kaçağı lan yerlerde aspiratör çalıģtırılarak gazın bir an önce tahliyesi sağlanmalıdır. 6 Mutfak aspiratörlerinde kullanılan yağ tutucu filtrelerin belirli aralıklarla sökülüp değiģtirilmesi ya da temizlenmesi gerekir. 7 Mtr rulman ( bilya ) ve yatakları aģınmıģ lan bir aspiratör gürültülü çalıģır. 8 Bütün aspiratörler sabit hızlı larak imal edilirler. 9 Aksiyel tip bir aspiratör duvara en az zeminden 230 cm yükseğe mnte edilmelidir. 10 Ankastre tipi bir mutfak aspiratörü caktan en az 60 cm yükseğe mnte edilmelidir. Dğru YanlıĢ DEĞERLENDĠRME Srulara verdiğiniz cevaplar ile cevap anahtarınızı karģılaģtırınız. Cevaplarınız dğru ise bir snraki öğrenme faaliyetine geçiniz. YanlıĢ cevap verdiyseniz öğrenme faaliyetinin ilgili bölümüne dönerek knuyu tekrar ediniz. 15

PERFORMANS DEĞERLENDĠRME PERFORMANS DEĞERLENDĠRME DEĞERLENDĠRME ÖLÇÜTLERĠ Evet Hayır 1 Aspiratörlerin ne amaçla kullanıldıklarını biliyr musunuz? 2 Aspiratörlerin mntajında dikkat edilecek hususları biliyr musunuz? 3 Aspiratör arızalarını yapabiliyr musunuz? 4 Aspiratör mtrlarının rulmanlarını (bilye) değiģtirebiliyr musunuz? 5 Kullanımında dikkat edilecek hususları biliyr musunuz? DEĞERLENDĠRME Perfrmans değerlendirmede testinde tüm srulara cevabınız evet ise diğer faaliyete geçiniz. Perfrmans değerlendirmede testinde cevaplarınız arasında hayır varsa ilgili knuyu tekrarlayınız. 16

ÖĞRENME FAALĠYETĠ 2 AMAÇ ÖĞRENME FAALĠYETĠ 2 Bu öğrenme faaliyetiyle; vantilatörlerin piyasada bulunan çeģitlerini öğrenip bunların bakım ve tamiratını yapabileceksiniz. ARAġTIRMA Bir vantilatör çalıģtırarak çalıģmasını gözlemleyiniz. 2.1. Tanımı 2. VANTĠLATÖRLER Havalandırıcı, üfleyici anlamındadır. Vantilatör bir basınç farkı luģturarak havanın akıģını sağlayan bir elektrik aygıtıdır. Vantilatörün halk arasında bilinen diğer adı da fandır. Fanlar özelliklerine göre ikiye ayrılır. 2.1.1. EmiĢ (DönüĢ) Fanı Resim 2.1: Vantilatör Bu fan rtamdaki havayı emdiğinden aspiratör larak adlandırılır. 2.1.2. VeriĢ (Besleme) Fanı Bu fan rtamdaki havanın sirkule edilmesini sağladığından vantilatör larak adlandırılır. Fanın hareketli elemanı lan çarkı, hava üzerinde iģ yapar ve na statik ve kinetik enerji kazandırır. Havaya kazandırılan bu statik ve kinetik enerjilerin birbirine ranı, fanın türüne bağlıdır. Bu fanlar, iklimlendirilen mahalde havanın uygun miktarda dönmesini sağlar. Minimum miktardan daha fazla hava alınması durumunda, aģırı basınç luģumunu engeller ve veriģ (besleme) fanının daha küçük bir statik basınca karģı çalıģmasını sağlarlar. 17

2.2. ÇalıĢması Vantilatörlerin çalıģma prensipleri, Aspiratörlerin çalıģma prensipleriyle büyük bir benzerlik gösterirler. Vantilatörler de değiģik hızlarda imal edilirler. Piyasada 2 ve 3 değiģik hızlarda çalıģan vantilatörler çğunluktadır. Vantilatöre 220 vlt alternatif akım uygulandığında vantilatörün pervanesi seçilen knum hızıyla dönerek hava akımının dlaģmasını sağlar. Bu esnada mtrun arka miline bağlanmıģ lan bir diģli sistemi pervanenin sağa-sla, aģağı yukarı hareket etmesini sağlayarak vantilatörün daha büyük bir alanı etkisi altına almasını sağlar. Vantilatörün etkisi artırmak için seçilen mtrun hız knumu kademesi yükseltilir. Ayrıca bir düğme vasıtasıyla pervanenin sağa sla veya aģağıya-yukarıya hareketi kntrl edilebilir. Piyasada üzerinde lamba, termmetre, rady vb. aksesuarları lan vantilatörler de bulunmaktadır. Özellikle tavan ve duvar tipi sabit mnte edilen vantilatörlerin metal aksamları tpraklanmalıdır. 2.3. Vantilatör ÇeĢitleri ġekil 2.1: Masa veya ayaklı vantilatör prensip Ģeması Vantilatörler yaygın larak fabrikalarda, hazır giyim ve tekstil atölyelerinde, ticari mekânlarda, endüstriyel alanlarda, knutlarda ve geniģ hacimli mekânlarda içerdeki havanın hareketlendirilmesi suretiyle serinletme amacıyla kullanılır. Büyüklükleri kullanılacak alan ile dğru rantılıdır. Piyasada bulunan ve kullanılan vantilatörlerden bazıları; duvar tipi vantilatör, tavan tipi vantilatör, masa tipi vantilatör, ayaklı vantilatör, sanayi tipi vantilatörlerdir. Bunlarla ilgili örnekler aģağıda verilmiģtir. 18

Resim 2.2: Ayaklı tip vantilatörler Resim 2.3: Masa tipi vantilatörler Resim 2.4: Tavan tipi vantilatör 19

2.4. Muhtemel Arızalar ve Çözümleri Vantilatörün arızaları, aspiratörlerin arızalarıyla büyük benzerlik göstermektedir. Ġkisinde de mtr miline bağlanmıģ pervane iģ yapar. Tek fark; vantilatörün pervanesini sağa sla, aģağı-yukarıya hareket ettiren diģli mekanizmasıdır. Vantilatörde pervaneyi bulunduran kısım hareket etmiyr. Nedenleri Mekanizmaya kumanda eden düğmeye basılmamıģ labilir. Düğme arızalı labilir. Hareketi sağlayan diģliler arızalı labilir. Çözümleri Düğmeye basılır. SıkıĢıklık varsa giderilir. Düğme avmetre ile ölçülerek arızalı ise değiģtirilir. DiĢliler kntrl edilir. Arızalı lan diģliler yenisi değiģtirilir. DiĢliler periydik larak yağlanmalıdır. 20

UYGULAMA FAALĠYETĠ UYGULAMA FAALĠYETĠ UYGULAMA 1 ĠġLEM KONUSU: Vantilatörlerin sökülüp takılması, bakım ve narımlarının yapılması ĠĢlem Basamakları Gerekli aletleri tezgâhın üzerine hazırlayınız. Vantilatörü tüm yönlerinden inceleyerek geçme ve vidaların hangi parçaları birbirine tutturduğuna bakınız. Görünen vida ve geçmelerden sırasına göre sökmeye baģlayınız. Besleme kablsundan baģlayarak sırası ile açma kapama anahtarını, varsa hız kntrl ünitesini ve akım taģıyan kablları mtra kadar avmetre ile kntrl ediniz. Alıcı lan mtrun sargılarını kntrl ediniz Mtrun rulmanlarını kntrl ediniz. Tespit ettiğiniz arızalı kabl, anahtar, hız kntrl ünitesi veya mtrun tamirini yapmaya çalıģınız. Gerekirse arızalı lanı değiģtiriniz. Pervanenin hareketini sağlayan diģli sistemini kntrl ediniz. Kırık diģli varsa değiģtiriniz. DiĢlilerin daha rahat çalıģması için yağlayınız. Vantilatör mtrunun devresine bir ampermetre bağlayınız. KurmuĢ lduğunuz düzeneğe enerji veriniz. Mtrun çektiği akımı gözlemleyiniz. Enerji verildiği halde ampermetrede sapma yk ise arıza bulma ve giderme tekniğinden faydalanarak arızalı elemanı bulunuz. Arızayı gideriniz. Gerekirse arızalı lanı değiģtiriniz. Vantilatörün sağlam lduğu snucuna vardıktan snra sökme iģleminin tersinden baģlayarak sndan baģa dğru iģlem sırasına göre tplayınız. Vantilatörün fiģini prize takarak sn kntrlünü yapınız. Öneriler Vida ve geçmeleri kymak için bir kutu ve çizim için bir iģlem yaprağı hazırlayınız. Sökülen geçme ve parçaların nereden ve nasıl söküldüğünü iģlem yaprağına yazınız. Gerekirse teknik resim bilgilerinizi kullanarak geçme ve parçaların birbirine tutturuluģ Ģekillerini çiziniz. Avmetrenizi buzzer knumuna alınız. Böylelikle kpukluk kntrlünü daha rahat yaparsınız. Rtru el yardımı ile milinden döndürerek yataklanmasına bakınız. Rtr rahat Ģekilde bir yere sürtünmeden dönmelidir. Klemens bağlantılarında kablların bağlantı uçlarına yüsük takınız. Klemens takılmayan yerleri makarn ile yalıtınız. Mtru tezgâhın üzerine sabitleyiniz. Elektrik aksamlarının yalıtımını yapınız. Ölçeceğiniz akıma göre ampermetre seçimi yapınız. Vantilatörü tplama iģlemine baģlamadan önce hangi parçayı nereye takmanız gerektiğini iģlem yaprağından bakarak netleģtiriniz. 21

UYGULAMA 2 ĠġLEM KONUSU: Basit bir vantilatör tasarlamak Dc mtr kullanarak basit bir vantilatör yapılabilir. 9 vltluk pil ile mtru çalıģtırabilirisiniz. Ama mtr çk akım çektiği için pil hemen biter. O nedenle 9 vltluk bir DC kaynağı temin ediniz. Dc mtru bir ilaç kutusuna veya pet ĢiĢe içine yerleģtirin. DC kaynağına bağlantı yapacağınız uçları dıģarı alın. Kaynağa bağlayınca mtrun mili dönecektir. Bu dönen mile Ģerit biçimde kestiğiniz bir kâğıdı bile taksanız dönerken etrafındaki havayı iteceğinden rüzgârı hissedersiniz. Kaynaktan aldığınız bağlantı uçlarını değiģtirince mtrun dönme yönü değiģecektir. Vantilatörlere dikkatlice bakarsanız pervane kanatlarında arkaya dğru bir kavis vardır. Bu kavis sayesinde kanatın arkasında lan hava helezni bir hareket yapar. (vidanın hareketini düģünün) ve öne dğru atılır (mtrun gerilim kaynağı uçlarını değiģtirirseniz önündeki havayı arkaya atar). Pervaneyi hazır larak (eski bir yuncak veya bilgisayar fanı) bulabilirseniz mtrun miline takın ve çıkmaması için ucunu kapatın. Veya ahģaptan kendiniz yapmaya çalıģın. 22

PERFORMANS DEĞERLENDĠRME PERFORMANS DEĞERLENDĠRME DEĞERLENDĠRME ÖLÇÜTLERĠ Evet Hayır 1 DC kaynağı seçimini yapabildiniz mi? 2 Uygun pervane bulabildiniz mi veya yapabildiniz mi? 3 Ġstenen düzeneği kurabildiniz mi? 4 Düzeneğinizde belirli bir estetik var mı? 5 ÇalıĢtırıldığında yakının da bir serinlik hissediyr musunuz? Yapılan değerlendirme snunda hayır Ģeklinde cevaplarınızı bir daha gözden geçiriniz. Kendinizi yeterli görmüyrsanız, öğrenme faaliyetini tekrar ediniz. Cevaplarınızın tamamı evet ise diğer uygulama bölümüne geçebilirsiniz. 23

ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME Belirli bir hava basıncı luģturarak rtamdaki havanın 1 sirkülâsynunu sağlayan elektrikli ev aletine vantilatör denir. 2 Vantilatörlerin diğer adı da havalandırıcıdır. Vantilatörlerin çıkıģları PVC bir bru ile dıģarıya 3 irtibatlandırılmalıdır. Bir bacası lmayan rtamlara kesinlikle vantilatör 4 bağlanmamalıdır. 5 Vantilatörler serinlemek amacıyla da kullanılabilir. 6 Vantilatörler bir iklimlendirme aletidir. 7 Bütün vantilatörler sabit hızlı larak imal edilirler. 8 9 10 Vantilatörler kahvehanelerde sigara dumanının dıģarıya atılması amacıyla kullanılır. Vantilatörlerde gölge kutuplu mtrlar da kullanılır. Vantilatörlerdeki pervanenin hareketini sağlayan diģlinin periydik larak yağlanması gerekir. Dğru YanlıĢ DEĞERLENDĠRME Srulara verdiğiniz cevaplar ile cevap anahtarınızı karģılaģtırınız. Cevaplarınız dğru ise bir snraki faaliyete geçiniz. YanlıĢ cevap verdiyseniz öğrenme faaliyetinin ilgili bölümüne dönerek knuyu tekrar ediniz. 24

MODÜL DEĞERLENDĠRME MODÜL DEĞERLENDĠRME ÖLÇME SORULARI 1 Aspiratörler rtama hava giriģi sağlayan kapı veya pencerenin hemen sağına ya da sluna mnte edilmelidir. 2 Vantilatörlerin diğer bir adı da üfleyicidir. DOĞRU YANLIġ 3 Aspiratör ve vantilatörlerde pervane havanın hareketini sağlar. 4 Vantilatörler elektrnik devrelerde de devre sğutması için kullanılabilir. 5 Aspiratörler serinlemek amacıyla da kullanılabilir. 6 Belirli bir hava basıncı luģturarak rtamdaki havanın sirkülâsynunu sağlayan elektrikli ev aletine aspiratör denir. 7 Vantilatör pervanesinin sağa sla dönüģünü, mtrun miline bağlı bir diģli sistemi sağlar. 8 Metal aksam bulunan tüm alıcılar tpraklanmalıdır. 9 Bir bacası lmayan rtamlara kesinlikle aspiratör bağlanmamalıdır. 10 Aspiratör çalıģıyr; fakat hava çekmiyrsa hava filtreleri tıkalı labilir. 11 Mutfak aspiratörleri cakta yemek varken çalıģtırılmamalıdır. 12 Aksiyel tip kapaklı aspiratör mntajında kapak menteģelerinin üst tarafa gelmesine dikkat edilmelidir. 13 Aspiratör ve vantilatörlerdeki hız ayar ünitesinin görevi mtru kısa devrelere karģı kruyup yanmasını önlemektir. 14 Her davlumbazda muhakkak karbn filtre kullanılmalıdır. 15 Aspiratörler evlerde lduğu gibi arabalarda mtr sğutmasında da kullanılır. DEĞERLENDĠRME Srulara verdiğiniz cevaplar ile cevap anahtarınızı karģılaģtırınız. Cevaplarınız dğru ise bir snraki faaliyete geçiniz. YanlıĢ cevap verdiyseniz öğrenme faaliyetinin ilgili bölümüne dönerek knuyu tekrar ediniz. 25

PERFORMANS DEĞERLENDĠRME 1 2 3 4 5 6 DEĞERLENDĠRME ÖLÇÜTLERĠ Evet Hayır Aspiratörlerin ve vantilatörlerin ne amaçla kullanıldıklarını biliyr musunuz? Aspiratörlerin mntajında dikkat edilecek hususları biliyr musunuz? Aspiratör ve vantilatörün arızalarını yapabiliyr musunuz? Aspiratör ve vantilatör mtrlarının rulmanlarını (Bilye) değiģtirebiliyr musunuz? Aspiratörlerin kullanımında dikkat edilecek hususları biliyr musunuz? ĠĢ disiplinine uyuyr musunuz? 7 Söküp takma iģinde dikkatli davranıyr musunuz? 8 Kullanılan mtrlarla ilgili bilginiz yeterli mi? Arızalı lan malzemeyi tespit ederken iģlem sırasına 9 uyuyr musunuz? 10 El ve mntaj beceriniz var mı? DEĞERLENDĠRME Yapılan değerlendirme snunda hayır cevaplarınızı bir daha gözden geçiriniz. Perfrmans testinde tüm srulara cevabınız evet ise bir snraki mdüle geçmek için ilgili kiģiler ile iletiģim kurunuz. Kendinizi yeterli görmüyrsanız mdülün ilgili faaliyetlerini tekrar ediniz. 26

CEVAP ANAHTARLARI CEVAP ANAHTARLARI ÖĞRENME FAALĠYETĠ-1 CEVAP ANAHTARI 1 DOĞRU 2 YANLIġ 3 YANLIġ 4 DOĞRU 5 YANLIġ 6 DOĞRU 7 DOĞRU 8 YANLIġ 9 DOĞRU 10 DOĞRU ÖĞRENME FAALĠYETĠ-2 CEVAP ANAHTARI 1 DOĞRU 2 DOĞRU 3 YANLIġ 4 YANLIġ 5 DOĞRU 6 YANLIġ 7 YANLIġ 8 YANLIġ 9 DOĞRU 10 DOĞRU MODÜL DEĞERLENDĠRME CEVAP ANAHTARI 1 YANLIġ 2 DOĞRU 3 DOĞRU 4 DOĞRU 5 YANLIġ 6 YANLIġ 7 DOĞRU 8 DOĞRU 9 YANLIġ 10 DOĞRU 11 YANLIġ 12 DOĞRU 13 YANLIġ 14 YANLIġ 15 YANLIġ 27

KAYNAKÇA KAYNAKÇA BAL Güngör, Özel Elektrik Makineleri, Ankara, 1997 Franke brģürleri ve kullanma kılavuzları Bsch brģürleri ve kullanma kılavuzları Arçelik brģürleri ve kullanma kılavuzları Alark-carrier brģürleri ve kullanma kılavuzları Fakir brģürleri ve kullanma kılavuzları Desa elektrnik cihazlar san. Ve Tic. A. ġ Siemens brģürleri ve kullanma kılavuzları Hibsan havalandırma san. Ve tic. Ltd. Ģti. brģür ve kullanma kılavuzu Krkmazlar vantilatör sanayi ile ilgili internet sitesi 28