TÜRK HIZLANDIRICI MERKEZİ PROJESİ Prof. Dr. Ömer YAVAŞ Ankara Üniversitesi 1
Türk HızlandH zlandırıcı Merkezi Projesi Türk HızlandH zlandırıcı Merkezi (THM) Turkish Accelerator Center (TAC) 2
Amaç... Ülkemizde; - Deneysel Parçac acık k Fiziği i (YEF), - Sinkrotron Işınımı (SI), - Serbest Elektron Lazeri (SEL), - Deneysel Nükleer N Fizik (NF) çalışmalarını mümkün n kılacak k Ulusal HızlandH zlandırıcı Merkezi nin (TAC) kurulumu için i in Teknik Tasarım m Raporunu hazırlamak (TAC TDR), Test Laboratuarını kurmak ve Enstitüle leşmeye gitmek. 3
Ülkemizin Öncelikli Araştırma rma Alanları (Bilim Teknoloji Yüksek Y Kurulu Kararları) İletişim im altyapısı ve teknolojileri* Esnek üretim ve otomasyon teknolojileri* Uzay ve savunma sanayii* Gen mühendislim hendisliği i ve Biyoteknoloji* GAP ve enerji yatırımlar mları* Çevre dostu teknolojiler* * TAC SI ve SEL demetleri * TAC Proton Sinkrotronu 4
TAC Projesi AşamalarA amaları 1. Aşama A : Fizibilite Raporu Proje No : DPT1997K120420 (1997-2000) Yürütücüler: İlk 2 Yıl: Y Prof. Dr. Saleh SULTANSOY(AÜ) Son 2 Yıl: Y Doç.. Dr. Ömer YAVAŞ (AÜ) Proje çalışmaları ve sonuç raporu: http://bilge.science science.ankara.edu.tr 5
Türk HızlandH zlandırıcı Merkezi (TAC) Projesi) Lineer Elektron HızlandH zlandırıcısı (130,1420,2100 MeV) Pozitron Sinkrotronu (2 GeV) Elektron-Pozitron Çarpıştırıcısı (Phi, Charm, Tau Factory) Sinkrotron Işınımı Laboratuvarları (SI) Serbest Elektron Lazeri Laboratuvarları (SEL) Proton Sinkrotronu (1-5 GeV) - Müon Laboratuvarı - Nötron Laboratuvarı 6
TAC Projesi (Fizibilite, 2000) 7
TAC Projesinin AşamalarA amaları 2. Aşama: A İçerik Tasarımı Raporu (CDR) Proje No: DPT2002K120250 (2003-2006) 2006) Proje Adı: Türk HızlandH zlandırıcı Kompleksinin Genel Tasarımı Yürütücü: Prof. Dr. Saleh SULTANSOY (Gazi Üniv.) Proje Ekibi: 18 Araştırmac rmacı (Gazi Ü,, Ankara Ü) (Ankara Ü.. ve Gazi Ü.. Rektörl rlükler Arası Protokol Mevcut) Proje No: DPT2003K120190 (2004-2006) 2006) Proje Adı: Sinkrotron Işınımı ve Serbest Elektron Lazeri Üretimi ve Kullanımı İçin Genel Tasarım Yürütücü: Prof. Dr. Ömer YAVAŞ (Ankara Üniv.) Proje Ekibi: 9 Araştırmac rmacı (Ankara Ü.) 8
TAC Proje Grubu Prof. Dr. S. Sultansoy (Ankara Ü./Gazi Ü.) Prof. Dr. Ö.. Yavaş (Ankara Ü.) Prof. Dr. A.K. Çiftçi i (Ankara( Ü.) Prof. Dr. H. Koru (Gazi Ü.) Doç.. Dr. O. Çakır r (Ankara( Ü.) Y. Doç.. Dr. M. Yılmaz Y (Gazi Ü.) Y. Doç.. Dr. H. Çiftçi i (Gazi Ü.) Dr. E. Guliyev (A. A.Ü././Bakü) Dr. B. Şirvanlı (Gazi Ü.) Dr. E. Recepoğlu (A. A.Ü/TAEK) Ş.. Yiğit it (A.( A.Ü./ / TAEK) H. Karadeniz (A.( A.Ü/G. /G.Ü/TAEK)/TAEK) A. Özcan (Gazi Ü.) R. Çiftçi i (A.( A.Ü./Gazi Ü.) H. Aksakal (Ankara( Ü.) Z. Nergiz (Ankara Ü.) M. Şahin (Ankara( Ü.) Ö.. Yaşar ar (A.( A.Ü./USA) A. Ozansoy (Ankara Ü.) Ö.. Mete (Ankara( Ü.) S. Altuntaş (Ankara Ü.) Ö.. Karslı (Ankara Ü.) 9
TAC Projesinin AşamalarA amaları 2. AşamanA amanın n Amacı: Elektron, pozitron ve proton hızlandh zlandırıcıları için in ana parametre ve ana donanımlar mları belirlemek, detektör, demet hattı ve deney istasyonları için in genel ve ön n tasarımı yapmak. Ulusal ve uluslararası işbirliğini ini artırarak rarak kompleksin Fizik araştırma rma potansiyelini, kullanıcı potansiyelini ve maliyet planlamasını ortaya koymak. 10
TAC Projesinin AşamalarA amaları 3. Aşama: A Teknik Tasarım m Raporu (TDR), Enstitü ve Test Laboratuarı İnşası 2006-2009 2009 (YUUP PROJESİ) AMAÇ: TAC Test Laboratuarını (TAC TF) kurmak. Bu laboratuar Lineer Elektron HızlandH zlandırıcısına na (40-50 MeV) ) dayalı IR FEL in AR-GE çalışmalarında kullanılmas lmasını hedeflemektedir. Parçac acık Hızlandırıcıları Enstitüsünü kurmak, Donanım m (Hızland zlandırıcılar lar ve Laboratuarlar) ile ilgili olarak tüm t m teknik detayı ve yapılacak araştırma rma ve uygulamaları tanımlayacak Teknik Tasarım m Raporunu (TAC TDR) oluşturmak. 4 YıllY llık k YUP Bütçesi: B ~15 Milyon USD 4. Aşama: A TAC ın İnşası (2009-2014) 2014) TAC ın Toplam Gerçekle ekleşme (Fizibilite-Kurulum) Süresi: S ~15 yıl y 11
TAC Phi Fabrikası Deneysel Parçac acık k Fiziği K (958) γ 0 + 0 L K S Bozunum Kanalları Dallanma Oranları Olay Sayısı K+K- 0.492 4.10 10 10 KLKS 0.337 2.81 10 10 ρπ 0.155 1.29 10 10 ηγ 1.30 10-2 1.08 10 9 π 0 γ 1.24 10-3 1.03 10 8 E (elektron) = 130 MeV E (pozitron) = 2000 MeV Ec.m. = 1020 MeV = (mφ) e + e - 2.96 10-4 2.47 10 7 µ + µ - 2.87 10-4 2.39 10 7 η e + e - 1.15 10-4 9.59 10 6 π + π - 7.30 10-5 6.08 10 6 L= 2.10^33 cm-2s-1 π + π - γ 1.40 10-5 1.16 10 6 12
TAC Phi Fabrikası µm m Q Deneysel Parçac acık k Fiziği Elektron demetinin enerjisi, E 1 (GeV) 0.130 Pozitron demetinin enerjisi, E 2 (GeV) 2 Elektron paketçiğindeki parçacık sayısı, N 1 (10 10 ) 1.5 Pozitron paketçiğindeki parçacık sayısı, N 2 (10 10 ) 4.5 Çarpışma noktasındaki genlik fonksiyonu, (cm) 0.45/0.45 Normalize emittans değerleri (µm rad.) 5/77 Paketçik uzunlukları, e - / e + (cm) 0.3/0.45 Enine paketçik boyutları (µm) 9.4 Demet-demet ayar kayması, Q (10-3) 0.043 Disruption, D 25 Çarpışma frekansı, f c (MHz) 30 Işınlık, (H D L (10 33 cm -2 s -1 ) 2 Linak Demet Gücü (MW) 9.3 13
E (elektron) = 1420 MeV E (pozitron) = 2500 MeV Ec.m. =3770MeV L= 2.4 10^33 cm-2s-1 Yılda: 2.5 10^9 Ψ(3s) TAC Charm Fabrikası Deneysel Parçac acık k Fiziği / E e (GeV) 1.42 E p (GeV) 2.5 N e (10 10 ) 0.1 N p (10 10 ) 7 β (cm) 0.45/0.45 εν (µmrad) 6.25/11 σ (e-/e+) (cm) 0.1/0.45 σx/ σy 3.17/3.17 Q (10-3 ) 0.03 Disruption 24.8 f c (MHz) 30 HD L (10 33 cm -2 s -1 ) 2.4 Linak Demet Gücü (MW) 10 σ e 14
TAC Tau Fabrikası Deneysel Parçac acık k Fiziği E e (GeV) 2.1 E p (GeV) 2.1 N e (10 10 ) 0.1 N p (10 10 ) 7 E (Elektron) = 2100 MeV E (Pozitron) = 2100 MeV Ec.m. =4200MeV L= 2.3 10^33 cm-2s-1 Yılda: 8.2 10^7 τ+τ β (cm) 0.45/0.45 εν (µmrad) 8/8 σ (e-/e+) (cm) 0.3/0.45 σx/ σy 2.95/2.95 Q (10-3 ) 0.028 Disruption 24.6 f c (MHz) 30 HD L (10 33 cm -2 s -1 ) 2.3 Linak Demet Gücü (MW) 10 15
TAC Parçac acık k Fabrikası Hangisinin (Phi( Phi, Charm, Tau) ) olacağı ve boyutları 2008 yılıy içerisinde tamamlanması öngörülen Teknik Tasarım Raporu aşamasa amasında kararlaştırılacakt lacaktır. Phi: E c.m..m.= 1020 MeV Charm: E c.m..m.= 3770 MeV (Favori) Tau: E c.m..m.= 4200 MeV 16
TAC Pozitron Halkası ENERJİ (GeV) 2 Periyot Uzunluğu u (m) 15.260 Periyot sayısı 16 Çevre (m) 244.160 Dolanım m frekansı (MHz) 1.227 RF frekansı 498.508 Harmonik sayısı 406 Sönüm m zamanları τ x τ y τ s (ms) 29.7, 29.4, 14.6 Ayar (Tune( Tune) Q x,q y 11.54, 4.18 Chromaticity η x, η y -11.5 Denge Emittansı (nm) 24.7 Momentum SıkışS ıştırma Faktörü 0.0024 17
TAC SI 18
TAC SI Pozitron demet enerjisi : 2 GeV Wiggler güç parametresi : 8.5 Wiggler kutup sayısı : 40 Kritik enerji : 2.42 kev Foton Enerjisi : 0.001-7 kev SI Akısı : 2 10^15 SI Parlaklığı : 10^17 19
TAC SEL (Serbest Elektron Lazeri) Elektron Demeti Phi Charm Tau Elektron enerjisi (MeV( MeV) ) : 130 1420 2100 Elektron sayısı (10^10) : 1.5 0.15 0.1 Demet akımı (ma) : 72 7.2 4.8 Normalize emittans (10^-6 mrad) ) : 5 6.25 8 Salınd ndırıcı (Undulator) Magnet Periyot uzunluğu u (cm) : 3 Pik magnetik alanı (T) : 1.07 Kuvvet parametresi, K : 3 Kutup Sayısı : 250 20
TAC SEL (Serbest Elektron Lazeri) Serbest Elektron Lazeri Dalga boyu (nm( nm) ) : 1279 10.7 4.9 Ortalama güçg (W) : 6.6 80 115 Güç doyum uzunluğu u (m) : 8.15 8.15 8.15 Akı ( 10^14 ) : 24 2.4 1.6 (foton/s/mrad/%0.1bg) Parlaklık (10^23) : 24.5 1.57 1.04 (foton/s/mm^2/mrad^2/%0.1bg) 21
TAC SEL 22
TAC PS (Proton Sinkrotronu) 100-300 MeV lik Linac 1 5 GeV lik PS Nötron Bölgesi - Fizik - Yer Bilimleri -Sıvı ve Amorf Sistemler - Polimer Bilimi - Mühendislik Uygulamaları Müon Bölgesi - Temel Müon Fiziği ve Yeni Teknolojiler - Müon-Katalizörlü Füzyon - µsr 23
TAC Web Sayfası http://bilge.science science.ankara.edu.tr İçerik: Proje Ekibi, Proje Metinleri, Fizibilite Raporu, Yayınlar, 2. Aşama A Projeler, Seminerler, Öğrenciler, Dersler, Tezler, Dökümanlar, Kongre Sunumları,, Linkler v.b. Örneğin; Dünyanın önde gelen 400 laboratuvarına link 24
Kongreler (Üniversitemizin Desteği İle) I. Ulusal Parçac acık k HızlandH zlandırıcıları ve Uygulamaları Kongresi 25-26 26 Ekim 2001, TAEK, Ankara (TAC la İlgili Yaklaşı şık k 10 Bildiri) II. Ulusal Parçac acık k HızlandH zlandırıcıları ve Uygulamaları Kongresi 7-99 Haziran 2004, ATO, Ankara (TAC la İlgili Yaklaşı şık k 15 Bildiri) 25
TAC la İlgili Başlıca Yayınlar [1] Ö.. Yavaş et al., TAC Projesi Fizibilite Raporu: http://bilge.science.ankara.edu.tr [2] A.K. Çiftçi i et al., Linac-ring type phi factory for basic and applied reserach, Turkish J. of Physics,, 24 (2000) 547. [3] A.K. Çiftçi, i, S. Sultansoy and Ö.. Yavaş, TAC proposal for fundamental and applied research: Linac-ring type factory, Proc.. of EPAC2000, Wien, p: 1008, arxiv: : hep-ex ex/0010066 [4] Ö.. Yavaş,, (TAC Grubu Adına) Turkic Accelerator Center (TAC) Proposal,, 1st Helenic-Turkish Int. Phys. Conf.. (2001) Bodrum. Abstracts Book,, p: 131 [5] A.K. Çiftçi, i, (TAC Grubu Adına) Ulusal HızlandH zlandırıcı Laboratuvarı Projesi Bulguları,, TFD 19, Elazığ ığ.. FÜF Fen ve Müh. M Bil. Dergisi, 13 (2001) 363. [6] A.K. Çiftçi, i, (TAC Grubu Adına) Türk HızlandH zlandırıcı Kompleksi Önerisi,, UPHUK-1 (2001) TAEK, Ankara. [7] A.K. Çiftçi, i, (TAC Grubu Adına) Türk HızlandH zlandırıcı Merkezi (TAC) Projesi: Yapılanlar ve Yapılmas lması Gerekenler,, TFD 21 (2002) Isparta. SDÜ 26
TAC la İlgili Başlıca Yayınlar UPHUK-II (7-9 9 Haziran 2004, Ankara) YEF Çalıştayı (25-26 26 Haziran 2004, Bolu) TFD22 (11-14 14 Eylül l 2004, Bodrum) The Status of Turkish Accelerator Center Proposal (Particle Accelerator Conference (PAC05), Oak Ridge Nat. Lab., Knoxville, TN, USA, 16-20 May 2005) (Invited Oral Presentation) 27
YUUP Yol Haritası Fizibilite Çalışması 1997-2000 yıllary llarında Ankara Üniversitesinde yapılm lmıştır. İçerik Tasarımı Raporu çalışmaları (2. aşama, a ama, Conceptual Design,, TAC CDR) 2002-2005 2005 arasında Ankara ve Gazi Üniversitelerince ortak yürütülmektedir y (Rekt( Rektörlükler arası porokol mevcut). YUP Projesi 2005 yılında y yazılarak verilecek ve 2006-2009 yıllary lları arasını kapsayacaktır. Projede; Ankara (Koordinatör Üniversite), Gazi, Boğazi aziçi, i, İstanbul, Uludağ,, Erciyes, S. Demirel, Niğde ÜniversitelerindenFizikçileriler yer alacaktır. 28
YUUP Yol Haritası 2006-2007 2007 yıllary llarında HızlandH zlandırıcı Enstitüsü kurularak TAC Test Laboratuarı (TAC Test Lab., TAC-TL) TL) için i in bina inşa a edilecektir. Test Laboratuarı: : 40-50 MeV lik Lineer Elektron HızlandH zlandırıcısı ve bundan elde edilecek IR Serbest Elektron Lazerinden (TAC TL-FEL) oluşacakt acaktır. (2-15 mikron) TAC-TL TL teknik donanımı 2008-2009 2009 da kurulacaktır. r. Enstitü ve TAC - TL için i in gereken bina toplam 1200 m 2 kapalı alana sahip olacaktır. 2006-2008 2008 yıllary lları arasında aynı zamanda TAC Teknik Tasarım m Raporu (TAC TDR) hazırlanacakt rlanacaktır. r. TAC ın tam olarak nasıl l bir merkez olacağı (hızland zlandırıcı,, deney istasyonu v.b.) bu raporda ortaya konulacaktır. 29
YUUP Yol Haritası Parçac acık k HızlandH zlandırıcıları Araştırma rma ve Uygulama Enstitüsü: Enstitünün n Amacı: Parçac acık k hızlandh zlandırıcıları alanında nda etkin araştırma rma ve uygulamalar yapmak, teknoloji geliştirme çalışmalarında bulunmak, ulusal ve uluslararası işbirliğini ini geliştirmek, projeleri koordine etmek, bu konuda ulusal muhatap olmak, yüksek lisans ve doktora çalışmaları yaptırmak, endüstri ve sağlık k sektörü ile ortak AR-GE faaliyetleri yürütmek. y Enstitü YUP sürecinin s başı şında hayata geçirilmelidir. (Biyoteknoloji Projesinde olduğu u gibi). 30
YUUP Yol Haritası Kapalı alan ~ 1200 m2 Linak+Undulator Magnet + Deney İstasyonları 31
YUUP Yol Haritası TAC Teknik Tasarım m Raporu (TAC TDR) Kurulması planlanan Ulusal HızlandH zlandırıcı Merkezinde yer alacak hızlandh zlandırıcılar lar (2 Linak,, Pozitron ve Proton sinkrotronu,, IşıI şınım m kaynakları), deney istasyonları ve yapılacak araştırmalar rmaların n teknik detayı dünyadaki benzerleri baz alarak oluşturulacakt turulacaktır. r. Merkez teknik açıdan bu raporun verilerine göre g inşa a edilecektir. Örnek: TESLA TDR (DESY, Almanya) : 36 Ülkeden 1100 Bilim adamı (A. A.Ü. den 4 Fizikçi), 5 cilt (~1500 sayfa), 1995-2001: 6 yıl, y Onlarca workshop v.b. TESLA nın İnşası: : 2009-2014 2014 Uzunluğu u 33 km, yerin 20 m altı,, 500 GeV K.M. Enerjili elektron- pozitron çarpıştırıcısı ve entegre X-ray X FEL Maliyeti: 4.8 Milyar Euro! 1998-2004: TESLA Test Facility I and II, 2005-2009: 2009: TESLA X-FEL X (875 Milyon Euro) Light of Millenium. 32
YUUP u Koordine Edecek Üniversite Ankara Üniversitesi (Koordinatör) r) (Proje Yürütücüsü) Y Prof. Dr. A. Kenan Çiftçi i (Proje YürütücüY Yrd.) Doç.. Dr. Orhan Çakır r (Proje YürütücüY Yrd.) Araş.. Gör. G HüsnH snü Aksakal (Dok. Öğr.) Araş.. Gör. G Zafer Nergiz (Dok. Öğr.) Dok. Öğr. Özlem Yaşar ar (Idaho, USA) Dok. Öğr. Şenay Yiğit it Dok. Öğr. Aysun Ozansoy Dok. Öğr.. Mehmet Şahin Y.L. Öğr. Öznur Mete Y.L. Öğr.. A. Senem Altuntaş Y.L. Öğr. Özlem Karslı 33
YUUP a Katılan Üniversite Gazi Üniversitesi (Ankara) Prof. Dr. Saleh Sultansoy (Proje Yür.. Yrd.) (PhD, Protvino, Russia) Prof. Dr. Hüseyin H Koru Yrd. Doç.. Dr. Metin YılmazY Yrd. Doç.. Dr. Hakan Çiftçi Dr. Berin Şirvanlı Araş.. Gör. G Rena Çiftçi Araş.. Gör. G Aynur Özcanzcan Y.L. Öğr. Abdülkadir Tezcan Y.L. Öğr.. P. Serkan Bilgin Y.L. Öğr.. Aslan Çaylan 34
YUUP a Katılan Üniversite İstanbul Üniversitesi (İstanbul)( Prof. Dr. Baki Akkuş (Proje Yür.. Yrd.) (PhD, İstanbul Üniv.) Araş.. Gör. G Yeşim Öktem (Dok. Öğr.) Araş.. Gör. G Lidya Amon (Dok. Öğr.) Araş.. Gör. G R. Burcu Çakırlı (Dok. Öğr.) Araş.. Gör. G Pınar P Can (Dok. Öğr.) Not: Grup, Yale University,, Wright Nuclear Structure Lab.. ile yakın işbirliğine ine sahip. 35
YUUP a Katılan Üniversite Boğazi aziçi Üniversitesi (İstanbul)( Prof. Dr. Engin Arık k (Proje Yür.. Yrd.) (PhD, Univ.. of Pittsburg,, USA) Doç.. Dr. Serkant Ali Çetin Dok. Öğr.. Mustafa Fidan Y.L. Öğr.. Berkol Özgen Doğan Y.L. Öğr.. Engin Abat 36
YUUP a Katılan Üniversite Uludağ Üniversitesi (Bursa) Yrd. Doç.. Dr. İlhan Tapan (Proje (PhD,, Bristol University,, UK) Dr. Nilgün n Demir Araş.. Gör. G Fatma Koçak (Y.L. Öğr.) Araş.. Gör. G Özkan Şahin (Y.L. Öğr.) Araş.. Gör. G Ercan Piliçer (Y.L. Öğr.) Araş.. Gör. G Adnan Kılıç K (Y.L. Öğr.) (Proje Yür.. Yrd.) 37
YUUP a Katılan Üniversite Erciyes Üniversitesi (Kayseri) Yrd. Doç.. Dr. İsmail Boztosun (Proje (PhD,, Oxford University,, UK) Araş.. Gör. G Gökhan G Koçak (Dok. Öğr.) Araş.. Gör. G Orhan Bayrak (Dok. Öğr.) Y.L. Öğr.. Yasemin KüçüK üçük Y.L. Öğr.. M. Bilge Koç (Proje Yür.. Yrd.) 38
YUUP a Katılan Üniversite S. Demirel Üniversitesi (Isparta) Yrd.Do Doç.Dr.. Suat Özkorucuklu(Proje Yür.Yrd.) (PhD, Fermilab,, USA) Yrd. Doç.. Dr. İskender Akkurt Öğr.. Gör. G Gürol G Kalaycı Araş.. Gör. G Hakan Akyıld ldırım 39
YUUP a Katılan Üniversite Niğde Üniversitesi (Niğde) Doç.. Dr. Sefa Ertürk rk (Proje Yür.. Yrd.) (PhD,, Liverpool University,, UK) Araş.. Gör. G HüsnH snü Aksakal (35, Ankara Ü.) Araş.. Gör. G Zafer Nergiz (35, Ankara Ü.) Araş.. Gör. G Ömer Görgülüer (Dok. Öğr.) Araş.. Gör. G Banu Özel Araş.. Gör. G Pelin Kurt Y.L. Öğr. Birgül Göküzüm 40
Osilatör IR SEL in çalışması 41
Wavelength (microns) 1000 100 10 1 0.1 0.01 UCBS(FIR) based on avilable technology AFEL FELIX-1 DUKE(IR) CLIO MARKIII FELIX-2 FEL-2 Possible operating energy for IR FEL FEL-1 BNL (SR)DELTA (SR)Super-ACO 0.001 1 10 100 1000 Electron Energy (MeV) 42
FEL in Parlaklığı 43
IR SEL in Uygulamaları Doku reaksiyonlarının n izlenmesi Kolesterol esterlerinin seçimli temizlenmesi Diş yüzeylerinin modifikasyonu Hücre düzeyinde d mekanik stress indükleme Süper örgüler, kuantum noktaları,, kuantum kuyuları ve kuantum hatları gibi kuantum yapılar üzerine, geleneksel yöntemlerle y zor olan, temel fotonik araştırmalar rmalar yürütmek y ve yeni fonksiyonel aygıtlar geliştirmek (nanoteknolojik( araştırmalar rmalar) Yarıiletkenlerde foton işlemleri i ile gap ayarları 44
IR SEL in Uygulamaları Atom ve Molekül Fiziği (Çoklu iyonlaşma, saçılma v.b.) Radikallerin faz geçişleri ve eritilmeleri Plazma spektroskopisi Akıllı malzemelerde magnetik özellikleri Yüzey ve arayüzey araştırmaları Biyolojik ve kimyasal süreçlerin izlenmesi Polimerlerin yapısal ve dinamik özelliklerinin araştırılması 45
46
YUUP Yol Haritası Takvim: 2006-2009 2009 Arası: : YUP Projesi (I. Aşama) A 2006-2007 2007 : HızlandH zlandırıcı Enstitüsü + Bina (~ 1200 m 2 ) Kapalı Alan 2006-2008 2008 : TAC TDR yazılacak 2008 : TAC ın nihai şekli için i in karar (TAC TDR) 2007-2008 2008 : TAC TF : 40-50 MeV Linak + Undulator (IR Serbest Elektron Lazeri) 2009 : Demet hattı ve deney istasyonları 2009 : TAC TF çalışacak. 47
YUUP Yol Haritası 2009-2014: 2014: TAC İnşa a Edilecek (II. Aşama A ) TAC Parçac acık k Fabrikası (Phi, Charm) Phi : 130 MeV e- x 2 GeV e+ (Linak( Linak-Halka) Charm : 1420 MeV e- x 2 GeV e+ (Linak( Linak-Halka) TAC SEL: Linak a dayalı Serbest Elektron Lazeri TAC SI : Halka ya Dayalı Sinkrotron Işınımı TAC PS : 1-51 GeV lik Proton Sinkrotronu 48
Ankara Üniversitesinden Beklenti YUP Projesinin koordinasyonunda gereken idari etkinliği i ve mali esnekliği i sağlamak, Proje kapsamında Parçacık k HızlandH zlandırıcıları Araştırma rma ve Uygulama Enstitüsü ü nü kurmak ve yapıland landırmak (2006), Arazi sağlayarak gerekli inşaatlar aatları proje kaynağı ile hayata geçirmek (2006-2007), 2007), Proje nin yürütülmesini y sağlayacak ofisleri oluşturmak (İdare, dökümantasyon,, toplantı ve bilgisayar odaları), Proje elemanı kadrosuz gençlere kadro sağlamak. 49
Ankara Üniversitesinden Beklenti A.Ü.-DESY İşbirli birliği i Anlaşmas masını güçlendirerek sürds rdürmek rmek (17.6.1996- ) DESY de katıld ldığımız z projeler: - TESLA (Elektron-Pozitron Çarpıştırıcısı) - TESLAxHERA (THERA) çarpıştırıcısı - TESLA Based PHOTON COLLIDER UNİHABER Sayı 03 (16-31 Mart 2001) Ankara Üniversitesi, Dünya D Çapındaki Parçac acık k HızlandH zlandırıcı Projelerinde Yer Aldı Doç.. Dr. Ömer Yavaş,, Fen Fakültesi Fizik MühendisliM hendisliği i BölümüB A.Ü.-CERN İşbirli birliğini ini GüçG üçlendirmek CERN de Katıld ldığımız z Projeler: 1997- (CERN-ATLAS Deneyi) 2002- (CERN-CLIC CLIC Projesi) 2004 yılında TAC Proje grubundan; 14 araştırmac rmacı ATLAS ve CLIC projeleri çerçevesinde evesinde DPT desteği i ile CERN de de, 3 Araştırmac rmacı ise SI ve SEL konusunda DESY de araştırmalarda rmalarda bulundu... 50
Sonuç YUP projesi ile ülkemiz Parçac acık k HızlandH zlandırıcılarını AR-GE çalışmaları ve Teknoloji Geliştirme alanlarında nda kullanabilir hale gelecektir. Üniversitemizce koordine edilen ilk YUUP Projesi olacaktır. YUP ile üniversitemizin araştırma rma alt yapısı güçlenmiş ve araştırma rma yeteneği i artacaktır. r. Oluşacak Enstitü ve Laboratuvar tüm m dünya d tarafından hızlandırıcılar lar konusunda ulusal muhatap kabul edilecektir. Üniversitemiz gelişmi miş ve gelişmekte olan üniversiteleri bilimsel araştırma rma açısından a kaynaştırma rolü oynamış olacaktır. 51
Sonuç Parçac acık k HızlandH zlandırıcıları Konusunda A.B.D nin 1930 larda, AB nin 1954 te (CERN), Almanya nın 1959 da (DESY), Japonya nın n 1962 de (KEK) attığı ilk adımı (Ulusal Enstitü ve Laboratuvar) ülkemiz bu proje ile ~50 yıl y l sonra atarak, gelişmi mişlik yolunda hayati bir adımı üniversitemiz öncülüğünde nde atmış olacaktır. Proje ekibi adına T E Ş E K K Ü R L E R 52