T.C. ERCİYES ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ KENDİ BELGELERİ IŞIĞINDA AMERİKAN BOARD IN OSMANLI ÜLKESİNDEKİ TEŞKİLÂTLANMASI Tezi Hazırlayan İdris YÜCEL Tezi Yöneten Yrd. Doç. Dr. Gülbadi Alan Tarih Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi KAYSERİ 2005

2 ÖNSÖZ Bu çalışmada ABD ye ait bir Protestan misyonerlik örgütü olan Amerikan Board ın Osmanlı topraklarındaki teşkilatlanması ve faaliyetleri kendi belgeleri esas alınarak incelenmiştir. Amerikan Board ile ilgili bugüne kadar yapılmış olan bir takım çalışmalar mevcuttur ve halen yapıla gelmektedir. Özellikle son dönemlerde konuyla ilgili çalışmalar artmış olsa da bu çalışmalar sınırlı sayıdadır. Yapılan çalışmalar genel olarak örgütün Osmanlı topraklarındaki faaliyetlerini ve bölgesel olarak gerçekleştirmiş olduğu bir takım çalışmaları konu edinmiştir. Bu incelemede Amerikan Board ın Osmanlı Devleti ndeki en ufak yerleşim birimlerine kadar yapmış olduğu teşkilatlanma detaylı bir biçimde ortaya koymaya çalışılırken ağırlıklı olarak örgütün kendi arşiv belgelerinden yararlanılmıştır. Konuyla ilgili daha önce yapılmış olan çalışmaların sınırlı sayıda olmasından dolayı çalışmamızda sunulan veriler büyük oranda Amerikan Board ın kendi arşiv belgelerinin incelenmesi sonucu elde edilmiştir. Tez, girişten sonra altı bölümden meydana gelmiştir. İlk olarak giriş bölümünde konunun tanımı, önemi, sınırlılıkları ve araştırma yöntemleri hakkında bilgiler verilmiştir. Çalışmanın birinci bölümünde Amerikan Board ın kuruluşu, Osmanlı topraklarını faaliyet sahasına dâhil etmesi ve ilk dönemdeki girişimlerine açıklık getirilmeye çalışılmıştır. Tezin diğer bölümlerinde birinci bölümde de açıklanmış olan örgütün ilk dönemlerde yapmış olduğu hazırlık çalışmalarının ardından oluşturmuş olduğu misyon bölgeleri birer birer ele alınmıştır. Böylece, Amerikan Board ın Osmanlı Devleti nin sınırları içerisinde yürütmüş olduğu misyonerlik faaliyetleri misyon bölgeleri adı altında ayrı ayrı incelenmeye çalışılmıştır. Bu tezin hazırlanmasında emeği geçen ve çalışmalarım esnasında her konuda desteğini esirgemeyen danışman hocam Yrd. Doç. Dr. Gülbadi ALAN a teşekkür ederim. Kayseri 2005 İdris YÜCEL

3 KENDİ BELGELERİ IŞIĞINDA AMERİKAN BOARD IN OSMANLI ÜLKESİNDEKİ TEŞKİLÂTLANMASI ÖZET 1810 yılında Boston da kurulmuş olan Amerikan Board misyonerlik örgütü kısa süre içinde birçok kıtada ve ülkede faaliyete başlamıştır. Osmanlı Devleti nin sınırları içerisinde kalan Kutsal Topraklar Amerikan Board ın öncelikli hedefleri arasındadır. Dolayısıyla örgüt, Osmanlı topraklarına misyoner göndermekte fazla zaman kaybetmemiştir. Osmanlı toprakları üzerine görevlendirilen ilk Amerikan Board misyonerleri Levy Parsons ve Pliny Fisk, 1819 yılının sonlarında İzmir e ulaşmışlardır. Bundan kısa bir süre sonra iki misyoner ailesi Beyrut şehrine ayak basmışlardır. Amerikan Board ın bu dönemde göndermiş olduğu misyonerler daha çok, keşif amaçlıdır. Örgüt misyonerleri ilk yıllarını geniş çaplı araştırma ve gezilerle geçirmiştir. Yapılan bu ilk dönem çalışmaları bir anlamda Amerikan Board için nabız yoklama girişimlerdir. Amerikan Board misyonerleri, ilk yıllarda yapmış oldukları hazırlık çalışmaları sonucunda Müslümanlar arasında olumlu sonuç alamayacaklarını kısa süre içinde anlamışlardır. Bu noktada asıl hedef olarak Osmanlı topraklarında yaşayan Hıristiyan azınlıklar seçilmiştir. Başlıca Rumlar, Bulgarlar ve Ermeniler arasında misyonerlik çalışmaları yürütmüş olan Amerikan Board, Osmanlı topraklarında yaşayan diğer toplulukları da gözardı etmemiştir. Teşkil etmiş olduğu misyon bölgeleri aracılığıyla misyonerlik faaliyetleri sürdüren Amerikan Board, Osmanlı Devleti sınırları içerisinde başlıca beş misyon bölgesi oluşturmuştur. Bu misyonlar Suriye Misyonu, Batı Türkiye Misyonu, Doğu Türkiye Misyonu, Merkezî Türkiye Misyonu ve Avrupa Türkiyesi Misyonu dur. Suriye Misyonu nu 1870 yılında Presbiteryenler e teslim eden Amerikan Board, bu tarih sonrasında Osmanlı Devleti nin Balkanlar da bulunan topraklarında Avrupa Türkiyesi Misyonu nu teşkil etmiş ve bu bölgeye ağırlık vermiştir. Bu iki misyonun dışında kalan ve ağırlıklı olarak Anadolu topraklarında tesis edilmiş olan diğer üç misyonun odağında Ermeniler bulunmaktadır. Ancak diğer yandan o dönemde Anadolu da bulunan Rumlar ve diğer topluluklar arasında da çalışmalar sürdürülmüştür. Anahtar Sözcükler: Misyon, Misyoner, İstasyon, Dış İstasyon

4 THE ORGANIZATION OF THE AMERICAN BOARD IN THE OTTOMAN LAND ACCORDING TO ITS OWN DOCUMENTS ABSTRACT American Board, which was organized in 1810 in Boston, started to work over countries and continents by short time. The Holy Land in Ottoman State were the prior object of the American Board. This is why the organization wasn t late to send out missionaries to these lands. The first missionaries who had been sent to Izmir in Ottoman lands in 1819 by American Board were Levy Parsons and Pliny Fisk. The anticipated location of these two missonaries was Jerusalem. However they settled in Izmir for a while. Thereupon, two more missionary families arrived at Beirut in 1823. The missionaries who were sent out by American Board in the first times aimed to survey the country stretched from Balkan provinces to the deserts of Arabia. The first period of the missionaries was spent for inquiry and tours. Actually, these works had been made to discover both the conditions and the wish from people. The missionaries of the American Board found out that there was no way to convert Muslims and in this respect Christian minorities in the country were decided as main subjects. The American Board laboured mainly among Greeks, Bulgarians and Armenians but didn t neglect others too. The American Board, worked through missions over the world, organized five missons in Ottoman lands. These were Syrian Mission, Western Turkey Mission, Eastern Turkey Mission, Central Turkey Misson and European Turkey Mission. The American Board kept on occupying new places in Ottoman State from the beginning to the First World War. After leaving the Syrian Mission to Presbyterian Church, the American Board opened the European Turkey Misson in Balkan provinces of the country. Main target of the other missions except these two, had been organized mostly in Anatolia was the Armenians. In addition to this, the American Board worked among the Greeks and the other people who had settled in Anatolia. Key Words: Mission, Missionary, Station, Out Station

5 İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ I ÖZET II ABSTRACT III İÇİNDEKİLER IV KISALTMALAR IX GİRİŞ 1 1. KONU 1 2. AMAÇ 4 3. ÖNEM 5 4. KONU İLE İLGİLİ ARAŞTIRMALAR 6 5. YÖNTEM 7 BİRİNCİ BÖLÜM 1. AMERİKAN BOARD IN (AMERİCAN BOARD OF COMMISSIONERS FOR FOREIGN MISSIONS) KURULUŞU VE OSMANLI ÜLKESİNDEKİ TEŞKİLATLANMASI 10 1.1. Amerikan Board ın Kuruluşu 10 1.1.1. Amerikan Board'ın Dünya Çapındaki Misyonerlik Faaliyetleri 13 1.2. Amerikan Board ın Osmanlı Ülkesindeki Teşkilatlanması 15 1.2.1. Amerikan Board ın Teşkilatlanma ve Çalışma Esasları 15 1.2.2. Amerikan Board ın Osmanlı Ülkesindeki Uygulamaları 23 1.2.2.1. İstanbul İstasyonunun Kuruluşu 30 1.2.2.2. Amerikan Board ve Osmanlı Azınlıkları 31 1.2.2.2.1. Amerikan Board ve Ermeniler 31 1.2.2.2.2. Amerikan Board ve Rumlar 35 1.2.2.2.3. Amerikan Board ve Nasturiler 35 1.2.2.2.4. Amerikan Board ve Lübnan Dürzîleri 36 1.2.2.2.5. Amerikan Board ve Asurîler 37 1.2.2.3. Osmanlı Ülkesinde Teşkilatlandırma ve Geliştirme Çalışmaları 37 1.2.2.3.1. Türkiye Misyonu 37 1.2.2.3.2. Ermeni Misyonu 40

6 1.2.2.3.3. Kuzey Ermeni Misyonu 43 1.2.2.3.4. Güney Ermeni Misyonu 44 İKİNCİ BÖLÜM 2. AMERİKAN BOARD IN SURİYE MİSYONU NDAKİ TEŞKİLATLANMASI 47 2.1. Suriye Misyonu nun Oluşturulması, Faaliyet Sahası Ve Çalışanları 47 2.1.1. Suriye Misyonu nda Yürütülen Faaliyetler 50 2.2. Suriye Misyonu nun İstasyonları 51 2.2.1. Beyrut İstasyonu 51 2.2.1.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi 51 2.2.1.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler 54 2.2.2. Abeih İstasyonu 56 2.2.2.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi 56 2.2.2.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler 57 2.2.3. Tripoli (Tarabulus) İstasyonu 59 2.2.3.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi 59 2.2.3.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler 60 2.2.4. Sidon (Sayda) İstasyonu 62 2.2.4.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi 62 2.2.4.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler 63 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM 3. AMERİKAN BOARD IN BATI TÜRKİYE MİSYONU NDAKİ TEŞKİLATLANMASI 66 3.1. Batı Türkiye Mısyonu nun Oluşturulması, Faaliyet Sahası Ve Çalışanları 66 3.1.1. Batı Türkiye Misyonu nda Yürütülen Faaliyetler 68 3.2. Batı Türkıye Mısyonu nun İstasyonları 70 3.2.1. İstanbul İstasyonu 70 3.2.1.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi 70 3.2.1.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler 76 3.2.2. İzmir İstasyonu 80 3.2.2.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi 80

7 3.2.2.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler 82 3.2.3. Bursa İstasyonu 86 3.2.3.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi 86 3.2.3.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler 88 3.2.4. Kayseri İstasyonu 92 3.2.4.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi 92 3.2.4.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler 95 3.2.5. Sivas İstasyonu 98 3.2.5.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi 98 3.2.5.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler 100 3.2.6. İzmit İstasyonu 104 3.2.6.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi 104 3.2.6.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler 106 3.2.7. Merzifon İstasyonu 109 3.2.7.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi 109 3.2.7.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler 111 3.2.8. Trabzon İstasyonu 114 3.2.8.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi 114 3.2.8.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler 116 DÖRDÜNCÜ BÖLÜM 4. AMERİKAN BOARD IN DOĞU TÜRKİYE MİSYONU NDAKİ TEŞKİLATLANMASI 120 4.1. Doğu Türkiye Misyonu nun Oluşturulması, Faaliyet Sahası Ve Çalışanları 120 4.1.1. Doğu Türkiye Misyonu nda Yürütülen Faaliyetler 122 4.2. DOĞU TÜRKİYE MİSYONU NUN İSTASYONLARI 125 4.2.1. Erzurum İstasyonu 125 4.2.1.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi 125 4.2.1.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler 128 4.2.2. Harput İstasyonu 131 4.2.2.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi 131 4.2.2.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler 135 4.2.3. Bitlis İstasyonu 138

8 4.2.3.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi 138 4.2.3.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler 140 4.2.4. Mardin İstasyonu 143 4.2.4.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi 143 4.2.4.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler 146 4.2.5. Van İstasyonu 148 4.2.5.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi 148 4.2.5.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler 151 BEŞİNCİ BÖLÜM 5. AMERİKAN BOARD IN MERKEZÎ TÜRKİYE MİSYONU NDAKİ TEŞKİLATLANMASI 154 5.1. Merkezî Türkiye Misyonu nun Oluşturulması, Faaliyet Sahası Ve Çalışanları 154 5.1.1. Merkezî Türkiye Misyonu nda Yürütülen Faaliyetler 156 5.2. Merkezî Türkiye Misyonu nun İstasyonları 159 5.2.1. Antep İstasyonu 159 5.2.1.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi 159 5.2.1.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler 163 5.2.2. Maraş İstasyonu 167 5.2.2.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi 167 5.2.2.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler 170 5.2.3. Adana İstasyonu 174 5.2.3.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi 174 5.2.3.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler 177 5.2.4. Haçin İstasyonu 180 5.2.4.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi 180 5.2.4.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler 181 ALTINCI BÖLÜM 6. AMERİKAN BOARD IN AVRUPA TÜRKİYE Sİ MİSYONU NDAKİ TEŞKİLATLANMASI 185

9 6.1. Avrupa Türkiye si Misyonu nun Oluşturulması, Faaliyet Sahası Ve Çalışanları 185 6.1.1. Avrupa Türkiye si Misyonu nda Yürütülen Faaliyetler 188 6.2. Avrupa Türkiye si Misyonu nun İstasyonları 191 6.2.1. Filibe İstasyonu 191 6.2.1.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi 191 6.2.1.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler 193 6.2.2. Samokov İstasyonu 196 6.2.2.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi 196 6.2.2.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler 198 6.2.3. Manastır İstasyonu 201 6.2.3.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi 201 6.2.3.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler 203 6.2.4. Selanik İstasyonu 205 6.2.4.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi 205 6.2.4.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler 208 SONUÇ 210 BİBLİOGRAFYA 213 ÖZGEÇMİŞ 218

10 KISALTMALAR ABCFM ABD Amerikan Board BFMCP Bkz.-bkz. Blg. No. : American Board of Commissioners for Foreign Missions : Amerika Birleşik Devletleri : American Board of Commissioners for Foreign Missions : Board of Foreign Missions of the Presbiyterian Church : Bakınız : Belge numarası C. : Cilt Dr. Hz. Haz. M.E.B. Yay. Mr. Mrs. No.-Nu. P.A.B.C.F.M. Prof. Rev. : Doktor : Hazreti : Hazırlayan : Millî Eğitim Bakanlığı Yayını : Mister (Bay) : Missis (Evli Bayan) : Numara : Papers of The American Board of Commissioners For Foreign Missions : Profesör : Reverend (Papaz veya vaizlerin lâkabı olarak kullanılır) S. : Sayı s. : Sayfa

11 TTK USA WBM WBMI vb. Yay. : Türk Tarih Kurumu : United States of America : The Women s Board of Mission : The Women s Board of Mission Interior : Ve benzeri : Yayını-Yayınları

12 GİRİŞ 1. KONU Osmanlı Devleti kurulduğu tarihten itibaren devlet idarecilerinin siyasal, sosyal, ekonomik ve kültürel alanda izledikleri politikalar, farklı ırklardan, dinlerden insanları bir arada barındırmaya ve uzun süre bu insanları barış içerisinde yönetmeye fırsat verecek şekilde geliştirilmiştir. Ancak 17. yüzyıldan itibaren gerek devletin kendi bünyesinde meydana gelen bozulmalar ve gerekse Batıda meydana gelen gelişmeler, Osmanlı Devleti nin 19. yüzyıla, sınırları içerisinde yaşayan bu farklı toplulukları bir arada tutma konusunda bazı güçlükler yaşayarak girmesine neden olmuştur. Osmanlı Devleti nin kendi halkını bir arada tutma noktasında yaşadığı bu güçlüklerin bir çok sebebi vardır. Bunlardan biri de Hıristiyan misyonerlerin Osmanlı topraklarına girmesi ve büyük bir teşkilatlanma etrafında faaliyetler sürdürmeye başlamasıdır. Osmanlı ülkesinde, özellikle de Anadolu da yürütülen Amerikan Board faaliyetleri ile ilgili olarak bazı çalışmalar yapılmıştır. Ancak bu çalışmaların hiç birinde Osmanlı Devleti sınırları içerisindeki misyon bölgeleri, bu bölgeler içerisindeki istasyonlar ve bu istasyonlara bağlı dış istasyonlar hakkında bilgi verilmemiştir. Çalışmamız bu eksikliği bir nebze olsun gidermek amacıyla, Amerikan Board ın kendi belgeleri esas alınarak, Osmanlı ülkesinde teşkilatlanmanın nasıl yapıldığı ve bu teşkilatlanma içerisinde hangi tür faaliyetlerin yürütüldüğü konusunda yoğunlaşmıştır. 18. yüzyılın ilk yarısından itibaren Osmanlı ülkesindeki -özellikle Anadolu'daki- Amerikan misyonerlik faaliyetlerinde bir canlanma meydana gelmiştir. 1835'de Osmanlı Devleti topraklarında Suriye Misyonu dışında iki misyon vardır: İstanbul Misyonu, ki tek istasyonlu bir misyondur ve dört misyoner, üç bayan misyoner yardımcısı ve bir yerli yardımcıdan oluşmaktadır. Küçük Asya Misyonu (Ermeni Misyonu) İzmir, Bursa,

13 Trabzon, Sakız Adası ndan oluşan dört istasyona sahiptir; Gemlik ve Demirtaş ise iki dış istasyonudur. Yedi misyoner, bir matbaacı, üç bayan misyoner yardımcısı ve bir yerli yardımcı çalışmaktadır. 1839'da bu iki misyon yerini adı zaman zaman Ermeni Misyonu olarak da geçen Türkiye Misyonu'na bırakacaktır. 1850 yılına kadar İstanbul merkez olmak üzere Bursa, Trabzon ve İzmir'de misyon istasyonları kurulmuştur. Artık 1850 yılından sonra Protestan Hıristiyanlığı, Osmanlı ülkesinin her köşesine yayma zamanı gelmiştir. O ana kadar İstanbul bütün hareketlerin üssü halindedir. Bütün faaliyetlerin koordine edildiği bir merkez olarak İstanbul'un seçilmesi muhakkak ki tesadüf değildir ve seçilmesinin nedenlerinin başında her şeyden önce Osmanlı Devleti'nin idarî, siyasî, iktisadî ve önemli bir kültür merkezi olması gelmektedir. Yine nüfus olarak çok kalabalık ve metropol bir şehir olması da ayrı bir önem arz etmektedir. Amerikan Board misyonerleri bu noktadan sonra artık Anadolu'nun içlerine hızlı bir şekilde yayılmanın zamanının geldiğine düşünmektedir. Bu amaç doğrultusunda 1839 Eylül ünde misyoner Jackson istasyon kurma çalışmaları için Erzurum'a hareket etmiştir. İlk etapta Bursa, İzmir, Trabzon ve Erzurum istasyonları teşkilatlandırılmıştır. 1848 yılında Antep istasyonu teşkilatlandırılmıştır. Misyonun 1850 yılındaki toplantısında Tokat, Sivas, Amasya ve Merzifon'un daha önceden kurulan Trabzon istasyonunca; Harput, Muş, Bitlis ve Van'ın Erzurum istasyonunca yakından izlenmesi kararı alınmış, ayrıca Kayseri ve Tarsus'a da önem verilmesi kararlaştırılmıştır. Antep (1848), Musul (1850), Arapkir (1853), Tokat ve Kayseri (1854), Maraş, Halep, Sivas, Harput (1855), Urfa, Antakya, İzmit (1856), Diyarbakır (1857), Mardin, Bitlis, Edirne (1858) ve Adana da (1862) birer misyon istasyonu kurulmuştur. Misyonerler Islahat Fermanı'nın ilânından sonra çalışmalarını daha da hızlandırmışlardır. Bu hızlı yayılma sonucu Anadolu'daki misyon 1856 yılında Kuzey ve Güney Ermenistan diye ikiye ayrılmıştır. 1860'da Kuzey kesimde bulunan Harput'ta yapılan yıllık toplantıda Anadolu'daki çalışmalar yeni bir taksimatla üç misyon bölgesi etrafında teşkilatlandırılmıştır: 1-Batı Türkiye Misyonu, 2-Doğu Türkiye Misyonu, 3-Merkezî Türkiye Misyonu.

14 Bu bölünme bir daha değiştirilmemiştir. Aslında Osmanlı toprakları üzerindeki çalışmalar bu taksimle dört misyon bölgesine ayrılmıştır; 1-Batı Türkiye Misyonu, 2-Merkezî Türkiye Misyonu, 3-Doğu Türkiye Misyonu, 4-Suriye (Filistin) Misyonu. Osmanlı topraklarında açılmış olan bu dört misyon bölgesine ek olarak daha sonra Avrupa Türkiyesi Misyonu teşkil edilmiştir. 1871 yılında kurulan Avrupa Türkiyesi Misyonu, Balkanlar ve özellikle Bulgarlarla ilgilenmeye başlamıştır. Suriye Misyonu da Osmanlı topraklarında kurulan ilk misyondur ve çalışmalarını Araplara yöneltmiştir. Bu teşkilatlanmada eğitim çalışmaları başta olmak üzere sağlık, kadınlar arası Hıristiyanlaştırma programı, erkekler arası Hıristiyanlaştırma programı ve yayın faaliyetleri gibi çalışmaların sürdürüldüğü bölgeler misyon olarak belirlenmiş ve Amerikan Board'ın tüzük, yönetmelik, kural ve teamüllerine bağlı kalmak şartı ile özerk bir yönetim esasına dayalı örgütsel birimler oluşturulmuştur. Bu manada yürütülecek faaliyetlerin temel birimi ülke değil misyon olmuştur. Bu noktada bir ülkede birden fazla misyon oluşturulabilmektedir. Her misyon kendi kurallarını kendisi koymakta, tüzük ve yönetmeliklerini kendisi yapmakta, faaliyet programını oluşturmakta ve bütçesini hazırlamaktadır. Misyonlar, yönetsel alt birimler olarak istasyonlara ayrılmıştır. Başında mutlaka bir misyoner bulunan ve genelde kentlerde gerçekleştirilen örgütlenme istasyon olarak tanımlanmıştır. Bu örgütlenmenin en alt basamağında ise dış istasyonlar yer almıştır. Bunlar karar almaktan, politika belirlemekten ziyade alınan kararları uygulayan birimlerdir. Kasaba ve köylerde, yerli Hıristiyan ahaliden bir yardımcının yönetiminde misyoner istasyonlarına bağlı olarak çalışmaktadırlar. Her misyon bölgesi içinde birisi merkez olmak üzere kentlerde istasyonlar kurulmuştur. Daha altta da köy ve kasabalarda dış istasyonlar vardır. Bu şekilde teşkilatlandırılan her misyon bölgesi merkezî bir okulun tesir sahası etrafında teşkilâtlandırılmıştır. Robert Koleji nasıl Batı Anadolu'nun beyni ölçüsünde bir okulsa, aynı derecede ve güçte Gazi Antep'teki Merkezî Türkiye Koleji (Central Turkey College) Merkezî Türkiye Misyonu'nun, Harput'ta Fırat Koleji, Doğu Türkiye Misyonu'nun, Beyrut ta Amerikan Koleji Suriye

15 Misyonu nun merkezi olarak faaliyete geçirilmiştir. Ancak faaliyetleri besleyen parasal kaynak büyük ölçüde dışarıda olduğu için, Boston daki genel merkezin her konuda onayının alınması gerekmektedir. Bu çalışmanın konusu, Amerikan Board misyonerlerinin, Osmanlı ülkesine geldikleri tarihten -1819- itibaren çalışmalarının son aşamasına kadar hangi teşkilat yapısı içerisinde Osmanlı Devleti nin hangi şehir merkezlerinin etrafında teşkilatlanarak, hangi köy ve kasabalarına kadar faaliyetlerini ulaştırdıklarıdır. 2. AMAÇ Bu araştırmada, Amerikan Board ın Osmanlı ülkesinde faaliyete başlaması, bu faaliyetlerini hangi teşkilatlanma esasları çerçevesinde yürüttüğü, bu teşkilatlanma içerisinde hangi sahalarda çalıştığı, bu çalışma sahalarında hangi amaç etrafında yoğunlaştığı, teşkilatlanmalarının ve faaliyetlerinin fert ve toplum açısından önemi, çalışmaların yeniliklerin temsil ve geliştirilmesindeki rolü, teşkilatlanma ve bu teşkilatlanma içerisinde yürütülen faaliyetlerin toplumun varlığıyla doğrudan ilişkisi ile kültürel ve siyasî fonksiyonları gibi konuların bir değerlendirmesi yapılmıştır. Bu amaçla şu sorulara cevap aranmıştır. a) 17. yüzyılın sonlarından itibaren Osmanlı Devleti nin bünyesinde meydana gelen kültürel unsurların çözülmesinde, Osmanlı toplumunda birlik şuurunun gücünü kaybetmesinde misyonerlerin ve çalışmalarının rolü nedir? b) Amerikan Board teşkilatının Osmanlı topraklarına ilgi duymaya başlaması hangi tarihlerde olmuştur? c) Amerikan Board ın Osmanlı Devleti nde faaliyetlere başlamasına zemin hazırlayan faktörler nelerdir? d) Amerikan Board, Osmanlı ülkesinde hangi esaslar çerçevesinde teşkilatlanmıştır? e) Amerikan Board ın Osmanlı ülkesinde teşkilat birimleri ve bu birimlerin faaliyetleri nelerdir? f) Amerikan Board ın Osmanlı ülkesindeki teşkilat birimlerinin coğrafi sınırları nelerdir? g) Amerikan Board ın misyon bölgeleri içerisinde yürüttüğü dini çalışmaların amacı ve mahiyeti nedir?

16 h) Amerikan Board ın misyon bölgeleri içerisinde yürüttüğü eğitim çalışmalarının amacı ve mahiyeti nedir? ı) Amerikan Board ın misyon bölgeleri içerisinde yürüttüğü sağlık çalışmalarının amacı ve mahiyeti nedir? j) Amerikan Board ın misyon bölgeleri içerisinde yürüttüğü yardım çalışmalarının amacı ve mahiyeti nedir? k) Amerikan Board ın misyon bölgeleri içerisinde yürüttüğü çalışmaların Osmanlı toplumu üzerindeki etkisi nelerdir? Bütün bu açıklamalardan sonra, çalışmamızda şu problemlere cevap aranacaktır; Amerikan Board misyonerlerinin Osmanlı ülkesindeki faaliyetlerinin teşkilatlanma esasları nelerdir? Amerikan Board teşkilatlanmasında hangi faaliyet sahaları yer almıştır? Bu faaliyetlerin Osmanlı Devleti bünyesindeki hangi azınlık grupları üzerinde ve hangi amaca hizmet etmek maksadıyla başlatılmıştır? Asıl önemli olanı ise, Amerikan Board teşkilatlanması içerisinde, yerleşim yerlerinde yürütülen faaliyetlerin hangi ölçüler temel alınarak yürütüldüğü üzerinde durulacaktır. 3. ÖNEM Araştırma, Amerikan Board ın Osmanlı ülkesindeki teşkilatlanması ve bu teşkilatlanma çerçevesinde yürüttüğü her türlü faaliyet ve bu faaliyetlerin kültürel ve siyasal etkilerine dönük bir çalışmadır. Teşkilatlanmada, bu teşkilat yapısı içerisinde yürütülen faaliyetler ve faaliyetlerin yürütülmesinde rol oynayan aracı kurumlar açısından elde edilecek verilerin genellenmek isteneceği iki tür evrenden söz edilebilir. Birincisi, Osmanlı topraklarında faaliyet gösteren bütün misyoner teşkilâtları; İkincisi, Protestan misyonerlerinin Amerikan, İngiliz, Alman- Osmanlı topraklarındaki teşkilatlanması. Bu araştırmada kendisinden daha önce gelerek faaliyet sürdürmekte olan diğer misyonerlik örgütlerine rağmen kısa sürede çalışmalarını oldukça geniş çaplı ve etkili bir hale getirmeyi başararak, siyasî arenada Osmanlı Devleti nin başını ciddi derecede ağrıtacak olan bir takım oluşumların ortaya çıkmasına neden olan Amerikan Board örgütünün Osmanlı topraklarındaki altyapı hazırlıkları ve teşkilatlanma boyutu aşamalı olarak ortaya konulmaya çalışılmıştır. Bu araştırma ile toplanan verilerin şu konulara açıklık getireceği beklenmektedir:

17 a) Amerikan Board misyonerleri, Osmanlı ülkesinde yürüttükleri teşkilatlanma çalışmalarında, Osmanlı ülkesinin hemen her köşesinde teşkilatlanma faaliyetlerini sürdürmüşlerdir. En ufacık yerleşim birimlerini dahi ihmal etmemişlerdir. Bu açıdan, her hangi bir devletin kendi halkına hizmet götürmesi noktasında en ufacık yerleşim birimlerinde dahi idari teşkilatlanmanın misyonerlik çalışmaları bakımından önemi; b) Amerikan Board ın Osmanlı ülkesindeki teşkilatlanma ayrıntıları göz önüne alınarak, teşkilatlanmanın ekonomik, siyasî ve kültürel arenadaki etkileri hakkında daha gerçekçi değerlendirmelerin yapılması; c) Amerikan Board ın Osmanlı ülkesindeki teşkilatlanması üzerinde yapılan çalışmalardan elde edilen verilere dayanılarak, günümüzde toplumsal ihtiyaçlar ve gelişmeler ışığında, fertleri kabiliyetleri, davranışları ve iç dünyaları itibariyle geliştirmek için, her alanda devletin halkına sunacağı hizmetlerin muhtevasının ne olabileceğinin ortaya konması umulmaktadır. 4. KONU İLE İLGİLİ ARAŞTIRMALAR Amerikan Board ile ilgili yapılmış olan bir takım yabancı ve yerli araştırmalar bulunmaktadır. Yerli araştırmalardan Uygur Kocabaşoğlu tarafından yazılmış olan Anadolu daki Amerika isimli kitapta öncelikle Amerikan Board ın kuruluşu ve Osmanlı topraklarında faaliyete başlaması ele alınmış ve örgütün bu topraklarda oluşturmuş olduğu eğitim kurumları incelenmiştir. Yabancı araştırmalar arasında dikkat çekici olan William E. Strong un The Story Of The American Board isimli çalışmasıdır. Strong bu çalışmada Amerikan Board ın kuruluşunu ve dünya genelindeki faaliyetlerini ele almıştır. Bahsi geçen çalışmalarla birlikte konu ile ilgili Amerikan Board misyonerlerinin yapmış oldukları çalışmalar söz konusudur. Ayrıca Amerikan Board tarafından Osmanlı topraklarında açılmış olan eğitim ve sağlık kuruluşlarını konu edinmiş yerli çalışmalar da bulunmaktadır. Amerikan Board ı konu edinmiş olan çalışmalarda örgütün faaliyetleri ve kurumları ile ilgili değerli bilgiler ortaya konulmuştur. Ancak bu çalışmalarda örgütün Osmanlı topraklarında oldukça ufak çaplı yerleşim birimlerine kadar yapmış olduğu teşkilatlanma detaylı olarak ortaya konulmamıştır. İşte bu araştırmada bu eksiklik giderilmeye çalışılmıştır.

18 5. YÖNTEM Araştırma tarama modelindedir. Araştırma konusu ile ilgili bilgiler arşiv ve kütüphane malzemelerinden istifade sonucu toplanmıştır. Başta Amerikan Board ın kendi arşivlerinden konu ile ilgili elde edilecek vesikalar olmak üzere, Boğaziçi Üniversitesi Kütüphanesi, Ankara Millî Kütüphane de, İstanbul Atatürk Kitaplığı nda, Ankara Amerikan Kültür de mevcut çağdaş telif kaynaklar, tetkikler araştırmada veri kaynaklarıdır. Araştırmada, konu ile ilgili daha önceden zikredilen arşiv ve kütüphanelerdeki Osmanlıca ya da İngilizce vesika ve eserler toplanmıştır. Bu çalışmada ağırlıklı olarak Amerikan Board ın merkezden göndermiş olduğu mektuplar, merkeze gelen mektuplar, yıllık rapor ve veriler, şahsi yazışmalar ve ayrıca yardımcı misyonerlik cemiyetleriyle olan yazışmalar incelenmiştir. Daha sonra bu belgelerden ve konuyla ilgili kitaplardan elde edilen bilgiler fişlenmiştir. Bu işlem bittikten sonra fişler konularına göre tasnif edilerek, fişlerdeki bilgiler hermeneutic (yorumlayıcı) yöntemle yorumlanarak araştırmaya bir çözüm önerisi getirmek amacıyla bütünleştirilmiştir. Arşiv belgeleri ışığında ilk olarak örgütün, Osmanlı topraklarında teşkil ettiği istasyon ve dış istasyonlar ile bunların kuruluş tarihleri ve ne şekilde kurulmuş oldukları tespit edilmiştir. Bunun ardından istasyon ve dış istasyonlarda faaliyet göstermiş olan Amerikalı ve yerli elemanların sayıları belirlenmiştir. Bu sayılar tablolar halinde ortaya konulmuştur. Amerikan Board, Osmanlı topraklarındaki teşkilatlanmasında birçok alanda faaliyet göstermiştir. Bu incelemede, Amerikan Board ın gerçekleştirmiş olduğu faaliyet sahalarındaki çalışmalar sonucu ortaya çıkan veriler tablolar halinde sunulmuştur. Başlıca çalışma sahalarından birisi olan dinî faaliyetler sonucu kurulan ibadet yerleri ve kiliselere ait rakamlar ile buralara katılımda bulunmuş olan Protestan cemaatine ait sayılar başlangıçtan son dönemlere kadar yıllık olarak tablolar halinde sunulmuştur. Bir diğer önemli çalışma alanı olan eğitim faaliyetlerinde, çalışmalar sonucu kurulmuş olan okullar ve buralarda öğrenim görmüş olan öğrencilere ait rakamlar, örgütün Osmanlı topraklarında faaliyet göstermeye başladığı tarihten son dönemlere dek beşer yıllık periyotlar halinde tablolar içerisinde sunulmuştur. Eğitim kurumları ve

19 öğrencilere ait rakamların yıllık olarak değil de beşer yıllık olarak verilmesinin başlıca nedeni arşiv belgelerinde yıllık verilerin maalesef bazı yıllarda sunulmamış ya da okunmayacak düzeyde olmasıdır. Çalışmada verilmiş olan eğitim faaliyetleri ile ilgili tablolarda dikkat edilmesi gereken bir diğer husus toplam öğrenci sayılarının içerisine dahil olan yetişkin öğrenci sayılarının ayrı bir sütun içerisinde belirtilmemiş olmasıdır. Bunun nedeni ise Amerikan Board raporlarında yetişkin öğrenci sayılarının çoğu zaman toplam öğrenci sayılarının içinde verilmiş olmasıdır. Bundan dolayı tablolarda yetişkin öğrenci sayılarına ait böyle bir sütunun bulunmamasına rağmen toplam öğrenci rakamlarına, yetişkin öğrenci sayıları da dahil edilmiştir. Araştırmada sunulmuş olan tablolardaki rakamlarda bazı yıllarda zaman zaman normalin üzerinde artış ya da düşüşler meydana gelmiştir. Bu rakamlardaki büyük çaplı artış veya azalışların başlıca nedeni istasyonlar arası hareketliliktir. Kimi zaman bir merkez istasyon diğer istasyona bağlı bir dış istasyon haline getirilmiştir. Bazen de bir istasyona ait dış istasyonlar bir başka merkez istasyona bağlanmıştır. Bu gibi durumlar tablolardaki rakamlarda ortaya çıkan ani yükseliş ya da düşüşlerin başlıca nedenidir. Çalışmada Amerikan Board ın istasyon ve dış-istasyon açtıkları yerleşim birimleri Amerikan Board belgelerinden tek tek tespit edilmeye çalışılmış, ancak bazı yerleşim yerlerinin isimleri İngilizce telaffuzuyla belgelerde yer almıştır. Bu da bu yerlerin bugün hangi yerleşim yerleri olduğunu tespit etmemizi zorlaştırmıştır. Çalışmanın mahiyetinin tam olarak anlaşılması için araştırmada kullanılan şu terimlerin tanımlanmasında yarar görülmektedir; Misyon ve Misyoner: Bir hükümetin bir kimseye verdiği dinî, diplomatik, bilimsel vb. geçici ve belirli görevlere misyon, bu görevler için görevlendirilmiş kimselere de misyoner denilmektedir. ABCFM (Amerikan Board): Protestan misyonerlerin çalışmaları sonucu, Amerika Birleşik Devletleri nin dış ülkelere yönelik misyonerlik faaliyetlerini yürütmek için kurulan bir örgüttür. Misyon (bölgesi): Misyoner faaliyetlerinde temel birim, ülke değil misyondur. Eğitim çalışması başta olmak üzere, tüm faaliyetlerle kapsanacak temel bölge misyon olarak tanımlanıyor ve Amerikan Board ın tüzük, yönetmelik, kural ve teamülleri içinde

20 kalmak koşuluyla özyönetim esasına dayalı bir örgütsel birim oluşturuyordu. Bir ülkede birden fazla misyon olabilmektedir. Bu misyonların her biri örgütsel ve yönetsel bütünlük içinde doğrudan Boston a (ABCFM e) bağlıdır. İstasyon: Misyonlar, yönetsel alt birimler olarak istasyonlara ayrılmıştır. Başında mutlaka bir misyoner bulunan ve genellikle kentlerde kurulan organizasyon, istasyon olarak tanımlanmaktadır. Dış İstasyon: Misyon bölgesi içerisinde oluşturulmuş olan istasyonlara bağlı olarak teşkil edilen ve yerli yardımcılar tarafından idare edilen en düşük birimdir. Bu araştırmada aşağıdaki varsayımlardan hareket edilmiştir; a) Amerikan Board ın Osmanlı ülkesinde yapmış olduğu teşkilatlanma çalışmalarının amacı, hedeflenen çalışmaların daha kolay bir şekilde yürütülebilmesine zemin hazırlamaktır. b) Misyonerlerin verdikleri hizmetlerle ulaşmak istedikleri kitle Osmanlı Devleti bünyesindeki azınlıklardır. c) Amerikan Board misyonerleri yürüttükleri faaliyetleri siyasete alet etmişler ve bu yolla misyonerler Osmanlı topraklarında kendi devletlerinin (ABD) her türlü çıkarlarını korumayaçalışmışlardır.

BİRİNCİ BÖLÜM 1. AMERİKAN BOARD IN (AMERICAN BOARD OF COMMISSIONERS FOR FOREIGN MISSIONS) KURULUŞU VE OSMANLI ÜLKESİNDEKİ TEŞKİLATLANMASI 1.1. Amerikan Board ın Kuruluşu Hıristiyanlık inancı içerisinde bir çok mezhepten misyonerler hem Müslüman ülkelere hem de Osmanlı topraklarına gelmişlerdir. Hıristiyan misyonerler için kendilerince kutsal olarak niteledikleri Osmanlı Devleti sınırları içerisinde kalan yerler ilk etapta hedef olarak belirlenmiştir. Ancak misyonerler zamanla hem mensup oldukları ülkelerin yönlendirmeleri doğrultusunda hem de şartların gerektirdiği biçimde Osmanlı toprakları üzerinde kendilerince faaliyet sahaları belirlemişlerdir. Amerika da kurulan ve kısa adı ABCFM (American Amerikan Board of Commissioners for Foreign Missions) olan Amerikan Board örgütü de aynı şekilde Osmanlı topraklarının neredeyse tamamına yakınında faaliyet göstermiş olan bir misyonerlik örgütüdür. Ancak Osmanlı topraklarına Amerikan Board öncesinde de Protestan misyonerlerinin ziyaretleri söz konusu olmuştur. Neredeyse 19. yüzyılın tamamında ve bunun sonrasında Osmanlı topraklarında faaliyet göstermiş olan Amerikan Board örgütünün temelleri 19. yüzyılın başında ABD nin New England bölgesinde atılmaya başlanmıştır. 1800 lü yılların başlarında New England bölgesinde meydana gelen dinî canlanmanın vermiş olduğu etki ile Dartmouth, Williams ve Amherst gibi kolejlerde eğitim görmüş, dinî anlamda heyecanlı ve istekli bir gurup ortaya çıkmıştır. Bahsi geçen gurubun kadınlar kanadının çoğunluğunu ise South Hadley deki Mount Holyoke Kız Ruhban Okulu nda (Female Seminary) öğrenim

22 görmüş kızlar teşkil etmiştir. Fakat gerçekte Amerikan Board ı oluşturan kimseler ise bir kısım Williams Koleji öğrencileridir 1. Çoğunluğu New England bölgesinde bulunan eyaletlerin kasaba ve çiftliklerinin yoksul ailelerinden gelen misyonerler, almış oldukları iyi seviyedeki kolej eğitimlerini Andover, Bangor, New Haven, Auburn, Princeton, East Windsor ve Union gibi ilahiyat okullarında tamamlamışlardır 2. Amerikan Board örgütündeki ilk filizlenme ise gayet ilginç bir biçimde olmuştur. 1806 yılında Williams a gelmiş olan 23 yaşındaki Samuel J. Mills kendisini dinsizler üzerine misyonerlik yapma görevine adamış küçük bir gurubun lideridir. Söylentiye göre Mills ve okuldan dört arkadaşı bir Ağustos ayında ani bir yağmur esnasında yakınlardaki bir saman yığınının altına sığınmışlar ve bu esnada Asya daki ahlaki çöküntü hakkında konuşmuşlar ve bu konuşma esnasında hem Asya paganları hem de Müslümanlar üzerine misyoner gönderme kararı almışlardır 3. 1808 yılına gelindiğinde Mills ve arkadaşları kendilerini yabancı misyonlara adamak üzere gizli bir Brethren Cemiyeti (Society of Brethren) tesis etmişlerdir. Bu guruptan dördü mezuniyet sonrası Andover Ruhban Okulu na gitmişler ve burada da Amerikan Board ın kuruluşunu hazırlayacak olan misyonerlik gurubunu teşkil etmişlerdir. Samuel Nott, Adoniram Judson, ve Samuel Newell gurubun önde gelen isimlerindendir 4. Brethren, önce Williams Kolej de sonra da Andover Ruhban Okulu nda etkili bir güç haline gelmeye başlamıştır. 1810 yılında Williams lı grup Andover e geldiğinde ise burada kendi görüşlerine yakın diğer kolejlerden insanlarla karşılaşmıştır. Brown dan Adoniram Judson, Harvard dan Samuel Newell ve Union Kolej den Samuel Nott, Brethren Cemiyeti ne kayıtlı olan kişilerdi. Bundan on hafta kadar sonra 5 Eylül de Farmington da Amerikan Board ın ilk toplantısı yapılmıştır. Toplantıda görevliler ve üst yönetim kurulu (Prudential Committee) seçilmiştir. Faaliyet kurallarını oluşturan ve Hıristiyan toplumundan görkemli bir biçimde yardımlaşma çağrısında bulunan Amerikan Board, burada çalışmalarına bir yıllık ara vermiştir 5. 1 Frank Andrews Stone; Academies For Anatolia, University Pres of America, London 1984, s.3. 2 Uygur Kocabaşoğlu; Kendi Belgeleriyle Anadolu daki Amerika (19. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu ndaki Amerikan Misyoner Okulları), Arba Yay. İstanbul 1989, s. 40. 3 Stone; s. 4. 4 Stone; s. 4. 5 William E. Strong; The Story Of The American Board, The Pilgrim Press, Norwood 1910, s. 7-10.

23 Verilen bu arayla birlikte 1811 yılında Andover Ruhban Okulu nda, Brethren Cemiyeti ne benzer Misyonların Hedeflerini Araştırma Cemiyeti (The Society of Inquiry on The Subjects of Misions) oluşturulmuştur. Bu oluşum Brethren Cemiyeti nin devamı mahiyetindedir. Pliny Fisk ve Levi Parsons da bu guruba dahil olmuştur. Yine Osmanlı Devleti üzerine misyoner olarak gönderilecek olan Elnathan Gridley, Josiah Brewer, Eli Smith, Harrison G.O. Dwight, William G. Schauffler ve Elias Riggs gibi kimseler de bu guruba dahil idiler 6. Amerikan Board ın dünya çapında bir misyonerlik çalışması başlatabilmesi için henüz yeterli bir altyapısı yoktur. Üst yönetim kurulu (Prudential Committee), Judson ı Londra Misyoner Cemiyeti ile bağlantı kurması ve misyoner eğitiminde bahsi geçen cemiyetten destek istemesi için Londra ya göndermeyi kararlaştırmıştır. 1811 Mayıs ında Londra ya ulaşan ve Londra Misyoner Cemiyeti yle görüşmelerde bulunan Judson un isteği İngilizler tarafından reddedilmiştir. İngilizlerin teklifi ise Judson ve arkadaşlarının Londra Misyonerlik Cemiyeti nin adı altında misyonerlik yapmaları yönündedir 7. 18 Eylül 1811 de Worcester de yapılan ikinci yıllık toplantıda Judson, Nott, Newell ve Hall Amerikan Board misyoneri olarak atanmışlar, Richards ve Warren ise eğitimlerini tamamladıktan sonra atanmaları kararlaştırılmıştır. Bu isimler arasında örgütün kurucularından olan Mills in olmaması ise dikkat çekicidir. Mills diğer arkadaşları gibi belirlenmiş olan alanlarda misyonerlik görevi yapmak yerine ülkede kalıp yeni kiliseler açma, ülke genelinde Amerikan Board ı temsil edecek olan acentalar oluşturma ve misyonerlik faaliyetleri için yeni alanlar keşfetme görevlerini üstlenmiştir 8. Bununla birlikte dünyanın birçok bölgesine gönderilecek olan misyonerleri anavatandan, hem yönlendirecek hem de onlar için gerekli yardımları tedarik edecek güçlü bir oluşum gerekmektedir. Kurmuş oldukları örgütün zamanla kavuşacağı devasa boyutu ilk zamanlarda muhtemelen hayal edemeyecek olan genç misyonerler için artık işbaşı yapma zamanı gelmiştir. Nitekim Judsonlar ın ve Neweller in bulunduğu Caravan adlı gemi,19 Şubat 1812 de Salem den yola çıkmıştır. Bay ve Bayan Nott, Hall ve Rice nin bulunduğu 6 Stone; s. 5. 7 Strong; s. 11. 8 Strong; s. 12.

24 Harmony isimli gemi ise Delaware Cape den 24 Şubat 1812 de ayrılmıştır 9. Böylece Amerikan Board çok uzaklarda oluşturacağı girişimleri için ilk çıkarmayı yapmıştır. Bu ilk Amerikan Board misyonerleri Hindistan a ulaşmışlar ve orada oldukça güç şartlar altında ilk sınavlarını vererek Amerikan Board a ait birkaç istasyon oluşturmuşlardır. 1.1.1. Amerikan Board'ın Dünya Çapındaki Misyonerlik Faaliyetleri Osmanlı toprakları ise Amerikan Board ın çalışma alanına ilk olarak 1819 yılında girmiştir. Fakat Amerikan Board ın Osmanlı topraklarındaki faaliyetlerine geçmeden önce örgütün boyutlarının ve çalışma sahasının ne derece geniş olduğunu daha iyi anlayabilmek için zamanla gelmiş olduğu noktaya ve faaliyet gösterdiği ülkelere kısaca bakmak gerekmektedir. 1810 yılında birkaç genç öğrenci tarafından temelleri atılmış olan ABCFM örgütü zamanla bir çok kıtada ve onlarca ülkede misyonerlik faaliyetlerinde bulunacaktır. Amerikan Board misyonerleri gitmiş oldukları her ülkede şartlar gereğince politikalar üreterek amaçlarına ulaşmak için birçok alanda yeni kurumlar inşa etmiştir. Özellikle eğitim, sağlık ve dinî alanlar üzerinden propaganda çalışmalarında bulunmuş olan Amerikan Board misyonerleri yine bir çok ülkede yetimhaneler açmış ve buna benzer yardım çalışmaları ile amaçlarına ulaşmak istemişlerdir. 1910 yılına gelindiğinde Amerikan Board, Güney Amerika dan Asya nın en doğusuna kadar bir çok kıtada ve ülkede tam 20 misyon bölgesi oluşturmuştur. İşte Amerikan Board ın Osmanlı topraklarında oluşturduğu misyonların haricinde teşkilatlanmalar oluşturarak faaliyet gösterdiği dünya genelindeki başlıca misyonları ve bunların kuruluş tarihleri şu şekildedir 10 : Afrika da: 1835: Güney Afrika Zulu Misyonu 1880: Orta Batı Afrika Misyonu 1893: Rhodesian Misyonu Asya da: 1852: Micronesia Misyonu 9 Strong; s. 16. 10 Strong; s. 496-497.

25 1869: Japon Misyonu 1903: Filipinler Misyonu Hindistan da: 1813: Marathi Misyonu 1816: Ceylon Misyonu 1834: Madura Misyonu Çin de: 1847: Foochow Misyonu 1854: Kuzey Çin Misyonu 1882: Shansi Misyonu 1883: Güney Çin Misyonu Avrupa da: 1872: İspanya Misyonu 1872: Avusturya Misyonu Güney Amerika da: 1872: Meksika Misyonu 1910 yılında Amerikan Board ın, Osmanlı topraklarında kurmuş olduğu dört ayrı misyon bölgesiyle birlikte dünya genelinde oluşturmuş olduğu misyon bölgelerinde toplam 102 istasyon ve bunlara bağlı 1329 dış istasyondan söz etmek mümkündür. Yine aynı yıl Amerikan Board ın misyon bölgelerinde çalıştırdığı toplam Amerikalı eleman sayısı 600, çalıştırılan yerli eleman sayısı ise yaklaşık 5000 civarındadır. Bahsi geçen dönemde Amerikan Board, dinî çalışmalarını toplam 568 kilise ve 1722 ibadet yeri ile sürdürmektedir. Bu yılki toplam kilise üyesi 73 bine ve ibadet yerlerindeki katılımcı sayısı ise 160 bine ulaşmaktadır. Amerikan Board ın 1910 yılı içerisinde sürdürmekte olduğu eğitim faaliyetlerine bakıldığında ise bu alanda da oldukça önemli bir mesafe kat edilmiş olduğu görülmektedir. Amerikan Board a ait misyonlarda faaliyet gösteren ruhban okullarının

26 sayısı 14, kolejlerin sayısı 15, yatılı okul ve liselerin sayısı 130 diğer okulların sayısı 1372 dir. Bu okullarda eğitim gören toplam öğrenci sayısı 70 bini aşmıştır. Amerikan Board tarafından yürütülmüş olan bir diğer önemli çalışma sahası sağlık hizmetleridir. 1910 yılı rakamlarına göre toplam 31 hastane ve 51 dispanser faaliyet içerisindedir ve buralarda tedavi görmüş olan toplam hasta sayısı ise 350 bin civarındadır. 1.2. Amerikan Board ın Osmanlı Ülkesindeki Teşkilatlanması 1.2.1. Amerikan Board ın Teşkilatlanma ve Çalışma Esasları Amerikan Board, dünyanın birçok yerinde misyon bölgeleri ve istasyonlar oluştururken kendisine has bir çalışma düzeni ve anayasa niteliğinde bir takım kurallar oluşturmuştur. Örneğin Amerikan Board ın Osmanlı topraklarında henüz teşkilatlanmaya başladığı dönemlerde belirlemiş olduğu yazılı bir anayasa ve tüzük metni mevcuttur. Metnin içeriği daha çok misyonun işleyişi, görevlilerin ve istasyonların misyon içerisindeki sorumlulukları ve toplantılar ile parlamenter işleyiş hakkında bir takım düzenleyici kurallardan oluşmaktadır. Amerikan Board bahsi geçen metin içerisinde ilk olarak misyon görevlilerini tanımlamıştır. Buna göre tüzüğün birinci bölümünde bir misyon içerisinde bulunması gereken görevliler sırası ile şu şekilde belirtilmiştir: 1- Bir başkan 2- Bir sekreter 3- İki hazinedar 4- İki denetçi 5- Bir kütüphaneci 6- Bir yayın komitesi 7- Eğitim kurumları mütevellileri 8- Geçici komite İkinci bölümde ise misyon görevlilerinin yükümlülükleri belirtilmiştir. Buna göre başkan oturumları yönetmek ve parlamentoya ait kuralları daimi surette muhafaza etmekle yükümlüdür.

27 Sekreter yıllık toplantı esnasında sunulan bütün verileri kaydetmeli, misyona ait mektup ve dokümanları dosyalar halinde saklamalı, misyonun resmî yazışmalarını yönetmeli, ve merkeze gönderilmek üzere misyona ait tablosal verileri hazırlayıp bir yıl sonra kontrol edilmek üzere bunların birer kopyalarını da saklamalıdır. Hazinedarlara gelince onlardan birisi para havalesi işlerini kolaylaştırmak ve düzenlemek üzere İstanbul da diğeri ise Antep te bulunmak zorundadır. Bunun yanında hazinedarlar, merkeze sunulmak üzere altı ayda bir ve misyona sunmak üzere yılda bir kere Amerikan Board a ait fonları, onunla ilişkili cemiyetlerin bütçelerini ve istasyonlarda bulunan miktarları kaydetmek zorundadırlar. Yayın komitesinin belli başlı sorumlulukları ise şu şekildedir: Yayın komitesi ilk olarak tüzük ve anayasa tarafından belirlenmiş olan basın yayın işlerini yürütmek zorundadır. İkinci olarak misyona ait istasyonlar tarafından onaylanmış olan basın-yayın malzemeleri basın komitesinin onayını almak durumundadır. Yani komite, istasyonların önerdiği yayın gereçlerini kontrol etmelidir. Bununla birlikte eğer komite istasyon tarafından önerilen malzemenin basımının gerekliliği konusunda tereddütte bulunacak olursa bunu misyona danışmalıdır. Bunların haricinde misyon tarafından yayınlanan süreli yayınlar ise diğer yayınlarla aynı kanunlara tabi tutulmayacak fakat yayınlanmış olduğu istasyonca kontrol edilip yönetilecektir. Misyon içerisinde bulunması gerekli diğer bir kesim olan eğitim kurumları mütevellileriyle ilgili kurallara gelince ilk olarak yatılı okul, lise veya ruhban okulu bulunan istasyonların üyeleri aynı zamanda bu tür kurumların mütevellileri olmalıdırlar. Mütevelliler bu tür kurumların, harcamalar, disiplin kuralları ve yerleştirme gibi çalışmalar dahil olmak üzere genel yönetimlerini üstlenme durumundadırlar. Bunların dışında, eğitim kurumlarının yöneticileri yukarıda belirtilmiş olan görevlerle ilgili konuları mütevellilere danışmalı ve yine mütevelliler aracılığıyla misyona yıllık rapor hazırlamalıdır. Kütüphanecinin görevleri ise farklı istasyonlarda bulunan misyon kütüphanelerindeki kitapların tamamına ait bir katalog oluşturmak ve misyon sekreterine misyondaki kütüphane işleriyle ilgili rapor sunmaktır. Geçici komiteye gelince, bu komite yıllık toplantılar arasındaki süre zarfında misyon adına karar verme yetkisine sahiptir. Geçici komitenin diğer görevleri ise alınan

28 herhangi bir kararı bütün istasyonlara bildirmek ve seçilmiş olduğu yıl boyunca yapılanların raporunu yıl sonundaki yıllık toplantıya sunmaktır. Misyona bağlı olarak çalışan görevlilerin sorumluluklarının bu şekilde olduğu anayasa ve tüzük metninde, istasyonların görev ve imtiyazları da açık bir şekilde belirlenmiştir. Buna göre istasyonların misyona karşı başlıca sorumlulukları şu şeklidedir: - Her istasyon öncelikle, diğer istasyonlarla ve misyonla iletişim kurma görevini üstlenecek olan bir sekreter atamalıdır. - Her istasyonun kendisine ait sorunları sekreteri vasıtasıyla misyon sekreterine sunmalıdır. - İstasyonlar kendi bölgelerinde yıl boyunca meydana gelen olumlu ya da olumsuz her türlü olayı, bölgesel gelişmeleri ve tablosal verileri çift nüsha halinde birisi misyonerlik merkezine (Missionary House) diğeri ise misyon arşivine gönderilmek üzere rapor etmelidir. - İstasyonların her biri çalışmalar için yerli yardımcılar oluşturmalı ve bunların maaşlarını da kendi fonlarından ödemelidir. - İstasyonlar, kendi bölgesindeki yardımcılar, basın-yayın ve eğitim çalışmaları gibi dallarda yapılmış olan harcamaları, açıklamalarıyla birlikte gelecek takvim yılı için hazinedar aracılığıyla misyona sunmak zorundadır. - İstasyonlar kütüphanecileri vasıtasıyla kendi kütüphanelerine yıl boyunca eklenmiş olan kitaplar dahil bütün kitapların kataloğunu çıkarmalı ve bunların yaklaşık değerlerini belirten bütçe verileriyle birlikte misyon kütüphanesine sunmalıdır. - İstasyonlar kendi bölgelerindeki kitap satış ve dağıtımını düzenlemeli ve kitap satışından elde edilen gelirleri masraflar çıktıktan sonra misyon hazinedarına teslim etmelidir. - İstasyonlar yapmış oldukları bütün iş alışverişlerine ve muamelelere ilişkin kayıtları düzenli bir şekilde tutmalıdır. Amerikan Board hem yapılan çalışmaları gözden geçirmek hem de misyonla ilgili yeni düzenlemeler yaparak istasyonların ihtiyaçlarını belirleyip bunlara çözümler üretmek

29 üzere her yıl düzenli bir biçimde yıllık toplantılar düzenlemektedir. Anayasa ve tüzük metninde, düzenli olarak yapılmış olan bu yıllık toplantıların ne şekilde yapıldığı ve toplantılarda uyulması gereken kurallar da detaylı bir biçimde belirtilmiştir. Buna göre toplantılar şu şekilde yapılmalıdır: - İlk dönemlerde bahsi geçen misyon, yeri ve zamanı İstanbul istasyonu tarafından belirlenecek olan yıllık toplantılar düzenlemek durumundadır. Ancak zamanla yeni misyonların oluşturulmasıyla ve çalışma sahasının genişlemesiyle bu görev İstanbul istasyonunun sorumluluk alanından çıkarılmıştır. Bununla birlikte yıllık toplantılar, toplantının yapılacağı istasyon misyonerinin çağrısı ile başlatılacaktır. - Toplantılardaki her bir bölüm dua ile açılmalıdır. - Toplantının başlangıcında ilk olarak aşağıdaki daimî encümenler seçilmelidir: 1- Yapılacak İşler Komitesi, 2- Dinî Çalışmalar Komitesi, 3- Basın Komitesi, 4- Eğitim Komitesi, 5- Merkeze (Missionary House) mektup yazacak olan komite, 6- Amerikan Dinî Risale Cemiyeti ne (American Tract Society) mektup yazacak olan komite, 7- Amerikan İncil Cemiyeti ne (American Bible Society) mektup yazacak olan komite 8- Yıllık bütçe ve malî sorunlar komitesi 9- Plan ve önlemler komitesi - İlk olarak oluşturulması gereken komite, bir sekreter ve bir de oylamayla seçilmiş kişiden oluşan yapılacak işler komitesidir. Çünkü bu komite diğer komitelerin üyelerini atamaktadır. Fakat bu atamalar toplantıda onaya da sunulmaktadır.

30 - Her bir istasyon, misyonerlerinin yarısı tarafından toplantıda temsil edilmelidir. Ayrıca tek misyonerli istasyonların misyoneri toplantıda delege olarak yer almalıdır. - Toplantıda delegelerin yarısı salt çoğunluğu oluşturmalıdır. Salt çoğunluğun bulunmadığı durumlarda ise misyon üyeleri çoğunluğu sağlamak için delege olarak kabul edilebilecektir. Böyle bir durum söz konusu olduğunda, yapılan bir oylamada tam bir oybirliği sağlanamazsa herhangi bir karar alınamayacaktır. - Misyona ait üyelerin tümü, oy verme yetkisine sahip olmasalar da tartışmalara katılma hakkına sahiptir. - Herhangi bir konuda sunmak istediği bir maruzatı olan bir birey ya da istasyon bunu öncelikle yapılacak işler komitesine yazı ile bildirmelidir. Aynı şekilde gerek görülen konularda komiteler, başvuruları yazı ile yapmalıdırlar. - İstasyonlara ait raporlarla birlikte toplantıda gerçekleştirilenler, ilgili komite tarafından Amerikan Board ın merkezine gönderilmelidir. - İstasyonlar tarafından sunulan yıllık bütçeler gerekli düzenlemelerin ardından Amerikan Board merkezine ve gerekli görülen diğer cemiyetlere gönderilmelidir. Amerikan Board ın toplantılarda uygulamış olduğu belli başlı çalışma kuralları ve toplantılarda yapılması gerekenler de sırasıyla belirlenmiştir. Buna göre her bir yıllık toplantıda takip edilmesi gereken düzenleme şu şekildedir: - İstasyon sekreterinin toplantı için çağrıda bulunması, - Dua ile toplantının açılması, - Atanmış delegelerin isimlerinin alınması, - Başkan ve sekreter seçimi, - Son toplantıya ait tutanakların okunması, - Geçici komite raporu, - Parlamenter kuralların okunması,

31 - Yapılacak işler komitesinin seçimi ve yapılacak işlerin sıralanması, - Daimî komitelerin seçimi, - İstasyon raporlarının değerlendirilmesi, - Diğer komitelere ait raporların okunması, - Yıllık tablosal verilerin okunması, - Yıllık bütçelerin okunması, - Önceki toplantılardan kalan işlerin ele alınması, - Tutanakların okunması ve düzenlenmesi, - Dua ve ilahilerle ara verilmesi, Toplantıya iştirak eden delegeler günlük çalışmaların gerçekleştirilebilmesi için salt çoğunluğu oluşturmak üzere hazır bulunmalıdır. Ayrıca başlangıç saatinde gerekli çoğunluk oluşmuş fakat başkan yok ise geçici bir başkan seçilebilmektedir. Toplantının başlangıcında başkan yerini almalı ve toplantının başlatılması için ilk olarak dua okutmalıdır. Toplantıya ait her bölümün başlangıcında ilk olarak önceki yıla ait konuyla ilgili bitirilmemiş işler ele alınmaktadır. Parlamenter kurallar da ayrı olarak belirlenmiştir. Buna göre parlamentoya ilişkin belli başlı kurallar şu şekildedir: - Başkanın seçim yaptığı zaman eğer herhangi bir üye bir yanlışlık olduğu kanaatine varırsa oyların yeniden sayılmasını talep edebilir. - Genel bir kural olarak herhangi bir üye konuyu başka yönlere çekecek şekilde ya da karar altına alınmış konularla ilgili olarak konuşmamalıdır. - Bir önerge üzerinde henüz başkan izin vermeden tartışma başlatılmamalıdır. - Hazırlanan ve önerilen bir önerge görüşülmeden geri çekilmemelidir. - Önergeler talep edilme oranlarına göre öncelik kazanmalıdır ve bunlara bu oranda zaman ayrılmalıdır. Bütün önergeler üzerinde düzenleme yapılabilir ve yapılmış olan düzenleme de tekrar düzenlenebilir.

32 - Bir oturum içerisinde karara bağlanmış bir konuyu tekrar gözden geçirme isteği ancak daha önce konu kabul edilirken çoğunluk içerisinde kabul oyu vermiş bir üye tarafından başlatılabilir. - Üyelerin üçte birinin isteği doğrultusunda herhangi bir konuda evet ve hayırlar kayıt edilmelidir. - Üyeler eğer çok önemli bir açıklamaları yoksa oylamayı reddedemezler. Çekimser üyeler ise çoğunluğun kararına katılmış sayılırlar. - Yanlışlıkları düzeltme gibi bir sebep ortada olmadığı suretçe hiçbir üyenin konuşması bölünemez. Amerikan Board ın basınla ilgili konularda almış olduğu belli başlı kararlar ise şu şekildedir: - Bir kitap ya da risale hazırlanması işiyle meşgul olan herhangi bir üye kendi istasyonundan konu, plan, amaç, tasarım, kapsam ve kitabın boyutları gibi konulardan dolayı izin almalıdır. - İstasyonlar, bir kitap ya da risalenin projesi sunulduğu vakit bunu dikkatli ve samimi bir biçimde incelemeli ve değerlendirmelidir. - Bir el yazması artık tamamlanma noktasına gelmiş ise eserin yazarı misyonda bulunan kimselere yahut yerli dindar kişilere eserini inceletip bir anlamda onaylattırmalıdır. - Bütün el yazmaları için, basın komitesine sunulmadan önce bağlı bulundukları istasyondan onay alınmalıdır. - İstasyon ya da basın komitesi tarafından basımının gerekliliğine kanaat getirilmeyen bir eser için konu misyona intikal ettirilmelidir 11. Anayasa ve tüzükten anlaşıldığı üzere örgüt, çalışmalarını gayet demokratik bir ortam içerisinde sürdürmektedir. Örneğin, istasyonların toplantılarda temsil edilme hakları istasyon çalışanlarına ve dolayısıyla istasyonun büyüklüğüne göre oranlanmıştır. İş başındaki komiteler ise her yıl düzenli olarak yeniden seçilmektedir. Ayrıca kabul 11 P.A.B.C.F.M., Reel 522, No: 535-545 arası.

33 edilen kararlarda oy çokluğu esas alınmıştır ve hemen herkese eşit oranda görüşlerini belirtebilme olanağı sunulmuştur. Kendi içerisinde böylesine sistematik bir işleyişe sahip olan Amerikan Board, misyon bölgelerini genişletmek üzere yeni istasyon ve dış istasyonlar teşkil ederken de kendisine has bazı yöntemler uygulamıştır. Yeni bir istasyon teşkil edilirken Amerikan Board misyonerleri ilk olarak gelmiş oldukları yerlerde kendilerine yerel yardımcılar temin etmek istemişlerdir. Yerel yardımcılar ise ilk etapta daha çok Hıristiyan cemaat içerisindeki Protestanlık sempatizanı kimselerden seçilmiştir. İlk dönemlerde yerel yardımcı bulmakta oldukça güçlük çekilmiştir fakat zamanla bir Protestan cemaatin oluşmasıyla birlikte işler Amerikan Board misyonerleri adına daha kolay bir hale gelmiştir. Özellikle dış istasyonlarda istihdam edilen yerli yardımcılar, papaz, vaiz, öğretmen ve diğer yardımcılar adı altında görevlendirilmişlerdir. İlk dönemlerdeki güçlüklerin aşılmasıyla birlikte yerli eleman sayısı giderek artmıştır. 1910 yılına gelindiğinde ise Amerikan Board ın Osmanlı topraklarında istihdam etmiş olduğu toplam yerli eleman sayısı 1100 ün üzerine çıkmıştır 12. Merkez istasyonlarda görevli misyonerlerin en önemli sorumluluklarından birisi ise kendi istasyonlarına bağlı dış istasyonlara ziyaretler düzenlemektir. Misyonerler, bir yandan buralarda bulunan Protestan cemaatinin sorunlarını dinleyip bunlara çözüm üretmeye çalışmış diğer yandan toplanan cemaate Protestanlık mezhebiyle ilgili vaazlar vermişlerdir. Misyonerlerin dış istasyonlara yapmış olduğu turların kimi zaman siyasî ortamdan kimi zaman ise doğal afetler ve buna benzer engelleyici gelişmeler nedeniyle sekteye uğradığı olmuştur. Fakat yine de her yıl düzenli olarak yapılmaya çalışılan dış istasyon turları vasıtasıyla misyonerler, bölge halkının Protestanlığa olan ilgilerinin boyutları ve bölgenin demografik ve coğrafik yapısı hakkında önemli bilgiler edinmişlerdir. Bütün bunların yanında dış istasyonlara yapılan gezilerin en büyük hedefi Protestanlık mezhebine yeni taraftarlar kazanmaktır. Amerikan Board misyonerleri aynı zamanda ev ev dolaşarak da propaganda faaliyetlerini sürdürmüşlerdir. Örneğin Kayseri istasyonunda bulunan kadın misyonerler 12 Strong; s. 496-497.

34 ellerinde İncil, dinî risaleler ve çeşitli propaganda yayınlarıyla Ermeni evlerine giderek kadınlarla birebir görüşmelerde bulunmuş ve onları Protestanlığa davet etmişlerdir 13. Amerikan Board misyonerleri diğer bölgelerde de kadınlar arasında buna benzer faaliyetlerde bulunmuşlardır. Amerikan Board misyonerleri genel olarak ilk önce merkez istasyonda gerekli alt yapı çalışmalarını tamamlamış ve bundan hemen sonra düzenlenmekte olan bölgesel turlar neticesinde merkez istasyona bağlı dış istasyon örgütlenmeleri oluşturulmuştur. Dış istasyonların oluşturulması esnasında dikkat edilen bazı hususlar vardır. İlk olarak örgütlenmenin oluşturulacağı yerde yapılan geziler esnasında bir anlamda nabız yoklaması yapılmıştır. Misyonerler böylece gerekli şartların mevcut olduğuna kanaat getirdikleri yerleşim yerlerinde hemen bir dış istasyon oluşturmuşlardır. Dış istasyon oluşturulması için gerekli olan en önemli şartlardan birisi halkın misyonerlere olumlu bir şekilde yaklaşması ihtiyacıdır. Halkın arasına girerek onların Protestanlık mezhebine olan ilgilerini ölçmeye çalışan misyonerler almış oldukları tutum karşısında dış istasyon oluşturma hususunda karar vermişlerdir. Bununla beraber kimi zaman bazı yerleşim yerlerinden imza toplanması suretiyle bir Protestan papaz talep edildiği de olmuştur. Örneğin Kayseri istasyonuna bağlı Zincidere de bir dış istasyonunun oluşturulmasında halk arasında toplanmış olan imzaların etkisi vardır 14. Dış istasyonlar oluşturulurken göz önünde bulundurulan bir diğer nokta yerel halk arasında bulunan azınlık nüfusudur. Örneğin Amerikan Board misyonerleri Osmanlı topraklarında özellikle Rum ve Ermeni nüfusun yoğun olduğu yerlere ayrı bir ilgi göstermiş ve buralarda sürdürülen faaliyetler bölgesel olarak daha da yoğun bir hale getirilmiştir. Zamanla Ermenilerin asıl hedef kitle haline gelmesiyle birlikte Ermeni nüfusun bulunduğu büyük küçük birçok yerleşim yerlerinde dış istasyonlar teşkil edilmiştir. Aynı şekilde 1870 yılında açılmış olan Avrupa Türkiyesi Misyonu nda da Bulgarlar hedef alınmıştır. 1.2.2. Amerikan Board ın Osmanlı Ülkesindeki Uygulamaları Amerikan Board misyonerlerinin Osmanlı topraklarında uygulamış oldukları yöntemlere bakıldığında ise başlıca eğitim, sağlık, yardım çalışmaları ve dinî alanda 13 Gülbadi Alan; Amerikan Board ın Kayseri İstasyonu Teşkilatlanması IV. Kayseri ve Yöresi Tarih Sempozyumu Bildirileri, Kayseri 2003, s. 53. 14 Alan; s. 44.

35 gerçekleştirilen çalışmalar söz konusudur. Osmanlı toprakları üzerinde herhangi bir bölgeye gelerek yerleşen Amerikan Board misyonerleri ilk etapta dil öğrenimi çalışmalarını başlatmışlardır. Bir taraftan yerel dilleri öğrenen misyonerler diğer taraftan halk ile temas kurmaya çalışmışlardır. Amerikan Board misyonerleri bu noktada eğitim çalışmaları ile halk arasında bir konum edinmeye çalışmış ve başarılı da olmuşlardır. Açmış oldukları eğitim kurumlarında ilk olarak okuma ve yazma gibi temel düzeyde eğitim verilmiştir. Bahsi geçen temel eğitimler hem yetişkinler hem de çocuklar için verilmiştir. Yetişkinler genellikle açılan pazar okullarında, çocuklar ise ilkokullarda eğitim görmüşlerdir. Misyonerlerin gittikleri yerlerde ilk olarak eğitim faaliyetlerine önem vermelerinin başlıca iki nedeni vardır. Bunlardan birincisi üzerinde yazılı dinî propagandaların yapılabileceği ve İncil in okutulabileceği derecede eğitim sahibi bir kitle oluşturmak; ikincisi ise eğitim açığının olduğu yerlerde bu hizmeti sağlayarak bölge halkı ile olumlu ilişkiler kurarak halk tarafından kabul edilmektir. Bu ilk aşamanın ardından bölgede konumunu sağlamlaştırmış olan misyonerler çocukların eğitimine daha da ağırlık vermişlerdir. Bunun başlıca nedeni ise üzerlerinde ideolojik bir kampanya sürdürülen çocukların ileride kaçınılmaz bir biçimde Protestanlık mezhebine kazandırılacak olmalarıdır. Amerikan Board tarafından sürdürülmüş olan eğitim faaliyetleri zaman geçtikçe farklı bir boyut kazanmıştır. Şöyle ki ilk etapta esas amaç temel eğitimin verilmesi olmuştur. Ancak yıllar geçtikçe daha üst seviyeli eğitim kurumlarına ihtiyaç duyulmuştur. Gerek açılan ruhban okulları ve gerekse liseler aracılığıyla daha üst seviyeli eğitim verilmeye başlanmıştır. Ayrıca yatılı okullar aracılığıyla da ileriye dönük vasıflı kız ve erkek öğrenciler yetiştirilmiştir. Belirli bir öğrenci potansiyelinin oluşmasıyla ülke genelinde daha üst seviyeli okullar yani kolejler açılmıştır. Bu okulların mezunları ise bir taraftan ülke genelindeki misyon okullarının öğretmen açığını kapamış diğer taraftan hem ABD de hem de başka ülkelerde Amerikan Board adına hizmetlerde bulunmuşlardır 15. Osmanlı topraklarında Amerikan Board misyonerleriyle birlikte faaliyet göstermiş olan Kadın Misyonları Örgütü (Women s Board of Missions) ise özellikle kız çocuklarının yetiştirilmesinde büyük çaba göstermiştir. Açılmış olan yatılı kız okullarında bir yandan Protestan anneler diğer taraftan ülke genelinde faaliyet göstermekte olan kız okullarına öğretmenler yetiştirilmiştir. 15 Stone; s. 161.

36 Amerikan Board misyonerlerince sürdürülmüş olan eğitim çalışmaları kapsamına dahil edilebilecek bir diğer girişim ise yetimhanelerin açılmasıdır. Antep, Maraş, Manastır ve Harput gibi yerlerde birer yetimhane bulunmaktaydı. Örneğin Harput yetimhanesinde 1900 yılında 1100 kadar çocuk bulunmaktadır 16. Yetimhane çalışmalarında hitap edilen kitle her ne kadar eğitim çalışmalarındaki gibi geniş olmasa da misyonerler adına oldukça verimli bir kitledir. Çünkü çaresiz ve yardıma muhtaç durumda bulunan çocuklar misyonerlerce sağlanan yardım karşılığında kolay bir biçimde istenilen yöne çekilebiliyordu. Eğitim çalışmalarıyla birlikte Amerikan Board misyonerlerince uygulanan bir diğer misyonerlik faaliyeti ise basın yayın alanında uygulanmıştır. Misyonerler zaman içerisinde Malta, İzmir, İstanbul, Beyrut, ve Antep te bulundurulmuş olan matbaaları aracılığıyla çok miktarda baskı yapmışlardır. İlk dönemlerde Malta ve daha sonra İzmir matbaalarınca yapılan baskılar misyonerlerin Osmanlı topraklarında örgütlenme aşamalarında oldukça önem sahibidir. 1840 yılında İzmir matbaası yaklaşık 8 milyon 1841 yılında ise 14 milyon sayfa baskı yapmıştır 17. Basılı malzemeler kitap ve risale şeklinde halka dağıtılmıştır. Birçok dilde basılmış olan yayın malzemeleri yerel halkın dikkatini çekmeyi başarmıştır. Bununla birlikte Amerikan Board misyonerleri açmış oldukları istasyonlarda bir çok alandan kitapların oluşturduğu birer kütüphane de bulundurmuşlardır. Bir yandan dinî içerikli yayın malzemelerinin dağıtılması ve diğer yandan açılan ibadet yerleri aracılığıyla yapılan Protestanlık propagandaları neticesinde belirli bir gurubun sempatisini kazanan Amerikan Board misyonerleri dinî alandaki faaliyetlerini aşamalı bir şekilde yoğunlaştırmıştır. Verilen vaazlar ve ev ziyaretleri de dinî çalışmalar içerisinde yer almıştır. Amerikan Board tarafından Osmanlı topraklarında misyonerlik amaçlı kullanılan bir diğer saha ise sağlık faaliyetleri olmuştur. Misyonerler kendilerine bu alanda yine Hz. İsa nın tanrısal gücünü kullanıp hastaları iyileştirmesini referans alarak çalışmalarını bu temel üzerinde yoğunlaştırmışlardır. Osmanlı topraklarında sağlık alanında ilk faaliyet göstermiş olan Amerikan Board misyoneri Dr. Asa Dodge 1833, yılında Beyrut ta çalışmalara başlamıştır. Bunun haricinde Dr. Cornelius Van Dyke, Dr. Azariah Smith, 16 Kocabaşoğlu; s. 152. 17 Kocabaşoğlu; s. 88.

37 Dr. Asakel Grant, Dr. Henry Lobdell ve Dr. George E. Post Amerikan Board adına sağlık hizmetlerinde bulunmuş misyonerlerden bazılarıdır. Zamanla bazı istasyonlarda klinik ya da hastaneler açılmış ve buralarda organize bir şekilde sağlık çalışmaları sürdürülmüştür. Amerikan Board misyonerleri ilk hastanelerini Antep, Talas (Kayseri), Mardin ve Van istasyonlarında açmışlardır. İlerleyen zamanlarda İstanbul, Merzifon, Sivas, Harput ve Diyarbakır da da birer hastane açmışlardır 18. Bahsi geçen bu misyoner hastanelerine hem gayrimüslim hem de Müslüman halk tedavi amaçlı başvurmuştur. Amerikan Board, Osmanlı topraklarında sürdürmüş olduğu faaliyetlerde genellikle İngiltere tarafından desteklenmiş ve İngiltere ye ait Protestan misyonerlik örgütleriyle ortaklaşa çalışmalar yürütmüştür. Almanya ve Hollanda dan bazı misyonerlik örgütleri, Bağımsız İskoçya Kilisesi, İngiltere ye ait İngiliz İncil Cemiyeti (British and Foreign Bible Society), Presbiteryen Kilisesine ait misyonerlik örgütü (Board of Foreign Missions of the Presbyterian Church), Türk Misyonlarına Yardım Cemiyeti (Turkish Missions Aid Society) ve bunların yanında Amerikan ve İngiliz İncil cemiyetleri, Amerikan Board ile birlikte dayanışma içerisinde olan kuruluşlardır 19. Bahsi geçen örgütlenmelerin yanı sıra Amerikan Board a Osmanlı topraklarındaki çalışmalarında destek vermiş olan kadın örgütlenmeleri de vardır. Bunlar 1868 yılında kurulan Kadın Misyonlarına Yardım Cemiyeti (Women s Board of Missions) ve Dahili Kadın Misyonlarına Yardım Cemiyeti (Women s Board of Missions of the Interior) örgütleridir. Kadın misyoner örgütleri Amerikan Board a hem malî açıdan yardımda bulunmuş hem de bizzat Osmanlı topraklarındaki faaliyetlere katılmışlardır. Kadın örgütleri genellikle kız okulları ve yetimhaneler ile ilgili çalışmalarda bulunmaktadırlar. Amerikan Board, kuruluşundan itibaren Hıristiyan inancına göre kutsal sayılan topraklara gözünü dikmiştir. Misyonerler, bu toprakların ne Müslümanlara ne de olduğu gibi kendi haline bırakılabileceği kanaatindedirler. İlk misyoner girişimi ise Müslümanlar ya da Orta Doğu daki kiliseler üzerine değil Yahudiler üzerinedir. Ocak 1820 de Pliny Fisk ve Levy Parsons adında iki misyoner Filistin topraklarına gönderilmişlerdir. Bu iki Amerikan Board misyonerinin bölgedeki üssü de Kudüs şehri olarak tasarlanmıştır. 20. Fakat Fisk ve Parsons un almış oldukları talimat önlerine çok 18 Kocabaşoğlu; s. 127-128. 19 Strong; s. 309. 20 Joseph L. Grabill; Protestant Diplomacy and the Near East, University of Minnesota Pres, Minneapolis 1969, s. 5.

38 geniş bir çalışma sahası çıkarmıştır. Bu sahada birçok dine ve ırka mensup topluluklar yaşamaktadır. Bu topluluklardan Müslümanlar arasında hakim gurup Türklerdir. Bunun haricinde Araplar, Kürtler, Dürziler ve Arnavutlar bulunmaktadır. Hıristiyanlar arasında ise Ermeniler, Rumlar ve Bulgarlar dönemin şartlarına göre ön plana çıkan guruplardır. Bunlara ek olarak Filistin de ve imparatorluğun birçok bölgesinde Yahudiler bulunmaktadır. Bu dönemde Amerikan Board misyonerleri için yardımlaşabilme veya bir şeyleri danışabilme adına Osmanlı Devleti sınırları içerisinde süreklilik kazanmış bir misyonerlik girişimi ya da resmiyet kazanmış bir misyonerlik örgütlenmesi yoktur. Bu şartlar altında Fiske ve Parsons, ilk olarak İzmir i geçici bir istasyon olarak düşünmüşler ve burada dil öğrenimi çalışmalarına başlamışlardır. Bu esnada misyoner Parsons, 1821 yılında kısa süreliğine Kudüs te bulunmuş ve geri dönmüştür. Ertesi yıl yeniden Kudüs e ilerlemek istemiş fakat Yunan isyanı dolayısıyla bu yolculuğu ertelemek zorunda kalmıştır. Bundan bir yıl kadar sonra yolculuğunu tamamlamak isteyen Parsons 1825 yılında İskenderiye de ölmüştür 21. Parsons un yerini misyoner Jonas King almıştır. King in Malta da Fisk e katılmasıyla birlikte bu iki misyoner bir süre sonra 74 kişiden oluşan bir kervanla uzun bir yolculuktan sonra Kudüs e ulaşmıştır 22. Kudüs te geçen iki yıl boyunca kendilerine bir basamak oluşturabilmek için çaba harcayan misyonerler daha önceki yolculukları dolayısıyla da bölge hakkında bilgi edinmişlerdir. Amerikan Board misyonerleri bahsi geçen dönem içerisinde misyonerlik faaliyetinde bulunmaktan öte daha çok temel oluşturma mahiyetinde çalışmalar yapmışlardır. Osmanlı topraklarına ilk gelen misyonerler dil öğrenmek ve üzerinde misyonerlik faaliyetlerinde bulunacakları hedef toplulukları belirlemek için sıkı bir çalışma içerisine girmişlerdir. Nitekim bu dönemde aynı zamanda bölgeyi tanıma amaçlı turlar da düzenleyen misyonerlerden Fisk, İtalyanca ve Yunanca, King ise Arapça öğrenmeye çalışmıştır 23. 1825 baharında politik durumun gergin bir hal alması nedeniyle Amerikan Board misyonerleri Kudüs ten Beyrut a çekilmek zorunda kalmışlardır. Yine aynı yıl görev süresi dolan King in ülkesine dönüş yolculuğu esnasında Beyrut ta bulunan Fisk ölmüştür. Fisk in ölümü Amerikan Board ın yeni oluşmakta olan misyonerlik 21 Kocabaşoğlu; s. 34. 22 Strong; s. 82. 23 Grabill; s. 8.

39 girişimleri için oldukça önemli bir kayıp olmuştur. Bu durum Kudüs istasyonu kapanmak zorunda bırakmıştır. Ancak bunun öncesinde Parsons un ve Fisk in girmiş oldukları alanı destekleme niyetinde olan Amerikan Board, William Goodell ve Isaac Bird ü eşleriyle birlikte 1823 yılının sonlarında Beyrut a göndermişti 24. Beyrut şehrinin, Kudüs e nazaran birçok yönden avantajı bulunmaktadır. Beyrut taki siyasî ortam daha ılımlıdır. Misyonerler ilk dönemlerinde burada birçok dilde İncil dağıtmışlardır. Bunun yanında eğitim çalışmaları da Amerikan Board misyonerlerinin bir diğer önemli çalışma kanadını oluşturmaktadır ve nitekim 28 Temmuz 1824 yılında ilk Protestan Amerikan misyoner okulu Beyrut ta açılmıştır. Yine aynı şekilde 1827 yılında misyoner eşlerinin öğretmenlik yaptığı bir okul kurulmuştur. Yine bu yıl on üç okul açılmış ve hizmete girmiştir 25. Amerikan Board misyonerlerinin Beyrut ta gelmiş oldukları nokta, Katoliklerden, Fransız ve Rus yetkililerden kendilerine karşı bir tutumun ortaya çıkmasına neden olmuştur. Yunan isyanı ise bölgeyi iyiden iyiye karışıklık içerisine sürüklemiştir. Bütün bu engellemelere rağmen Amerikan Board misyonerleri Garabet Dionisus ve Gregory Wortabet isimli iki Ermeniyi Protestan yapmayı başarmışlardır 26. Bu şahıslar aynı zamanda dil öğreticisi olarak da görev yapmışlardır. Bir diğer Amerikan Board misyoneri Eli Smith in 1827 de Beyrut a gelmesine kadar ise birçok ırktan 16 kişi misyon kilisesine kayıt yaptırmış haldedir. Misyonerler, yine aynı zamanda Esad es Şidak isimli bir Maruniyi taraflarına çekme başarısını göstermişlerdir. Bahsi geçen şahıs daha önceleri Protestan misyonerleri aleyhine faaliyette bulunan kesime hizmet etmiştir. Fakat bu şahsın sonu pek iyi olmamış, aleyhtar gurup tarafından hapse atılmış ve daha sonrada öldürülmüştür 27. Navarin Olayı ve akabinde Beyrut İngiliz konsolosluğunun kapatılması misyonun bir süreliğine askıya alınmasına neden olmuştur. 1828 mayısında misyonerler yanlarına öğretmenlerini de alarak Malta ya geçmişlerdir. Misyonerlerin burada bir arada bulunmaları zaten adada yapılagelmekte olan basın faaliyetlerine renk katmıştır 28. Yine misyonerlerce Malta da yani İngiliz bayrağı altında kalmanın bir süreliğine güvenlik önlemleri açısından faydalı olduğuna karar verilmiştir. 24 Henry H. Riggs; Beginings at Beirut, Centennial of Constantinople Station, İstanbul 1931, s. 17. 25 Kocabaşoğlu; s. 35. 26 Riggs; s. 20. 27 Strong; s. 85. 28 Kocabaşoğlu; s. 35.

40 Suriye Misyonu nda işlerin pek de yolunda gitmediği dönemlerde Malta ya çekilmiş olan Amerikan Board misyonerleri burada İngiliz İncil Cemiyeti nin himayesi altında İncil basımını sürdürmüşlerdir. Misyonerler matbaa çalışmaları neticesinde 10 yıl içinde 21 milyon sayfa basıma ulaşmıştır. Bu malzemeler Türkiye ve Yunanistan da dağıtılmıştır. Bahsi geçen yayınların alelacele ve amatörce yapılmasına rağmen kısa zaman içerisinde oldukça önemli sonuçlara ulaşılmıştır. Misyoner Leigh Richmond tarafından yazılmış olan Sütçünün Kızı (The Dairyman s Daughter) isimli kitabın kopyaları oldukça popüler bir hale gelmiş ve İzmit te Protestanlık adına dinî anlamda bir kıpırdanma oluşturmuştur 29. Protestanlığın Türkiye de yayılmasında Malta da başlatılan basın yayın faaliyetlerinin çok büyük etkisi olmuştur. 1833 yılına gelindiğinde misyonerler adına politik durum eskiye nazaran düzelmeye başlamıştır ve artık matbaanın daha yakınlara bir yerlere taşınması gündeme gelmiştir. Sonuç olarak Arapça malzemelerin Beyrut a taşınmasına ve Suriye Misyonu için çalışmalara burada devam edilmesine karar kılınmıştır. Bunun yanında Türkçe, Rumca ve Ermenice malzemeler ise İzmir e taşınmıştır. 1833 yılı sonrası Suriye de misyonerlere karşı Marunilerden sert bir tepki ortaya çıkmıştır. İlerlemeler oldukça yavaş bir biçimde gerçekleşmektedir. Fakat buna rağmen 1835 yılına gelindiğinde burada tesis edilmiş olan 10 okul ve buralarda öğrenim gören 300 öğrenci bulunmaktadır. Bu okullara ek olarak bir de erkek okulunun açılması kararlaştırılır. Bu okul daha sonraları Abeih e taşınmıştır. Yine bu dönemde Beyrut ta bir de kız okulu açılmıştır. O dönemler bölgede okuma yazma bilen bir tek kızın bile bulunmadığı göz önüne alınırsa misyonerlerin katetmiş oldukları yol dikkat çekicidir. Suriye deki misyonerlere bu dönemde destek olarak gönderilen kimseler ise Eli Smith, Van Dyck, William M. Thomson ve Simeon Calhoun dur. Bölgesel turların yanısıra aynı şekilde basın alanında çalışmalar ve tercümeler de sürdürülmüştür. Bu arada Ürdün civarına turlarla burada yeni bir misyon oluşturma adına bir ön hazırlık yapılmak istenmiştir 30. İzmir bölgesinde ise 1826 yılında Amerikan Board tarafından iki misyoner önceden görevlendirilmiş durumdadır. Elnathan Gridley Rumlar arasında, Josiah Brewer ise Yahudiler arasında faaliyet gösterecektir. Böylece İzmir, Anadolu da Amerikan Board a 29 Grabill; s. 21. 30 Strong; s. 99.

41 ait ilk misyonerlik merkezi haline gelmiştir. Bu arada matbaanın Malta dan İzmir e taşınmış olması bir takım çevreler tarafından hoş karşılanmamıştır. Müslümanların durum karşısında umursamaz bir tavır takınmalarına rağmen Katoliklerin tepkisi sert olmuştur. Misyon bölgesinde yapılan yeni düzenlemelerden sonra Filistin Misyonu adlandırması Batı Asya Misyonu haline dönüştürülmüştür 31. 1.2.2.1. İstanbul İstasyonunun Kuruluşu 1829 yılında Türkiye ye gelmiş olan Amerikan Board sekreterinin amacı daha geniş ve iç açıcı çalışma sahaları oluşturmaktır. Nitekim Anadolu en uygun alan olarak seçilmiştir. Isaac Bird, Beyrut a daha önce açılmış olan misyonu yeniden başlatmak üzere gönderilmiştir. Misyoner Goodell ise İstanbul da bir istasyon açacaktır 32. Bu arada Eli Smith, Harrison Gray Otis Dwight ile birlikte Doğu Anadolu yu keşif turuna çıkmıştır. Bu genişleme Türk misyonunda yeni bir sayfanın açılması demektir. Amerikan Board ın geniş ön araştırmaların ardından misyonlarını teşkil ettiği bir gerçektir. Bu bağlamda daha önceki misyonerlerin yapmış olduğu turlar ve altyapı hazırlıklarına ek olarak H.G.O. Dwight ve Eli Smith Osmanlı Ülkesinde geniş bir doğu turuna çıkmışlardır. Gezinin ardından bu iki misyoner ısrarlı bir biçimde İstanbul da bir istasyon oluşturulmasını önermişlerdir ki zaten Goodell tarafından istasyonun kurulduğunu ve Ermeniler arasında çalışmaların başladığını öğrenmişlerdir. İstanbul doğu ile batıyı birbirine bağlaması açısından oldukça önemli bir şehirdir. Padişahın ve halifenin burada bulunması şehre çok daha farklı bir nitelik kazandırmaktadır. Nitekim Osmanlı Devleti bünyesindeki milletler, haklarını savunabilmek adına payitahtta temsilci kimseler bulundurmak durumunda idiler. İşte bu gibi gerekçelerle başkentte bir istasyon kurmaya karan veren Amerikan Board, böylesine zor bir görevi, kendisini daha önce kazanmış olduğu başarılarıyla ispatlamış olan William Goodell e teslim etmiştir. Goodell, göreve başlayışının ikinci ayında bir yangın felaketi yaşamıştır. Yangında Goodell evini kaybetmiştir. Yine aynı yıl beş kez daha yangın tehlikesi söz konusu olmuştur. Fakat 1832 yılında önceki tehlikeleri geride bırakacak olan veba salgını ortaya çıkmıştır. Salgın birçok alana yayılmış ve başa çıkılmaz bir hal almıştır. Bayan Dwight ve çocuğunun 1837 yılında salgından ölmesiyle istasyon bir süreliğine askıya alınmıştır 31 Strong, s. 87. 32 Grabill; s. 9.

42 ki bu dönem de hazırlık dönemi olarak değerlendirilmiştir 33. Bu dönemde yeni dillerin öğrenimine ve yayın hazırlıklarına ağırlık verilmiştir. 1.2.2.2. Amerikan Board ve Osmanlı Azınlıkları 1.2.2.2.1. Amerikan Board ve Ermeniler Ermenileri en önemli hedef kitle olarak belirlemiş olan Amerikan Board, misyonerlerine vermiş olduğu talimatlarla bu topluluk hakkında oldukça detaylı araştırmalar yaptırtmıştır. Misyonerler bu araştırmalarda, Ermenilerin tarihinden, yaşayış biçimleri, dinî inançları ve Anadolu da yaşayan Ermenilerin sayılarına varıncaya dek detaylı bilgiler ortaya koymaya çalışmışlardır. Bu konuda detaylı araştırma yapmış olan Smith ve Dwight, Ermenileri Osmanlı Devleti nde bulunan en iyi ve en kuvvetli ırklardan birisi ve aynı zamanda tutumlu, mutedil ve çalışkan olarak nitelerler. Endüstri ve ticaret alanında başarılı bir Ermeni sınıfına da dikkat çeken misyonerler Ermenilerin kiliseleri konusunda titiz bir tavır sergilediklerinden bahsetmişlerdir 34. Suriye bölgesinde, İngiliz İncil Cemiyeti (The British and Foreign Bible Society) tarafından yapılan çalışmalar neticesinde İncil çevirileri Ermenilerin daha rahat ulaşıp okuyabilecekleri bir konuma getirilmiştir. Bu dönemde Gregoryan kilisesinde de eski sisteme karşı bir uyanış söz konusudur. Misyoner King in Suriye den ayrılırken yazdığı bir mektup İstanbul un önde gelen Ermenileri arasında derin bir etki yaratmıştır. Peştimalciyan adında bir Ermeninin önderliğinde kilisede içten içe bir yeniden yapılandırma çalışması adına yeni bir papaz okulu açılmıştır 35. Bu okulda okuyan öğrenciler de daha esnek düşünmekte ve Protestanlığa sempati duymaktadırlar. Diğer taraftan misyoner William Goodell ile Ermeni patriği arasında görüşmeler ve okulların yenilenmesi konusunda müzakereler olmuştur. İlk dönemlerde Amerikan Board misyonerlerinin Ermenilere yaklaşım tarzı oldukça ılımlıdır. Örneğin kendilerini bu cemaatlere rakip olarak değil de bir yardımcı olarak tanıtmışlardır. Amerikan Board misyonerleri için Ermeniler arasında sonuç almak fazla zaman almamıştır. Daha önce Beyrut ta iki Ermeni yi Protestanlaştırmış olan misyonerler 1833 yılına gelindiğinde, İstanbul da kararlı birkaç öğrenciyi Protestan yapmayı başarmışlardır. Peştimalciyan ın okulunda eğitim alan bu öğrenciler mezuniyet sonrası 33 Strong; s. 106. 34 Detaylı bilgi için bakınız Researches in Armenia, Eli Smith 35 Strong; s. 87.

43 birer papaz olmuşlardır. Bu kişiler zamanla Osmanlı toprakları genelinde Protestanlık sempatizanı kimselerle temasa geçmişlerdir 36. Böylece hareket İstanbul dan diğer istasyonlara yayılmış ve birçok yerde yeni okullar açılmıştır. Bunlardan birisi de İzmir de açılan kız okuludur. Ayrıca, Bursa ve Trabzon istasyonları kurulmuştur. İzmit te de uyanış başlamıştır. Protestanlığın yayılışının bu şekilde gelişmesi Gregoryan kilisesini endişeye sokmuştur. Kilise, Protestanlığın Ermeni halkını ikiye böleceğini düşünmeye başlamıştır. Misyonerler bir anda hedef konumuna gelmişlerdir. Kilise onları şeytanî düşünce sahibi asiler olarak ilân etmiştir. Okullar kapanmış ve basın sessizliğe bürünmüştür. Fakat bu arada M. Ali Paşa ile padişah arasındaki anlaşmazlık dikkatlerin bu yöne kaymasına neden olmuştur 37. Mısır savaşının bitmesi ve padişahın değişmesiyle birlikte eskisine nazaran daha ılımlı olan Patrik Stephan iş başına geçmiştir. Bu durum Amerikan Board misyonerleri için iyi bir ortam hazırlamıştır. Ermeni Misyonu artık yavaş yavaş organize bir hal almaya başlamıştır. 1840 da Cyrus Hamlin tarafından açılmış olan Bebek Okulu ise Amerikan Board misyonerliğinin önemli başarılarındandır. Okul, Bab-ı Alinin gözü önünde sıfırdan başlayarak oldukça iyi bir konuma yükselmiştir. Protestanlık çalışmaları Ermeni kilisesinden ayrı değil de onun kanatları altında sürdürülmeye başlanmıştır. Ermeni toplumu arasından ruhsal bir değişimden söz edilir hale gelinmiştir 38. Bu arada sürdürülmekte olan basın faaliyetleri ise bir hayli etkisini artırmıştır. Ermeniler arasında gelinmiş olan bu nokta üzerine, Amerikan Board ın genel sekreteri Anderson ve Dr. Hawes in ziyaretleri esnasında temsilciler meclisinde Ermeni ve Rum Misyonlarının birbirinden ayrılması, Rum Misyonu nun devam ettirilmemesi ve Ermeni Misyonuna ağırlık verilmesi kararlaştırılmıştır 39. Amerikan Board 1830 yılından 1845 yılına kadar geçen süre içerisinde Ermeni cemaati üzerinde gerçekleştirmek istediği emellerine Gregoryan kilisesinde yapmayı planladığı değişikliklerle ulaşmayı düşünmektedir. Fakat Gregoryan ve Katolik ruhban sınıfları bu süre içerisinde Amerikan Board karşıtı kampanyalar başlatmış ve 1844 de yeni patriğin başa geçmesiyle Amerikan Board adına işler daha da karışmıştır. Bu dönemde 36 Strong; s. 92. 37 Riggs; s. 55. 38 Grabill; s. 22-23 39 Strong; s. 104.

44 Amerikan Board üzerindeki baskı ve engellemelerin artmasına rağmen Ermeniler arasında Protestanlığın yayılışı devam etmiştir. En sonunda Patrik, aforoz yoluyla yasaklama taktiğine başvurmuştur. Bu tarihte (1846) sadrazamın işe karışmasıyla Protestan ismi resmiyet kazanmış ve kilise onlara ayrı bir statü vermek durumunda kalmıştır. Aforoz edilmiş Hıristiyanların misyonerlerden yardım talebi neticesinde 25 Haziran 1846 da Protestan Ermeni Kilisesi kurulmuştur 40. Yeni kilisenin 37 erkek 3 kadın üyesi vardır. Bununla birlikte daha sonra İzmit, Adapazarı ve Trabzon da ek kiliseler düzenlenmiştir. Kurulmuş olan bu yeni kiliseler üzerindeki söz hakkı Amerikan Board misyonerlerine değil de ilk olarak Protestan Ermenilere verilmiştir 41. Yeni kilisenin kurulmasıyla birlikte meşruiyet kazanan Protestanlığın yayılışı eskiye nazaran ivme kazanmıştır. Bu arada Bebek teki okul ise ruhban okulu haline getirilmiştir. Bu esnada bin kadar Ermeni 1848 yılında eski kiliseden ayrılmış, Antep, Halep ve Arapkir gibi bölgelerde de çalışmalar başlatılmıştır. Aynı dönemde İngiliz elçisi Stratford Canning in bir süreliğine ülkesine döndüğü esnada onun yerine bakan Lord Cowley Osmanlı topraklarındaki Protestan toplumu adına oldukça önemli bir iş başarmış oldu. 15 Kasım 1847 tarihinde Bab-ı Ali den, Protestan toplumu için dinî müsamaha tanıyan bir ferman yayınlanmıştı. 1850 yılına gelindiğinde ise Protestan Ermenileri resmi olarak tanıyan bir fermanın ardından Protestan toplumu resmen tanınmış ve ona diğer toplulukların sahip olduğu haklar verilmiştir 42. Amerikan Board misyonerleri, İngiltere nin de önemli derecede katkılarıyla kısa sürede Osmanlı topraklarında hem resmî bir Protestan toplumu hem de bir Protestan Ermeni kesim oluşturmuş oldular. Amerikan Board misyonerlerinin Osmanlı topraklarına ilk olarak gelmiş oldukları tarih düşünüldüğünde onların kısa bir süre içerisinde ne denli etkili çalışarak, önemli bir sonuca ulaşmış oldukları daha iyi anlaşılabilir. Bu döneme kadar kurulan beş misyon vardır. 64 misyoner 30 dan fazla yerli yardımcı ile 11 istasyon oluşturulmuştur. Kiliseler ve her derecede okullar kurulmuştur. Bunun yanında basın faaliyetleri de hareketli bir biçimde devam etmiştir. 1850 fermanı Protestanlara diğer Hıristiyan mezheplerle eşit haklar vermiştir. Kırım Savaşı nın başladığı 1853 yılında çıkan bir diğer ferman ise 1850 kararlarının sıkı bir şekilde uygulanmasını emretmektedir. 1856 yılındaki Islahat Fermanı ise dinî 40 Stone, s. 69. 41 Strong, s. 105. 42 Stone, s. 70.

45 özgürlükleri daha da artırmıştır. Smith ve Dwight in 1830 yılındaki gezisinde Osmanlı Devleti nde neredeyse hiçbir Protestan kimse yoktur. Fakat 1850 yılına gelindiğinde 50 merkezde Protestan toplumu olarak anılan bir gurup oluşturulmuştur. Ermeni reformasyonu, Protestanlığı ülkenin her bir köşesine taşımıştır. Bu şartlar altında Ermeni Ulusal Konseyi Başkanı, misyoner Dwight e artık Ermeniler için çalışmanın zamanının geldiğinden bahsetmiş ve aynı zamanda çalışmaları daha da güçlü hale getirmesini önermiştir 43. Misyonerler, misyonu genişletme çabası içerisindedir ancak ihtiyaç duydukları destek de istenilen konuma gelmemektedir. Nitekim Avrupa Türkiye sindeki Yahudi Misyonu nun kapanması sonucu açıkta kalan misyonerler Ermeni Misyonu na yönlendirilmiştir. Yahudi Misyonu, 1849 yılında Selanik te E. M. Dodd ve Justin Parkins tarafından başlatılmış idi. Fakat Yahudilerin misyonerlere cevabı pek de iç açıcı olmamıştır. Nitekim, Ermeni Misyonu nda da beliren eleman eksikliği Yahudi Misyonu nun 1856 yılında kapatılmasını ve bu misyonerlerin Ermeni Misyonu na aktarılmasını gerektirmiştir 44. Eleman eksikliği zamanla daha da hissedilir hale gelmiştir. Yerli papaz ve yardımcıların yetiştirilmesi için okullar teşvik edilmiştir. Bebek teki okul ise oldukça önemli işler başarmıştır. Bebek okulu mezunları öğrenmiş oldukları üç dil ile birlikte Osmanlı topraklarına dağılmışlardır. Ayrıca, Bebek okulunun Kırım Savaşı sırasında askerler için ekmek üretimi ve çamaşırhane hizmeti gibi faaliyetlerde bulunması okula hem sempati hem de para kazandırmıştır 45. Ermenilerin Protestanlaştırılması hızlı bir şekilde devam etmektedir. Tokat ve Kayseri de 1854 yılında istasyonlar oluşturulmuştur. Yine 1860 yılında Maraş, Kessab ve Kilis te de örgütlenmeler oluşturulmuştur. Bu arada politik nedenler dolayısıyla 1833 yılından beri İzmir de faaliyet gösteren Amerikan Board matbaasının 1852 yılında İstanbul a taşınması kararlaştırılmıştır. İlk olarak faaliyetlerine Beyoğlu nda başlayan matbaa, Kırım savaşı sonrasında Sultanahmet e taşınmıştır 46. Bu dönemdeki basın faaliyetleri neticesinde aylık olarak çıkarılan Ermenice Avedaper gazetesi yayına başlamıştır. Ayrıca, Rumca 43 Strong; s. 197. 44 Strong; s. 198. 45 Grabill; s. 23. 46 Kocabaşoğlu; s. 89.

46 Angeliophoros, Bulgarca Zornitza, Arapça Neşra ve Kukab Es Sabah gibi süreli yayınların Amerikan Board matbaasının ürünlerinden bazılarıdır 47. 1.2.2.2.2. Amerikan Board ve Rumlar Rumların, Osmanlı Devletine karşı çıkarmış oldukları isyanlar esnasında Avrupa da olduğu gibi Amerika da da bu topluma karşı bir sempati oluşmuştu. Yunan isyanları esnasında Malta adasına sığınan bir kısım Rum genci Amerikan Board ın Yunanistan daki işlerinde kullanılmak üzere Amerika ya eğitim için gönderilmişlerdir. Bu gençlerin bazıları daha sonra Amerikan Board ın Yunanistan daki çalışmalarına katkı sağlamışlardır 48. 1830 yılında Atina da bir misyon bölgesi oluşturmaya karar veren Amerikan Board, Türklerin de bölgeyi tahliye etmesinin ardından bölgeye Jonas King i göndermiştir. İlk önce bölge dolaşılarak alt yapı çalışmaları başlatılmıştır. Turlar esnasında insanlara, İncil ve buna benzer dinî yayın malzemeleri dağıtılmıştır. King, birkaç yerde okullar açılmasını sağlamıştır 49. Bununla birlikte Elias Riggs ve diğer misyonerlerin de katılımıyla Ege adalarında, Kıbrıs ta ve Yunanistan da yeni istasyonlar açılmıştır. Bölgede belirli bir dereceye kadar ilerleme sağlanmıştır. Ancak halkın misyonerlik faaliyetlerine tepki göstermesi ve bunun yanında ortaya atılan hurafelerin halk arasında korku ve panik yaratması Amerikan Board aleyhine bir ortam oluşturmuştur. 1842 yılına gelindiğinde Yunan misyonuna ait tek yer Dr. King ve bir meslektaşının bulunduğu Atina istasyonudur. Elias Riggs ise diğer misyonerlerle birlikte Anadolu daki Rumlar arasında faaliyet göstermek üzere Anadolu ya geçmiştir 50. Amerikan Board ın Anadolu da Rumlar arasında faaliyetlerini yoğunlaştırdıkları yerler ise İzmir, İstanbul ve Bursa dır. İzmir istasyonunda Amerikan Board tarafından Rumlar üzerine Rum Protestan Birliği adı altında ayrı bir örgütlenme oluşturulmuştur. 1.2.2.2.3. Amerikan Board ve Nasturiler Smith ve Dwight ın gezisi Îran daki Nasturiler ve ayrıca Kürtler arasında bir hareketlenmeye neden olmuştur. Misyonerler ilk olarak Nasturilerin bulunduğu bölgeye vardıklarında bu topluluğu Müslümanlar arasında sıkışmış ve ayrıca Hıristiyanlık 47 Kocabaşoğlu; s. 48. 48 Strong, s. 87. 49 Minnie B. Mills; The Work of The American Board in Athens, Centennial Of Constantinople Station, İstanbul 1931, s. 24. 50 Strong, s. 88.

47 inancına sözde olarak bağlı gerçekte ise çok az dinî bilgisi olan bir halde gözlemlemişlerdir. Buraya ilk misyoner olarak Justin Perkins 1834 yılında ulaşmıştır 51. Perkins in ilk tanıştığı Nasturi kişi piskopos Mar Yohannan dır. Misyonerler, Nasturi insanlar arasında büyük bir hoşgörü görmüş ve onlar tarafından coşkulu bir biçimde karşılanmışlardır. Nasturi Misyonu içerisinde ilk istasyon Urumiye şehrinde oluşturulmuştur. Burada Perkinsler e, Dr. Asahel Grant adında bir bayan misyoner daha katılmıştır. Mar Yohannan misyonerlerin dil öğretmenliği görevini üstlenmiştir. Aynı zamanda alışılageldiği üzere burada İncil tercümeleri ilk olarak yapılan işlerdendir. Dr. Grant ın hekimlik vasfı onu bir anda bölge insanları nezdinde çok önemli bir mevkiye yükseltmiştir. Birçok yerden onun yardımını dilemek üzere her çeşit insan onu ziyaret etmeye başlamıştır. Justin Perkins e ek olarak Thomas Laurie ve Dr. Azariah Smith de bir dönem Nasturi Misyonu nda görev yapmışlardır 52. Bu bölge halkı oldukça yoksul bir durumdadır. Îranlı yöneticilerin ve Katoliklerin, Amerikan Board misyonerleri üzerindeki baskısı bu bölgede oldukça fazla bir şekilde hissedilmektedir. Buna rağmen yerli yardımcıların artması Nasturi Misyonu nun ayakta kalmasında oldukça önemli bir etken olmuştur. Nasturi Misyonu nda da diğer misyonlarda olduğu gibi aynı taktik kullanılmıştır. Şöyle ki yeni bir kilise kurmak yerine mevcut kilise bünyesinde reforma gidilmiş ve daha sonra gereken ortam sağlandığında yeni bir kilise açılmıştır. Zamanla yerli yardımcıların da isteği üzerine eski kiliseden kopuş başlamıştır. 1870 yılına gelindiğinde ise misyonun adı Îran Misyonu olarak değiştirilmiştir. Ancak Nasturi Misyonu aynı yıl artık Amerikan Board dan Presbiteryenlere devredilmiştir. Bu tarihten sonra Amerikan Board sadece bu bölgede Kürtlerin bulunduğu dağları elinde tutmaya başlamıştır 53. 1.2.2.2.4. Amerikan Board ve Lübnan Dürzileri Amerikan Board misyonerlerinin aralarında faaliyet gösterdiği bir diğer etnik gurup Lübnan Dürzileri dir. Dürzilerin Hıristiyanlığa geçme isteklerinin altında yatan gerçek neden ise askerlik hizmetinden kurtulmaya çalışmalarıdır. Sekreter Anderson ve Dr Hawes in 1844 te bölgedeki turu misyonerlere yeni bir ilham vermiştir. Ayrıca 1845 yılında Maruniler ve Dürziler arasında yeni bir çatışmanın patlak vermesi ve mücadeleyi Dürzilerin kazanması Amerikan Board misyonerleri açısından iyi bir 51 Grabill; s. 9. 52 Stone; s. 99. 53 Strong; s. 209.

48 sonuçtur 54. Böylece bölgedeki çalışmalar yeniden başlatılmış ve okullar güçlendirilmiştir. Burada bulunan Protestanların konumu artık eskiye nazaran daha güvenli hale gelmiştir. 1.2.2.2.5. Amerikan Board ve Asuriler 1850-60 yılları arasında Fırat ve Dicle nehirleri arasında kalan bölge Asuri Misyonu olarak belirginlik kazanmıştır. Bu bölgede yer alan Musul, Nasturi bölgelerine ulaşım açısından zaten 1841 yılında bir merkez olarak seçilmiştir. Bu bölgedeki insanlarla daha yakından ilgilenebilmek adına ayrı bir misyon oluşturulmuş ve Dwight W. Marsh 1850 yılında Musul a gelmiştir. Daha sonra Suriye Misyonu ndan William F. Williams bu bölgeye transfer edilmiştir. Musul dan sonra Diyarbakır a bir istasyon açılmıştır. 1860 yılına gelindiğinde Asuriye Misyonu, Doğu Türkiye Misyonu sınırları içerisine dahil edilmiştir 55. 1.2.2.3. Osmanlı Ülkesinde Teşkilatlandırma ve Geliştirme Çalışmaları 1.2.2.3.1. Türkiye Misyonu Amerikan Board misyonerlerinin 1831 yılında İstanbul da bir istasyon oluşturmalarının ardından kısa süre içerisinde Bursa, İzmir, Trabzon ve Erzurum gibi şehirlerde de teşkilatlar oluşturulmuştur. Bu dönem Amerikan Board ın henüz altyapı çalışmalarını yaptığı dönemdir ve bundan dolayı misyonlar sürekli değişim ve yenilenme içerisindedir. Nitekim altyapı çalışmalarının sürdürüldüğü senelerde misyonun hedefinde de değişiklikler söz konusudur. Henüz ilk dönemlerini hedef belirleme ve hazırlık dönemi olarak geçiren Amerikan Board, 1850 yılına gelinceye kadar misyona, Türkiye Misyonu adını vermiştir. Bu tarihe kadar ülkenin hemen her yerini oldukça iyi bir şekilde analiz eden Amerikan Board misyonerleri artık hedeflerini daha somut bir hale getirmek ve çalışmalarını daha belirgin alanlara yaymak üzere misyonla ilgili bir takım düzenlemeler yapmışlardır. Rufus Anderson un 1844 yılında yapmış olduğu teftiş gezisinin akabinde Rumlara yönelik faaliyetler durdurulmuş ve Ermeniler daha da ön plana çıkmıştır 56. Bunda kuşkusuz Rumlar arasındaki faaliyetlerin pek de olumlu sonuçlar vermemesinin payı 54 Bilal Eryılmaz, Osmanlı Devleti nde Gayrimüslim Tebaanın Yönetimi, Risale Yay. İstanbul 1996, s. 134-135. 55 Strong; s. 209-211. 56 Kocabaşoğlu; s. 75.

49 vardır. Başlangıçta ilk hedefi Kudüs olarak belirleyen Amerikan Board zamanla Ermenileri asıl hedef haline getirmiş ve neredeyse bütün enerjisini bu millet üzerine yoğunlaştırmıştır. Amerikan Board ın Osmanlı topraklarına gelip örgütlenmeye başladığı ilk dönemi içeren Türkiye Misyonu nda (1831-1850) dinî alanda sürdürülmüş olan faaliyetler neticesinde oluşturulan ibadet yerleri ve kiliselere ait rakamlar ile Protestan cemaatinin durumu şu şekildedir 57 : Yıllar İbadet Yeri Ortalama Kilise Sayısı Kilise Üyesi Sayısı Sayısı Pazar Cemaati 1836 - - - - 1837 1 30 - - 1838 3 50 - - 1839 58 - - - - 1840 7 81 - - 1841 10 190 - - 1842 7 207 - - 1843 10 259 - - 1844 9 262 - - 1845 9 283 - - 1846 8 373 4 104 1847 10 392 4 142 1848 8 362 6 183 1849 15 531 7 237 Amerikan Board misyonerlerinin 1831 yılında İstanbul istasyonunu kurmalarının ardından, Amerikan Board raporlarına göre ilk ibadet yeri tesisi 1837 yılına rastlamaktadır. Tesis edilmiş olan bu ilk ibadet yeri İzmir istasyonuna aittir. Bahsi geçen ibadet yeri açılmış olduğu yıl ortalama 30 pazar cemaatiyle faaliyet göstermiştir. Amerikan Board misyonerleri ilk Protestan Ermeni Kilisesini uzun uğraşlar sonucunda İngiltere nin de yardımıyla 1 Temmuz 1846 yılında açmıştır. Daha sonra buna ek olarak aynı yıl İzmit, Adapazarı ve Trabzon da da kiliseler açılmıştır. 1850 yılına kadar Türkiye Misyonu bünyesinde toplam 7 adet kilise açılmıştır. 1831-1850 yılları arasında Türkiye Misyonu nda faaliyet göstermiş olan Amerikalı ve yerli eleman sayıları ise şu şekildedir 59 : 57 P.A.B.C.F.M., Reel 516, No: 6, 9, 10; Reel 517, No: 3, 8, 10, 13, 15; Reel 519, No: 37, 100; Reel 520, No:3, 5, 8; Reel 522, No: 6, 7, 10. 58 Board raporlarında bu yıla ait tablosal veri bulunmamaktadır.

50 Yıllar MİSYONERLER ve YARDIMCILARI AMERİKALILAR YERLİ ÇALIŞANLAR Misyonerler Bayan yardımcılar Toplam Papaz ya da atanmış Diğer vaizler Öğretmen Diğer yardımcılar 1836 8 9 17 - - - 7 7 24 1837 6 6 12 - - - 7 7 19 1838 9 9 18 - - - 9 9 27 1839 60 - - - - - - - - - 1840 12 13 25 - - - 11 11 36 1841 13 13 26 - - - 12 12 38 1842 15 14 29 - - - 16 16 45 1843 18 17 35 - - - 19 19 54 1844 15 14 29 - - - 13 13 42 1845 15 16 31 - - - 15 15 46 1846 17 17 34 2 1-16 18 52 1847 17 18 35 4 - - 22 26 61 1848 17 18 35 6 - - 15 21 56 1849 19 21 40 7 - - 20 27 67 Toplam Toplam ABD li ve yerli çalışan Türkiye Misyonu çerçevesinde faaliyetlere 1831 yılında başlanılmış olmasına rağmen bu çalışmalarla ilgili ilk istatistiki veriler 1836 yılından itibaren başlamaktadır. Yukarıdaki tabloda Türkiye Misyonu nda 1850 yılına kadar faaliyet gösteren öğretmen görünmemektedir. Bunun nedeni çalışan öğretmen olmaması değil, Amerikan Board ın 1850 yılına kadar olan raporlarında öğretmen sayılarının verilmemiş olmasıdır. Türkiye Misyonu nda faaliyet göstermiş olan elemanlarla ilgili bir diğer dikkat çekici nokta misyon bölgelerinde yalnızca 1846 yılı haricinde vaiz bulundurulmamış olmasıdır. Amerikan Board raporlarından anlaşıldığı üzere papazların yanında genellikle yerel yardımcılar tercih edilmiştir. Türkiye Misyonu genelinde sürdürülen eğitim faaliyetleri, okul ve öğrenci sayıları ise şu şekildedir 61 : 59 P.A.B.C.F.M., Reel 517, No: 8, 13, 15, 37; Reel 519, No: 100; Reel 522, No: 6, 8, 10, 12, 14, 17, 19, 21, 23, 24, 26; Reel 520, No: 10. 60 Board raporlarında bu yıla ait tablosal veri bulunmamaktadır 61 P.A.B.C.F.M., Reel 517, No: 8, 13, 15, 37; Reel 519, No: 100; Reel 522, No: 6, 8, 10, 12, 14, 17, 19, 21, 23, 24, 26; Reel 520, No: 10.

51 Yıllar İlahiyat Okulları veya Kolejler Kız Ortaokul ve Liseleri Erkek Ortaokul ve Liseleri Karma Okullar Erkek Öğrenci Sayısı Kız Öğrenci Sayısı Eğitim Alan Toplam 1836 - - - - - - 1 50-50 1837 - - - - - - 1 80-80 1838 - - - - - - 3 - - 225 1839 - - - - - - - - - - 1840 - - - - - - 5 - - 60 1841 - - 1 3 1 7 4 6 62 78 1842 - - 1 3 1 20 6 20 160 243 1843 1 20-3 - - 9-150 223 1844 1 34-2 - - 8-70 271 1845 1 30 1 8 - - 6 - - 48 1846 1 35 1 13 - - 7 12-164 1847 1 47 1 23 - - 7 35 18 146 1848 1 28 1 23 - - 5 11 26 132 1849 1 24 1 23 - - 9 64 48 214 İstanbul u kendilerine ilk olarak merkez seçmiş olan Amerikan Board misyonerleri burada bir an önce eğitim çalışmalarına başlamışlardır. 1839 yılında Amerika dan eğitimci olarak getirtilen Dr. Cyrus Hamlin eğitim faaliyetlerine oldukça önemli bir hareketlenme getirmiştir. 1840 sonrasında özellikle Osmanlı başkentinde Tanzimat ın getirmiş olduğu yenileşme fikri ve bununla birlikte gelen eğitim ihtiyacı okullara olan ilginin artmasına neden olmuştur. Bunun yanında 1850 yılında Protestan cemaatinin Bab-ı Ali tarafından resmen tanınması Amerikan Board a ait okullara da bir resmiyet kazandırmıştır 62. Bu durum misyonerlerin eğitim alanında daha rahat hareket etmelerinde ve daha geniş kitlelere ulaşmalarında oldukça önemli bir etken olmuştur. 1.2.2.3.2. Ermeni Misyonu Amerikan Board çalışmalarını1849 yılına dek Türkiye Misyonu olarak adlandırılırken bu isim aynı yıl 1860 yılına kadar Ermeni Misyonu olarak değiştirilmiştir. 1850 yılında İstanbul, İzmir, Bursa, Trabzon, Erzurum ve Antep in merkez istasyonlarını teşkil ettiği Ermeni Misyonu aynı zamanda ileriki tarihlerde oldukça önemli merkez istasyonlar 62 Kocabaşoğlu; s. 78.

52 haline getirilecek olan Kayseri, Sivas, İzmit, Urfa gibi şehirleri dış istasyon olarak bünyesinde taşımaktadır. Misyonun hedeflerinin daha da netlik kazanması sonucu 1850 yılında Türkiye Misyonu yerini Ermeni Misyonu na bırakmıştır. Amerikan Board faaliyetlerini Ermeni Misyonu adı altında toplam 10 yıl devam ettirmiştir. Bu 10 yıllık dönemin ilk 5 yılı Ermeni Misyonu olarak adlandırılırken ikinci 5 yılı ise Kuzey ve Güney Ermeni Misyonları şeklinde tasarlanmıştır. 1850 yılından itibaren Amerikan Board ın faaliyetleri oldukça önemli bir hareketlilik kazanmış ve yeni istasyonlar ardı ardına açılmıştır. Aynı şekilde dinî faaliyetlerde de fark edilir bir artış söz konusudur. Ermeni Misyonu adı altında çalışmaların devam ettirildiği toplam on yıllık dönemin ilk altı yılındaki dinî çalışmalar rakamlara şöyle yansımıştır 63 : Yıllar İbadet Yeri Ortalama Kilise Sayısı Kilise Üyesi Sayısı Sayısı Pazar Cemaati 1850 14 752 6 158 1851 13 961 8 247 1852 17 1679 8 367 1853 36 1865 15 395 1854 43 2055 19 470 1855 37 2451 24 625 Tablodan da anlaşılacağı üzere Amerikan Board bu dönemde dinî faaliyetlerine hız kazandırmıştır. 1850 yılında ibadet yeri sayısı 14 iken 5 yıl içerisinde bu rakam 37 ye ve yine 1850 de 6 olan kilise sayısı 24 e yükselmiştir. Aynı şekilde ortalama pazar cemaatleri ve kilise üyelerinde de önemli derecede artışlar olmuştur. Ermeni Misyonu nda faaliyet gösteren Amerikalı ve yerli çalışanlar ise şu şekildedir 64 : 63 P.A.B.C.F.M., Reel 522, No: 29, 54, 59 64 P.A.B.C.F.M., Reel 517, No: 8, 13, 15, 37; Reel 519, No: 100; Reel 522, No: 6, 8, 10, 12, 14, 17, 19, 21, 23, 24, 26; Reel 520, No: 10.

53 MİSYONERLER ve YARDIMCILARI AMERİKALILAR YERLİ ÇALIŞANLAR Yıllar Misyonerler Bayan Yardımcılar Toplam Papaz ya da Atanmış Diğer Vaizler Öğretmen Diğer Yardımcılar Toplam Topla ABD li ve yerli çalışan 1850 19 21 40 7 - - 26 33 73 1851 15 17 32 11 - - 29 40 72 1852 14 16 30 10 - - 35 45 75 1853 15 19 34 17 - - 40 57 101 1854 25 28 54 13 - - 64 77 131 1855 24 27 53 18 - - 73 101 154 Ermeni Misyonu bünyesinde sürdürülmüş olan eğitim faaliyetleri neticesinde açılmış olan okullar ve buralarda öğrenim görmüş olan öğrenci sayıları şöyledir 65 : Yıllar İlahiyat Okulları veya Kolejler Kız Ortaokul ve Liseleri Erkek Ortaokul ve Liseleri Karma Okullar Erkek Öğrenci Sayısı Kız Öğrenci Sayısı Eğitim Alan Toplam 1850 1 25 1 22 - - 5 22 19 225 1851 1 27 1 20 - - 12 21 39 477 1852 66 2 67 1 32 - - 17 - - 478 1853 2 67 1 25 - - 25 - - 741 1854 3 66 1 35 - - 36 - - 966 1855 1 40 1 25 3 21 44 582 287 1229 Ermeni Misyonu nun hızlı bir şekilde gelişme göstermesi ve kısa süre içerisinde merkez istasyonlara bağlı dış istasyonların sayılarının artması Amerikan Board ı misyon bölgelerinde yeni bir düzenleme yapmaya zorlamıştır. Bu düzenleme ise 1855 yılında gerçekleşmiş ve 1856 yılından itibaren Ermeni Misyonu, Kuzey ve Güney olmak üzere iki koldan faaliyete devam etmiştir. 65 P.A.B.C.F.M., Reel 517, No: 8, 13, 15, 37; Reel 519, No: 100; Reel 522, No: 6, 8, 10, 12, 14, 17, 19, 21, 23, 24, 26; Reel 520, No:10. 66 1852, 1853 ve 1854 yıllarına ait karma okullardaki kız ve öğrenci sayıları toplam öğrenci sayısı hanesinde toplu olarak verilmiştir.

54 1.2.2.3.3. Kuzey Ermeni Misyonu Kuzey Ermeni Misyonu sınırları içerisinde İstanbul, İzmir, Trabzon, Erzurum, Tokat, Sivas, Kayseri, Arabkir, Harput ve Bahçecik merkez istasyonları ve bu istasyonlara ait 30 kadar dış istasyon yer almıştır. Yine bu dönemde Kuzey Ermeni Misyonu nda 25 i bayan 49 Amerikan Board a ait Amerikalı misyon mensubu görev yapmıştır 67. Yaklaşık olarak 1859 sonrasındaki Batı Türkiye Misyonu yla aynı sınırlara sahip Kuzey Ermeni Misyonu nda dört yıl boyunca gerçekleştirilmiş olan dinî çalışmalar ve Protestan cemaatinin durumu şu şekildedir 68 : Yıllar İbadet Yeri Ortalama Kilise Sayısı Kilise Üyesi Sayısı Sayısı Pazar Cemaati 1856 39 1585 21 478 1857 18 919 24 597 1858 28 867 24 565 1859 21 920 25 680 Kuzey Ermeni Misyonu nda faaliyet göstermiş olan Amerikalı ve yerli eleman sayısı ise şu şekildedir 69 : Yıllar MİSYONERLER ve YARDIMCILARI AMERİKALILAR YERLİ ÇALIŞANLAR Misyonerler Bayan Yardımcılar Toplam Papaz ya da Atanmış Diğer Vaizler Öğretmen Diğer Yardımcılar Toplam Toplam ABD li ve Yerli Çalışan 1856 23 25 49 16 - - 92 108 157 1857 24 23 47 4 21 35 35 95 142 1858 27 26 55 3 21 36 46 105 160 1859 30 28 59 4 21 34 55 114 163 Kuzey Ermeni Misyonu sınırları içerisinde yürütülmüş olan eğitim çalışmaları neticesinde oluşturulmuş olan okullar ve buralarda öğrenim görmüş olan öğrenci sayıları şu şekildedir 70 : 67 P.A.B.C.F.M., Reel 522, No:27. 68 P.A.B.C.F.M., Reel 522, No:27, 31, 32, 34, 35, 40, 41. 69 P.A.B.C.F.M., Reel 522, No: 27, 31, 32, 35, 36, 40, 41. 70 P.A.B.C.F.M., Reel 522, No: 27, 31, 32, 35, 36, 40, 41.

55 Yıl İlahiyat Okulları veya Kolejler Kız Ortaokul ve Liseleri Erkek Ortaokul ve Liseleri Karma Okullar Erkek Öğrenci Sayısı Kız Öğrenci Sayısı Eğitim Alan Toplam 1856 2 60 1 25 - - 37 593 316 1004 1857 1 16 1 23 1 48 40 238 129 1080 1858 3 46 1 22 - - 42 521 190 1040 1859 1 44 1 22 1 19 47 234 120 1381 1.2.2.3.4. Güney Ermeni Misyonu 1856 yılında oluşturulan diğer misyon ise Güney Ermeni Misyonu dur. Bu misyon bölgesine ait dış istasyonlar Antep, Maraş, Urfa, Antakya ve Halep tir. 1857 yılı rakamlarına göre bu merkez istasyonlarına bağlı 12 dış istasyon bulunmakta ve Amerikan Board mensubu 14 Amerikalı bahsi geçen merkez istasyonlarda görev yapmaktadır 71. 1856-1859 yılları arasında Güney Ermeni Misyonu nda yapılmış olan dinî çalışmalardaki ibadet yerleri ve kiliselere ait rakamlar ile Protestan cemaatinin sayısı şu şekildedir 72 : Yıllar İbadet Yeri Ortalama Kilise Sayısı Kilise Üyesi Sayısı Sayısı Pazar Cemaati 1856 12 1518 7 312 1857 17 1758 9 396 1858 19 2037 10 489 1859 20 2654 12 597 Tablodan da anlaşıldığı üzere Güney Ermeni Misyonu da tıpkı Kuzey Ermeni Misyonu gibi dinî çalışmalarda kısa süre içerisinde önemli derecede yol katetmiştir. 1856 yılında 7 olan kilise sayısı 1859 yılında 12 ye yükselmiştir. Kilise üyesi sayısı da 4 yıl gibi kısa bir süre içerisinde yaklaşık iki katına yükselmiştir. Aynı şekilde ibadet yerleri sayısında da önemli bir artış meydana gelmiştir. 71 P.A.B.C.F.M., Reel 522, No: 46. 72 P.A.B.C.F.M., Reel 522, No:29, 46, 47, 52, 54, 55, 57, 58.

56 Güney Ermeni Misyonu nda faaliyet göstermiş Amerikalı ve yerli eleman sayıları şu şekildedir 73 : Yıllar MİSYONERLER ve YARDIMCILARI AMERİKALILAR YERLİ ÇALIŞANLAR Misyonerler Bayan Yardımcılar Toplam Papaz ya da Atanmış Diğer Vaizler Öğretmen Diğer Yardımcılar 1856 5 5 10 6 - - 11 17 27 1857 7 7 14 1-15 17 33 47 1858 9 8 17 2 2 19 22 45 62 1859 9 9 18 5 3 34 32 74 92 Toplam Toplam ABD li ve Yerli Çalışan Tablodan da anlaşıldığı üzere Güney Ermeni Misyonu, faaliyet gösterdiği 4 yıllık süre içinde hızlı bir şekilde eleman sayısını artırmıştır. 1856 yılında 10 olan toplam Amerikalı çalışan sayısı 1859 yılına gelindiğinde 18 e yükselmiştir. Aynı artış yerli eleman sayısında da gerçekleştirmiştir. 1856 yılında 17 olan yerli çalışan sayısı 1859 da 74 e yükselmiştir. Toplam eleman sayısı ise 4 yılda 27 den 92 ye yükselmiştir. Güney Ermeni Misyonu bünyesinde yapılmış olan eğitim faaliyetleri, okul ve öğrenci sayıları ise şu şekildedir 74 : Yıllar İlahiyat Okulları veya Kolejler Kız Ortaokul ve Liseleri Erkek Ortaokul ve Liseleri Karma Okullar Erkek Öğrenci Sayısı Kız Öğrenci Sayısı Eğitim Alan Toplam 1856 1 11 - - - - 13 201 118 528 1857 1 8 - - - - 15 401 179 579 1858 1 27 - - - - 21 588 314 929 1859 1 8 - - - - 26 798-1365 Özellikle Osmanlı Devleti tarafından resmî olarak tanınmanın da kazandırmış olduğu ivme ile birlikte örgütlenme faaliyetlerine hız kazandıran Amerikan Board 1859 yılına 73 P.A.B.C.F.M., Reel 522, No: 29, 46, 47, 56, 57. 74 P.A.B.C.F.M., Reel 522, No: 29, 46, 47, 56, 57.

57 gelindiğinde yeni bir misyon biçimlendirmesi daha yapmıştır. Bahsi geçen yıla kadar Ermeni Misyonu adı altında sürdürülen faaliyetlerin 1856 sonrasında, Kuzey ve Güney Ermeni Misyonları adı altında iki parça halinde devam ettirilmiştir. 1859 yılında misyon bölgelerinde yapılmış olan düzenleme ile yükleri iyice ağırlaşmış olan Kuzey ve Güney Ermeni misyonları üç misyon bölgesine ayrıştırılmış ve bundan sonraki faaliyetler de bu oluşum çerçevesinde sürdürülmüştür. Bahsi geçen üç misyon bölgesi Batı Türkiye Misyonu, Merkezî Türkiye Misyonu ve Doğu Türkiye Misyonu ndan ibarettir. Trabzon dan Mersin e doğru çekilecek bir hattın batısında kalan bölge Batı Türkiye Misyonu olarak tasarlanmıştır. Batı Türkiye Misyonu na ait istasyonlar İstanbul, İzmir, Bursa, Trabzon, İzmit, Merzifon, Kayseri ve Sivas tır. Sivas ın güneyinden Mersin ve Halep e çekilen doğrular içerisinde kalan bölge ise Merkezî Türkiye Misyonu na ait bölgedir. Merkezî Türkiye Misyonu na ait istasyonlar ise Maraş, Adana, Antep ve Haçin dir. Bahsi geçen iki bölgenin doğusunda kalan ve Harput, Erzurum, Van, Bitlis ve Mardin istasyonlarını kapsayan bölge Doğu Türkiye Misyonu na aittir. Amerikan Board, Anadolu da oluşturduğu bu üç misyon bölgesinin ve Suriye Misyonu nun yanı sıra Osmanlı topraklarında 1870 yılında yeni bir misyon daha oluşturmuştur. Bu yeni misyon Avrupa Türkiyesi Misyonu dur. Avrupa Türkiyesi Misyonu nun sınırları Bulgaristan ın Kuzeyi nden Makedonya ve Arnavutluk a kadar uzanmaktadır. Bu misyon içerisinde faaliyet göstermiş olan istasyonlar ise Filibe, Manastır, Samokov ve Selanik tir. Anadolu ve Balkanlarda örgütlenmeye devam eden Amerikan Board diğer taraftan Suriye bölgesinde de Suriye Misyonu adı altında çalışmalarını devam ettirmektedir. 1870 yılında Presbiteryenler e devredilmiş olan Suriye Misyonu nun başlıca istasyonları ise Beyrut, Abeih, Tripoli ve Sidon dur.

İKİNCİ BÖLÜM 2. AMERİKAN BOARD IN SURİYE MİSYONU NDAKİ TEŞKİLATLANMASI 2.1. Suriye Misyonu nun Oluşturulması, Faaliyet Sahası Ve Çalışanları Suriye Misyonu, Antakya ve Halep in güneyinden Beyrut ve Kudüs şehirlerini kapsayacak bir alan üzerinde tesis edilmiştir. Suriye Misyonu nun kapsamış olduğu bölge Hıristiyanlar tarafından kutsal olarak kabul edilen yerlerin önemli bir kısmını içine alması nedeniyle Amerikan Board ın ilk dönemlerde öncelikli hedefleri arasında yer almıştır. Bahsi geçen bölge içerisinde Amerikan Board ın ilk olarak yerleşmek istediği yer olan Kudüs şehri ilk etapta Filistin Misyonu adı altında hedef olarak belirlenmiştir. Nitekim Osmanlı topraklarında farklı bölgelere ilk ayak basan Amerikan Board misyonerlerinin de öncelikli amacı bu bölgeye ulaşmaktı. Birinci bölümde de bahsedildiği üzere bölgeye ilk dönemlerde dalgalar halinde gelmiş olan Amerikan Board misyonerleri, Kudüs şehrinde bir istasyon oluşturmak istemişlerdir. Ancak bunu gerçekleştirmeleri o kadar da kolay olmamıştır. Bahsi geçen dönemde çıkan Yunan isyanları, Kudüs teki siyasî atmosferin Amerikan Board misyonerlerinin lehine olmayışı ve Rus ve Fransız yetkililerin Protestan misyonerleri aleyhindeki tutumları gibi nedenler örgütün bölgedeki faaliyetlerini kesintiye uğratmıştır. Daha önce Amerikan Board misyonerlerinin Osmanlı topraklarında ilk dönem faaliyetlerinin anlatıldığı birinci bölümde de bahsedildiği üzere Filistin Misyonu bünyesinde dolayısıyla Suriye Misyonu için görevlendirilmiş olan ilk misyonerler Pliny Fisk ve Levy Parsons tur. Daha sonra ise Jonas King, William Goodell ve Isaac Bird bu bölge için Amerikan Board tarafından görevlendirileceklerdir. Asıl hedefin Kudüs olarak belirlenmiş olmasına rağmen Beyrut şehri, Kudüs e nazaran Amerikan Board misyonerleri için daha güvenli bir merkez olması nedeniyle

59 faaliyetlerin yoğunlaştırıldığı bir üs olmuştur. Misyonerler çalışmalarını genellikle buradan yönlendirmek istemişlerdir. Nitekim Osmanlı topraklarında faaliyet gösteren ilk Amerikan Board okulu Beyrut ta tesis edilmiştir. Bununla birlikte Amerikan Board misyonerlerince Osmanlı topraklarında Protestanlığa ilk katılımların sağlanması Beyrut istasyonunda sürdürülen çalışmalar neticesinde gerçekleşmiştir. Özellikle Beyrut un Amerikan Board misyonerlerince bir istasyon haline getirilmesiyle birlikte çevreye düzenlenen turların ardından kendiliğinden şekillenmeye başlamış olan Suriye Misyonu, aynı zamanda Kudüs üzerine olan Filistin Misyonu nun yerini almış ve böylece uzun vadeli olarak Osmanlı topraklarında oluşturulmuş olan en eski tarihli misyon olmuştur. 1828 yılında siyasî ortamın gerginleşmesiyle birlikte Amerikan Board misyonerlerinin Malta ya çekilişine kadar sürdürülmüş olan ilk dönem çalışmaları, bundan birkaç yıl sonra yeniden faaliyete başlayacak olan misyonerlerin aynı zamanda Osmanlı ülkesi genelinde sürdürecekleri misyonerlik çalışmalarına bir altyapı oluşturmuştur. Suriye Misyonu nu Amerikan Board ın Osmanlı topraklarında oluşturmuş olduğu diğer misyonlardan ayıran bir diğer özellik ise misyonun 1870 yılına kadar sürdürülmüş olması ve bu tarihten sonrası İngiltere ye ait kısa adı BFMCP (Board of Foreign Missions of The Presbyterian Church) olan Presbiteryen Kilisesi ne ait bir misyonerlik örgütüne terk edilmesidir. Misyonun Presbiteryenler e terk edilişinin başlıca nedeni bu döneme kadar Amerikan Board a destek olmuş olan Presbiteryen Kilisesi nin 1869 yılında kendisine ait yabancı misyonlar oluşturma kararıdır. Bununla birlikte Suriye Misyonu nda görevli misyonerlerin çoğunluğu Presbiteryen dir. Amerikan Board, bölgede bulunan Presbiteryen misyonerlerin de kendi kiliselerine ait misyonda çalışmak isteyeceklerini göz önünde bulundurularak bölgeyi bir başka Protestan misyoner örgütü olan Presbiteryen Kilisesi ne (BFMCP) devretmiştir. Yapılan sözleşme ile birlikte Amerikan Board adına çalışan misyonerler de yeni misyona geçmişlerdir 1. 1870 yılına kadar Suriye Misyonu içerisinde faaliyet göstermiş olan belli başlı istasyonlar Beyrut, Sidon, Abeih ve Tripoli dir. Bu istasyonlarda 1870 yılına kadar Amerikan Board adına çalışmalar sürdürülmüştür. Bu tarih sonrasında daha önce örgüt tarafından açılmış olan çeşitli kurumlarda Amerikan Board misyonerlerinden çalışmaya 1 A. L. Tibawi; American Interests in Syria 1800-1901; Clarendon Press, Oxford 1966, s. 191-192

60 devam edenler olmuştur. Ancak misyon, resmi olarak Presbiteryen Kilisesi tarafından sürdürülmüştür. Suriye Misyonu, Amerikan Board ın Ermeni Misyonları nı 1860 yılında yeniden yapılandırmasında, değişikliğe uğramamış ve çalışmalarını bu tarih sonrasında da aynı isim altında devam ettirmiştir. Suriye Misyonu nda çalışan Amerikan Board misyonerlerinin 1828 yılında Malta ya çekilişlerinin sonrasında Amerikan Board tarafından Suriye Misyonu için görevlendirilmiş olan başlıca misyonerler Samuel Jessup, Philip Berry, George Post, Samuel Mitchell, Isaac Lowry, James Dennis, Eliza Everett, Nellie Currah tır 2. Bu misyonerlerden George Post aynı zamanda bir hekimdir ve sağlık çalışmalarında bulunmuştur. Suriye Misyonu bünyesinde faaliyet göstermiş olan toplam Amerikalı ve yerli eleman sayıları tarihsel süreç içinde şu şekilde bir gelişim göstermiştir 3 : Yıllar MİSYONERLER ve YARDIMCILARI AMERİKALILAR YERLİ ÇALIŞANLAR Misyonerler Bayan Yardımcılar Toplam Papaz ya da Atanmış Diğer Vaizler Öğretmen Diğer Yardımcılar 1840 8+1 8 17 - - - 3 3 20 1845 4 5+1 6 12 - - - 5 5 17 1850 12+1 12 25 - - - 6 6 31 1855 12+1 12 25 2 - - 6 8 33 1860 13+1 13 24-10 24 5 39 63 1865 7 7 14 2 8 16 1 27 41 1869 9 9 18 1 11 34 4 50 68 Toplam Toplam ABD li ve Yerli Çalışan Suriye Misyonu genelinde faaliyet göstermiş eleman sayılarında 1840-1870 arası dönemde önemli değişiklikler olmamıştır. 1840 yılında 20 olan toplam çalışan sayısı 1869 yılında 68 e yükselmiştir. Amerikalı çalışan sayısında zaman içinde ufak çaplı artışlar olmuştur ancak misyonun son dönemlerinde Amerikalı çalışan sayısında düşüş olmuştur. Yerli çalışan sayısında Amerikalılara nispeten artış gerçekleşmiştir. 1840 yılında 3 olan yerli eleman sayısı 1869 yılına gelindiğinde 50 ye yükselmiştir. 2 Tibawi; s. 179. 3 P.A.B.C.F.M., Reel 538, No: 4; Reel 542, No: 6, 10, 23; Reel 545, No: 3, 4, 30, 31. 4 Bu yıl 1847 yılına ait rakamlar kullanılmıştır.

61 2.1.1. Suriye Misyonu nda Yürütülen Faaliyetler Amerikan Board ın Osmanlı topraklarında yürütmüş olduğu faaliyetlerde dinî çalışmaların önemli bir yeri vardır. Bölgede dinî çalışmalar ilk olarak ibadet yerleri aracılığıyla başlatılmıştır. Misyona ait ilk kilise oldukça eski tarihlerde faaliyet göstermişse de 1847 yılına gelindiğinde ilk resmi Protestan Ermeni Kilisesi oluşturulmuştur. Suriye Misyonu genelinde sürdürülmüş olan dinî çalışmalar neticesinde oluşturulan ibadet yerleri ve kiliseler ile buralara katılımda bulunmuş olan Protestan cemaatine ait rakamlar şöyledir 5 : Yıllar İbadet Yeri Sayısı Ortalama Pazar Cemaati Kilise Sayısı 1840 2 92 - - 1841 3 89 - - 1842 4 135 1 11 1843 - - - - 1844 - - - - 1845 - - - - 1846 - - - - 1847 3 90 1 8 1848 4-1 18 1849 - - - - 1850 6 170 1 28 1851 7 249 3 65 1852 8 238 4 61 1853 7 273 4 62 1854 9 270 4 72 1855 7 300 5 88 1856 16 380 4 80 1857 16 417 4 95 1858 16 448 4 93 1859 16 478 4 119 1860 16 543 4 117 1861 16 733 6 169 1862 19 758 5 128 1863 21 767 6 117 1864 21 825 6 115 1865 20 945 7 167 1866 22 1043 8 172 1867 19 1000 7 177 1868 27 1312 8 220 1869 33 1523 8 245 Kilise Üyesi Sayısı 5 P.A.B.C.F.M., Reel 538, No: 4, 7, 10; Reel 542, No: 5, 7, 9, 13, 16, 19, 21, 23, 26, 31, 35, 39; Reel 545, No: 3, 6, 11, 31, 37

62 Misyonun ilk dönemlerinden 1870 yılına kadar Protestan cemaatinin sayısında aşamalı olarak artış gerçekleşmiştir. Aynı artış hem ibadet yerleri hem de kiliselerin sayılarında da söz konusudur. 1869 yılına gelindiğinde Suriye Misyonu nda toplam 8 Protestan kilisesi ve 33 ibadet yeri bulunmaktadır. Aynı yıl kilise üyesi sayısı 245, ortalama pazar cemaati sayısı ise 1500 civarındadır. Amerikan Board ın Osmanlı topraklarında eğitim alanındaki ilk tohumları attığı misyon olan Suriye Misyonu genelinde eğitim çalışmaları misyonun son döneminde hareketlenmiştir. 1869 yılında toplam öğrenci sayısının 1300 ü aştığı Suriye Misyonu nda 1870 yılına kadar sürdürülen eğitim çalışmaları neticesinde oluşturulan eğitim kurumları ve buralarda öğrenim gören öğrencilere ait sayıların gelişimi şöyledir 6 : Yıllar İlahiyat Okulları veya Kolejler Kız Ortaokul ve Liseleri Erkek Ortaokul ve Liseleri Karma Okullar Erkek Öğrenci Sayısı Kız Öğrenci Sayısı Eğitim Alan Toplam 1840 1 44 - - - - 7 - - 187 1845 7 1 8 - - - - 15 462 163 664 1850 1 19 1 21 - - 9 93 30 218 1855 1 24 - - - - 25 653 173 860 1860 - - 1 11 1 15 27 632 192 850 1865 1 32 2 60 - - 23 637 149 878 1869 1 45 2 95 - - 31 1010 174 1324 2.2. Suriye Misyonu nun İstasyonları 2.2.1. Beyrut İstasyonu 2.2.1.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi Suriye Misyonu nun en eski istasyonu olan Beyrut ta bir istasyon açılması fikri Kudüs şehrinde işlerin yolunda gitmemesinin ardından gündeme gelmiştir. Kudüs te istedikleri uygun ortamı bulamayan Amerikan Board misyonerleri ilk etapta çalışmaları Beyrut tan yönlendirmek istemişlerdir. Levi Parsons, Pliny Fisk ve Jonas King gibi Amerikan 6 P.A.B.C.F.M., Reel 538, No: 4; Reel 542, No: 6, 10, 23; Reel 545, No: 3, 4, 34. 7 Bu yıl 1846 yılına ait rakamlar kullanılmıştır.

63 Board misyonerleri dönem dönem Kudüs şehrini ziyaret etmiş ve burada bir teşkilatlanma oluşturmak için çaba harcamışlardır. Kudüs teki siyasî ortamın zaman zaman misyonerlerin aleyhine dönmesi onları Kudüs e yakın bir şehri üs olarak kullanmaya zorlamıştır. Nitekim Pliny Fisk ve Jonas King, 1825 yılında Kudüs ten Beyrut a çekilmek zorunda kalmışlardır. Amerikan Board ın Beyrut üzerine direk olarak görevlendirdiği misyonerlerden William Goodell ve Isaac Bird eşleriyle birlikte 1823 Kasımında şehre ayak basmışlardır. Bahsi geçen misyonerler için de asıl hedef Kudüs tür. Fakat bu dönemde geçici olarak Beyrut ta kalmaya karar verilmiştir. Burada bir İngiliz konsolosunun bulunması ve şehrin misyonerlik faaliyetleri açısından elverişli görülmesi Beyrut ta sürekli bir istasyonun teşkiliyle sonuçlanmıştır 8. Beyrut ta ilk dönemlerde faaliyet göstermiş olan Amerikan Board misyonerleri ilk olarak Malta dan getirdikleri yazılı malzemeleri dağıtmışlardır. Beyrut ta birçok ırktan insanın bir arada yaşamasından dolayı misyonerler burada birçok dilde yayın çalışmaları yapmışlardır. İncil in birçok dildeki çevirileri bölgede dağıtılmıştır 9. Bununla birlikte eğitim faaliyetleri de başlatılmıştır. Amerikan Board misyonerlerinin Beyrut istasyonunda sürdürmüş olduğu faaliyetler kısa zaman içerisinde belli çevrelerin tepkisine neden olmuştur. Bölgede bulunan Katolik kesimin yanında Fransız ve Rus yetkililer duruma müdahale etmek istemişlerdir. Beyrut ta bulunan Amerikan Board misyonerleri muhalif bir guruba rağmen sürdürmüş oldukları çalışmalar neticesinde burada oldukça önemli bir iş başarmış ve iki Ermeniyi Protestan yapmışlardır 10. Bahsi geçen kimseler hem misyonerlere dil öğrenimi konusunda yardımcı olmuşlar hem de Protestanlık propagandasında bulunmuşlardır. Amerikan Board a bağlı bir diğer misyoner Eli Smith in, 1827 yılında Beyrut a gelmesinin ardından bölgede misyonerlere karşı muhalefet gittikçe artmaya ve işler zorlaşmaya başlamıştır. Bununla birlikte 1828 yılında Navarin Olayı nın ardından Beyrut ta bulunan İngiliz konsolosluğu kapanmış ve burada bulunan Amerikan Board misyonerleri bu şartlar altında bölgeyi terk etmeye karar vermişlerdir. Misyonerler, yanlarına kendilerine dil öğretecek olan kimseleri de alarak bir süreliğine Malta ya çekilmişlerdir 11. 8 Kocabaşoğlu; s. 34. 9 Strong; s. 83. 10 Kocabaşoğlu; s. 35. 11 Kocabaşoğlu; s. 35.

64 Misyonerler bundan sonra Malta da bir süre hazırlık çalışmalarında bulunmuşlardır. 1830 yılında tekrar Beyrut a dönen Amerikan Board misyonerleri burada bırakmış oldukları ortamın fazlaca değişmediğini görmüşlerdir. Bu dönemde ortaya çıkan Mehmet Ali Paşa isyanları, bölgede bulunan Marunilerin misyonerlere karşı sert bir muhalefet oluşturması, ayrıca İngiliz ve Fransız donanmalarının şehri muhasara altına alması gibi nedenler Amerikan Board misyonerlerini bir kez daha şehri terk etmeye zorlamıştır. Misyonerler bu defa Kıbrıs a gitmişlerdir 12. Siyasî gelişmelerin eskiye nazaran daha sakin bir hal almasıyla birlikte Amerikan Board misyonerleri tekrar Beyrut a dönmüş ve çalışmalarını başlatmışlardır. Misyonerlerin birçok alanda faaliyet gösterdiği Beyrut istasyonunda aynı zamanda matbaa çalışmalarında da bulunulmuştur. 1833 yılında Malta da bulunan matbaanın Arapça malzemelerinin Beyrut a getirilmesinin ardından Eli Smith ve Van Dyck, Beyrut matbaasında uzun yıllar boyunca çalışmalarda bulunmuşlardır 13. Beyrut istasyonu civarında sürdürülmüş olan faaliyetler neticesinde yalnızca bir dış istasyon Beyrut a bağlanmıştır 14. 1851 yılında Beyrut a bağlı olarak oluşturulan Kefr Şima dış istasyonu, misyonun son dönemlerine dek faaliyetlerini devam ettirmiştir. Beyrut istasyonu ve genelinde 1870 yılına kadar sürdürülmüş olan misyonerlik faaliyetlerinde Amerikan Board tarafından görevlendirilmiş olan Amerikalı ve yerli elemanların sayıları ise şu şekildedir 15 : Yıllar MİSYONERLER ve YARDIMCILARI AMERİKALILAR YERLİ ÇALIŞANLAR Misyonerler Bayan Yardımcılar Toplam Papaz ya da Atanmış Diğer Vaizler Öğretmen Diğer Yardımcılar 1840 4+1 4 9 - - - 2 2 11 1845 16 3+1 4 8 - - - 2 2 10 1850 3+1 4 8 - - - 4 4 12 1855 4 4 8 - - - 1 1 9 1860 3+1 3 6-1 3 1 5 11 Toplam Toplam ABD li ve Yerli Çalışan 12 Strong; s. 98-99. 13 Grabill;s. 21-22. 14 P.A.B.C.F.M., Reel 542, No: 13. 15 P.A.B.C.F.M., Reel 538, No: 4; Reel 542, No:5, 10, 23; Reel 545, No: 3, 30, 54. 16 Bu yıl 1846 yılına ait rakamlar kullanılmıştır.

65 1865 2 2 4 - - - 1 1 5 1869 3 4 7 - - 1 2 3 10 Beyrut istasyonunda faaliyet göstermiş olan Amerikalı elemanların arasında hekim olanlar da vardır. Beyrut istasyonu aynı zamanda Amerikan Board tarafından Osmanlı topraklarında tıbbî çalışmaların ilk olarak başlatıldığı istasyondur. Buraya gelen ilk hekim misyoner ise Dr. Asa Dodge olmuştur. Ancak 1833 yılında Beyrut a gelmiş olan Dodge ertesi yıl yakalandığı tifüs nedeniyle Kudüs te ölmüştür 17. 2.2.1.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler Beyrut istasyonunda sürdürülen dinî çalışmalara bakıldığında Amerikan Board ın kendisine ait bir misyon kilisesi burada oldukça eski tarihlerde oluşturulmuştur. 1827 yılına gelindiğinde burada misyon kilisesine bağlı 16 kişi bulunmaktadır. 1840 yılı ve sonrasında Beyrut ta 1 olan misyon kilisesi sayısı değişmemiştir. Amerikan Board misyonerlerince Beyrut istasyonunda sürdürülmüş olan dinî çalışmalar neticesinde oluşturulan ibadet yerleri ve kiliselere ait sayılar ile buralara katılımda bulunan Protestan cemaatinin durumu şu şekildedir 18 : Yıllar İbadet Yeri Ortalama Kilise Sayısı Kilise Üyesi Sayısı Sayısı Pazar Cemaati 1840 1 80 - - 1841 2 70 1 10 1842 2 95 1 11 1843 - - - - 1844 - - - - 1845 - - - - 1846 - - - - 1847 1 60 1 8 1848 1-1 18 1849 - - - - 1850 2 80 1 25 1851 1 10 1 26 1852 1 80 1 23 1853 1 80 1 26 1854 2 70 1 26 1855 1 70 1 25 1856 1 50 1 27 1857 1 50 1 31 1858 1 50 1 31 17 Kocabaşoğlu; s. 127. 18 P.A.B.C.F.M., Reel 538, No: 4, 7, 10; Reel 542, No: 5, 7, 9, 13, 16, 19, 21, 23, 26, 31, 35, 39; Reel 545, No: 3, 6, 11, 17, 24, 30, 36, 42, 49, 55

66 1859 2 70 1 36 1860 1 150 1 36 1861 1 130 1 36 1862 2 180 1 38 1863 2 212 1 31 1864 2 200 1 37 1865 1 260 1 38 1866 1 300 1 53 1867 1 315 1 68 1868 1 355 1 74 1869 2 430 1 74 Beyrut ta sürdürülmüş olan bir diğer önemli faaliyet alanı ise eğitimdir. Beyrut istasyonu aynı zamanda Amerikan Board misyonerlerinin Osmanlı topraklarında ilk olarak eğitim çalışmalarını başlattığı ve ilk eğitim kurumunu açtığı yerdir. Okul 1824 yılında açılmıştır 19. Bununla birlikte 1827 yılına gelindiğinde Beyrut ve civarında Amerikan Board tarafından açılan okul sayısı 13 e yükselmiş ve buralarda eğitim gören öğrenci sayısı 600 ü bulmuştur 20. Ancak Amerikan Board ın bölgedeki faaliyetlerinin sürekli iniş çıkış göstermesi ve istasyonun zaman zaman kapatılmak zorunda bırakılması süreklilik isteyen eğitim çalışmalarına ilk dönemlerde önemli bir sekte vurmuştur. 1840 yılı ve sonrasında Beyrut istasyonu ve civarında Amerikan Board misyonerlerince sürdürülmüş olan eğitim faaliyetleri neticesinde kurulmuş olan eğitim kurumları ve buralarda öğrenim gören öğrencilere ait sayılar şöyledir 21 : Yıllar İlahiyat Okulları Veya Kolejler Öğrenci Sayısı Kız Ortaokul Ve Liseleri Karma Okullar Erkek Öğrenci Sayısı Kız Öğrenci Sayısı Eğitim Alan Toplam Öğrenci 1840 1 44-3 5 - - 187 1845 22 - - - - 6 228 47 275 1850 - - 1 17 2 45 10 72 1855 - - - - 3 60 30 90 1860 - - - - 3 100 90 190 1865 - - 1 50 - - - 50 19 Kocabaşoğlu; s. 59. 20 Strong; s. 83. 21 P.A.B.C.F.M., Reel 538, No: 4; Reel 542, No: 5, 10, 23; Reel 545, No:3, 33, 58. 22 Bu yıl 1846 yılına ait rakamlar kullanılmıştır.

67 1869 - - 1 75 1 25 5 105 Beyrut ta Amerikan Board tarafından kurulmuş olan bir diğer eğitim kurumu ise Suriye Protestan Kolejidir. Okul 1864 yılında Dr. Daniel Bliss in başkanlığında eğitim çalışmalarını başlatmıştır 23. Beyrut istasyonu ve genelinde sürdürülmüş olan eğitim faaliyetleri yıllara göre dalgalanmalar olmuştur. Bunun nedeni misyonerlerin bölgedeki siyasi ortamdan etkilenmeleridir. 2.2.2. Abeih İstasyonu 2.2.2.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi Suriye Misyonu içerisinde faaliyet göstermiş olan bir diğer istasyon Abeih te teşkil edilmiştir. Abeih istasyonuna ait Amerikan Board raporları 1847 ve sonrasında verilmektedir ancak istasyon bu tarih öncesinde kurulmuştur. Abeih istasyonu da Suriye bölgesinde hüküm sürmekte olan kargaşa ortamından nasibini almıştır. Ancak istasyondaki çalışmalarda 1850 sonrasında eskiye nazaran bir düzelme meydana gelmiştir. Abeih istasyonuna bağlı olarak zaman içerisinde faaliyet göstermiş olan dış istasyonların kuruluş tarihleri ve isimleri şu şekildedir 24 : 1847: Bamdin 1852: Bhovera 1854: Suk el Gurb 1856: Ain Zehalta, Deyr ül Komr 1857: Aramun 1861: Şimlan 1864: Kefr Meta 1865: Kefr Nebrach, Brihh, Hadit 1866: Dibbeye, Şeveir 1868: Aytanit, Zahle, Ain Bal, Murkhtara 1869: Malaca 23 Strong; s. 84. 24 P.A.B.C.F.M., Reel 542, No: 5, 21; Reel 545, No: 11, 17, 25, 30, 36, 52;

68 Abeih istasyonuna bağlı olarak faaliyet göstermiş olan dış istasyonlardan Deyr ül Komr 1856 yılında bir merkez istasyon olarak tesis edilmiş olmasına rağmen 1865 yılı ve sonrasında Abeih e bağlı olarak çalışmaya başlamıştır. Yine Ain Zehalta, Bhovera, Aramun, Suk El Gurb ve Bamdin dış istasyonları kurulmuş oldukları yıl Suriye Misyonu bünyesinde faaliyet göstermekte olan birer dış istasyon olarak rapor edilmişlerdir. Bu dış istasyonlar sonraki tarihlerde Abeih istasyonu ile çalışmaya başlamışlardır. 1847 yılı ve sonrasında Abeih istasyonunda faaliyet göstermiş olan yerli ve Amerikalı çalışan sayıları şu şekildedir 25 : Yıllar MİSYONERLER ve YARDIMCILARI AMERİKALILAR YERLİ ÇALIŞANLAR Misyonerler Bayan Yardımcılar Toplam Papaz ya da Atanmış Diğer Vaizler Öğretmen Diğer Yardımcılar 1847 2 2 4 - - - 2 2 6 1850 3 3 6 - - - - - 6 1855 2 2 4 - - - 2 2 6 1860 1 1 2 - - 1-1 3 1865 2 2 4 1-7 - 8 12 1869 2 2 4 1 1 17 1 25 29 Toplam Toplam ABD li ve Yerli Çalışan Abeih istasyonu genelinde faaliyet göstermiş olan eleman sayıları özellikle 1865 ve sonrasında artmaya başlamıştır. İstasyondaki Amerikalı çalışan sayısında önemli değişiklikler gerçekleşmemiştir. Ancak yerli çalışan sayısı son dönemde eskiye nazaran oldukça yükselmiştir. 1847 yılında 2 olan toplam yerli çalışan sayısı 1869 yılında 25 i bulmuştur. 2.2.2.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler İlk dönemlerde dinî çalışmaların ibadet yerleri aracılığıyla sürdürüldüğü Abeih istasyonunda ilk Protestan kilisesi 1852 yılında açılmıştır. Açıldığı yıl 8 üye ile faaliyet göstermiş olan kilisenin ardından bölgedeki ikinci bir kilise ise 1866 yılında Ain Zehalta da açılmıştır. İlerlemenin gayet yavaş olduğu bir istasyon olan Abeih te çalışmalar 1860 yılı ve sonrasında daha hareketli bir hal almış ve Protestan cemaati 25 P.A.B.C.F.M., Reel 542, No: 5, 10, 23; Reel 545, No: 3, 30, 55.

69 sayısında eskiye nazaran önemli bir yükselme meydana gelmiştir. Arapça harflerle basılan dinî yayınlar bölge halkının dikkatini çekmiştir. 1861 yılında Dr. William Thomson tarafından yazılan Ülke ve Kitap (The Land and The Book) isimli kitap da bölge genelinde dinî çalışmalara katkı sağlamış ve dikkatlerin İncil üzerine çevrilmesinde rol oynamıştır 26. 1847 yılı ve sonrasında Amerikan Board misyonerlerince Abeih ve buraya bağlı dış istasyonlarda sürdürülmüş olan dinî çalışmalar neticesinde oluşturulan ibadet yerleri ve kiliselerin sayıları ile Protestan cemaatinin durumu şu şekildedir 27 : Yıllar İbadet Yeri Ortalama Kilise Sayısı Kilise Üyesi Sayısı Sayısı Pazar Cemaati 1847 2 30 - - 1848 1 - - - 1849 - - - - 1850 1 19 - - 1851 1 45 - - 1852 1 50 1 8 1853 1 50 1 11 1854 2 60 1 11 1855 1 70 1 16 1856 2 85 1 22 1857 2 55 1 22 1858 2 84 1 21 1859 2 90 1 27 1860 2 60 1 26 1861 3 175 1 28 1862 4 165 1 53 1863 6 240 1 39 1864 5 220 1 38 1865 6 230 1 47 1866 7 258 2 44 1867 8 290 2 59 1868 10 370 2 58 1869 12 480 2 79 Abeih te Amerikan Board misyonerlerince sürdürülmüş olan eğitim faaliyetlerine bakıldığında burada Van Dyck tarafından açılmış olan bir ilahiyat okulu faaliyete başlamıştır. Bu okulun yönetimi daha sonra Simeon Calhoun e geçmiştir. Calhoun un yöneticiliği esnasında okul oldukça iyi bir seviye yakalamış ve bölge genelinde dinî 26 Grabill; s. 38-39. 27 P.A.B.C.F.M., Reel 542, No: 5, 7, 9, 13, 16, 19, 21, 23, 26, 31, 35, 39; Reel 545, No: 3, 6, 11, 17, 25, 30, 36, 42, 49, 55.

70 çalışmalara katkı sağlayacak olan kadronun yetiştirilmesinde oldukça önemli bir rol oynamıştır. Bu okul aynı zamanda ileride açılacak olan liselere de bir örnek teşkil etmiştir 28. Bununla birlikte Abeih istasyonunda özellikle 1865 yılı ve sonrasında eğitim çalışmalarında oldukça önemli atılımlar göze çarpmaktadır. Örneğin 1869 yılına gelindiğinde Abeih ve çevresinde bulunan toplam okul sayısı 15 e yükselmiş ve öğrenci sayısı ise 600 ü aşmıştır. 1847 yılı ve sonrasında yürütülmüş olan eğitim faaliyetleri neticesinde Abeih istasyonu ve civarında açılmış olan eğitim kurumları ve buralarda öğrenmiş görmüş olan öğrenci sayıları şöyledir 29 : Yıllar İlahiyat Okulları Veya Kolejler Erkek Ortaokul Ve Liseleri Karma Okullar Erkek Öğrenci Sayısı Kız Öğrenci Sayısı Eğitim Alan Toplam Öğrenci 1847 1 8 - - 7 234 116 358 1850 1 19 - - 2 40 5 64 1855 1 24 - - 6 143 48 215 1860 - - 1 15 1 40-55 1865 1 32 - - 9 306 70 408 1869 1 45 - - 14 490 81 616 2.2.3. Tripoli (Tarabulus) İstasyonu 2.2.3.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi Amerikan Board ın Suriye Misyonu içerisinde oluşturmuş olduğu bir diğer istasyon Tripoli istasyonudur. Tripoli ilk olarak 1847 yılında bir dış istasyon olarak Amerikan Board ın çalışma sahasına dahil edilmiş ve 1848 yılında bir merkez istasyon konumuna getirilmiştir. Tripoli istasyonundaki dış istasyon oluşturma çalışmalarında özellikle son dönemlerde bir hızlanma meydana gelmiştir. Tripoli dış istasyonuna bağlı olarak oluşturulmuş olan dış istasyonlar ve bunların kuruluş tarihleri şu şekildedir 30 : 1858: Gurzuz, Liman Tripoli 28 Strong; s. 203. 29 P.A.B.C.F.M., Reel 542, No: 5, 10, 23; Reel 545, No: 3, 33, 59. 30 P.A.B.C.F.M., Reel 545, No: 17, 28, 31, 43.

71 1863: Hums 1864: Şeyh Muhammed, Bayno 1865: Muna, Suffita 1869: Hama Tripoli istasyonuna bağlı olarak faaliyet göstermiş olan dış istasyonlara bakıldığında Hums harici diğer bütün dış istasyonların gerek dinî alanda gerekse eğitim alanındaki çalışmaların pek de hareketli olduğu söylenemez. Hums dış istasyonu Tripoli istasyonu genelinde tek Protestan kilisenin bulunduğu yerdir. Tripoli istasyonu ve genelinde Amerikan Board tarafından görevlendirilmiş olan Amerikalı ve yerli çalışan sayıları şu şekilde bir gelişme göstermiştir 31 : Yıllar MİSYONERLER ve YARDIMCILARI AMERİKALILAR YERLİ ÇALIŞANLAR Misyonerler Bayan Yardımcılar Toplam Papaz ya da Atanmış Diğer Vaizler Öğretmen Diğer Yardımcılar 1848 2 2 4 - - - - - 4 1850 2 2 4 - - - - - 4 1855 1 1 2 - - - - - 2 1860 2 2 4 - - 1-1 5 1865 2 2 4 1 1 5-7 11 1869 2 2 4-4 7-11 15 Toplam Toplam ABD li ve Yerli Çalışan 2.2.3.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler Amerikan Board tarafından Tripoli de sürdürülmüş olan dinî çalışmalar ilk dönemde oldukça sönüktür. Tripoli ye ait dış istasyonların oldukça geç dönemlerde oluşturulmuş olması ilk dönemlerde ibadet yeri ve Protestan cemaati sayısındaki azlığın nedenidir. Tripoli istasyonu bir merkez istasyon olarak Amerikan Board tarafından teşkil edilmiş olmasına rağmen örgütün faaliyet gösterdiği yıllarda burada bir Protestan kilisesi teşkil edilememiştir. Tripoli ve civarındaki tek Protestan kilisesi Hums dış istasyonunda faaliyet göstermiştir. İlk dönemler, oldukça az sayıda ortalama pazar cemaati katılımıyla geçmiştir. İstasyon genelinde bulunan ibadet yeri sayısı istasyonun son yılında 7 ye yükselmiştir. Pazar cemaati sayısında da göreceli bir yükseliş söz konusudur. 31 P.A.B.C.F.M., Reel 542, No: 23, Reel 545, No: 3, 31, 56.

72 Amerikan Board ın 1870 yılına kadar Tripoli istasyonu ve civarında sürdürmüş olduğu çalışmalar neticesinde oluşturulan ibadet yerleri ve kiliselere ait rakamlar ile Protestan cemaatinin durumu şöyledir 32 : Yıllar İbadet Yeri Ortalama Kilise Sayısı Kilise Üyesi Sayısı Sayısı Pazar Cemaati 1848 1 - - - 1849 - - - - 1850 1 8 - - 1851 1 4 - - 1852 1 3 - - 1853 1 3 - - 1854 1 5 - - 1855 1 5 - - 1856 1 10 - - 1857 1 12 - - 1858 1 32 - - 1859 2 20 - - 1860 2 10 - - 1861 1 5 - - 1862 - - - - 1863 2 40 - - 1864 3 90 1 2 1865 4 165 1 4 1866 2 130 1 20 1867 - - - - 1868 4 167 1 26 1869 7 223 1 27 Tripoli istasyonunda, eğitim faaliyetleri genellikle temel seviyeli eğitimin verildiği okullarla sürdürülmüştür. Burada, Amerikan Board tarafından lise veya daha üst düzey bir okul açılmamıştır. İstasyonun son 10 yılında eğitim çalışmalarında ve öğrenci sayısında önemli bir artış söz konusudur. 1869 yılına gelindiğinde toplam 7 karma okulda 228 öğrenciyle eğitim öğretim çalışmaları sürdürülmüştür. Tripoli istasyonun kuruluşundan 1870 yılına kadar istasyon genelinde sürdürülmüş olan eğitim çalışmaları neticesinde oluşturulmuş olan eğitim kurumları ve buralarda öğrenim görmüş olan öğrencilerin sayıları Amerikan Board belgelerine göre şöyledir 33 : 32 P.A.B.C.F.M., Reel 542, No: 7, 9, 13, 16, 19, 21, 23, 26, 31, 35, 39; Reel 545, No: 3, 6, 17, 25, 30, 43, 50, 56. 33 P.A.B.C.F.M., Reel 542, No: 23, Reel 545, No: 3, 34, 59.

73 Yıllar İlahiyat Okulları Veya Kolejler Kız Ortaokul Ve Liseleri Karma Okullar Erkek Öğrenci Sayısı Kız Öğrenci Sayısı Eğitim Alan Toplam Öğrenci 1847 - - - - 1 - - 15 1850 34 - - - - 1-7 7 1855 - - - - 1-31 31 1860 - - - - 1 20 8 28 1865 - - - - 6 140 50 190 1869 - - - - 7 190 38 228 2.2.4. Sidon (Sayda) İstasyonu 2.2.4.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi Amerikan Board tarafından Suriye Misyonu içerisinde oluşturulmuş en son tarihli istasyon Sidon dur. Sidon, Amerikan Board misyonerlerince 1851 yılında bir merkez istasyon olarak tesis edilmiş ve bu tarihten 1870 e kadar bu şekilde faaliyet göstermiştir. Sidon istasyonuna ait ilk dış istasyonlar ise istasyonun kuruluşundan kısa süre sonra oluşturulmaya başlanmıştır. Sidon istasyonuna bağlı olarak faaliyet göstermiş olan dış istasyonların kuruluş tarihleri ve isimleri şöyledir 35 : 1848: Hasbey 1851: Raşeye, Ibl 1852: El Kiyam 1854: Alma 1858: Cana 1859: Tyre, Deir Mimas 1861: Boyda, Belat 1862: Bteddin, Bussa 1863: Ferdes, Tıbnin 1866: Mejdel 1867: İl Kefir, Abara, Jun 1869: Jedudi 34 Bu yıl 1851 yılına ait rakamlar kullanılmıştır. 35 P.A.B.C.F.M., Reel 542, No: 13, 16, 21, 36, 40; Reel 545, No: 7, 12, 21, 24, 37, 43.

74 Sidon istasyonuna bağlı olarak faaliyet göstermiş olan dış istasyonlardan Hasbey in kuruluş tarihi Sidon un kuruluş tarihinden daha eskidir. Hasbey dış istasyonu 1851 yılında Sidon un merkez istasyon olmasıyla buraya bağlanmış ve bu tarih sonrasında da bu şekilde faaliyet göstermiştir. Amerikan Board tarafından Sidon istasyonunda görevlendirilmiş eleman kadrosunda özellikle 1860 ve sonrasında meydana gelmiştir. Sidon istasyonunun kuruluşundan 1858 yılına kadar burada faaliyet göstermiş olan misyonerlerden birisi aynı zaman da hekimdir ve dolayısıyla bahsi geçen dönem içerisinde burada misyonerler sağlık alanında da faaliyet göstermişlerdir. Sidon istasyonunda çalışan eleman sayısı istasyonun kurulmuş olduğu tarihten 1870 yılına kadar geçen süre içerisinde yeni dış istasyonların da oluşturulmuş olmasına rağmen belli bir sayıyı geçememiştir. Sidon da faaliyet göstermiş olan Amerikalı ve yerli çalışanların sayıları şu şekildedir 36 : Yıllar MİSYONERLER ve YARDIMCILARI AMERİKALILAR YERLİ ÇALIŞANLAR Misyonerler Bayan Yardımcılar Toplam Papaz ya da Atanmış Diğer Vaizler Öğretmen Diğer Yardımcılar 1851 2 2 4 1 - - - 1 5 1855 2 2 4 - - - 1 1 5 1860 2 2 4-3 4 1 8 12 1865 1 1 2-7 4-11 13 1869 2 1 3-6 9 1 16 19 Toplam Toplam ABD li ve Yerli Çalışanlar 2.2.4.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler Sidon istasyonunda sürdürülmüş olan dinî çalışmalarda ilk dönemlerde bölgedeki tek kilise Hasbey de bulunmaktadır. Sidon merkezdeki ilk kilise 1855 yılında açılmış ve bu yıl 7 üye ile faaliyet göstermiştir. Sidon istasyonu genelinde kilise bulunan diğer dış istasyonlar ise Alma ve El Kiyam dır. Bu yerlerle birlikte Ibl ve Deir Mimas dış istasyonlarında birer vaiz aracılığıyla dinî çalışmalar sürdürülmüştür. Son dönemlere doğru Sidon istasyonu genelinde özellikle ibadet yerlerinde ve ortalama pazar cemaati sayısında bir artış meydana gelmiştir. 1869 yılına gelindiğinde Sidon 36 P.A.B.C.F.M., Reel 542, No: 23; Reel 545, No: 3, 31, 56.

75 istasyonu ve genelinde bulunan ibadet yeri sayısı 12 yi, buralara katılımda bulunan ortalama pazar cemaati sayısı 390 ı bulmuştu. Aynı yıl bölgedeki kilise sayısı ise 4 tür. İstasyonun kuruluş tarihinden 1869 yılına kadar geçen süre içerisinde Amerikan Board misyonerlerince sürdürülmüş olan dinî çalışmalar neticesinde oluşturulan ibadet yerleri ve kiliselere ait sayılar ile Protestan cemaatinin sayıları şu şekilde bir gelişme göstermiştir 37 : Yıllar İbadet Yeri Ortalama Kilise Sayısı Kilise Üyesi Sayısı Sayısı Pazar Cemaati 1851 2 29 1 25 1852 2 75 1 24 1853 2 65 1 20 1854 2 65 1 27 1855 2 75 2 39 1856 3 105 2 31 1857 2 110 2 42 1858 7 165 2 41 1859 6 185 2 57 1860 6 200 2 55 1861 9 360 4 104 1862 10 308 2 66 1863 11 275 4 47 1864 11 315 3 38 1865 9 350 4 44 1866 9 355 4 47 1867 10 395 4 50 1868 12 420 4 62 1869 12 390 4 65 Sidon istasyonunda sürdürülmüş olan eğitim çalışmalarında ilk yıllarda temel eğitim veren okullar aracılığıyla faaliyetlerde bulunulmuştur. 1851 yılında Sidon ve genelinde 2 karma okul ve 70 öğrenci ile eğitim çalışmaları sürdürülmüştür. Amerikan Board, Sidon da ilk kız lisesini 1867 yılında açmıştır. Okul bu yıl 12 öğrenci ile faaliyet göstermiştir. Sidon istasyonu ve genelinde 1865 yılı sonrasında eğitim faaliyetlerinde eskiye nazaran bir hareketlenme söz konusudur. Sidon istasyonunun kurulmuş olduğu tarihten 1869 yılına kadar istasyon genelinde sürdürülmüş olan eğitim faaliyetleri 37 P.A.B.C.F.M., Reel 542, No: 13, 16, 19, 21, 23, 26, 31, 35, 39; Reel 545, No: 3, 6, 11, 17, 24, 30, 37, 43, 50, 56.

76 neticesinde oluşturulan eğitim kurumları ve buralarda öğrenim görmüş olan öğrenci sayıları şu şekildedir 38 : Yıllar İlahiyat Okulları Veya Kolejler Öğrenci Sayısı Kız Ortaokul ve Liseleri Öğrenci Sayısı Karma Okullar Erkek Öğrenci Sayısı Kız Öğrenci Sayısı Eğitim Alan Toplam Öğrenci 1851 - - - - 2 35 35 70 1855 - - - - 3 70 15 85 1860 - - - - 5 96 17 113 1865 - - - - 8 197 29 226 1869 - - 1 20 9 305 50 375 38 P.A.B.C.F.M., Reel 542, No: 13, 23; Reel 545, No: 3, 34, 59.

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM 3. AMERİKAN BOARD IN BATI TÜRKİYE MİSYONU NDAKİ TEŞKİLATLANMASI 3.1. Batı Türkiye Misyonu nun Oluşturulması, Faaliyet Sahası ve Çalışanları Amerikan Board misyonerlerinin Osmanlı topraklarına gelişlerinden yaklaşık 40 yıl kadar sonra yapılan misyon bölgelerinin yeniden teşkilatlandırılması çalışmalarında, ayrı bir misyon bölgesi olarak oluşturulmuş olan Batı Türkiye Misyonu, Amerikan Board misyonerlerinin ilk olarak ziyaret etmiş oldukları Osmanlı şehirlerini kapsaması bakımından kökleri en eski misyon olarak da düşünülebilir. Mersin ve Trabzon şehirleri arasında çekilmiş olan bir hattın batısında kalan, Batı Türkiye Misyonu, Trakya bölgesinin de büyük bir kısmını içine alan sınırlar içerisinde tesis edilmiştir. 1850 sonrasında faaliyetlerini hızlandıran Amerikan Board 1859 yılında misyon bölgelerini üçe ayırmış ve bu tarih sonrasında Ermeni Misyonu faaliyetlerini bu şekilde devam ettirmiştir. Bahsi geçen misyon bölgelerinin gerek yüz ölçümü gerekse nüfus bakımından en büyüğü olan Batı Türkiye Misyonu nun, sınırları içerisinde kalan istasyonlar İstanbul, İzmir, Bursa, Trabzon, İzmit, Merzifon, Kayseri ve Sivas tır. Batı Türkiye Misyonu sınırları içerisinde, Amerikan Board misyonerlerinin ilk olarak ziyaret ettikleri şehir İzmir dir fakat kurulan ilk istasyon İstanbul dur. İstanbul istasyonu aynı zamanda özellikle ilk dönemlerde diğer misyon bölgeleri ve istasyonlar için de bir merkez üs görevini üstlenmiştir. Batı Türkiye Misyonu nun bir diğer özelliği ilk dönemlerdeki basın-yayın faaliyetlerinin buradan yönetiliyor olmasıdır. 1833 yılında Malta dan İzmir e taşınan ve siyasî havanın yumuşamasıyla buradan da 1852 yılında İstanbul a taşınmış olan matbaa, Amerikan Board ın propaganda faaliyetleri açısından hayati önem taşımaktadır. İstanbul matbaası 1880 yılında Antep te yeni bir matbaanın açılışına kadar Amerikan Board ın

78 Osmanlı topraklarında yürüttüğü Ermeniler üzerine olan misyonların bütün basın yayın yükünü tek başına karşılamıştır. Batı Türkiye Misyonu nda faaliyet göstermiş olan Amerikalı ve yerli eleman sayısı ise şu şekildedir 1 : Yıllar MİSYONERLER ve YARDIMCILARI AMERİKALILAR YERLİ ÇALIŞANLAR Misyonerler Bayan Yardımcılar Toplam Papaz ya da Atanmış Diğer Vaizler Öğretmen Diğer Yardımcılar Toplam Toplam ABD li ve Yerli Çalışan 1860 24+1 26 51 2 20 24 9 55 106 1865 15+1 18 34 7 4 23 20 54 88 1870 16+1 25 42 9 20 37 31 97 139 1875 18+1 31 50 15 29 87 44 175 225 1880 20+1 39 60 21 23 135 39 215 275 1885 22 38 60 17 37 169 45 268 328 1890 24+1 47 72 33 44 198 17 292 364 1895 21+1 48 70 32 67 210-309 379 1900 19+3 49 71 24 36 264 20 344 415 1905 21+4 60 85 41 33 292 17 400 485 1910 2 24+3 54 81 38 38 302 30 408 489 Amerikan Board, çalışanlarını genellikle yerli kimselerden seçmek istemiştir. Amerikalı çalışan sayısı genellikle belirli bir miktarla sınırlı kalmıştır. Bunda yerli eleman bulmanın ve bu kişileri barındırmanın Amerikalılara oranla daha kolay oluşunun etkisi vardır. Batı Türkiye Misyonu nda faaliyet göstermiş olan Amerikalı eleman sayısı 1860 yılında toplam 51 iken 1909 yılına gelindiğinde bu sayı 85 e yükselmiştir. Bunun karşılığında 1860 yılı yerli eleman sayısı 55 iken 1909 yılında 400 e yükselmiştir. Batı Türkiye Misyonu bünyesinde sağlık çalışanı bulundurmuştur. Sağlık hizmetleri sunmuş olan istasyonlar ise İstanbul, Merzifon, Kayseri ve Sivas tır. 1 P.A.B.C.F.M., Reel 582, No: 4, 5, 80; Reel 596, No: 256, 335; Reel 607, No: 338; Reel 617, No: 300. 2 Bu yıl 1909 yılına ait rakamlar kullanılmıştır.

79 3.1.1. Batı Türkiye Misyonu nda Yürütülen Faaliyetler Batı Türkiye Misyonu sınırları içerisinde toplam 8 istasyon ve yaklaşık 130 dış istasyon ile sürdürülen dinî faaliyetler ve Protestan cemaatinin sayısı şu şekilde bir gelişim göstermiştir 3 : Yıllar İbadet Yeri Ortalama Kilise Sayısı Kilise Üyesi Sayısı Sayısı Pazar Cemaati 1860 19 760 18 373 1861 47 1527 19 466 1862 42 1543 19 499 1863 41 1569 19 512 1864 46 1733 19 552 1865 49 1974 20 653 1866 57 2484 21 693 1867 55 2477 23 737 1868 61 2571 22 768 1869 67 2889 21 876 1870 64 3110 24 904 1871 75 3665 24 983 1872 73 3762 24 1063 1873 79 4441 23 1072 1874 79 4439 23 1086 1875 83 5828 26 1228 1876 102 7079 31 1429 1877 107 7223 29 1390 1878 121 7335 26 1691 1879 106 8391 27 1741 1880 104 7892 29 1766 1881 109 7902 29 1773 1882 114 8250 26 1806 1883 107 8323 30 1966 1884 103 8221 30 1904 1885 123 9549 28 2571 1886 109 9753 21 2302 1887 126 10588 29 2648 1888 113 10150 30 2904 1889 119 10173 33 2992 1890 118 10189 35 3346 1891 124 10983 35 3598 1892 129 12196 34 3781 1893 130 11340 34 3652 1894 122 10336 35 3604 3 P.A.B.C.F.M., Reel 582 No: 4, 5, 10, 16, 22, 29, 40, 46, 59, 68, 80; Reel 588, No: 147, 152, 174, 185, 200, 214, 233, 242, 256, 259, 263, 297, 335, 362, 378; Reel 596, No: 362, 378; Reel 607, No: 185, 233, 272, 338, 484, 531; Reel 617, No: 199, 200, 202, 252, 300,301, 327, 328, 357, 358, 385, 386, 409, 410.

80 1895 120 10744 36 3724 1896 114 11133 35 3750 1897 119 9730 38 3840 1898 112 8949 37 3905 1899 103 8400 31 3531 1900 91 9588 40 4261 1901 85 7000 33 3239 1902 99 7358 44 4543 1903 97 8402 40 4672 1904 116 9654 38 4775 1905 122 10643 44 4892 1906 118 11830 44 4816 1907 112 11181 44 4771 1908 117 14046 43 4630 1909 125 10981 44 4704 Tabloyu incelediğimizde 1860 yılında 18 kilise ve 373 kilise üyesi ile faaliyet göstermiş olan Batı Türkiye Misyonu nda, gerek kilise ve gerekse kilise üyesi sayısını sürekli olarak artış gösterdiğini görüyoruz. 1909 yılına gelindiğinde Batı Türkiye Misyonu sınırları içerisinde toplam kilise sayısı 44 e ulaşmış, kilise üyesi ise bu yıl içerisinde 4704 olarak tespit edilmiştir. Tesis edilmesi kiliselere nazaran daha pratik olan ibadet yerleri sayısında da aynı şekil de önemli bir artış ortaya çıkmıştır. 1860 yılında 19 olan ibadet yeri sayısı 1909 yılında 125 e yükselmiştir. Pazar cemaati sayıları da aynı şekilde önemli derecede artış göstermiştir. Amerikan Board ın Batı Türkiye Misyonu sınırları içerisinde sürdürmüş olduğu eğitim faaliyetlerindeki okul ve öğrenci sayıları kendi belgelerinden tespit edebildiğimiz kadarıyla şu şekildedir 4 : Yıl İlahiyat Okulları veya Kolejler Kız Ortaokul ve Liseleri Erkek Ortaokul ve Lisesi Karma Okullar Erkek Kız Eğitim Alan Yetişkin Eğitim Alan Toplam 1860 1 36 1 5 - - 25 533 105-679 1865 5 2 20 2 67 - - 47 837 473 253 1650 1870 1 21 1 38 - - 44 756 399 118 1332 4 P.A.B.C.F.M., Reel 582, No: 4, 5, 83; Reel 596, No: 263, 343; Reel 607, No: 185, 338; Reel 617, No: 300. 5 Bu yıl 1866 yılına ait veriler kullanılmıştır.

81 1875 1 29 4 165 - - 83 1954 1227 286 3661 1880 6 276 8 372 - - 107 2182 1356 305 4491 1885 8 402 8 440 - - 128 2407 1797 321 5367 1890 1 11 7 520 8 402 134 2946 2046 398 6323 1895 1 6 8 686 9 528 122 2844 2183 606 6853 1900 1 8 9 451 7 509 130 2887 2545 859 7259 1905 6 4 457 16 828-768 136 3231 3156-8440 1910 7 2 580 13 683-630 148 3129 3585-8607 1850 ve sonrasında hızlı bir yayılma süreci başlatan Amerikan Board, bu dönem sonrasında hazırlamış olduğu eğitim altyapısını daha yüksek dereceli okullarla desteklemek istemiştir. Kızların eğitimine oldukça önem veren Amerikan Board ın Batı Türkiye Misyonu bünyesinde açmış olduğu kız okullarının sayısı 1905 yılında 16 yı bulmuştur. İlk küçük çaplı kız okulu girişimlerini henüz 1832 yılında Rum kızları üzerine yapan Goodelller in 1845 yılında açmış oldukları yatılı kız okulu Ermeni kızlarının da dikkatini çekmiş ve zamanla öğrenci sayısını artırmıştır. Okulun 1862 yılında Merzifon a nakledilişine kadar geçen süre içerisinde burada, hem Bebek Ruhban Okulu nda yetişen bir çok papaza eş hem de ülke çapında herhangi bir yerdeki Protestan toplumu için açılacak olan okullara öğretmen yetiştirilmiştir. Zaten yeni taşındığı bölgede de okulun en önemli iki amacı bunlar olmuştur 8. Bu okul daha sonra açılacak olan okullara örnek teşkil etmiş ve Batı Türkiye Misyonu nda buna benzer bir çok okul daha açılmıştır. 3.2. Batı Türkıye Mısyonu nun İstasyonları 3.2.1. İstanbul İstasyonu 3.2.1.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi Amerikan Board misyonerleri tarafından Osmanlı topraklarında İstanbul istasyonunun oluşturulduğu 1831 tarihinden daha evvel oluşturulmuş olan birkaç teşkilatlanma söz konusudur. Fakat İstanbul istasyonu süreklilik ve istikrar açısından ele alındığı vakit ilk teşkilatlanma olarak kabul edilebilir. 6 1905 ve 1910 yıllarında,kız ortaokul ve liseleri bölümüne ait rakamlar aynı zamanda erkek ortaokul ve liselerini de kapsayacak şekilde toplu olarak verilmiştir. 7 Bu yıl 1909 yılına ait rakamlar kullanılmıştır 8 Stone; s. 73.

82 Ayrıntılı bilgilerini birinci bölümde verdiğimiz İstanbul da, bir merkez istasyon kurulması fikri, Amerikan Board ın asıl hedef kitle olarak Ermenileri seçmesinin ardından gündeme gelmiştir. İstanbul, Osmanlı Devleti nin başkenti yani kalbi konumundadır ve ülke çapında sesini Bab-ı Ali ye duyurma niyetinde olan bütün guruplar genelde başkentte temsilci bulundurma yoluna gitmişlerdir. Ayrıca, İstanbul un nüfusunun kalabalık oluşu ilk dönemlerde fazla göz önünde bulunmamaları gereken misyonerlere kamuflaj sağlayacak bir etkendir. Bunun haricinde İstanbul da bulunan Ermeni kesimi diğer bölgelere oranla daha aydındır ve ülkenin dört bir yanından Ermenilerin iş nedeniyle başkenti sık sık ziyaret etmeleri söz konusudur 9. İşte bu dönemde gözlem yapmak ve altyapı oluşturmak amacıyla Osmanlı topraklarının önemli bir kısmını dolaşmış olan Eli Smith ve H.G.O. Dwight isimli Amerikan Board misyonerleri gezilerinin sonunda İstanbul da bir istasyon oluşturma gerekliliğinin önemini vurgularlarken örgüt bu kararı zaten almış durumdadır 10. 1831 yılında Amerikan Board misyoneri William Goodell in teşkilat oluşturma amacıyla şehre gelişinden evvel de İstanbul u bir takım Protestan misyonerlerinin ziyaret ettikleri bilinmektedir. 1630 yılında İstanbul a gelen ve burada hayatını kaybeden bir Alman misyonerin ardından 1657 yılında bir İngiliz misyoneri olan Mary Fisher ilk olarak Edirne ye gelmiş ve oradan da İstanbul a geçmiştir. Daha sonraları Rum kilisesi için 1740 yılında Morovyanlar şehre gelmiştir. 1754 yılında Amerikalı Christian Hocker misyonerlik faaliyetleri için sultandan ve sadrazamdan bir takım izinler talep etmiştir. Ayrıca 1819 yılında Kilise Misyoner Cemiyeti ne (Church Missionary Society) ait Akdeniz Misyonu İstanbul da kurulmuş fakat bundan iki yıl sonra politik sakıncaları nedeniyle kapatılmıştır 11. William Goodell in 1831 yılında İstanbul a gelişinden önce yine Amerikan Board misyonerlerinden Jonas King 1826 da, Josiah Brewer ise 1827 de şehre gelmişlerdir 12. Fakat bu iki şahıs Yunan isyanları dolayısıyla şehirden ayrılmak zorunda kalmışlardır. 1830 yılında Eli Smith ve H.G.O. Dwight Anadolu gezileri esnasında kısa süreliğine de olsa şehri ziyaret etmişlerdir. 9 Kocabaşoğlu,; s. 92. 10 Strong; s. 90. 11 Charles T. Riggs; History Of Constantinopol Station, Centennial Of Constantinapol Station, İstanbul 1931, s.51. 12 Kocabaşoğlu; s. 36.

83 W. Goodell ve ailesi ilk olarak Amerikan Board tarafından 1822 yılında Beyrut a gönderilmişlerdir. Kendisi burada Arapça, Türkçe, Ermenice ve biraz da Rumca öğrenmiştir. 1827 ve 1828 yıllarında politik karışıklıklar nedeniyle tüm Amerikan ailelerinin buradan sürülmesi üzerine W. Goodell ve ailesi Malta ya geçmiş ve burada basın çalışmalarına katılmışlardır 13. Merkezden gelen emirle birlikte 21 Mayıs 1831 yılında yola çıkan Goodell ailesi 9 haziranda İstanbul a ulaşmıştır 14. İstanbul u teşkilatlandırmak için gelen Goodelller in Pera da bulunan ilk evleri bir yangın dolayısıyla yanmış ve bu aile 1832 yılına kadar Büyükdere de yaşamak zorunda kalmıştır. Bu yıl Schauffler ve Dwight aileleri Goodelllere katılmış ve aynı yıl Ortaköy de üç ailenin de kalabileceği bir ev inşa edilmiştir 15. Bu dönemde misyonerlerin başı sık sık çıkan yangınlarla derde girmekle kalmayıp misyonerler o dönem İstanbul unun en önemli sorunlarından birisi olan veba salgınlarıyla da başa çıkmak zorunda kalmışlardır. Nitekim 1837 yılında misyoner H.G.O. Dwight ın karısı ve çocuğu salgından dolayı hayatlarını kaybetmişlerdir 16. Buradaki misyonerlerin ilk dönem çalışmaları her zaman olduğu gibi ilk etapta oldukça ılıman bir biçimde sürdürülmektedir. Misyonerler, Rum ve Ermeniler arasında faaliyetlerini sürdürürlerken yeni bir kilise inşasından bahsetmiyor sadece bu topluluklara yardım etme amacında olduklarını söylüyorlardı. 1834 yılında H. A. Homes ve 1839 yılında Cyrus Hamlin in misyona katılımı çalışmaları daha da kuvvetli bir hale getirmiştir. Müslümanlar üzerine görevlendirilen Homes yapmış olduğu çalışmalardan bir sonuç alamamıştır. Hamlin ise 1840 yılında Bebek te bir okul açmıştı. Amacı gelecekteki liderleri yetiştirmektir 17. Bu okul daha sonraları Bebek Ruhban Okulu halini almıştır. İstanbul da bulunan Amerikan Board misyonerleri ilk yıllardaki çalışmalarını daha çok basın yayın çalışmaları üzerine yoğunlaştırmışlardır. Misyonerler Ermenice, Ermenice alfabeli Türkçe ye, Osmanlıca ya, Rum alfabeli Türkçe ye, Yahudi-İspanyolca ya, Yahudi-Almanca ya, Rumca ya ve Bulgarca ya İncil çevirileri yapmışlardır. 13 Kocabaşoğlu; s. 35. 14 T. Riggs; s. 53. 15 T. Riggs; s. 54. 16 Strong; s. 90. 17 T. Riggs; s. 55.

84 İstanbul daki kadın eğitimi ise 1845 yılında Goodelller in evinde bir kız yatılı okulu açılmasıyla başlatılmıştır 18. İstanbul da bulunan misyonerler bir yandan merkezde teşkilatlanma çalışmalarına ağırlık verirken diğer yandan da çevrede bulunan yerleşim yerlerini ziyaret ederek misyonun çalışma alanını genişletmeyi amaçlamışlardır. Nitekim Amerikan Board a ait belgelerde İstanbul istasyonuna ait tablo verileri 1836 yılında başlamaktadır. Verilerden anlaşıldığı üzere İstanbul istasyonunun kurulmuş olduğu 1831 yılından sonraki yaklaşık on yıllık dönem teşkilatlanmanın tamamlanması dönemidir. 1841 yılına kadar daha çok, eğitim ve basın faaliyetleriyle meşgul olan Amerikan Board misyonerleri bu yıl İzmit i, İstanbul a ait bir dış istasyon haline getirmişlerdir. Misyonerler 1840 yılından, ilk kiliselerini kurmuş oldukları 1846 yılına kadar geçen süre içerisinde dinî faaliyetlerini, oluşturulmaları kiliselere göre daha pratik olan ve politik olarak da daha az sakıncalı olan pazar okullarında devam ettirmişlerdir. Pazar okulları, kiliselerin kurulmasıyla birlikte işlerliğini devam ettiren bir başka misyonerlik kurumu olarak faaliyet göstermeye devam etmişlerdir. 1846 yılında yeni kiliselerin tesis edilmesiyle birlikte Adapazarı da İstanbul a ait bir dış istasyon haline getirilmiştir. 1849 yılında ise Rodosto, İstanbul a bağlanmıştır. 1836 yılında kurulmuş olan Bursa merkez istasyonu 1852 yılında İstanbul a bağlı bir dış istasyon haline getirilmiştir. 1850 li yıllara gelindiğinde zaman zaman merkeze oldukça uzak mesafelerde dış istasyonların oluşturulmuş olduğu görülmektedir. Yani misyon henüz teşkilatlanma aşamasındadır ve merkez istasyonların dağılımında bir dengesizlik söz konusudur. Buna bir örnek olarak aradaki mesafeye rağmen Kayseri nin İstanbul a bağlı bir dış istasyon haline getirilmesi gösterilebilir. Fakat yine adı geçen dönemde Amerikan Board ın Osmanlı topraklarındaki teşkilatlanmasının şeması artık yerine oturmaya başlamıştır. Amerikan Board tarafından İstanbul istasyonuna bağlı olarak oluşturulmuş olan dış istasyonlar ve kuruluş tarihleri şöyledir 19 : 1831: İstanbul 18 Florence A. Fensham; Mary I. Lyman; H. B. Humphrey; A Modern Crusade In The Turkish Empire, Chicago 1908, s. 36. 19 P.A.B.C.F.M., Reel 517, No: 8; Reel 522, No: 6, 12, 14, 19, 2129, 32, 41; Reel 585, No: 5, 16; Reel 588, No: 171, 182, 190, 212, 226; Reel 596, No: 258, 279, 373; Reel 607, No: 173, 262, 460; Reel 617, No: 360.

85 1841: İzmit 1846: Adapazarı 1849: Rodosto 1850: Kayseri 1853: Edirne, Demirtaş, Bahçecik (Bardezag) 1856: Kütahya, Bilecik,Üsküdar 1859: Yenişehir 1860: Bandırma 1875: Sakaryazerk, Ortaköy, 1876: İçme, Keremet 1877: Çanakkale, Çorlu 1880: Samatya, Sarıca (Langa) 1882: Pera 1886: Gedikpaşa, Sapanca 1890: Kasımpaşa 1898: Kumkapı 1907: Boyacıköy Merkezde bulunan misyonerlerin yapmış oldukları altyapı çalışmaları ve yerel yardımcıların katkılarıyla da etkinlik kazanmış olan dış istasyonların sayısı zamanla artış göstermiştir. 1846 yılında yeni kiliselerin tesis edilmesiyle birlikte Adapazarı da İstanbul a ait bir dış istasyon haline getirilmiştir. 1849 yılında Rodosto da bir dış istasyon oluşturulmuştur. 1836 yılında kurulmuş olan Bursa merkez istasyonu ise 1852 yılında İstanbul a bağlı bir dış istasyon haline getirilmiştir. İstanbul a bağlı olarak oluşturulmuş, yukarıda kuruluş tarihleri ve isimleri geçen bazı dış istasyonların kuruluş tarihleriyle ilgili ihtilaflı durumlar ortaya çıkmıştır. Bu tür durumlarda Amerikan Board belgelerinde kuruluş tarihi sonraki bir dönem olarak kaydedilmiş olan fakat daha önceki tarihlere ait belgelerde de isimleri geçen dış istasyonların kuruluş tarihleri en eski tarihli belge esas alınarak tespit edilmiştir. Kuruluş tarihleri arasında çelişki olan dış istasyonlar ve belgelerde tespit edildikleri en eski tarihler şu şekildedir; Bilecik (1856), Rodosto (1849), Demirtaş (1836), Edirne (1853). Bahsi geçen iki ayrı kuruluş tarihli bu bölgelerin belgelerde geçen geç dönemli

86 tarihleri ise şu şekildedir; Bandırma (1860), Bilecik (1857), Rodos (1852), Demirtaş (1867), Edirne (1862). İstanbul a bağlı olarak oluşturulmuş olan istasyonlardan bazıları zamanla bir merkez istasyonu haline getirilmiştir. Kayseri, Bursa ve İzmit bu türden istasyonlara örnek teşkil etmektedir. 1850 yılında İstanbul a bağlı bir dış istasyon olarak kurulan Kayseri istasyonu 1854 yılında merkez istasyon haline gelmiştir. Yine aynı şekilde 1841 yılında İstanbul a bağlı bir dış istasyon olarak tesis edilen İzmit istasyonu 1861 yılına gelindiğinde Amerikan Board tarafından bir merkez istasyonu haline dönüştürülmüştür. Merkeze bağlı dış istasyonlarda görülen bir diğer değişim ise kimi dış istasyonların zamanla yakın çevredeki merkez istasyonların kontrolü altına geçmesi veya mevcut dış istasyonlardan birisinin merkez haline getirilip çevresindeki dış istasyonların buraya bağlanması durumudur. Bu bağlamda İstanbul a bağlı olan Demirtaş, Kütahya, Bandırma, Bilecik ve Balıkesir in 1862 yılında Bursa istasyonuna bağlanmıştır. Nitekim 1852-1862 yılları arasında Bursa istasyonu, İstanbul istasyonuna bağlı bir dış istasyon konumundadır. Aynı şekilde Trabzon merkez istasyonu da 1857 yılında bir yıllığına İstanbul a bağlanmıştır. Bunun haricinde dönem dönem İstanbul a bağlı halde bulunmuş fakat daha sonra İzmit merkez istasyonunun kontrolü altına geçmiş olan dış istasyonlar bulunmaktadır. Bunların isimleri ve İzmit istasyonuna bağlanış tarihleri şu şekildedir; Bahçecik (1861), Adapazarı (1861). 1874 yılında İzmit merkez istasyonunun dört yıllığına İstanbul a bağlanması nedeniyle İzmit e ait dış istasyonlarda İstanbul un kontrolü altında faaliyet göstermiştir. Bu dış istasyonlar ise Ovacık, Tamluk, Kurtbelen, Armash, Çengiler, Haksal, Hunciler, Nurköy ve Şaksak tır. Çalışanlarının çoğunluğu yerli elemanlardan oluşan bahsi geçen dış istasyonlarda ve İstanbul merkez istasyonunda çalışan Amerikalı ve yerli çalışan sayıları periyodik olarak şu şekilde bir gelişme göstermiştir 20 : 20 P.A.B.C.F.M., Reel 582, No: 4, 5, 33, 78; Reel 588, No: 181, 182; Reel 596, No: 256, 335; Reel 607, No: 184, 338; Reel 617, No: 176, 300; Reel 517, No: 3, 8; Reel 519, No: 100; Reel 522, No: 14, 26; Reel 520, No: 10.

87 Yıllar MİSYONERLER ve YARDIMCILARI AMERİKALILAR YERLİ ÇALIŞANLAR Misyonerler Bayan Yardımcılar Toplam Papaz ya da Atanmış Diğer Vaizler Öğretmen Diğer Yardımcılar 1836 4 3 7 - - - 4 4 11 1840 5 4 9 - - - 5 5 14 1845 7 8 15 - - - 9 9 24 1850 8 10 18 6 - - 11 17 35 1855 7 9 16 6 - - 26 32 48 1860 8 8 16 2 6 7 8 23 39 1865 6 6 12 3 1 4 4 12 24 1870 21 9 8 17 2 1 3 3 9 26 1875 7 16 23 2 5 15 18 40 63 1880 7 13 20 5 1 13 4 23 43 1885 10 15 25 2 6 21 10 39 64 1890 7 15 22 6 5 28 7 46 68 1895 4 15 19 5 6 31 4 46 65 1900 3 14 17 3 5 31 1 40 57 1905 5 14 19 4 5 21 1 32 51 1910 22 6 11 17 6 6 13 6 31 48 Toplam Toplam ABD li ve Yerli Çalışan 3.2.1.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler İstanbul merkez istasyonunda, istasyonun kuruluşundan 1910 yılına kadar geçen süre içerisinde dış istasyonlarına ait veriler de dahil olmak üzere yürütülmüş olan dinî çalışmalar ve kiliseler etrafında toplanan Protestan cemaatinin durumu ise rakamlara şöyle yansımıştır 23 : Yıllar İbadet Yeri Ortalama Kilise Sayısı Kilise Üyesi Sayısı Sayısı Pazar Cemaati 1840 2 30 - - 1841 3 75 - - 1842 2 120 - - 1843 3 170 - - 1844 4 180 - - 21 Bu yıl 1869 yılına ait rakamlar kullanılmıştır. 22 Bu yıl 1909 yılına ait rakamlar kullanılmıştır. 23 P.A.B.C.F.M., Reel 517, No: 3, 5, 7, 10, 13, 15; Reel 519, No: 37, 100; Reel 522, No: 6, 8, 10, 12, 14, 17, 19, 21, 24, 25, 31, 32, 35, 36, 40; Reel 582, No: 4, 5, 9, 10, 15, 16, 21, 27, 33, 39, 49, 57, 66, 78; Reel 588, No: 144, 153, 162, 171, 181, 195, 209, 223, 239, 256, 282, 287, 297323, 335, 361, 378, 390, 415; Reel 596, No: 378, 387, 390, 415; Reel 607, No: 173, 210, 262, 295, 326, 377, 414, 460, 511; Reel 617, No: 175, 202, 205, 229, 249, 250, 253, 274, 277, 303, 334, 335, 362, 388, 389, 412, 413.

1845 5 220 - - 1846 4 300 3 91 1847 5 299 3 126 1848 5 300 3 155 1849 7 280 3 170 1850 7 300 2 80 1851 7 388 4 156 1852 11 374 7 234 1853 19 306 7 202 1854 18 673 8 103 1855 12 669 7 96 1856 11 588 5 229 1857 7 345 8 290 1858 7 345 9 299 1859 7 306 5 315 1860 7 280 7 243 1861 10 373 6 138 1862 6-4 - 1863 7 231 4 107 1864 6 280 4 120 1865 8 343 4 126 1866 9 460 5 132 1867 5 230 4 112 1868 7 280 5 131 1869 8 325 5 167 1870 7 300 4 143 1871 8 340 5 169 1872 7 355 5 169 1873 13 500 4 173 1874 18 795 6 366 1875 15 788 6 303 1876 24 1521 8 476 1877 28 1530 7 511 1878 11 590 5 243 1879 16 946 5 248 1880 13 732 5 234 1881 9 407 4 261 1882 14 743 5 257 1883 11 838 5 280 1884 - - - - 1885 16 966 4 292 1886 - - 9-1887 20 1200 4 151 1888 16 1307 6 28 1889 17 1097 6-1890 17 1088 6 313 1891 16 1059 6 331 88

89 1892 15 990 5 322 1893 15 959 5 328 1894 16 1010 5 331 1895 17 1038 5 327 1896 - - - - 1897 7 620 5 322 1898 7 611 5 362 1899 7 515 5 390 1900 6 482 5 378 1901 7 476 5 383 1902 6 358 5 380 1903 7 415 5 381 1904 7 478 5 376 1905 7 438 5 385 1906 6 368 5 398 1907 7 395 5 421 1908 8 468 5 440 1909 6 425 6 462 İstanbul istasyonunun 1831 yılında oluşturulmuş olmasına rağmen dinî çalışmalar okul çalışmalarına nazaran daha geç başlatılmıştır. Zaten bu dönem, misyonun hazırlık dönemidir. İstanbul istasyonunun kuruluşundan 9 yıl sonra yani 1840 yılında burada ilk ibadet yerlerini açan misyonerler bu yılı ortalama 30 pazar cemaatiyle geçirmişlerdir. Amerikan Board ın İstanbul da açmış olduğu en erken tarihli büyük kiliseleri ise 1846 yılında tesis edilmişlerdir. Misyonerler bu yıl açmış oldukları yeni kiliselerine 91 üye kaydetmeyi başarmışlardır. Dinî çalışmaların yoğunluklarına göre sınıflandırıldığında İstanbul istasyonuna ait dış istasyonlardan Adapazarı, Rodosto, Hasköy ve Sarıca (Langa) gibi merkezler birinci gurupta yer almaktadır. Buralarda önemli derecede dinî çalışmalar yürütülmektedir. Atanmış vaizlerin görev yaptığı İstanbul a bağlı ikinci gurup dış istasyonlar ise Edirne, Çanakkale, Samatya ve Gedikpaşa dır. Bu bölgeler de oldukça önemli çalışma alanlarıdır. Düzenli bir din görevlisinin olmadığı, üçüncü gurubu teşkil eden İstanbul a bağlı dış istasyonlara örnek olarak Kumkapı gösterilebilir. İstanbul istasyonunda ve buraya bağlı dış istasyonlarda Amerikan Board tarafından yürütülmüş olan bir diğer önemli çalışma alanı eğitimdir. İlk zamanlarda yetişkinlerin İncil i okuyabilmesi amacıyla açılan pazar okullarına zamanla ilkokullarında eklenmesiyle eğitim faaliyetleri hem merkezde hem de dış istasyonlarda azımsanamayacak bir dereceye ulaşmıştır. İstanbul istasyonunun kuruluşundan son

90 dönemlere kadar merkezde ve dış istasyonlarda açılmış olan okullar ve buralarda eğitim alan öğrenci sayısı şu şekildedir 24 : Yıllar İlahiyat Okulları Veya Kolejler Kız Ortaokul ve liseleri Öğrenci Sayısı Karma Okullar Erkek Öğrenci Sayısı Kız Öğrenci Sayısı Eğitim Alan Toplam Öğrenci 1836 1 60 - - 2 30 64 154 1840 - - - - 4 - - 60 1845 1 30 1 8 1-10 48 1850 1 25 1 22 2 17 6 85 1855 1 40 1 25 11 104 49 342 1860 1 36 1 22 7 112 64 254 1865 - - - - 7 72 75 171 1870 - - 1 13 5 64 37 114 1875 - - 2 124 15 235 183 588 1880 2 72 1 94 7 125 105 396 1885 2 53 2 157 5 - - 395 1890 - - 1 106 12 225 158 531 1895 - - 1 183 8 202 219 840 1900 - - - - 8 123 128 654 1905 1 47 1 95 10 154 101 397 1910 25 3 161 138 299 İstanbul da başlatılmış olan eğitim faaliyetleri hemen her yönüyle ülke genelinde açılacak olan okullara bir örnek teşkil etmiştir. Örneğin kızların eğitimiyle ilgili ilk küçük çaplı girişim henüz 1832 yılında burada görev yapmakta olan misyoner aile tarafından kendi evlerinde yapılmıştır. 1845 yılına gelindiğinde William Goodell, bahsi geçen kız okulunu daha ileri bir seviyede yatılı kız okulu olarak yeniden faaliyete sokmuştur. Bu okul 1862 yılına kadar İstanbul da faaliyet göstermiş ve o yıl Merzifon a taşınmıştır 26. Zamanla bir takım siyasî ayrıcalıkların kazanılmasıyla İstanbul daki eğitim faaliyetleri artmış ve buradan diğer bölgelere sıçramıştır. Bebek te Cyrus Hamlin tarafından açılan okul bir süre sonra ruhban okulu haline getirilmiş ve buradan misyon bölgelerinde görev yapacak olan önemli din adamları 24 P.A.B.C.F.M., Reel 582, No: 4, 5, 36, 82; Reel 588, No: 189, 190; Reel 596, No: 263, 343; Reel 607, No: 185, 338; Reel 617, No: 176, 301; Reel 517, No: 3, 5, 7, 9; Reel 519, No: 100; Reel 522, No: 14, 26; Reel 520, No: 10. 25 Bu yıl 1909 yılına ait rakamlar kullanılmıştır. 26 Stone; s. 73.

91 yetişmiştir. Ayrıca bu okul daha sonra açılacak olan Ruhban okullarına da bir örnek teşkil etmiştir 27. 3.2.2. İzmir İstasyonu 3.2.2.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi Amerikan Board tarafından Akdeniz bölgesine gönderilen ilk misyonerler olan Pliny Fisk ve Levy Parsons ilk olarak 1820 yılında İzmir i ziyaret etmişlerdir. Burada birkaç ay kalan misyonerler Kudüs e doğru keşif planlarını gerçekleştirmek için şehirden ayrılmışlardır. Yine aynı şekilde Amerikan Board tarafından Yahudiler ve Rumlar arasında çalışmalarda bulunmak üzere Jonas King ve Josiah Brewer isimli misyonerler 1826 yılında İzmir e gönderilmişlerdir. Buradaki çalışmalarından yeteri kadar verim alamamış olan bu iki misyonerden Jonas King 1826 da Josiah Brewer ise 1827 de İstanbul a hareket etmişlerdir. Nitekim bununla birlikte Yahudiler ve Rumlardan umdukları ilgiyi göremeyen Amerikan Board, bu dönemde hedef olarak Ermenileri belirlemiştir 28. Daha önce yapılmış olan misyoner ziyaretlerinin ardından İzmir de ileriye dönük teşkilatlanma çalışmaları 1835 yılında başlamıştır. İzmir istasyonunun ilk yılları güçlükler içerisinde geçmiştir. İzmir istasyonunda göze çarpan şey burada ısrarcı bir politikanın uygulanmamış olmasıdır. Buradaki elemanlar zaman zaman geri çekilmiş, açılmış olan dış istasyonlar kapatılmış, okullar da iyi bir biçimde takip edilmemiştir. 1881 yılına kadar da bu istasyonda hiç kimse 15 yılın üzerinde kalmamıştır. Bu tarihten sonra ise durum misyon adına biraz daha iç açıcıdır. Örneğin son dönemlerde faaliyet göstermiş olan misyonerlerden Mr. Bartlett 20, Bayan Mc Callum 37, Bayan Dr. MacLachlan 35 Bayan Dr. McNaughton 23 Bayan Pohl 25, Bayan Mills 25, Bayan Prof. Lawrence 35, Bayan Prof Caldwell ise 33 yıl hizmet etmiştir 29. İzmir istasyonu kuruluşundan 35 yıl sonra 1870 yılında Manisa ya bağlanmış ve bu durum 12 yıl devam etmiştir. 1882 yılına gelindiğinde İzmir tekrar merkez istasyonu 27 Kocabaşoğlu; s. 83-84. 28 Fensham; Lyman; Humphrey; s. 35. 29 Cass Arthur Reed; Smyrna The Oldest Station Of Our Mission, Centennial of Constantinapol Station, İstanbul 1931, s. 13.

92 haline getirilmiştir. İzmir istasyonuna bağlı olarak faaliyet göstermiş olan dış istasyonların oluşturuluş tarihleri ve isimleri şöyledir 30 : 1835: İzmir 1836: Sakız 1853: Manisa, Akhisar 1860: Aydın 1871: Afyon 1876: Bayındır 1877: Akşehir, Bergama, Konya 1878: Uşak, Ödemiş 1886: Burdur 1906: Isparta Manisa dış istasyonu belgelerde ilk olarak 1853 yılında İzmir e bağlı olarak görülmektedir. Bu tarihten sonra 1865 yılına dek Manisa istasyonuna ait tablosal veri bulunmamaktadır. Yine İzmir istasyonuna bağlı olup benzer durumu paylaşan başka dış istasyonlar da söz konusudur. İzmir istasyonu 1870-82 yılları arasında Manisa ya bağlı bir dış istasyon durumundadır. Bu dönem içerisinde Manisa ya bağlı olarak oluşturulmuş fakat 1882 ve sonrasında İzmir e bağlı olarak devam edecek olan bir kısım dış istasyonlar söz konusudur. Bunlar Afyon, Bayındır, Akşehir,Bergama, Konya, Uşak ve Ödemiş tir. İzmir istasyonuna ait dış istasyonlardan bazılarının kuruluş tarihleri ile ilgili Amerikan Board belgelerinde çelişkili durumlar söz konusudur. İleri tarihli belgelerde kuruluş tarihleri verilmiş olan Afyon, Burdur, Ödemiş ve Manisa ile ilgili ilk raporların elimize geçtikleri tarihler bahsi geçen kuruluş tarihlerinden daha öncedir. Dolayısıyla bahsi geçen yerlerin kuruluş tarihlerine, buralarla ilgili ilk raporların verildiği tarihler olarak karar kılınmıştır. Adı geçen yerlere ait geç dönemli kuruluş tarihleri ise şu şekildedir; Manisa 1856, Afyon 1875, Burdur 1882, Ödemiş 1880 dir. İzmir ve İzmir e bağlı dış istasyonlarda çalışan Amerikalı ve yerli misyon görevlisi sayıları ise şu şekildedir 31 : 30 P.A.B.C.F.M., Reel 520, No: 3; Reel 522, No: 21; Reel 582, No: 5; Reel 588, No: 147, 198, 212, 226; Reel 596, No: 355; Reel 617, No: 379. 31 P.A.B.C.F.M., Reel 582, No: 4, 5, 33, 78; Reel 588, No: 162, 185, 198; Reel 596, No: 261, 335; Reel 607, No: 185, 338; Reel 617, No: 195, 300; Reel 517, No: 8; Reel 520, No: 10; Reel 519, No: 100; Reel 522, No: 14, 26.

93 Yıllar MİSYONERLER ve YARDIMCILARI AMERİKALILAR YERLİ ÇALIŞANLAR Misyonerler Bayan Yardımcılar Toplam Papaz ya da Atanmış Diğer Vaizler Öğretmen Diğer Yardımcılar 1836 2 4 6 - - - 3 3 9 1840 3 5 8 - - - 4 4 12 1845 4 4 8 - - - 4 4 12 1850 3 3 6 - - - 4 4 10 1855 2 2 4 - - - 3 3 7 1860 2 2 4-3 - 1 4 8 1865 2 2 4 1 1-1 3 7 1870 - - - - 1-1 2 2 1875 32 - - - 1-3 1 5 5 1880 1 1 2 1-2 4 7 9 1885 1 5 6 4 4 12 2 22 28 1890 2 7 9 3 4 17 24 33 1895 3 8 11 6 3 25 2 36 47 1900 3 7 10 2 3 31 3 39 49 1905 3 10 13 5 3 42 4 54 67 1910 33 4 9 13 5 4 42 4 55 68 Toplam Toplam ABD li ve Yerli Çalışan İzmir istasyonunun 1870-82 yılları arasında Manisa ya bağlı bir dış istasyon konumunda olmasından dolayı 1870 ve 1876 yıllarına ait verilerde İzmir de Amerikalı çalışan bulunmamaktadır. 1880 yılında bir misyoner ve bir de bayan yardımcının bulunması ise muhtemelen İzmir in 1882 yılında tekrar yeniden merkez istasyon haline getirilmesinin bir ön hazırlığıdır. 3.2.2.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler İzmir istasyonu ve çevresinde yürütülen dinî çalışmalar sonucu oluşturulan ibadet yerleri ve kiliselere ait sayılar ile Protestan cemaatinin durumu şu şekildedir 34 : 32 Bu yıl 1876 yılına ait rakamlar kullanılmıştır. 33 Bu yıl 1909 yılına ait rakamlar kullanılmıştır. 34 P.A.B.C.F.M., Reel 520, No: 3, 5, 7, 10; Reel 517, No: 10, 13, 15; Reel 519, No:37, 100; Reel 522, No: 6, 8, 10, 12, 14, 17, 19, 21, 24, 25, 27, 31, 32, 35, 36, 40; Reel 582, No: 4, 5, 9, 10, 15, 16, 21, 28, 29, 33, 39, 48, 59, 66, 78; Reel 588, No: 147, 152, 162, 171, 185, 198, 211, 212, 239, 297, 323, 335, 355, 378, 397, 418; Reel 607, No: 175, 218, 268, 303, 334, 420, 476, 527; Reel 617, No: 196, 197, 202, 223, 247, 252, 253, 268, 294, 295, 321, 322, 351, 352, 379, 380, 406, 407, 430, 431.

94 Yıllar İbadet Yeri Ortalama Kilise Sayısı Kilise Üyesi Sayısı Sayısı Pazar Cemaati 1838 2 40 - - 1839 - - - - 1840 2 40 - - 1841 3 40 - - 1842 2 59 - - 1843 3 52 - - 1844 3 50 - - 1845 2 40 - - 1846 2 40 - - 1847 2 40 - - 1848 - - - - 1849 2 35 - - 1850 2 40 - - 1851 2 60 - - 1852 2 60 - - 1853 5 118 1 7 1854 2 44 2 12 1855 1 35 2 13 1856 2 37 2 15 1857 1 26 2 25 1858 2 20 2 20 1859 2 25 1 22 1860 1 20 2 33 1861 3 35 3 45 1862 3 43 3 39 1863 3 43 3 37 1864 3 34 3 38 1865 3 53 3 38 1866 4 89 3 89 1867 3 75 3 75 1868 4 110 3 110 1869 3 65 3 65 1870 1 20 1 20 1871 1 20 1 15 1872 1 30 1 15 1873 1 30 1 15 1874 1 30 1 15 1875 1 35 1 11 1876 1 25 1 13 1877 1 40 1 8 1878 1 40 1-1879 1 50 1 12 1880 1-1 - 1881 1 85 1 27 1882 9 474 2 67

95 1883 5 385 4 51 1884 4 494 3 22 1885 9 490 2 98 1886 5 195 1 59 1887 6 283 2 39 1888 7 236 2 83 1889 7 226 2-1890 6 198 3 78 1891 7 185 3 101 1892 8 205 3 196 1893 - - 3 119 1894 8 230 3 131 1895 - - - - 1896 - - - - 1897 6 361 2 137 1898 7 440 2 166 1899 7 457 2 178 1900 448 3 188 1901 7 360 3 180 1902 6 356 3 243 1903 7 322 3 142 1904 10 647 3 290 1905 10 796 3 291 1906 11 710 3 370 1907 11 750 3 386 1908 10 709 3 394 1909 11 716 3 410 İzmir şehrine ilk Amerikan Board misyoneri ziyaretinin 1820 yılında gerçekleşmiş olmasına rağmen burada ilk ibadet yerinin açılışı 1838 yılındadır. Bu yıl iki ibadet yeri açılmış ve ortalama 40 Pazar cemaati ile çalışmalara devam edilmiştir. İzmir de ilk Amerikan Board kilisesi 1853 yılında hizmete geçmiştir. Kilise bu yıl 7 üye ile faaliyet göstermiştir. Tabloda 1870-82 yılları arasındaki dinî faaliyetlerin diğer dönemlere oranla daha düşük görülmesinin nedeni bu dönemde İzmir in Manisa ya bağlı bir dış istasyon olmasıdır. İzmir ve civarında Amerikan Board tarafından Rumlara özel bir örgütlenme daha söz konusudur ki bu faaliyetler de Protestan Rum Birliği adı altında sürdürülmüştür 35. Protestan Rum Birliğine ait başlıca merkezler İzmir, Manisa, Bayındır ve Akhisar dır. Bu bölgelerde örgütlenmenin başlangıç tarihleri ise şu şekildedir; İzmir (1883), Manisa 35 P.A.B.C.F.M., Reel 596, No: 355.

96 (1883), Bayındır (1885), Akhisar (1901). Protestan Rum Birliği ne ait bu yerlerdeki çalışma ve örgütlenme aynen Amerikan Board ın diğer sahalarda uygulamış olduğu sistem üzerine tesis edilmiştir. Ancak bahsi geçen merkezlerde Amerikalı çalışan bulunmamaktadır. Buralardaki misyonerlik faaliyetleri yerli çalışanlar tarafından sürdürülmüştür. Amerikan Board ın İzmir ve civarındaki sürdürmüş olduğu eğitim faaliyetleri neticesinde açılmış olan okul ve buralarda öğrenim görmüş olan öğrenci sayıları şu şekilde bir gelişme göstermiştir 36 : Yıllar İlahiyat Okulları veya Kolejler Kız Ortaokul ve Liseleri Erkek Ortaokul ve Liseleri Karma Okullar Erkek Öğrenci Sayısı Kız Öğrenci Sayısı Eğitim Alan Toplam 1836 - - - - - - 3 110 80 190 1840 - - - - - - - - - - 1845 - - - - - - - - - - 1850 - - - - - - - - - - 1855 - - - - - - 1 25-29 1860 - - - - - - 1 4 2 6 1865 - - - - - - 4 - - 94 1870 - - - - - - - - - - 1875 37 - - - - - - 1 15 15 30 1880 - - - - - - 2 25 30 62 1885 - - 1 80 - - 6 96 65 275 1890 - - 1 85 1 40 5 113 114 353 1895 - - 1 110 1 150 9 187 170 660 1900 - - 1 150 1 180 5 83 60 515 1905 1 150 1 238 1 150 5 108 86 782 1910 38 1 330 1 99 - - 7 108 273 810 İzmir deki ileri dereceli eğitim faaliyetleri 1880 ve sonrasında hareketlenmektedir. Bu tarih öncesinde 1871 yılında Phoebe Cull tarafından Manisa da bir kız okulu açılmıştır. 36 P.A.B.C.F.M., Reel 517, No: 8; Reel 520, No: 3; Reel 522, No: 26; Reel 582, No: 4, 5, 36; Reel 588, No: 167; Reel 596, No: 268, 348; Reel 607, No: 185, 338; Reel 617, No: 195, 410. 37 Bu yıl 1873 yılına ait rakamlar kullanılmıştır. 38 Bu yıl 1909 yılına ait rakamlar kullanılmıştır.

97 1878 yılında ise Dr. Marcellus Bowen tarafından İzmir de bir yatılı kız okulu açmıştır 39. 1880 yılında açılan erkek lisesi ve yine bu dönemde açılmış olan kız lisesinin zaman içerisinde eğitim alanında daha ileri noktalara taşınmasıyla İzmir Uluslararası Koleji nin (International College of Smyrna) temelleri atılmıştır. 8 Nisan 1903 te Amerikan Board ın almış olduğu karar üzerine İzmir Uluslararası Koleji tesis edilmiş ve koleje kısa zamanda 275 öğrenci kaydedilerek eğitim faaliyetleri sürdürülmüştür 40. İzmir istasyonunda sürdürülmüş olan faaliyetler arasında matbaa çalışmaları da yer almıştır. Amerikan Board 1833 yılına kadar Malta da faaliyet göstermiş olan matbaasını siyasî ortamın yumuşamasından dolayı aynı yıl İzmir e transfer etmiştir. İzmir matbaası, İstanbul a taşındığı döneme kadar Osmanlı topraklarındaki Amerikan Board misyonlarının yükünün büyük kısmını tek başına karşılamıştır. 3.2.3. Bursa İstasyonu 3.2.3.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi Bursa istasyonu, Amerikan Board ın Osmanlı topraklarında kurmuş olduğu en eski istasyonlardan biridir. Örgütün 1860 yılında yapmış olduğu nihai bölgesel düzenlemenin ardından Batı Türkiye Misyonu sınırları içerisinde kalan Bursa istasyonunun kuruluş yılı 1834 tür 41. Bursa merkez istasyonunun oluşturulmasıyla birlikte buraya bağlı dış istasyonlar da teşkil edilmeye başlanmıştır. 1852 yılında İstanbul a bağlı bir dış istasyon haline getirilen Bursa 1862 yılında tekrar merkez istasyon olmuştur 42. Bursa ya bağlı dış istasyonlar ve kuruluş tarihleri ise şu şekildedir 43 : 1836: Silahtar, Demirtaş, Küplü 1856: Kütahya, Bilecik 1860: Bandırma 1862: Mihalıç, Edincik, Muratçay, İstanos, 1865: Eskişehir, 1868: Karahisar 1869: Cerrah 39 Stone; s. 89. 40 Stone; s. 245. 41 P.A.B.C.F.M., Reel 522, No: 21. 42 P.A.B.C.F.M., Reel 582, No: 12. 43 P.A.B.C.F.M., Reel 516, No: 6; Reel 582, No: 12, 37, 57, 67, 80; Reel 588, No: 146, 170, 174, 184; Reel 607, No: 257; Reel 617, No: 208.

98 1870:Yenice 1871: Sölöz, Türkmen, Karaağaç, 1873: Erdek, Ermeniköy 1874: Balıkesir, Bayuk 1875: Güldağı, Gemak 1879: Arslanbey 1892: Çalgara Bursa istasyonunun kuruluşundan son dönemine kadar belirli tarih aralıklarıyla oluşturulmuş yukarıda adı geçen dış istasyonların bazıları kurulmuş oldukları tarihten birkaç yıl sonra terk edilmiş bazıları ise merkez istasyonla birlikte son dönemlere kadar devam etmiştir. Bursa istasyonuna ait dış istasyonlar yukarıda, tablosal verilerde ilk olarak tespit edildikleri tarihler itibariyle listelenmişlerdir. Fakat Amerikan Board belgelerinde bazı istasyonların kuruluşlarıyla ilgili olarak farklı tarihlerin gösterilmesi söz konusudur. Örneğin Güldağı, Karaağaç, Muratçay ve Sölöz dış istasyonlarının kuruluş tarihleriyle ilgili ihtilaf söz konusudur. Güldağı na ait ilk tablosal veri 1875 yılında verilmiştir. Ancak daha sonraki belgelerde burasının kuruluş tarihi 1869 olarak belirtilmiştir. Burasıyla ilgili ilk raporların 1875 yılından itibaren verilmesi nedeniyle bu tarih kuruluş tarihi olarak esas alınmıştır. Yine kuruluş tarihi 1869 olarak verilen Karaağaç ta da aynı durum söz konusudur. Muratçay ve Sölöz dış istasyonlarında durum biraz farklıdır. Muratçay istasyonuna ait ilk veriler 1862 yılına ait olmasına rağmen ileri tarihli Amerikan Board belgelerinde burasının kuruluş tarihi 1869 olarak verilmiştir. Sölöz de de aynı durum söz konusudur. Bu dış istasyona ait ilk bilgiler 1871 yılında verildiğinden dolayı daha sonraki belgelerde verilen 1875 kuruluş tarihi esas olarak alınmamıştır. Bursa istasyonuna en son bağlanmış olan Arslanbey, aslında İzmit merkez istasyonunun çalışma bölgesinde olan ve 1879 yılında kurulmuş olan bir dış istasyondur. Arslanbey dış istasyonu 1902 yılında Bursa istasyonuna bağlanmıştır. İstanbul a bağlı olarak kurulmuş olan Demirtaş, Kütahya, Bilecik ve Bandırma 1862 yılında Bursa ya bağlanmıştır. Amerikan Board, Bursa merkez istasyonunda ve buraya bağlı dış istasyonlarda da diğer istasyonlarda olduğu üzere Amerikalı çalışanların yanında yerli yardımcılardan da

99 yoğun biçimde yararlanmıştır. Bursa istasyonunun kuruluşundan son dönemlere kadar yerli ve Amerikalı çalışanların sayıları şu şekildedir 44 : Yıllar MİSYONERLER ve YARDIMCILARI AMERİKALILAR YERLİ ÇALIŞANLAR Misyonerler Bayan Yardımcılar Toplam Papaz ya da Atanmış Diğer Vaizler Öğretmen Diğer Yardımcılar 1836 2 2 4 - - - - - 4 1840 2 2 4 - - - - - 4 1845 2 2 4 - - - - - 4 1850 2 2 4 - - - 1 1 5 1855 - - - 1 - - 2 3 3 1860 - - - 1-1 - 2 2 1865 1 1 2 1-5 2 8 10 1870 2 2 3 3 6 3 15 17 1875 1 1 2 5 6 14 2 27 29 1880-1 1 4 6 13 2 25 26 1885 1 1 3 6 13 2 24 26 1890 2 3 5 4 4 17 1 26 31 1895 2 4 6 5 4 13 1 23 29 1900 45 1 1 2 3 3 15 2 23 25 1905 1 3 4 5 4 16 2 27 31 1910 46-2 2 4 5 18-27 29 Toplam Toplam ABD li ve Yerli Çalışan Daha önce de bahsedildiği üzere Bursa istasyonu 1852-1862 yılları arasında İstanbul a bağlı bir dış istasyon konumundadır ve dolayısıyla tabloda 1855 ve 1860 yıllarına ait verilerde Bursa da Amerikalı çalışan bulunmamaktadır. 3.2.3.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler Amerikan Board ın Bursa ve genelinde yapmış olduğu dinî çalışmalar neticesinde oluşturulmuş olan ibadet yerleri ve kiliseler ile buralara katılımda bulunmuş olan Protestan cemaatine ait rakamlar şu şekildedir 47 : 44 P.A.B.C.F.M., Reel 582, No: 5, 15, 33, 80, 182, 184; Reel 588, No: 184; Reel 596, No: 256, 335; Reel 607, No: 185, 338; Reel 617, No: 199, 300; Reel 516, No: 6, 8, 11; Reel 517, No: 8; Reel 519, No: 100; Reel 522, No: 14, 26. 45 Bu yıl 1901 yılına ait rakamlar kullanılmıştır. 46 Bu yıl 1909 yılına ait rakamlar kullanılmıştır. 47 P.A.B.C.F.M., Reel 517, No: 10, 13, 15; Reel 519, No: 37, 100; Reel 522, No: 6, 8, 10, 12, 14, 17, 19, 21, 24, 25, 27, 32, 41; Reel 582, No: 4, 5, 9, 10, 15, 21, 28, 29, 34, 39, 48, 57, 67,

100 Yıllar İbadet Yeri Ortalama Kilise Sayısı Kilise Üyesi Sayısı Sayısı Pazar Cemaati 1838 1 10 - - 1839 - - - - 1840 1 7 - - 1841 1 18 - - 1842 1 14 - - 1843 2 17 - - 1844 1 22 - - 1845 1 12 - - 1846 1 12 - - 1847 1 13 - - 1848 1 17 1 8 1849 1 17 1 15 1850 1 18 1 15 1851 1 23 1 19 1852-60 - - 1853 1 50 1 24 1854 1 50 1 24 1855 1 50 1 24 1856 1 60 1 30 1857 - - 1 36 1858 - - - - 1859 - - - - 1860 - - 1 36 1861 - - 1 52 1862 7 166 3 74 1863 7 158 3 66 1864 9 200 3 72 1865 11 259 4 88 1866 10 316 4 98 1867 10 386 5 115 1868 11 400 5 110 1869 13 427 4 129 1870 14 458 6 130 1871 17 553 5 146 1872 14 665 4 152 1873 17 726 5 154 1874 17 649 5 164 1875 - - - - 1876 17 710 8 184 1877 15 719 7 193 1878 16 772 7 195 80; Reel 588, No: 146, 156, 165, 174, 181, 195, 209, 223, 237, 256, 259, 287, 297, 322, 335, 360, 378, 391, 417; Reel 607, No: 109, 205, 257, 299, 406, 452, 484, 531; Reel 617, No: 199, 202, 207, 235, 252, 253, 283, 284, 306, 307, 339, 340, 367, 368, 394, 395, 418, 419.

101 1879 15 781 5 208 1880 16 746 5 205 1881 14 730 5 314 1882 14 609 5 210 1883 14 605 5 196 1884 14 630 5 252 1885 14 640 6 370 1886 13 755 6 309 1887 16 782 7 279 1888 16 742 6 295 1889 12 700 6 302 1890 12-6 336 1891 13 945 6 324 1892 14 953 6 360 1893 14 1020 6 363 1894 14 1020 6 363 1895 - - - - 1896 - - - - 1897 - - - - 1898 10 690 7 442 1899 - - - - 1900 7 345 7 458 1901 9 715 7 460 1902 12 825 7 450 1903 12 825 7 450 1904 11 725 7 488 1905 12 722 7 485 1906 12 675 7 537 1907 12 880 7 631 1908 11 744 6 391 1909 13 700 5 423 Bursa istasyonunun 1834 yılında kurulmuş olmasına rağmen altyapı hazırlıkları nedeniyle dinî faaliyetler 1838 yılında başlatılmıştır. Yine bu istasyona ait ilk kilise 1848 yılında kurulmuş ve bu yıl 8 üye ile faaliyet göstermiştir. Çalışmaların papazlarca yürütüldüğü önemli bölgeler olarak değerlendirilen ilk gurup Bandırma, Sölöz, Mihalıç, Muratçay ve Yenice gibi yerlerden oluşur. Arslanbey, Cerrah, Çalgara ve Karaağaç gibi yerler ise atanmış vaizler tarafından yönetilen ikinci gurup yerlerdir. Düzenli bir din görevlisinin bulunmadığı üçüncü gurup yerler ise Güldağı ve Çalgara dır.

102 Bursa istasyonu genelinde yürütülen eğitim faaliyetleri kapsamında okul ve bu okullara ait öğrenci sayıları şöyledir 48 : Yıllar İlahiyat Okulları veya Kolejler Kız Ortaokul ve Liseleri Erkek Ortaokul ve Liseleri Karma Okullar Erkek Öğrenci Sayısı Kız Öğrenci Sayısı Eğitim Alan Toplam 1836 - - - - - - - - - 4 1840 - - - - - - - - - 6 1845 - - - - - - - - - - 1850 49 - - - - - - 1 4 3 7 1855 - - - - - - 1 - - 40 1860 - - - - - - 1 8 12 30 1865 - - - - - - 4 56 25 81 1870 - - - - - - 4 42 25 146 1875 - - - - - - 13 214 144 371 1880 1 90 2 85 - - 11 139 124 459 1885 1 69 1 32 - - 10 120 112 338 1890 - - 1 37 1 40 10 130 106 321 1895 - - 2 78 1 25 8 131 90 341 1900 - - 1 57 1 45 10 225 182 509 1905 - - 1 33 - - 10 176 122 298 1910 50 - - 1 70 - - 12 218 277 565 Bursa istasyonunda eğitim faaliyetlerine hareketlilik kazandıran en önemli olay Joseph K. Greene ailesinin 1862 yılında şehre gelmesidir. Çünkü bu aileden önce Bursa da uzunca bir süredir Amerikan çalışan bulunmamıştır. Julia A. Rappleye nin Bursa ya transfer olmasıyla 1876 yılında açılan Bursa Yatılı Kız okulu daha sonra Pasifik Kadın Board ı (Women s Board of Pasific) tarafından gönderilen öğretmenlerle desteklenmiştir 51. 48 P.A.B.C.F.M., Reel 582, No: 5, 18, 36, 37, 85; Reel 588, No: 189, 191; Reel 596, No: 263, 343; Reel 607, No: 185, 338; Reel 617, No: 199, 301; Reel 516, No: 6, 8, 11; Reel 517, No: 8; Reel 522, No: 26. 49 Bu yıl 1851 yılına ait rakamlar kullanılmıştır. 50 Bu yıl 1909 yılına ait rakamlar kullanılmıştır. 51 Stone; s. 89.

103 3.2.4. Kayseri İstasyonu 3.2.4.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi 1839 ve 1845 yıllarında Patrik tarafından sürülmüş olan bir gurup Protestan eğilimli Ermeni din adamı Kayseri ye gelmişlerdir. Şehirde Protestanlık adına çalışmalarda bulunmuş olan bu kişiler 1854 yılında Kayseri de bir Protestan kilisesinin tesisine önayak olmuşlardır. Misyonun genel adının henüz Ermeni Misyonu olduğu 1850 yılında İstanbul a bağlı olarak oluşturulan Kayseri dış istasyonu, Protestan kilisesinin kurulduğu 1854 yılında bir merkez istasyon haline getirilmiştir. Aynı yıl 4 Amerikalı ve 3 yerli çalışan ile merkez istasyon boyutunda faaliyetlerini başlatan Kayseri istasyonu 1854 senesinde henüz dış istasyon sahibi değildir. Kayseri de oluşturulmuş olan bu istasyon aynı zamanda ilerleyen yıllarda civar şehirlerde ve istasyonlarda açılacak olan kilise ve ilkokullar için bir örnek teşkil etmiştir 52. Kayseri istasyonu, kurulmuş olduğu tarihten itibaren düzenli bir yükseliş grafiği sergilemiş ve İç Anadolu nun önemli bölümünde kendisine bağlı dış istasyonlar oluşturmuştur. Kayseri istasyonu ve buna bağlı dış istasyonların kuruluş tarihleri şu şekildedir 53 : 1854: Kayseri 1855: Yozgat 1856: Aksaray (Niğde), Everek, İncirli 1857: Ankara 1858: Muncusun, Germir 1859: Niğde 1860: Gemerek 1862: İstanos, Sarıhamzalı 1863: Çomaklı 1866: Talas, Eylence, Magharoglu 1868: Zincidere, Estefana 1870: Rumdiğin (Felahiye) 1872: Karaeyüp 52 Stone s. 90. 53 P.A.B.C.F.M.,Reel 582, No:40; Reel 588, No:160, 192, 197, 276; Reel 596, No:393, 416; Reel 607, No:171, 185, 207, 208, 259, 291, 323, 324, 360, 370, 456, 457, 507, 508; Reel 617, No:238, 256, 258, 397, 421.

104 1873: Çakmak 1875: Ürgüp, Boğazlıyan, Burhan, Cücün 1877: Aziziye, Bor 1879: Dendil, Konya 1880: Çeltek, Nevşehir 1881: Keller, Kediler, Saatli 1882: Menteşe, Denekmadeni, Urnej 1883: Gaziler, Kırşehir 1888: Çepni 1890: Şarkışla 1892: Terzili 1908: Çiftlik, Karayakup, Burunkışla Kayseri istasyonuna bağlı dış istasyonlardan bazılarının kuruluş tarihleriyle ilgili çelişkili bilgiler söz konusudur. İleri tarihli Amerikan Board belgelerinde kuruluş tarihleri farklı olarak verilmiş dış istasyonlar Keller, Saatli, Boğazlıyan, Burhan ve Karaeyüp tür. Yukarıdaki listede verilmiş olan tarihler bahsi geçen dış istasyonların Amerikan Board raporlarında ilk olarak görülmüş oldukları tarihlerdir. Bu dış istasyonları ait daha geç olan çelişkili tarihler ise şu şekildedir: Burhan (1879), Saatli (1884), Karaeyüp (1892), Keller (1897), Boğazlıyan (1898) Belgelerde kuruluş tarihi çelişkili olan bir diğer yer ise Yozgat tır. Amerikan Board belgelerinde kuruluş tarihi 1865 olarak verilen Yozgat, raporlardan anlaşıldığı üzere 1855 yılında Kayseri ye bağlı bir dış istasyon olarak kurulmuş ve hatta 1857-1858-1859 yıllarında merkez istasyon olarak faaliyet göstermiştir. Amerikan Board ın yıllık raporlarında Kayseri istasyonuna bağlı dış istasyon olarak gösterilen kimi yerleşim yerlerinin kuruluş tarihleri hakkında kesin bilgiler bulunmamaktadır. Bahsi geçen yerleşim yerleri raporlarda gösterilmiş fakat haklarında istatistikî bilgi verilmemiştir. Bu türden yerleşim yerleri ayrıca yıllık raporlarda da düzenli bir şekilde görülmemektedirler. Bunlar: Efkere, Fenese, İncesu, Kilimci, Bozok, Tatarpazarcık, Konya, Kayabaşı, Karaman, Sarayköy, Yahlugeçit, Küçükköy, Akdağmadeni dir.

105 Kayseri istasyonu ve buraya ait dış istasyonlarda faaliyet gösteren Amerikalı ve yerli eleman sayısı ise şu şekildedir 54 : Yıllar MİSYONERLER ve YARDIMCILARI AMERİKALILAR YERLİ ÇALIŞANLAR Misyonerler Bayan Yardımcılar Toplam Papaz ya da Atanmış Diğer Vaizler Öğretmen Diğer Yardımcılar Toplam Toplam ABD li ve Yerli Çalışan 1854 2 2 4 1 - - 2 3 7 1860 2 2 4-3 4 3 10 14 1865 2 2 4 1 1 12 7 21 25 1870 3 6 9 3 2 8 10 23 32 1875 3 4 7 3 6 31 14 54 61 1880 3 5 8 4 5 42 15 66 74 1885 2 3 5 4 7 47 14 72 77 1890 3 6 9 8 17 46 3 74 83 1895 4 7 11 4 19 53 4 80 91 1900 4+2 4 10 5 15 61 4 82 92 1905 4+2 11 17 10 7 63 3 83 100 1910 3+6 8 17 12 3 58 2 75 92 1912 2+2 9 13 12 3 68 9 92 103 Kayseri istasyonunda bulunan misyonerler buraya bağlı dış istasyonları sık sık ziyaret edip yapılan çalışmaları yerinde görerek misyonerlik faaliyetlerine daha da ivme kazandırmak istemişlerdir. Örneğin bu amaçlar doğrultusunda 1860 ve 1870 yılları arasında 6 aylık bir süre içerisinde yaklaşık 5250 km yol kat edip 107 kasaba ve köyü ziyaret etmişlerdir 55. Kayseri de faaliyet gösteren Amerikan Board misyonerlerine 1896 yılında bir de sağlıkçı katılmıştır. Bu tarih sonrasında Kayseri istasyonunda dört yıl boyunca sağlık hizmeti sağlayacak bir eleman bulunmuştur. 1900 yılından 1905 e kadar Kayseri istasyonunda sağlık görevlisi faaliyet göstermemiştir. Fakat 1905 ve sonrasında zaman zaman sayıları 6 ya kadar yükselecek olan sağlık elemanları burada misyonerlik çalışmalarına katkı sağlamışlardır 56. 54 P.A.B.C.F.M., Reel 582, No: 4, 33, 79; Reel 588, No: 184; Reel 596, No: 256, 335; Reel 607, No: 184, 338; Reel 617, No: 171, 184, 300; Reel 588, No: 181, 185; Reel 596, No: 256, 335; Reel 522, No: 24. 55 Alan; s. 52. 56 Alan; s. 51.

106 3.2.4.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler Kayseri istasyonu ve çevresinde sürdürülen dinî çalışmalar neticesinde oluşturulan ibadet yerleri ve kiliselere ait sayılar ile Protestan cemaatinin durumu rakamlarla şu şekildedir 57 : Yıllar İbadet Yeri Ortalama Kilise Sayısı Kilise Üyesi Sayısı Sayısı Pazar Cemaati 1851-18 - - 1852-30 - - 1853 1 20 - - 1854 1 40 1 10 1855 1 64 1 24 1856 3 116 1 22 1857 1 137 1 36 1858 1 137 1 41 1859 1 149 1 51 1860 4 120 1 52 1861 13 319 2 74 1862 8 325 2 85 1863 8 438 2 100 1864 8 434 2 106 1865 7 460 2 139 1866 13 672 2 153 1867 11 607 2 315 1868 12 639 2 172 1869 12 536 3 191 1870 12 725 4 225 1871 14 855 4 228 1872 14 881 4 234 1873 14 1007 4 271 1874 14 1080 4 270 1875 20 1982 5 327 1876 27 2785 5 415 1877 29 2860 6 417 1878 28 2855 6 560 1879 26 3163 6 561 1880 30 2805 6 579 1881 33 2888 6 660 1882 33 2668 6 466 1883 33 2846 6 701 1884 33 3429 6 778 57 P.A.B.C.F.M., Reel 522, No: 14, 17, 19, 21, 24, 25, 27, 31, 35, 36, 40; Reel 582, No: 4, 5, 9, 10, 15, 16, 22, 28, 29, 34, 40, 49, 58, 68, 79; Reel 588, No: 145, 155, 164, 173, 181, 195, 209, 223, 238, 256, 260, 276, 277, 297, 323, 335, 357, 378, 393, 416; Reel 607, No: 171, 207, 233, 259, 293, 323, 370, 456, 507; Reel 617, No: 184, 214, 238, 252, 253, 258, 259, 286, 312, 342, 343, 370, 371, 397, 398, 421, 422.

107 1885 33 3119 6 795 1886 33 3339 6 817 1887 30 3437 6 848 1888 34 3996 6 874 1889 36 3947 6 892 1890 33 4065 6 1081 1891 39 3907 6 1132 1892 38 4786 6 1211 1893 37 4425 6 1191 1894 31 2962 6 1059 1895 31 4029 6 1055 1896 31 2967 7 878 1897 28 3115 6 972 1898 26 2783 6 1032 1899 31 2803 7 1088 1900 32 2643 8 1187 1901 29 2762 9 1191 1902 30 2853 10 1172 1903 31 3300 11 1257 1904 34 3231 12 1357 1905 30 3263 12 1419 1906 30 3440 12 1345 1907 31 3720 11 1268 1908 34 3795 11 1262 1909 34 3860 11 1299 1910 35 4101 19 1290 1911 35 3875 18 1134 1912 36 4205 19 1238 1913 34 3813-1218 Kayseri istasyonuna bağlı Istanos, Ankara, Denek Madeni, Sungurlu, Talas, Çakmak ve Zincidere dış istasyonları dinî hizmetlerin en etkili bir şekilde verildiği bölgelerdir. Bahsi geçen bölgelerde oldukça yetenekli papazlar görevlendirilmiştir. Dinî çalışmaların bu şekilde derinlemesine yürütüldüğü yerlerin haricinde düzenli bir din görevlisinin bulunmadığı dış istasyonlar söz konusudur. Bunlar Aksaray, Niğde, Everek, Yozgat, Dendil, İncirli, Keller, Menteşe, Saatli, Urnej, Rumdiğin, Sarıhamza ve Terzili dir. Bunların haricinde din görevlisi bulunmayıp da buralarda görevli öğretmenlerin aynı zamanda bir din görevlisi hizmeti de sağladığı dış istasyonlar vardır. Bu gurupta ise Aziziye, Çomaklı, Burhan ve Eylence yer almaktadır 58. 58 Alan; s. 54-55.

108 Kayseri istasyonu ve civarında sürdürülmüş olan eğitim faaliyetlerine bakıldığında alışık olunduğu üzere buralarda da öncelikle ilkokul düzeyinde eğitim faaliyetleri başlatılmış ve zamanla aşama aşama daha üst düzey eğitim kurumları oluşturulmuştur. Kuruluşundan 1912 yılına kadar Kayseri istasyonunda ve buraya ait dış istasyonlarda gerçekleştirilmiş olan eğitim faaliyetleri neticesinde oluşturulan eğitim kurumları ve buralarda öğrenim görmüş olan öğrenci sayıları ise zaman içerisinde şu şekilde gelişme göstermiştir 59 : Yıllar İlahiyat Okulları veya Kolejler Kız Ortaokul ve Liseleri Erkek Ortaokul ve Liseleri Karma Okullar Erkek Öğrenci Sayısı Kız Öğrenci Sayısı Eğitim Alan Toplam 1854 - - - - - - 1 - - 35 1860 - - - - - - 55 113 29 144 1865 - - - - - - 11 237 101 522 1870 - - - - - - 12 266 142 454 1875 - - - - - - 24 697 348 1170 1880 - - 1 46 - - 40 994 564 1726 1885 - - 1 55 1 18 48 1179 712 1989 1890 - - 1 100 3 91 40 1208 609 2089 1895 - - 1 97 3 84 37 1093 625 1932 1900 - - 1 72 2 80 32 756 540 1896 1905 60 - - 4 97-199 38 936 682 1914 1910 - - 4 45-170 35 921 738 1944 1912 - - 4 102-226 41 934 780 2042 Amerikan Board misyonerlerince Kayseri istasyonu sınırları içerisinde açılan ilk yatılı okul 1874 yılında açılmış olan kız yatılı okuludur. Aynı yıl 9 öğrenci ile eğitim faaliyetlerini başlatan kız yatılı okuluna ek olarak 1878 yılında bir de erkek yatılı okulu açılmıştır. Bu yıl 15 erkek öğrenci ile eğitime başlayan erkek yatılı okulu Amerikan Board raporlarından anlaşıldığı üzere 1883 yılına kadar eğitim faaliyetlerine ara vermek zorunda kalmıştır. 59 P.A.B.C.F.M., Reel 582, No: 4, 5, 36, 37, 83; Reel 588, No: 189, 191; Reel 596, No: 263, 346; Reel 607, No: 185, 338; Reel 617, No: 184, 301; Reel 522, No: 24. 60 1905, 1910 ve 1912 yıllarına ait kız ortaokul ve liselerine ait rakamlar kız ve erkek yatılı okullarının toplam sayısıdır.

109 Amerikan Board, zamanla Kayseri istasyonunda açmış olduğu ilkokullara ek olarak daha yüksek seviyede eğitim verebilecek kurumlara ihtiyaç duymuştur. Bu bağlamda Talas ta 1889 yılında bir yatılı kız okulu ve bir de erkek lisesi açılmıştır. Açılmış olan bu erkek lisesini yönetmek etmek üzere 1893 yılında Henry K. Wingate, Merzifon dan Kayseri ye transfer edilmiştir 61. Wingate nin faaliyetleri doğrultusunda erkek lisesinin öğrenci sayısı da artmıştır. Bahsi geçen eğitim kurumları Birinci Dünya Savaşı na kadar varlıklarını sürdürmüşlerdir. Kayseri istasyonunda son dönemlerde açılmış olan Gençler Lokali ise ilgi çekicidir. 1905 yılında açılmış olan lokal, gençlerin kahvelerden ve hanlardan uzaklaşarak, kitap okuma, İngilizce öğrenme ve spor yapma gibi faaliyetlerde bulunabilecekleri bir merkez olarak tasarlanmıştır. Herbert Irwin ve Heirabed Kalidjian tarafından yönetilen lokalin ilgi çekici yanı ise burada hem Ermeni ve Rum Hıristiyanların hem de Müslüman Türklerin bir arada bulunabilmesidir 62. 3.2.5. Sivas İstasyonu 3.2.5.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi Sivas istasyonu 1850 yılında Ermeni misyonu bünyesinde bir dış istasyon olarak kurulmuştur. 1853 ve 1854 yıllarında Arabkir merkez istasyonuna bağlı olarak devam etmiş ve 1855 yılında Amerikan Board tarafından bir merkez istasyon konumuna getirilmiştir. Sivas istasyonunun merkez istasyon olmasından sonra buraya bağlı olarak faaliyet göstermiş olan dış istasyonlar ve bunların kuruluş tarihleri şu şekildedir 63 : 1852: Divrik 1850: Tokat 1855: Sivas 1856: Gürün 1857: Sincan 1858: Zara, Ulaş 1862: Karahisar 1868: Todorog 1869: Munculuk 61 Stone; s. 91. 62 Stone; s. 92. 63 P.A.B.C.F.M. Reel 522, No:27, 33, 36; Reel 582, No:16, 64, 68; Reel 588, No:147, 154, 163, 187, 214, 242; Reel 596, No:278, 359, 383; Reel 607, No:472

110 1871: Pangorah 1872: Darende 1873: Stanirol 1875: Niksar 1877: Aşadeh 1879: Endires 1886: Yenice 1887: Kangal, Karaeren 1898: Tamzara Sivas istasyonuna bağlı dış istasyonlardan Tokat, 1862 yılında Sivas a bağlanmıştır. Tokat istasyonu 1854 yılından 1861 e kadar merkez istasyon olarak faaliyet göstermiş ve bu yıl Sivas a bağlanmıştır. Sivas istasyonu merkez olmadan önce kurulmuş ve daha sonra Sivas a bağlanmış olan bir diğer dış istasyon Divrik tir. Divrik dış istasyonu 1852 yılında Ermeni Misyonu bünyesinde kurulmuş ve ertesi yıl Arabkir merkez istasyonuna bağlanmıştır. Divrik in Sivas a bağlı bir dış istasyon konumuna getirilmesi ise 1857 yılında gerçekleşmiştir. Sivas istasyonuna bağlı dış istasyonlardan Karaeren ve Karahisar ın kuruluş tarihleri ile ilgili iki ayrı veri bulunmaktadır. Amerikan Board belgelerinde Karaeren in kuruluş tarihi 1877, Karahisar ın kuruluş tarihi ise 1898 olarak gösterilmiştir. Amerikan Board raporlarında Karaeren dış istasyonuna ait ilk veriler 1887 yılında karşımıza çıkmaktadır. Dolayısıyla burasının kuruluş tarihi raporlardaki veriler esas alınarak 1887 olarak kabul edilmiştir. Karahisar da durum biraz farklıdır. Burasıyla ilgili olarak verilen kuruluş tarihi 1898 senesidir fakat Amerikan Board raporlarında Karahisar ile ilgili ilk veriler 1862 yılından itibaren görülmektedir. Dolayısıyla Karahisar dış istasyonunun kuruluş tarihi 1862 senesi olarak kabul edilmiştir. Sivas istasyonuna bağlı olarak oluşturulmuş dış istasyonlardan Sincan, Ulaş, Pangorah ve Stanirol gibi yerler, misyonerlik faaliyetlerinin istikrarlı bir biçimde sürdürülmediği yerlerdir. Bahsi geçen dış istasyonlar, Amerikan Board raporlarında bir ya da birkaç yıl yer almış daha sonra buralarla ilgili veri bildirilmemiştir.

111 Sivas istasyonu ve buraya bağlı dış istasyonlarda çalışmış olan Amerikalı ve yerli eleman sayıları şöyledir 64 : Yıllar MİSYONERLER ve YARDIMCILARI AMERİKALILAR YERLİ ÇALIŞANLAR Misyonerler Bayan Yardımcılar Toplam Papaz ya da Atanmış Diğer Vaizler Öğretmen Diğer Yardımcılar 1855 2 2 4 1 - - - 1 5 1860 2+1 3 6-1 - 2 3 9 1865 1+1 2 4-1 2 1 4 8 1870 2+1 3 6 1 5 8 3 17 23 1875 2+1 4 7 1 6 7 2 16 23 1880 2+1 4 7 1 3 14 4 22 29 1885 2 3 5 1 4 20 6 31 36 1890 2 3 5 1 2 24 4 31 36 1895 2 2 4 3 4 25 2 34 38 1900 2 4 6 1 4 37 2 44 60 1905 2+1 5 8 2 3 49 5 62 70 1910 65 2+1 7 10 1 3 48 3 55 65 Toplam Toplam ABD li ve Yerli Çalışan 1850 yılında bir dış istasyon olarak oluşturulmuş olan Sivas istasyonunun 1855 yılında merkez istasyona dönüştürülmesiyle birlikte bu yıl dört Amerikalı misyoner burada misyonerlik faaliyetlerine başlamıştır. Sivas a gelen Amerikan Board misyonerleri, ilk olarak burasını bir merkez istasyon olarak tesis etmek üzere çalışmalar başlatmışlardır. Bununla birlikte kısa zaman içerisinde merkeze bağlı bir çok dış istasyon oluşturulmuştur. 1856 yılında Sivas istasyonunda bir de sağlık görevlisi çalışmaya başlamıştır. 3.2.5.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler 1909 yılına ait raporlara göre Sivas istasyonunda, merkez ve dış istasyonların kapsamış olduğu toplam nüfus 709.150 dir. İşte bu alan üzerinde Amerikan Board 64 P.A.B.C.F.M., Reel 582, No:4, 33, 40, 80; Reel 588, No:187, 181; Reel 596, No:256, 335; Reel 607, No:185, 338; Reel 617, No:194, 300; Reel 522, No:26. 65 Bu yıl 1909 yılına ait rakamlar kullanılmıştır.

112 misyonerlerinin sürdürmüş olduğu dinî çalışmalar sonucu oluşturulan ibadet yerleri ve kiliselere ait sayılar ile Protestan cemaatinin durumu şu şekildedir 66 : Yıllar İbadet Yeri Ortalama Kilise Sayısı Kilise Üyesi Sayısı Sayısı Pazar Cemaati 1850 - - - - 1851-12 - 12 1852-20 - - 1853 1 20 1 8 1854 1 - - - 1855 1 25 1 11 1856 1 46 1 11 1857 1 53 2 23 1858 1 52 1 18 1859 1 52 2 17 1860 1 50 2 26 1861 8 242 3 57 1862 5 151 2 37 1863 5 145 2 47 1864 4 145 2 36 1865 4 148 2 38 1866 4 173 2 34 1867 4 200 2 36 1868 5 227 2 34 1869 8 364 2 33 1870 7 400 3 29 1871 7 340 2 31 1872 7 440 2 36 1873 7 505 2 38 1874 9 620 2 84 1875 - - - - 1876 9 580 3 65 1877 10 560 3 83 1878 9 605 3 79 1879 11 667 3 97 1880 9 645 3 103 1881 - - 2 104 1882 12 512 2 104 1883 12 571 3 101 1884 12 651 3 136 1885 13 681 3 168 1886 13 752 1 155 66 P.A.B.C.F.M., Reel 522, No: 14, 17, 19, 21, 24, 25, 27, 31, 32, 35, 40; Reel 582, No:4, 5, 9, 10, 15, 16, 23, 28, 29, 34, 40, 46, 59, 68, 80; Reel 588, No:147, 154, 163, 172, 181, 195, 209, 223, 242, 256, 257, 263, 297, 323, 335, 359, 378, 396, 413; Reel 596, No:337, 378, 383, 396, 413; Reel 607, No:179, 210, 266, 301, 332, 422, 472, 523; Reel 617, No:193, 202, 220, 244, 252, 253, 292, 318, 319, 348, 349, 376, 377, 403, 404, 427, 428.

113 1887 12 635 3 201 1888 11 600 3 183 1889 11 595 3-1890 11 540 3-1891 11 550 3 251 1892 11 637 3 226 1893 12 731 3 241 1894 12 918 3 218 1895 - - - - 1896 - - - - 1897 67 7 987 4 233 1898 10 1415 4 298 1899 10 1358 4 299 1900 10 1500 4 344 1901 11 1440 4 381 1902 10 1366 4 380 1903 11 1315 4 400 1904 14 1267 4 390 1905 13 1559 4 516 1906 18 1988 4 453 1907 16 1573 4 436 1908 17 1340 4 408 1909 17 1238 5 392 İstatistikî verilere bakıldığında Sivas henüz merkez istasyon olmadan önce geçen süre içerisinde burada bir kilise ve bir de ibadethane tesis edilmiş olduğu görülmektedir. Sivas istasyonuna bağlı dış istasyonlardan Gürün, papazlık çalışmalarının yapıldığı önemli bir dış istasyondur. Bunun haricinde ikinci derecede öneme haiz istasyonlar ise Endires, Tokat, Karahisar, Divrik, Manculuk ve Aşadeh tir. Bahsi geçen dış istasyonlarda bazı yıllar istisnai durumlar söz konusu olsa da genellikle bir vaiz bulundurulmuştur. Örneğin 1887 yılında Aşadeh, Darende, Endires ve Manjuluk dış istasyonlarında Amerikan Board a bağlı ortak bir vaiz görev yapmıştır. Fakat bu durum süreklilik arz etmemiş ve bahsi geçen dış istasyonlara birer vaiz gönderilmiştir. Bunların haricinde Sivas a ait diğer dış istasyonlarda ise neredeyse hiçbir zaman papaz veya vaiz bulundurulmamış buralardaki öğretmenlerle çalışmalar sürdürülmek istenmiştir. 67 Bu yıla ait verilerde Gürün dış istasyonu hariçtir.

114 Sivas istasyonu ve buraya bağlı dış istasyonlarda yürütülmüş olan eğitim faaliyetleri sonucunda oluşturulmuş olan eğitim kurumları ve buralarda öğrenim görmüş olan öğrenci sayıları rakamlara şu şekilde yansımıştır 68 : Yıllar İlahiyat Okulları veya Kolejler Kız Ortaokul ve Liseleri Erkek Ortaokul ve Liseleri Karma Okullar Erkek Öğrenci Sayısı Kız Öğrenci Sayısı Eğitim Alan Toplam 1855 - - - - - - 1 7 4 11 1860 - - - - - - 1 15-15 1865 - - - - - - 2 20 15 43 1870 - - - - - - 8 129 78 211 1875 - - - - - - 10 217 133 357 1880 1 14 1 15 - - 11 401 185 705 1885 1 24 1 22 - - 17 400 387 1015 1890 - - 1 45 1 30 20 354 332 816 1895 - - 1 38 2 46 20 396 380 930 1900 - - 1 76 - - 19 614 589 1468 1905 - - 1 60 2 132 27 669 830 1761 1910 69 - - 1 72 1 115 26 484 674 1345 Sivas istasyonunda, 700 civarında öğrenciye eğitim veren orta okul düzeyindeki eğitim kurumlarına ek olarak 1880 yılında Dr. Henry T. Perry tarafından gelecekteki öğretmenleri yetiştirmek amacıyla bir erkek okulu açılmıştır. Daha sonra aynı amaçlar çerçevesinde bir de yatılı kız okulu açılmıştır. 1900 yılı sonrasında erkek okuluna müdürlük yapan Ernest C. Partridge burasını 1912 yılında Sivas Öğretmen Okulu olarak düzenlemiştir. Fakat burası fazla uzun ömürlü olamamıştır. Birinci Dünya Savaşı esnasındaki 1915 yılı Ermeni Tehciri nin ardından Sivas Öğretmen Okulu kapanmıştır 70. 68 P.A.B.C.F.M., Reel 582, No: 5, 36, 83; Reel 588, No: 189, 193; Reel 596, No: 263, 348; Reel 607, No: 185, 338; Reel 617, No: 194, 301; Reel 522, No: 26. 69 Bu yıl 1909 yılına ait rakamlar kullanılmıştır. 70 Stone; s. 92.

115 3.2.6. İzmit İstasyonu 3.2.6.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi İzmit 1842 yılında İstanbul a bağlı bir dış istasyon olarak bir yerli yardımcı bir okul ve on öğrenci ile faaliyete başlamıştır 71. Kuruluş tarihinden 1856 yılına kadar İstanbul a bağlı bulunan İzmit, daha önce kendisi gibi İstanbul a bağlı bir dış istasyon olan ve 1856 yılında merkez istasyona dönüştürülen Bahçecik e bağlanmıştır. 1861 yılına kadar Bahçecik istasyonunun denetimi altında faaliyet gösteren İzmit dış istasyonu 1861 e gelindiğinde merkez istasyon haline getirilmiş ve Bahçecik merkez istasyonu İzmit e bağlı dış istasyon konumuna getirilmiştir. İzmit, merkez istasyon haline getirildikten 13 yıl sonra 1874 yılında tekrar İstanbul a bağlı bir dış istasyon haline getirilmiştir. Bu durum dört yıl devam etmiş ve 1878 de tekrar merkez istasyon haline getirilen İzmit bu tarih sonrasında çalışmalara bu şekilde devam etmiştir. İzmit istasyonunun denetimi altında faaliyet göstermiş olan dış istasyonlar ve kuruluş tarihleri ise şu şekildedir 72 : 1846: Adapazarı 1853: Bahçecik (Bardezag) 1857: Ovacık 1859: Tamluk, Kurtbelen 1870: Haskal, Çengiler, Armaş 1871: Nurköy, Şaksak 1872: Uncular 1876: Keremet 1879: Arslanbey, Akhisar, Kartsı 1880: Norkeni 1884: Sadoğan 1886: Sapanca Yukarıda adı geçen İzmit istasyonuna bağlı olarak faaliyet göstermiş olan dış istasyonlardan Bahçecik, Adapazarı, Ovacık, Tamlık ve Keremet sonradan dış istasyon olarak İzmit e bağlanmış yerlerdir. Bahçecik, Adapazarı ve Keremet, İstanbul a, Ovacık ve Tamlık ise Bahçecik e bağlı olarak kurulmuş dış istasyonlardır. Bu dış istasyonların 71 P.A.B.C.F.M., Reel 517, No: 13. 72 P.A.B.C.F.M., Reel 522, No:31, 40; Reel 582, No:80; Reel 588, No:145, 154, 158; Reel 596, No:339, 356.

116 İzmit merkez istasyonuna bağlanış tarihleri şu şekildedir: Bahçecik 1861, Adapazarı 1861, Ovacık 1861, Tamlık 1861 ve Keremet 1880 dir. 1906 yılından itibaren İzmit istasyonuna bağlı Akhisar, Kurtbelen, Çengiler ve Kartsı dış istasyonlarındaki faaliyetlere son verilmiştir. İzmit merkez istasyonunda ve buraya bağlı dış istasyonlarda faaliyet gösteren Amerikalı ve yerli çalışan sayısı rakamlara şu şekilde yansımıştır 73 : Yıllar MİSYONERLER ve YARDIMCILARI AMERİKALILAR YERLİ ÇALIŞANLAR Misyonerler Bayan Yardımcılar Toplam Papaz ya da Atanmış Diğer Vaizler Öğretmen Diğer Yardımcılar 1842 - - - - - - 1 1 1 1845 - - - - - - 1 1 1 1850 - - - - 1-1 2 2 1855 - - - - - - 4 4 4 1860 - - - - 1 1 1 3 3 1865 1 1 2-1 2 1 4 6 1870 1 1 2 1 4 4 3 12 14 1875 - - - - 1 1-2 2 1880 1 4 5 3 3 18 4 28 33 1885 1 4 5 1 3 19 1 24 29 1890 1 4 5 4 3 19 1 27 32 1895 74 1 5 6 3 1 24 1 36 42 1900 1 5 6 3 2 34 3 42 48 1905 1 4 5 3 3 32-38 43 1910 75 2 5 7 2 6 39 1 48 55 Toplam Toplam ABD li ve Yerli Çalışan İzmit istasyonunun 1842 yılında oluşturulmuş olmasına rağmen, merkez istasyon haline gelebilmesi 19 yıl almıştır. Tablodan da görüldüğü üzere 1865 yılına ait periyoda kadar İzmit te Amerikalı çalışan görünmemektedir. Yine İzmit merkez istasyonunun 1874-1878 yılları arasında İstanbul a bağlı bir dış istasyon konumunda olması nedeniyle bölgede Amerikalı çalışan bulunmamaktadır. 73 P.A.B.C.F.M., Reel 517, No:13; Reel 519, No:100; Reel 522, No:14, 26; Reel 582, No:5, 37, 78; Reel 588, No: 198; Reel 596, No:256, 335; Reel 607, No:175, 328; Reel 617, No:178, 309. 74 Bu yıl 1894 yılına ait rakamlar kullanılmıştır. 75 Bu yıl 1909 yılına ait rakamlar kullanılmıştır.

117 3.2.6.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler İzmit ve çevresinde sürdürülen dinî çalışmalar ve Protestanların durumu şu şekildedir 76 : Yıllar İbadet Yeri Ortalama Kilise Sayısı Kilise Üyesi Sayısı Sayısı Pazar Cemaati 1842 - - - - 1843 - - - - 1844 - - - - 1845 - - - - 1846 - - - - 1847 1 50 1 26 1848 1 80 1 37 1849 1 80 1 46 1850 - - 1-1851 1 125 1-1852 1 150 - - 1853 1 140 1 24 1854 1 80 1 49 1855 1 75 1 49 1856 1 85 1 50 1857 - - 1 46 1858 - - 1 45 1859 - - 1 46 1860 - - 1 44 1861 8 355 4 143 1862 4 329 3 139 1863 5 335 3 140 1864 5 360 3 147 1865 6 402 3 162 1866 6 358 3 182 1867 6 341 3 181 1868 6 340 3 187 1869 6 402 3 218 1870 9 541 3 227 1871 11 679 3 249 1872 12 692 3 265 1873 9 580 3 257 1874 1 90 1 54 1875 1 90 1 56 1876 1 55 1 60 1877 1 55 1 50 1878 14 908 3 249 76 P.A.B.C.F.M., Reel 519, No:6, 8, 10, 12, 14; Reel 522 No:17, 19, 21, 24, 25, 27, 32, 36, 41; Reel 582, No:4, 5, 9, 10, 15, 16, 22, 28, 29, 34, 39, 48, 59, 67, 78; Reel 588, No:145, 154, 162, 171, 181, 198, 212, 223, 241; Reel 596, No:256, 297, 323, 335, 356, 378, 395, 418; Reel 607, No:175, 212, 214, 297, 328, 418, 464, 515; Reel 617, No:178, 179, 202, 211, 232, 252, 253, 255, 280, 309, 336, 337, 364, 365, 391, 392, 415, 416

118 1879 15 1165 3 247 1880 15 1547 3 244 1881 - - - - 1882 15 1154 3 284 1883 14 1147 3 269 1884 16 1375 3 314 1885 17 1230 3 331 1886 15 1215 3 329 1887 16 1240 3 339 1888 14 1310 3 383 1889 13 1405 - - 1890 14 1295 3 363 1891 14 1245 3 340 1892 15 1345 3 343 1893 - - - 390 1894 15 1165 3 410 1895 - - - - 1896 - - - - 1897 14 1147 3 461 1898 14 1134 3 458 1899 10 1134 3 458 1900 11 940 3 469 1901 10 830 3 481 1902 10 930 3 420 1903 10 845 3 456 1904 12 933 3 447 1905 10 935 3 470 1906 10 904 3 414 1907 10 940 3 455 1908 12 1018 3 461 1909 12 990 3 433 1842 yılında oluşturulan İzmit dış istasyonunda Amerikan Board belgelerine göre dinî çalışmaların başlangıç yılı 1847 olarak görünmektedir. Yine belgelere göre ilk kilisenin açılışı da bu yıla denk düşmektedir. Fakat dış istasyonlara ait verilerin belgelerde tam olarak verilmemesinden dolayı dinî faaliyetlerin daha gerilere gitmesi olasıdır. 1873-1878 yılları arasında kalan dönemde İzmit istasyonuna ait verilerde göze çarpar derecedeki rakamsal düşüklüğün nedeni bahsi geçen yıllarda burasının dış istasyon halinde olmasıdır. Verilen rakamlar ise yalnızca İzmit merkeze ait rakamlardır. Amerikan Board misyonerlerince İzmit ve civarında sürdürülen eğitim faaliyetleri

119 sonucunda oluşturulmuş olan eğitim kurumları ve buralarda öğrenim gören öğrenci sayıları şöyledir 77 : Yıllar İlahiyat Okulları veya Kolejler Kız Ortaokul ve Liseleri Erkek Ortaokul ve Liseleri Karma Okullar Erkek Öğrenci Sayısı Kız Öğrenci Sayısı Eğitim Alan Toplam 1842 - - - - - - 1 - - 10 1845 - - - - - - 1 - - 30 1850 78 - - - - - - 1 - - 60 1855 - - - - - - 2 - - 60 1860 - - - - - - 1 30 8 38 1865 - - - - - - 6 190 82 272 1870 - - - - - - 8 208 69 297 1875 - - - - - - 1 25 10 35 1880 1 80 1 71 - - 14 52 32 462 1885 1 126 1 50 - - 14 45 40 352 1890 - - 1 62 1 88 13 289 144 627 1895 - - 1 76 1 127 14 252 195 638 1900 - - 1 96 2 204 14 281 246 827 1905 - - 1 118 2 254 12 248 224 844 1910 79 - - 1 153 2 282 15 259 267 961 İzmit bölgesinde sürdürülen eğitim faaliyetlerinde 1880 sonrasında önemli bir hareketlilik meydana gelmiştir. Bunun nedeni 1879 yılında Bahçecik lisesinin açılışıdır. 1879 yılında Erzurum dan Bahçecik e gönderilen John E. Pierce eski bir tekstil imalathanesini kiralayarak burada bir erkek okulu teşkil etmiştir. Kısa zamanda 80 Protestan ve Gregoryan genci buraya kaydetmeyi başaran Pierce, ertesi yıl ailesiyle birlikte A.B.D. ye dönmüştür. Bunun üzerine 22 yıl boyunca bu hizmeti sürdürecek olan Kanadalı Rev. Robert Chambers okulun yönetimini devralmıştır 80. Bu lisenin açılışı bölgede eğitim alanında bir heyecan yaratmıştır. Bahçecik teki eğitim faaliyetleri bununla da kalmayıp bir anaokulu ve bir de ilkokul tesis edilmiş 1897 sonrasında ise burada bir meslek okulu açılmıştır. Bahçecik, İzmit bölgesinde eğitim faaliyetlerinin yoğunlaştığı önemli bir merkez konumuna gelmiştir. 1884 yılında Bahçecik teki Kız 77 P.A.B.C.F.M., Reel 517, No: 13; Reel 519, No: 100; Reel 522, No: 17, 26; Reel 582, No: 5, 37, 82; Reel 596, No: 263, 343; Reel 607, No: 175, 328; Reel 617, No: 179, 309. 78 Bu yıl 1851 yılına ait rakamlar kullanılmıştır. 79 Bu yıl 1909 yılına ait rakamlar kullanılmıştır. 80 Stone; s. 84.

120 Lisesi nin Adapazarı na taşınması burasının da önemli bir eğitim merkezi olmasına neden olmuştur. Bu okul daha sonraları Üsküdar da açılacak olan Kız okulunun temellerini oluşturmuştur 81. 3.2.7. Merzifon İstasyonu 3.2.7.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi Merzifon istasyonunun ilk olarak 1851 yılında bir dış istasyon olarak teşkil edilmiş olmasına rağmen ilk Amerikan Board misyonerleri buraya 1830 yılında ayak basmışlardır. Bu misyonerler, Osmanlı topraklarında geniş çaplı bir gezi yapmış olan Eli Smith ve Harrison. G. O. Dwight tır 82. Bu iki misyonerden sonra Merzifon a 1835 yılında ikamet amaçlı olarak Thomas P. Johnson isimli bir Amerikan Board misyoneri gelmiştir 83. Ancak Amerikan Board Merzifon da dış istasyon boyutundaki ilk teşkilatlanmayı 1851 yılında gerçekleştirmiştir. 1851 yılında bir dış istasyon olarak kurulan Merzifon, bir yıl sonra merkez istasyon halini almıştır. Merzifon istasyonu 1856 ve 1857 yıllarında Tokat a bağlı bir dış istasyon haline getirilmiştir. 1858, 1859 ve 1860 yıllarında ise Yozgat a bağlı bir dış istasyon konumundadır. 1861 yılına gelindiğinde merkez istasyon haline getirilen Merzifon a bu yıl Amasya, Samsun, Hacıköy ve Zile dış istasyonları bağlanmıştır. Bu tarih ve sonrasında Merzifon, Batı Türkiye Misyonu nda önemli bir merkez istasyon olarak faaliyet göstermiştir. Merzifon a bağlı olarak oluşturulan dış istasyonlar ve bunların kuruluş tarihleri şu şekildedir 84 : 1852: Merzifon 1853: Hacıköy 1856: Amasya 1859: Zile 1861: Samsun 1862: Vezirköprü, Çarşamba 1863: Altkat Hacıköy 1865: Bafra 81 Stone; s. 89. 82 Eli Smith; Researches in Armenia; Published by Crookes and Brewster, New York 1833, s. 89. 83 Gülbadi Alan; Merzifon Amerikan Koleji Ve Anadolu daki Etkileri, Doktora Tezi, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2002, s. 31. 84 P.A.B.C.F.M., Reel 522 No:21, 27; Reel 582 No:13, 16, 25, 34, 40, 49, 58, 66, 79; Reel 588 No:144, 153, 172, 199, 246; Reel 596 No:257, 354.

121 1866: Ünye 1867: Hasköy, Çorum 1868: Çeskur, Kapıkaya 1869: Yenice 1871: Herek 1874: Azabağalı, Çakmak, Kurşunlu 1876: Sinop, Gümüş, Kestenegiriş 1879: Yağpazarı 1880: Fatsa, Tosya, Çankırı 1884: Kastamonu, Dereköy 1886: Alaçam, Ulupınar, Kavak 1900: İskili Bağlı bulunan dış istasyonların sayısından da anlaşılacağı üzere Merzifon istasyonu Batı Türkiye Misyonu nda oldukça önemli bir rol oynamıştır. Hemen her yıl bünyesine yeni bir dış istasyon ekleyerek kuruluşundan son dönemine kadar oldukça aktif bir rol oynayan Merzifon istasyonuna en son katılan dış istasyon İskili olmuştur. Merzifon istasyonuna ait bazı dış istasyonların kuruluş tarihleriyle ilgili çelişkili bilgiler söz konusudur. İleri tarihli Amerikan Board belgelerinde, kuruluş tarihleriyle ilgili çelişkili bilgi olan dış istasyonlardan hemen hepsinde de, kurulmuş oldukları tarihlerden daha sonraki tarihler verilmiştir. Bunların arasında yalnızca Çorum dış istasyonuna ait çelişkili tarih daha erken bir tarihtir. Amerikan Board raporlarında 1870 yılından itibaren görülmeye başlanan Çorum dış istasyonunun kuruluş tarihi ileri tarihli belgelerde bahsedildiği üzere bundan 3 yıl önce 1867 olarak verilmiştir. Amerikan Board misyonerlerinin örgütlenme şekli göz önüne getirildiğinde dış istasyonda yapılan çalışmaların ve teşkilatlanmanın sürecinden yola çıkarak burasının kuruluş tarihi 1867 olarak kabul edilmiştir. Amerikan Board raporlarında ilk olarak görüldükleri tarihlerden daha sonraki tarihlerin belgelerde kuruluş tarihi olarak verilmiş olduğu dış istasyonlarda ise daha erken dönemdeki tarihler esas alınmıştır. Bu şekildeki dış istasyonlar ve aralarında çelişki olan tarihleri şu şekildedir: Amasya (1856-1862), Azabağalı (1874-1878), Bafra (1865-1880), Çarşamba (1862-1885), Fatsa (1880-1886), Gümüş (1876-1878), Hacıköy (1853-1863), Zile (1859-1863).

122 Merzifon istasyonunda faaliyet göstermiş olan Amerikalı ve yerli çalışanların sayıları ise şu şekildedir 85 : Yıllar MİSYONERLER ve YARDIMCILARI AMERİKALILAR YERLİ ÇALIŞANLAR Misyonerler Bayan Yardımcılar Toplam Papaz ya da Atanmış Diğer Vaizler Öğretmen Diğer Yardımcılar 1851 - - - - - - 1 1 1 1855 1 1 2 - - - 1 1 3 1860 - - - - - 1-1 1 1865 2 4 6 - - 4 4 8 14 1870 3 4 7-2 4 8 14 21 1875 2 4 6 2 5 18 7 32 38 1880 5 6 11 2 3 25 2 32 43 1885 4 6 10 2 5 31 7 45 55 1890 5+1 8 14 4 9 36 1 50 64 1895 4+1 7 11 3 8 28 3 42 53 1900 4+1 13 18 4 11 39 4 58 76 1905 4+1 11 16 8 7 52 6 76 92 1910 86 5+1 10 16 8 7 60 5 80 96 Toplam Toplam ABD li ve Yerli Çalışan Merzifon istasyonun merkez istasyon haline getirildiği tarihin 1852 olmasına rağmen ilk kuruluş tarihinin 1851 olması dolayısıyla tabloda 1851 yılı başlangıç olarak esas alınmıştır. Bu yıl 1 yerli yardımcı ile faaliyete başlayan Merzifon dış istasyonu 1855 yılında merkez istasyon olarak 2 Amerikalı ve 1 yerli çalışan ile faaliyetlerini sürdürmüştür. 1860 yılı verilerinde Merzifon istasyonunda Amerikalı çalışanın bulunmamasının nedeni bu yıl Merzifon un Yozgat a bağlı olmasından kaynaklanmaktadır. 3.2.7.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler Merzifon merkez istasyonu ve çevresinde yürütülmüş olan dinî çalışmalar neticesinde oluşturulan ibadet yerleri ve kiliselerin sayıları ile Protestan cemaatinin durumu rakamlarla şu şekildedir 87 : 85 P.A.B.C.F.M., Reel 582, No: 5, 15, 33, 34, 78; Reel 588, No: 187, 181; Reel 596, No: 256, 335; Reel 607, No: 185, 338; Reel 617, No: 188, 300; Reel 522, No: 17, 26. 86 Bu yıl 1909 yılına ait rakamlar kullanılmıştır.

123 Yıllar İbadet Yeri Ortalama Kilise Sayısı Kilise Üyesi Sayısı Sayısı Pazar Cemaati 1851 50 - - 1852 1 30 1 8 1853 1 32 1 7 1854 4 80 1 11 1855 1 55 1 10 1856 1 85 1 10 1857 88 - - 1-1858 - - 1 13 1859 - - 1 19 1860 - - 1 16 1861 5 158 1 19 1862 6 206 1 20 1863 6 218 1 23 1864 7 204 1 23 1865 9 259 1 33 1866 8 382 1 45 1867 9 462 1 58 1868 11 491 1 69 1869 11 610 1 85 1870 11 815 1 112 1871 13 720 1 121 1872 15 720 2 144 1873 15 939 2 169 1874 16 1130 3 192 1875 17 1560 3 232 1876 18 1351 3 240 1877 18 1509 3 261 1878 - - - - 1879 14 1470 3 357 1880 15 1547 3 359 1881 - - - - 1882 17 1720 3 228 1883 15 1751 3 356 1884 - - - - 1885 18 1990 3 488 1886 19 2200 3 605 1887 20 2561 3 760 1888 22 2682 4 776 87 P.A.B.C.F.M., Reel 522, No:17, 19, 21, 24, 25, 36, 41; Reel 582, No:4, 5, 9, 10, 15, 16, 22, 28, 29, 34, 40, 49, 58, 66, 79; Reel 588, No:144, 153, 163, 172, 181, 195, 209, 223, 240, 256, 261, 297, 322, 335, 354, 378, 394, 414; Reel 596, No:354, 361, 378, 386, 394, 414, 418; Reel 607, No:177, 214, 330, 468, 519, 531; Reel 617, No:187, 202, 217, 241, 252, 253, 261, 289, 315, 316, 345, 346, 373, 374, 400, 401, 424, 425 88 1857-1861 yılları arasında Merzifon un dış istasyon konumunda olmasından dolayı Amerikan Board belgelerinde dış istasyonlara ait ibadet yerleri ve sayılarının gösterilmemesi nedeniyle bahsi geçen tarihlerdeki verilere ulaşılamamaktadır.

124 1889 20 2341 5-1890 19 2346 5 800 1891 19 2375 5 843 1892 19 2375 5 848 1893 - - - - 1894 18 2147 5 730 1895 - - - - 1896 - - - - 1897 - - - - 1898 30 1952 5 652 1899 32 1753 5 661 1900 30 2050 5 703 1901 31 2270 6 794 1902 35 2285 6 794 1903 38 2425 6 892 1904 32 2263 6 881 1905 34 2150 7 906 1906 25 2420 6 855 1907 19 2100 8 818 1908 19 2100 8 828 1909 27 2312 8 816 1851 yılında henüz bir dış istasyon iken ortalama 50 Pazar cemaatiyle faaliyete başlayan Merzifon, 1852 yılında merkez istasyon olduğunda faaliyetlerine bir de kilise kazandırmış ve bu yıl 8 kilise üyesiyle çalışmalarını sürdürmüştür. Merzifon istasyonunda sürdürülen eğitim çalışmaları neticesinde oluşturulan eğitim kurumları ve buralarda öğrenim görmüş olan öğrenci sayıları rakamlara şu şekilde yansımıştır 89 : Yıllar İlahiyat Okulları veya Kolejler Kız Ortaokul ve Liseleri Erkek Ortaokul ve Liseleri Karma Okullar Erkek Öğrenci Sayısı 1851 - - - - - - 1 - - 14 1855 - - - - - - 1 29 6 35 1860 - - - - - - 1 30-30 Kız Eğitim AlanToplam Öğrenci 89 P.A.B.C.F.M., Reel 522, No: 17, 26; Reel 582, No: 4, 5, 36; Reel 588, No: 189, 192, 193; Reel 596, No: 263, 348; Reel 607, No: 338; Reel 617, No: 188, 301.

125 1865 1 7 1 15 - - 3 143 89 301 1870 1 21 1 38 - - 7 107 89 310 1875 1 29 1 22 - - 14 321 224 737 1880 1 22 1 42 - - 18 405 220 815 1885 2 114 1 70 - - 23 473 441 1198 1890 1 11 1 85 1 117 25 438 424 1151 1895 1 6 1 114 1 96 18 394 345 1079 1900 1 8 - - - - 20 448 522 1381 1905 1 260 1 160 - - 24 568 628 1616 1910 90 1 250 1 180 1 18 32 658 763 1869 Merzifon istasyonu eğitim faaliyetlerinin oldukça yoğun bir şekilde gerçekleştirildiği bir istasyondur. Burada Amerikan Board ın Osmanlı topraklarında uygulamış olduğu okul tiplerinin neredeyse tamamına yakınına ait birer örnek görülebilir. 1883 yılında Dr. Charles Chapin Tracy nin çabaları sonucu faaliyete geçen erkek lisesinin vermiş olduğu ilk mezunlar aynı zamanda ileride oldukça önemli mezunlar verecek olan Anadolu Kolejinin ilk öğrencileri olmuşlardır. 1886 yılında kısıtlı imkanlarla kurulan Anadolu Koleji zamanla Kayseri, Yozgat, Sivas ve Tokat ta bulunan liselerden gelen öğrencilere eğitim verecek konuma gelmiştir 91. 3.2.8. Trabzon İstasyonu 3.2.8.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi Trabzon istasyonu ilk olarak 1835 yılında oluşturulmuştur. Fakat burası ile ilgili ilk veriler 1840 yılından itibaren elimize geçmeye başlamaktadır. Bu yıl iki Amerikalı ve bir yerli yardımcı ile faaliyetler sürdürülmüştür. Trabzon merkez istasyonu 1859 yılında Erzurum a bağlı bir dış istasyon haline gelmiş ve 1860 yılından itibaren, misyon bölgelerinde yapılan düzenleme neticesinde Doğu Türkiye Misyonu sınırları içerisinde kalmıştır. Erzurum a bağlı bir dış istasyon olarak 1859 yılından 1885 yılına kadar devam eden Trabzon örgütlenmesi 1885 yılında merkez istasyon konumuna getirilmiştir ve yine bu yıldan itibaren Batı Türkiye Misyonu kapsamına dahil edilmiştir. Trabzon istasyonuna bağlı olarak faaliyet göstermiş olan dış istasyonlar ve kuruluş tarihleri ise şu şekildedir 92 : 1835: Trabzon 90 Bu yıl 1909 yılına ait rakamlar kullanılmıştır. 91 Stone; s. 185. 92 P.A.B.C.F.M., Reel 596, No: 341, 343, 352, 388; Reel 607, No:183; Reel 617, No:190.

126 1868: Ordu 1875: Semen 1876: Giresun 1885: Beyalan 1887: Sinanlı 1890: Yenipazar 1900: Gülköy Trabzon istasyonunun kuruluşundan 1859 yılında Erzurum a bağlanışına kadar geçen süre içerisinde Amerikan Board belgelerinde buraya bağlı bir dış istasyon görünmemektedir. Trabzon henüz Ezurum a ait bir dış istasyon iken Erzurum a bağlı olarak oluşturulmuş olan fakat Trabzon un faaliyet alanı içerisinde kalan Ordu, Giresun ve Semen, Trabzon un tekrar merkez istasyon olmasıyla birlikte dış istasyon olarak buraya bağlanmıştır. Trabzon un merkez istasyon oluşundan sonra ise Beyalan, Sinanlı, Yenipazar ve Gülköy dış istasyonları oluşturulmuştur. Ordu dış istasyonunda sürdürülen faaliyetler Ermeniler ve Rumlar arasında olmak üzere iki koldan sürdürülmüştür. Bu bölgede Ermeniler üzerine başlatılan misyonerlik faaliyetlerinin başlangıç yılı 1867 dir. Rumlar arasındaki örgütlü çalışma ise 1882 yılında başlatılmıştır. Amerikan Board misyonerleri yukarıda bahsi geçen çalışma alanlarının haricinde Giresun a ait köyler, Gümüşhane ve Rize ve Lazistan olarak tabir ettikleri bölgelerde de çalışmalar yapmışlardır. Trabzon merkez istasyonu ve buraya bağlı dış istasyonlarda faaliyet göstermiş olan Amerikalı ve yerli çalışanların sayıları ise şöyledir 93 : Yıllar MİSYONERLER ve YARDIMCILARI AMERİKALILAR YERLİ ÇALIŞANLAR Misyonerler Bayan Yardımcılar Toplam Papaz ya da Atanmış Diğer Vaizler Öğretmen Diğer Yardımcılar 1840 1 1 2 - - - - - 2 Toplam Toplam ABD li ve Yerli Çalışan 93 P.A.B.C.F.M., Reel 676, No: 11, 36, 100; Reel 596, No: 335; Reel 607, No: 185, 338; Reel 617, No: 190, 300; Reel 680, No: 56; Reel 685, No: 97; Reel 517, No: 8; Reel 519, No: 100; Reel 522, No: 14, 26; Reel 520, No:10.

127 1845 2 2 4 - - - 1 1 5 1850 2 2 4 1 - - 1 2 6 1855 1 1 2 - - - 2 2 4 1860 - - - - 1 1 2 2 1865 - - - 1-1 2 4 4 1870 - - - 1 - - - 1 1 1875 - - - 1 - - - 1 1 1880 - - - - - - 1 1 1 1885 1 1 2 2 6 3 11 13 1890 1 1 2 3-11 - 18 20 1895 1 2 3 2 3 11 2 18 21 1900 1 1 2 3 3 16 1 23 25 1905 1 2 3 4 1 17 4 26 29 1910 94 1 1 2 4 1 19 4 28 30 Trabzon istasyonunun 1859-85 yılları arasında Erzurum a bağlı olması nedeniyle bu yıllar arasında burada Amerikalı çalışan bulunmamaktadır. Bölgedeki çalışan sayısı da 1885 ve sonrasında Trabzon un tekrar bir merkez istasyon haline getirilmesiyle birlikte artmıştır. 3.2.8.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler Trabzon merkez istasyonunda ve buraya bağlı dış istasyonlarda yürütülen dinî faaliyetler ve Protestan cemaatinin sayısal durumu ise şu şekildedir 95 : Yıllar İbadet Yeri Ortalama Kilise Sayısı Kilise Üyesi Sayısı Sayısı Pazar Cemaati 1840 1 4 - - 1841 1 12 - - 1842 1 10 - - 1843 1 10 - - 1844 1 30 - - 1845 1 11 - - 1846 1 21 1 14 1847 1 28 1 16 1848 1 27 1 14 1849 1 28 1 14 94 Bu yıl 1909 yılına ait rakamlar kullanılmıştır. 95 P.A.B.C.F.M., Reel 520, No: 10; Reel 517, No: 8, 13, 15; Reel 519, No: 37, 100; Reel 522, No: 6, 8, 10, 12, 14, 17, 19, 21, 24, 25, 27, 35, 41; Reel 676, No: 11, 18, 25, 31, 36, 54, 69, 73, 92, 100, 114; Reel 680, No: 7, 25, 38, 56, 73, 109, 143; Reel 685, No:97, 180, 214; Reel 596, No: 352, 378, 398, 418; Reel 607, No: 183, 222, 270, 305, 336, 379, 430, 480, 531; Reel 617, No: 190, 202, 252, 253, 271, 297, 298, 325, 326, 354, 355, 382, 383, 434, 435.

128 1850 2 30 1 13 1851 1 37 1 13 1852 1 36 1 12 1853 1 43 1 15 1854 1 36 1 15 1855 3 45 1 18 1856 3 50 1 20 1857 - - - - 1858 - - 1 15 1859 - - 1 18 1860 2 85 1 19 1861 - - - - 1862 1 97 1 20 1863 1 50 1 22 1864 2 50 1 24 1865 1 50 1 29 1866 1 40 1 29 1867 1 40 1 29 1868 1 48 1 24 1869 1 50 1 20 1870 1 45 1 20 1871 1 40 1 22 1872 1 20 1 20 1873 1 20 1 20 1874 1 20 1 20 1875 1 20 1 20 1876 1 20 1 20 1877 1 25 1 20 1878 1 25 1 20 1879 1 35 1 20 1880 1 35 1 20 1881 1 30 1 20 1882 1 20 1 12 1883 1 50 1 12 1884 - - - - 1885 3 310 1 29 1886 4 400 1 28 1887 6 450 1 31 1888 4 515 3 84 1889 4 560 3 58 1890 6 657 3 140 1891 5 685 3 180 1892 5 675 3 1893 5 698 3 205 1894 5 715 3 223 1895 5 810 3 222 1896 5 755 3 236

129 1897 6 630 3 285 1898 6 715 3 314 1899 - - - - 1900 6 828 3 344 1901 6 740 3 355 1902 - - 3-1903 5 685 6 375 1904 5 755 3 373 1905 6 780 3 420 1906 6 925 3 444 1907 6 875 3 456 1908 6 826 3 456 1909 5 740 3 468 1835 yılında kurulan Trabzon istasyonunda ilk dinî çalışmalar 1840 yılında başlamaktadır. Bu yıl açılan ibadet yerinde 4 kişi ile faaliyetlere başlanmıştır. İlk kilise istasyonun kuruluşundan 11 yıl kadar sonra 1846 yılında açılmış ve o yıl 14 üye kazanmıştır. Trabzon istasyonunda, Ordu Rum ve Ordu Ermeni çalışma alanları sürekli bir papazın bulunduğu birinci dereceli faaliyet alanlarıdır. Giresun, Sinanlı, Beyalan, Gülköy, ve Semen gibi dış istasyonlar ise atanmış bir vaiz tarafından dinî çalışmaların idare edildiği ikinci gurup yerlerdir. Trabzon ve civarında sürdürülen eğitim çalışmaları ve okul sayıları ise zamanla şu şekilde bir gelişme göstermiştir 96 : Yıllar İlahiyat Okulları veya Kolejler Kız Ortaokul ve Liseleri Erkek Ortaokul ve Liseleri Karma Okullar Erkek Öğrenci Sayısı 1840 - - - - - - 1 - - - 1845 - - - - - - - - - - 1850 - - - - - - 1 5 13 18 1855 - - - - - - 1 14 16 30 Kız Eğitim Alan Toplam 96 P.A.B.C.F.M., Reel 517, No: 8; Reel 520, No: 10; Reel 522, No: 14, 26; Reel 596, No: 343; Reel 607, No: 185, 338; Reel 617, No: 192, 301; Reel 676, No: 11, 39; Reel 685, No: 100.

130 1860 - - - - - - 1 - - 34 1865 - - - - - - 1-20 20 1870 - - - - - - - - - - 1875 - - - - - - - - - - 1880 - - - - - - 1-16 16 1885 - - - - - - 5 100 40 140 1890 - - - - - - 9 194 159 408 1895 - - - - - - 8 189 159 423 1900 - - - - - - 11 285 203 561 1905 - - - - - - 10 272 243 515 1910 97 - - - - - - 11 259 336 595 Trabzon istasyonunda sürdürülen eğitim faaliyetleri Batı Türkiye Misyonu nda yer alan diğer istasyonlara oranla daha düşük boyuttadır. Trabzon istasyonunda kolej, ruhban okulu veya kız ya da erkek yatılı okulu faaliyetleri sürdürülmemiştir. 97 Bu yıl 1909 yılına ait rakamlar kullanılmıştır.

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM 4. AMERİKAN BOARD IN DOĞU TÜRKİYE MİSYONU NDAKİ TEŞKİLATLANMASI 4.1. Doğu Türkiye Misyonu nun Oluşturulması, Faaliyet Sahası Ve Çalışanları Doğu Türkiye Misyonu, Amerikan Board ın 1859 yılında misyonlar üzerinde yapmış olduğu yeni düzenlemenin ardından Batı ve Merkezî Türkiye Misyonları nın doğusunda kalan bölgede Erzurum, Harput, Mardin, Bitlis ve Van istasyonlarının oluşturduğu misyon bölgesidir. Amerikan Board ın 1914 yılı raporlarındaki nüfus verilerine göre çalışma sahasındaki nüfusunun beş milyonun üzerine çıktığı Doğu Türkiye Misyonu nun sınırları zaman zaman Bağdat a kadar dayanacaktır. Bu misyona ait istasyonlardan Van hariç diğerleri, Doğu Türkiye Misyonu henüz teşkil edilmeden önce kurulmuştur. Van istasyonu ise misyonun kuruluşundan 12 yıl sonra 1872 yılında teşkil edilmiştir. Bu misyon bölgesinin en önemli istasyonu ise gerek faaliyetlerin yoğunluğu gerekse kapsadığı alan itibariyle Harput istasyonudur. Doğu Türkiye Misyonu nun ilk dönemlerinde çalışma göstermiş ve misyonun genişlemesine katkı sağlamış olan misyonerlerden bir kaçı Josiah Peabody, Isaac G. Bliss, Crosby H. Wheeler, Orson P. Allen gibi isimlerdir 1. 1859 yılında Harput ta açılmış olan ruhban okulu, dört yıl sonra ilk mezunlarını vermeye başlamasıyla birlikte bölgedeki yerel yardımcı ihtiyacının giderilmesine katkı sağlamıştır. 1872 yılında Van istasyonunun açılması ve yine Harput ta açılmış bir okulun 1878 yılında Fırat Koleji ne dönüştürülmesi Doğu Türkiye Misyonu ndaki önemli gelişmelerdendir. Eğitim faaliyetlerinin yanı sıra zamanla, yetimhane, yardım çalışmaları ve endüstriyel çalışmalar da başlatılmıştır. 1 Fensham; Lyman; Humphrey; s. 76.

132 Doğu Türkiye Misyonu genelinde faaliyet göstermiş olan Amerikalı ve yerli eleman sayıları zaman içerisinde şu şekilde gelişme göstermiştir 2 : Yıllar MİSYONERLER ve YARDIMCILARI AMERİKALILAR YERLİ ÇALIŞANLAR Misyonerler Bayan Yardımcılar Toplam Papaz ya da Atanmış Diğer Vaizler Öğretmen Diğer Yardımcılar Toplam Toplam ABD li ve Yerli Çalışan 1860 11+2 11 24 3 17 11 24 55 79 1865 9 9 18 8 19 26 28 81 99 1870 10+1 17 28 27 23 78 64 192 220 1875 12 19 31 21 29 85 66 201 232 1880 14+1 22 37 23 32 111 46 212 249 1885 12+1 23 36 22 23 138 26 209 245 1890 17+1 32 50 23 58 185 37 303 353 1895 3 15+1 31 47 38 44 188 38 296 343 1900 10+1 25 36 17 27 204 8 256 292 1905 10+4 24 38 20 35 184 23 262 290 1910 4 12+5 27 44 20 41 207 36 304 348 1914 11+6 27 44 27 34 238 51 350 394 Amerikan Board, diğer misyon bölgelerinde olduğu gibi Doğu Türkiye Misyonu nda da yerli elemanlardan azami surette faydalanmaya çalışmıştır. Nitekim bu misyon bölgesinde 1860 yılına ait toplam Amerikalı sayısı 24 iken bu rakam 1914 yılına kadar ancak 44 e yükselmiştir. Bunun yanında 1860 yılında 55 olan toplam yerli çalışan sayısı 1914 yılına gelindiğinde 350 ye yükselmiştir. Doğu Türkiye Misyonu nda çalıştırılmış olan sağlık görevlileri de vardır. Örneğin 1860 yılında bir tane Diyarbakır da bir tane de Musul da sağlık görevlisi bulundurulmaktadır. Özellikle 1900 ve sonrasında sağlık görevlilerine daha da fazla önem verilmeye başlanmıştır. Nitekim 1905 yılında sağlık görevlisi bulundurulan istasyon sayısı üçe çıkmıştır. Bunlar Bitlis, Harput ve Mardin dir. 1914 yılında Harput, Mardin, Van ve Erzurum istasyonlarında toplam 6 sağlık görevlisi bulundurulmaktadır. 2 P.A.B.C.F.M., Reel 676, No: 4, 104; Reel 680, No: 59; Reel 685, No: 118, 251; Reel 694, No: 72, 157; Reel 703, No: 327, 341, 358; Reel 712, No: 655. 3 Bu yıl 1894 yılına ait rakamlar kullanılmıştır. 4 Bu yıl 1909 yılına ait rakamlar kullanılmıştır.

133 4.1.1. Doğu Türkiye Misyonu nda Yürütülen Faaliyetler Doğu Türkiye Misyonu bünyesinde sürdürülmüş olan dinî çalışmalar neticesinde oluşturulan ibadet yerleri ve kiliseler ile Protestan cemaatinin durumu rakamlara şu şekilde yansımıştır 5 : Yıllar İbadet Yeri Ortalama Kilise Sayısı Kilise Üyesi Sayısı Sayısı Pazar Cemaati 1860 38 1640 11 271 1861 30 1338 9 282 1862 42 1917 12 353 1863 36 1782 11 280 1864 39 1794 13 351 1865 42 1909 16 405 1866 52 2737 16 428 1867 62 3306 20 530 1868 77 4174 25 754 1869 84 5233 26 935 1870 84 5492 28 1030 1871 92 5406 28 1181 1872 112 5804 29 1259 1873 124 5848 32 1543 1874 119 5746 30 1567 1875 120 6597 30 1584 1876 117 7646 33 1801 1877 103 7899 33 1780 1878 107 8188 35 1802 1879 116 8470 33 1806 1880 122 8821 33 1899 1881 125 8765 36 1982 1882 122 8677 36 2201 1883 121 9197 36 2217 1884 121 9343 38 2219 1885 108 8932 34 2203 1886 97 10152 39 2304 1887 124 11010 41 2642 1888 6 - - - - 1889 140 11482 41 2807 1890 139 11283 40 2718 1891 133 11573 43 2879 1892 133 14484 45 2835 1893 122 11119 42 2702 1894 111 11639 42 3107 5 P.A.B.C.F.M., Reel 676, No:4, 13, 17, 77, 118; Reel 680, No:13, 30, 45, 59, 80, 99, 143; Reel 685, No:118, 180, 214, 218, 251, 279; Reel 694, No:28, 72, 157, 236, 277, 316; Reel 703, No:327, 329, 333, 339, 341, 350, 358; Reel 712, No:651, 652, 656, 655. 6 Doğu Türkiye misyonunda 1888 yılına ait raporlar bulunmamaktadır.

134 1895 7-9609 39 2269 1896 8 80 8396 40 1752 1897 89 12777 41 2413 1898 97 11185 48 2515 1899 97 12666 49 2541 1900 84 12646 44 2454 1901 63 9514 33 1965 1902 79 11403 35 2277 1903 87 12680 45 2829 1904 36 12048 45 2987 1905 - - - - 1906 65 10306 34 2460 1907 - - - - 1908 112 9173 44 2710 1909 84 10095 45 3050 1910 82 11980 46 2719 1911 84 14126 46 3335 1912 - - - - 1913 85 13730 51 3098 1914 81 13758 57 3080 1859 yılında yapılan bölünme sonrasındaki ilk yıl Doğu Türkiye Misyonu 11 kilise ve 271 üye ile faaliyetlerini başlatmıştır. 1914 yılına gelindiğinde kilise sayısı 57 ye ve bu kiliselerdeki üye sayısı ise 3080 e yükselmiştir. Periyodik olarak aynı artış ibadet yerleri ve buralardaki pazar cemaatleri sayılarında da söz konusudur. 1860 yılındaki ibadet yeri sayısı 38 iken bu rakam 1914 te 81 e yine ortalama pazar cemaati sayısı ise 1640 tan tam 13758 e yükselmiştir. Doğu Türkiye Misyonu nda sürdürülmüş olan eğitim faaliyetleri bir hayli yoğundur. Misyonun kuruluşundan son dönemine kadar geçen süre içerisinde oluşturulmuş olan okul ve buralarda eğitim almış öğrenci sayıları şöyledir 9 : 7 Bu yıla ait rakamlar içerisinde Van ve Bitlis istasyonlarına ait veriler bulunmamaktadır. 8 Bu yıla ait rakamlar içerisinde Van ve Bitlis istasyonlarına ait veriler bulunmamaktadır 9 P.A.B.C.F.M., Reel 676, No: 4; Reel 680, No: 70; Reel 685, No:121, 258; Reel 694, No: 72, 157; Reel 703, No: 327, 341, 358; Reel 712, No: 655.

135 Yıllar İlahiyat Okulları veya Kolejler Kız Ortaokul ve Liseleri Erkek Ortaokul ve Liseleri Karma Okullar Erkek Öğrenci Sayısı Kız Öğrenci Sayısı Eğitim Alan Toplam 1860 1 24 - - - - 48 869 272 1165 1865 - - - - - - - - - - 1870 2 22 4 67 - - 114 1937 966 3854 1875 2 8 4 98 - - 131 2457 1073 4417 1880 10 12 223 6 142 - - 137 2905 1457 5292 1885 14 419 4 197 - - 140 2924 1496 5482 1890 2 7 5 193 13 481 158 3567 2299 7382 1895 11 2-7 220 12 364 130 3780 2452 7785 1900 12 2 387 10 427-511 118 3452 2604 7380 1905 2 330 15 235-322 123 3455 2590 7489 1910 13 3 215 10 193-270 151 3930 3470 8078 1914 4 445 16 238-312 112 3434 3310 7384 Doğu Türkiye Misyonu, Ermeni nüfusunun ülkenin diğer bölgelerine nispeten daha yoğun olduğu bölgeleri içine alması dolayısıyla Amerikan Board adına farklı bir önem arz etmiştir. Bu bölgede yaşayan Ermenilerin eğitim düzeylerinin, ülkenin büyük şehirlerinde ve batı bölgelerinde yaşayan Ermenilere nazaran daha düşük seviyede olması Amerikan Board ın, eğitim faaliyetlerine bu bölgede daha çok ağırlık vermesini gerektirmiştir. Aşamalı olarak önce çok sayıda ilk öğretim kurumları açılmış ve daha sonra buralardan mezun olanların devam edebileceği okullar tesis edilmiştir. 1914 yılına gelindiğinde ise Doğu Türkiye Misyonu sınırları içerisinde eğitim alan toplam öğrenci sayısı 7 binin üzerine çıkmıştır. Bu misyon bölgesinde Amerikan Board tarafından sürdürülmüş olan bir diğer faaliyet alanı ise sağlık olmuştur. 1914 yılı verilerine göre Doğu Türkiye Misyonu sınırları içerisinde toplam 4 hastane ve 5 dispanser bulunmaktadır ve hizmet sağlanan hasta 10 1880 yılı ilahiyat okulları veya kolejler bölümüne ait rakamlar arasında liseler de bulunmaktadır. 11 Bu yıl 1894 yılına ait rakamlar kullanılmıştır. 12 Bu yıl ve sonrasında erkek ortaokul ve liseleri, kız ortaokul ve liseleri bölümünde toplu olarak verilmiştir. 13 Bu yıl 1909 yılına ait rakamlar kullanılmıştır.

136 sayısı 7800 civarındadır. Yine bu yıl içerisinde tedavi edilen toplam kişi sayısı ise 38691 olarak kaydedilmiştir 14. 4.2. Doğu Türkiye Misyonu nun İstasyonları 4.2.1. Erzurum İstasyonu 4.2.1.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi Erzurum istasyonu, Doğu Türkiye Misyonu sınırları içerisindeki kuruluş tarihi en eski olan istasyondur. Amerikan Board a ait raporlarda ilk olarak 1840 yılında söz edilmeye başlanan Erzurum istasyonu aynı yıl iki Amerikalı eleman ve bir yerli asistan ile çalışmalara başlamıştır. Daha sonra Amerikalı çalışan sayısı 1842 yılında dörde çıkmış ve ilk ibadet yerleri açılarak dinî çalışmalar başlatılmıştır. Amerikan Board misyonerleri tarafından Erzurum da ilk Protestan kilisesi 1847 yılında açılmış ve kilise bu yıl beş üye ile faaliyet göstermiştir. Merkez istasyonda görev yapan Amerikalı misyonerler gerekli altyapı çalışmalarını tamamladıktan hemen sonra dış istasyon oluşturma faaliyetlerine başlamışlardır. Buna göre Erzurum merkez istasyonuna bağlı olarak oluşturulan ilk dış istasyon Humus tur. Burası 1853 yılında açılmış ve bu yıl iki yerli çalışan ve bir de ibadet yeri ile çalışmalarını sürdürmüştür. Erzurum istasyonundaki eğitim faaliyetleri istasyonunun kuruluşuna oranla bir hayli geç başlamıştır. Raporlarda istasyonun kuruluş tarihi olan 1839 dan tam 14 yıl sonra Erzurum istasyonunda sürdürülen eğitim faaliyetleri ile ilgili verilere rastlanmaktadır. Buna göre Erzurum da Amerikan Board tarafından 1853 yılında 2 karma okul açılmıştır ve bu yıl burada 20 öğrenci ile eğitim faaliyeti sürdürülmüştür. Aynı yıl Erzurum a bağlı olarak oluşturulan Humus dış istasyonunda eğitim faaliyetleri 15 öğrencisi olan bir okul ile başlatılmıştır. Erzurum istasyonuna bağlı olarak oluşturulmuş dış istasyonlar ve bunların kuruluş tarihleri şu şekildedir 15 : 1835: Trabzon 1839: Erzurum 14 P.A.B.C.F.M., Reel 712, No: 655. 15 P.A.B.C.F.M., Reel 676, No: 11, 17, 62, 79, 93, 113, 115; Reel 680, No: 7, 8, 73; Reel 685, No: 100; Reel 694, No: 60, 205, 264.

137 1853: Humus 1860: Çevirme, Haramik 1862: Erzincan, Melikhan 1867: Elpis, Komatzor 1868: Ordu, Şane, Göklü 1869: Pert, Heslu, Kaghki, Karakilise, Kars 1870: Kozlu 1871: Boznaz, Yediveren, Hasdur 1872: Hazark, Pakariç, Karabazar, Beyazıt 1875: Semen 1876: Giresun 1880: Karaköprü, Sınren, Hazlag 1894: Suveren 1897: Esteku 1910: Karaçoban Rusya Bölümü: 1880: Houlican 1882: Karakale 1883: Echmiadzin 1885: Bayraktar 1886: Erivan 1888: Ganiköy, Hacıkara, Düşkent, Çamurlu 1889: Baberli 1895: Alexandropol Erzurum istasyonuna bağlı dış istasyonlardan Trabzon un kuruluş tarihi 1835 dir. Burası 1859 yılından 1885 e kadar Erzurum a bağlı bir dış istasyon olarak çalışmıştır. Ordu, Semen ve Giresun dış istasyonları ise Trabzon dış istasyonunun 1885 yılında bir merkez istasyon haline getirilmesiyle birlikte Trabzon a bağlı olarak faaliyetlerini devam ettirmişlerdir. Erzurum istasyonuna bağlı olarak çalışmış olan fakat Rusya bölümü olarak guruplandırılmış bir takım dış istasyonlar vardır. Bunların kuruluş tarihleri ve isimleri şu şekildedir:

138 1880: Houlican 1882: Karakale 1883: Echmiadzin 1885: Bayraktar 1886: Erivan 1888: Ganiköy, Hacıkara, Düşkent, Çamurlu 1889: Baberli 1895: Alexandropol Erzurum a bağlı Rusya bölümü dış istasyonları 1880 yılı sonrasında kurulmuşlardır. Daha önceleri kurulmuş olan Kars dış istasyonu da bu bölüm içerisinde yer almıştır. Erzurum istasyonuna bağlı yukarıda sıralanmış olan dış istasyonlardan bazılarının Amerikan Board tarafından kaydedilmiş olan kuruluş tarihleriyle buralar hakkında ilk bilgilerin ulaşıldığı raporların tarihleri arasında uyuşmazlık söz konusudur. Buna göre kuruluş tarihlerinin raporlarda rastlanılan önceki dönem tarihler olarak kabul edilmiş olduğu dış istasyonlar ve bunlara ait geç dönemli tarihler şu şekildedir: Erzincan (1880), Hazark (1875), Karapazar (1886), Karakilise (1874), Hasdur (1885), Kozlu (1880), Komatzar (1885), Melikhan (1878) Erzurum istasyonu ve buraya bağlı dış istasyonlarda faaliyet göstermiş olan Amerikalı ve yerli çalışan sayıları şu şekilde bir gelişme göstermiştir 16 : Yıllar MİSYONERLER ve YARDIMCILARI AMERİKALILAR YERLİ ÇALIŞANLAR Misyonerler Bayan Yardımcılar Toplam Papaz ya da Atanmış Diğer Vaizler Öğretmen Diğer Yardımcılar 1840 1 1 2 - - - - - 2 1845 17 2 1 3 - - - - - 3 1850 2 2 4 - - - - - 4 1855 2 2 4 1 - - 2 3 7 1860 1-1 - 1 1-2 3 1865 2 2 4 1 3 4 1 9 13 1870 3 3 6 2 3 7 6 18 24 Toplam Toplam ABD li ve Yerli Çalışan 16 P.A.B.C.F.M., Reel 676, No: 4, 36, 37, 100; Reel 680, No: 56; Reel 685, No: 118, 251; Reel 694, No: 72, 157; Reel 703, No: 327, 341; Reel 712, No: 612, 655; Reel 517, No: 8; Reel 522, No: 14, 26; Reel 520, No:10. 17 Bu yıl 1846 yılına ait rakamlar kullanılmıştır.

139 1875 2 4 6 1 7 16-24 30 1880 4 5 9 1 3 12 7 23 32 1885 2 3 5 4 3 25 1 33 38 1890 3 4 7 3 10 19 1 33 40 1895 18 3 4 7 4 5 25 3 37 44 1900 1 3 4 4 6 19 1 31 35 1905 - - - 2 7 20 3 32 32 1910 1+2 4 7 4 6 22 2 34 41 1914 2+2 4 8 4 3 18 2 27 35 Erzurum istasyonunda istasyonun kuruluş tarihinden itibaren Amerikalı çalışanlar faaliyet göstermeye başlamıştır. Ancak ilk dönemlerde çalışmalar pek de hareketli olmamıştır. Nitekim merkezde ve merkeze bağlı dış istasyonlarda yerli elemanlar, 1850 yılı sonrasında çalıştırılmaya başlamıştır. Kuruluşunda toplam 2 Amerikalı ile faaliyetlerini başlatan Erzurum istasyonunda 1914 yılına gelindiğinde 8 Amerikalı çalışan bulunmaktadır. 1914 yılındaki yerli eleman sayısı ise 27 dir. Erzurum istasyonuna ait eleman kadrosuna son dönemlerde sağlık çalışanları da katılmıştır. İlk sağlık elemanı 1889 yılında çalıştırılmaya başlanmıştır. Fakat düzenli olarak her yıl sağlık elemanı bulundurulmamıştır. Erzurum da 1910 ve 1914 senelerinde ikişer adet sağlık elemanı görev yapmaktadır. Erzurum istasyonunda bulunan hastane, 1914 yılında toplam 787 hastaya hizmet vermiştir. 4.2.1.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler Amerikan Board misyonerleri tarafından Erzurum istasyonu ve çevresinde yürütülmüş olan dinî çalışmalar ve Protestan cemaatinin durumu şu şekildedir 19 : Yıllar İbadet Yeri Ortalama Kilise Sayısı Kilise Üyesi Sayısı Sayısı Pazar Cemaati 1839 - - - - 1840 1 - - - 1841 1 13 - - 1842 1 4 - - 1843 1 10 - - 1844 - - - - 18 Bu yıl 1894 yılına ait rakamlar kullanılmıştır. 19 P.A.B.C.F.M., Reel 517, No: 10, 13, 15; Reel 519, No: 37; Reel 522, No: 6, 8, 10, 12, 14, 17, 19, 21, 4, 25, 27, 35, 36, 40; Reel 676, No: 4, 11, 13, 17, 25, 31, 36, 53, 68, 73, 93, 100, 114; Reel 680, No: 7, 25, 26, 38, 56, 73, 99, 109, 143; Reel 685, No: 97, 125, 146, 180, 214, 217, 251, 275, 279; Reel 694, No: 28, 60, 102, 121, 140, 157, 189, 205, 228, 233, 265; Reel 703, No: 325.

140 1845 - - - - 1846 - - - - 1847 2 12 1 5 1848 1 18 1 6 1849 1 14 1 9 1850 1 14 1 9 1851 1 18 1 9 1852 1 18 1 9 1853 1 14 1 9 1854 1 50 1 11 1855 1 48 1 7 1856 1 50 1 11 1857 - - - - 1858 1-1 11 1859 1 35 1 18 1860 1 44 3 36 1861 1 40 3 1862 4 217 3 38 1863 6 273 3 40 1864 7 227 3 48 1865 6 243 3 56 1866 6 216 3 58 1867 6 218 3 48 1868 8 264 3 52 1869 13 337 3 48 1870 11 353 3 49 1871 13 423 3 56 1872 17 552 3 69 1873 17 570 3 73 1874 16 470 3 78 1875 19 485 3 86 1876 19 695 3 100 1877 12 573 3 101 1878 12 565 3 103 1879 13 655 3 102 1880 20 838 3 107 1881 20 830 3 101 1882 18 1066 3 132 1883 19 1078 4 155 1884 19 1000 5 148 1885 22 1033 5 162 1886 19 1044 5 214 1887 23 1188 5 240 1888 - - - - 1889 29 1336 4 257 1890 30 1349 4 338 1891 31 1362 7 346

141 1892 30 1384 10 358 1893 23 1196 7 364 1894 23 1393 7 389 1895 22 1319 7 392 1896 20 1284 8 405 1897 23 1453 7 412 1898 21 1384 7 377 1899 22 1449-380 1900 9 1218 9 252 1901 - - - - 1902-1250 9 252 1903 5 1059 9 367 1904 - - - - 1905 - - - - 1906 - - - - 1907 - - - - 1908 10 1021 9 331 1909 10 1059 9 342 1910 10 1042 9 415 1911 10 981 9 299 1912 10 981 9 299 1913 10 935 9 336 1914 8 1065 9 342 Dinî faaliyetlerin ilk olarak başlatıldığı yıl 1840 tır ve bu yıl Amerikan Board tarafından Erzurum daki ilk ibadet yeri açılmıştır. Açılmış olan bu ibadet yeri ertesi yıl ortalama 13 pazar cemaati ile faaliyet göstermiştir. Erzurum istasyonunda açılmış olan ibadet yerleri ve buralarda hizmet görmüş olan cemaatin sayıları uzun yıllar boyunca aynı seviyede kalmıştır. Özellikle 1860 yılı sonrasında istasyonun Doğu Türkiye Misyonu sınırları içerisine dahil edilmesiyle birlikte teşkilatlanma daha da hız kazanmış ve hızla buraya bağlı dış istasyonlar oluşturulmaya başlanmıştır. Bu dönemde Erzurum istasyonu ve çevresindeki Protestan sayısında önemli bir artış vardır. Erzurum istasyonundaki ilk Protestan kilisesi İstanbul da ilk kilisenin açılışının bir yıl sonrasında 1847 yılında açılmıştır. Kilise bu yıl 5 üye ile çalışmalarını sürdürmüştür. İbadet yeri sayısında olduğu gibi kiliseler ve bu kiliselere bağlı üyelerin sayılarındaki artış 1860 yılı sonrasında hızlanmıştır. 1914 yılına gelindiğinde Erzurum istasyonuna bağlı olarak çalışan 9 adet Protestan kilisesi mevcuttur. Amerikan Board tarafından Erzurum istasyonu ve çevresinde okul faaliyetleri ilk olarak 1853 yılında başlatılmıştır. Bu yıl iki karma okul ve 20 öğrenci ile eğitim faaliyetleri

142 sürdürülmüştür. Erzurum istasyonu ve buraya bağlı dış istasyonlarda yürütülmüş olan eğitim faaliyetleri neticesinde oluşturulmuş olan eğitim kurumları ve buralarda öğrenim görmüş olan öğrenci sayıları zaman içerisinde şu şekilde bir gelişme göstermiştir: 20 Yıllar İlahiyat Okulları veya Kolejler Kız Ortaokul ve Liseleri Erkek Ortaokul ve Liseleri Karma Okullar Erkek Öğrenci Sayısı Kız Öğrenci Sayısı Eğitim Alan Toplam 1855-2 - - - - 1 - - 22 1860 - - - - - - 1 28-28 1865 - - - - - - 6 75 58 133 1870 - - 1 8 - - 11 148 77 258 1875 - - 1 18 - - 17 237 76 324 1880 - - 1 19 - - 18 331 125 480 1885 3 93 1 40 - - 19 339 209 704 1890 - - 1 20 2 22 17 293 179 514 1895 21 - - 1 38 2 53 16 476 288 858 1900 - - 1 32 1 18 12 194 199 443 1905 - - 1 30 1 27 14 208 232 497 1910 - - 1 200 1 85 17 326 247 858 1914 - - 1 14 1 23 11 229 240 506 4.2.2. Harput İstasyonu 4.2.2.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi 1854 yılında Ermeni Misyonu bünyesinde Arabkir merkez istasyonuna bağlı olarak açılmış olan Harput dış istasyonu ertesi yıl bir merkez istasyon konumuna getirilmiştir. Harput istasyonu Doğu Türkiye Misyonu içerisinde kısa sürede oldukça geniş bir alana yayılan ve çok sayıda dış istasyonu bulunan hemen her alanda misyonerlik çalışmalarının sürdürüldüğü bir istasyon haline gelmiştir. Harput istasyonu zaman zaman sayıları 70 i bulan dış istasyonu ile Amerikan Board tarafından Osmanlı topraklarında örgütlenmiş olan istasyonlar arasında çalışmaların en hareketli sürdürüldüğü istasyonlardan birisidir. 20 P.A.B.C.F.M., Reel 676, No: 4, 39, 40, 168, 109; Reel 680, No: 67; Reel 685, No: 100, 258, Reel 694, No: 72, 157; Reel 703, No:327, 341; Reel 712, No: 612, 655; Reel 522, No: 26. 21 Bu yıl 1894 yılına ait rakamlar kullanılmıştır.

143 Harput istasyonuna ilk olarak gelen misyonerler George W. Dunmore ve eşidir. Dunmoreler Diyarbakır dan iklim koşulları ve buna bağlı olarak ortaya çıkan hastalıklar nedeniyle daha serin bir yerde çalışma ihtiyacı duyarak ayrılmak istemiş ve Amerikan Board tarafından Harput istasyonuna gönderilmişlerdir 22. Onların Harput a gelişlerinin iki yıl sonrasında Crosby H. Wheeler ve O.P. Allen, Trabzon dan Harput a gelmişlerdir. 1859 yılında Herman N. Barnum un da onlara katılmasıyla birlikte Harput ta uzun yıllar faaliyet gösterecek olan misyoner kadrosu artık oluşmuştur 23. Misyoner kadrosunun önemli bölümünün oluşturulmasıyla birlikte çalışma alanını ve dış istasyon sayısını aşamalı olarak sürekli artırmaya başlayan Harput istasyonunda, burasının 1860 yılında Doğu Türkiye Misyonu sınırları içerisine dahil edilmesiyle birlikte yeni bir büyüme süreci başlamıştır. Harput istasyonuna bağlı ilk dış istasyon Çemişgezek dış istasyonudur. Burası 1855 yılında Harput a bağlanmıştır. Bu tarihten sonra hızlı bir biçimde yeni dış istasyonların oluşturulması söz konusudur. Harput istasyonuna bağlı dış istasyonlar ve bunların kuruluş tarihleri şu şekildedir 24 : 1850: Diyarbakır, Geghi 1853: Arabkir 1854: Harput, Çemişgezek, Keban Maden, Ağın, Malatya, Maşgir 1855: Şapik 1856: Mezre, Palu, Çarmuk, Çarkuh, İçme, Hulakegh 1857: Habusiye, Beyazıt 1858: Şeyh hacı, Sursuri, Moreuh, Vank 1859: Hohaliya, Prayne, Bizmuşen, Hagi 1860: Garmuri, Megire, Perchenij, Yertmessie, Bakır Maden 1861: Hemşemik 1863: Yigheki, Satıköy, Ergani, Lice 1864: Peri, Şamoşiya, 1865: İmran, Karagül, Haşmet, Komk 1866: Sarı Kamış, Sarputsik, Yadem, Adiş, Dzuğ, Havav, Kıghvank, Pasheunk, Ainetsik, Ashoan, Haine, Hah, Vartatel, Redıvan 1867: Bent, Karpeh, Uzun Oba, Najirin, Nikerek, Nurköy, Dibne 22 Stone,s. 111 23 Erdal Açıkses, Amerikalıların Harput taki misyonerlik Faaliyetleri, TTK Yay., Ankara 2003, s. 60. 24 P.A.B.C.F.M., Reel 522, No: 19, 21, 24, 27, 33, 36, 42; Reel 676, No: 5, 14, 31, 48, 49, 63, 64, 74, 87, 88; Reel 680, No:35, 41.

144 1868: Egin, Kaylo, Pertek, Vahşin, Yertmenik 1869: Zeroh, İsmetli 1874: Yil, Hajar, Şiraz Harput istasyonunun Doğu Türkiye Misyonu sınırları içerisine dahil edilmesiyle hızlanan yayılma süreci yaklaşık olarak 1875 yılına kadar sürmüştür. Bu süre içerisinde Harput istasyonuna yaklaşık 70 dış istasyon bağlanmıştır. Harput a bağlanmış olan dış istasyonlardan kimilerinin kuruluş tarihi Harput istasyonunun kuruluş tarihinden daha eskidir. Örneğin Diyarbakır ve Geghi 1850, Arabkir ise 1853 yılında kurulmuştur. Bu dış istasyonlardan Geghi 1860, Diyarbakır 1871 ve aynı zamanda Harput un buraya bağlı olarak kurulmuş olduğu istasyon olan Arabkir ise 1865 yılında birer dış istasyon olarak Harput a bağlanmışlardır. Daha önce Diyarbakır merkez istasyonuna bağlı olarak oluşturulmuş ve sonradan Harput a bağlanmış olan dış istasyonlar söz konusudur. Bunların Harput istasyonuna bağlanmış oldukları tarihler şu şekildedir: 1866: Bakır Maden, Ergani 1868: Lice 1874: Dibne, Satıköy Harput istasyonunun henüz bir dış istasyon olarak düzenlenmiş olduğu 1854 yılında kurulmuş olup daha sonra Harput a bağlanacak olan dış istasyonlar vardır. Bunlardan, Arabkir e bağlı olarak 1854 yılında kurulmuş olan Çemişgezek dış istasyonu 1855 yılında Harput a bağlanmıştır. Yine aynı şekilde 1854 yılında Harput ile aynı yıl Arabkir e bağlı olarak kurulmuş olan istasyonlardan Keban Maden, Ağın, Malatya ve Maşgir ise 1865 yılında daha önce bağlı bulundukları merkez istasyonları olan Arabkir ile birlikte Harput merkez istasyonuna bağlanmışlardır. Arabkir e bağlı olarak oluşturulup daha sonra Harput a bağlanan diğer dış istasyonlar Şapik ve Vank tır. Kuruluş tarihi 1855 olan Şapik, 1865 yılında ve yine kuruluş tarihi 1858 olan Vank ise 1866 yılında Harput a bağlanmıştır. Bahsi geçen dış istasyonların haricinde yukarıda isimleri ve kuruluş tarihleri sıralanmış olan dış istasyonlar ise doğrudan Harput merkez istasyonuna bağlı olarak oluşturulmuş olan dış istasyonlardır.

145 Harput istasyonuna bağlı dış istasyonlardan kilisesi olup birinci derecede dinî çalışmaların yapıldığı belli başlı istasyonlar şunlardır: Ağın, Arabkir, Çemişgezek, Çunkuş, Diyarbakır, Egin, Geghi, Habusiye, Hayne, Hagi, Haserik, Hulakegh, İçme, Malatya, Maşgir, Palu, Mezre, Peri, Şepik, Redıvan, Perchenj. Diğer istasyonlar ise genelde atanmış vaizler ya da orada bulunan görevli öğretmenler tarafından dinî çalışmaların sürdürüldüğü yerlerdir. Harput istasyonu ve buraya bağlı dış istasyonlarda görev yapmış olan Amerikalı ve yerli çalışanların sayıları şu şekildedir 25 : MİSYONERLER ve YARDIMCILARI AMERİKALILAR YERLİ ÇALIŞANLAR Yıllar Misyonerler Bayan Yardımcılar Toplam Papaz ya da Atanmış Diğer Vaizler Öğretmen Diğer Yardımcılar Toplam Toplam ABD li ve Yerli Çalışan 1855 1 1 2-2 - 6 8 10 1860 3 3 6 1-5 14 20 26 1865 3 4 7 6 12 15 13 46 53 1870 3+1 6 10 17 14 50 41 122 132 1875 3 4 7 16 16 53 34 119 126 1880 4 6 10 16 17 53 24 110 120 1885 4 8 12 15 18 76 17 126 138 1890 5 11 16 14 28 102 23 167 183 1895 26 5 10 15 17 25 94 19 155 170 1900 4 10 14 10 7 101 3 121 135 1905 5+1 11 17 14 15 66 4 99 116 1910 27 5+1 10 16 11 13 75 10 109 125 1914 4+2 8 14 15 17 112 20 164 178 Harput istasyonunda faaliyet göstermiş olan Amerikalı eleman sayısı 1855 yılında 2 iken bu rakam 1914 yılında 15 e ulaşmıştır. 1855 yılında 8 olan yerli eleman sayısı ise 1914 yılına gelindiğinde 164 e ulaşmıştır. Harput istasyonunda dönem dönem sağlık çalışanları da bulundurulmuştur. İlk sağlık elemanının 1867 yılında göreve başladığı Harput istasyonunda düzenli olarak olmasa da belirli dönemlerde sağlık elemanı 25 P.A.B.C.F.M., Reel 676, No: 4, 5, 36, 101, 102, 103; Reel 680, No: 57, 58; Reel 685, No: 118, 251; Reel 694, No: 72, 157; Reel 703, No: 327, 341, 358; Reel 712, No: 655. 26 Bu yıl 1894 yılına ait rakamlar kullanılmıştır. 27 Bu yıl 1909 yılına ait rakamlar kullanılmıştır.

146 bulundurulduğu görülmektedir. 1905 ve 1910 yıllarında bir olan sağlık elemanı sayısı 1914 yılında ikiye yükselmiştir. 4.2.2.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler Harput istasyonu ve genelinde sürdürülmüş olan dinî çalışmalar çerçevesinde burada oluşturulmuş olan ibadet yeri ve kilise sayıları ile Protestan cemaatinin durumu şöyledir 28 : Yıllar İbadet Yeri Ortalama Kilise Sayısı Kilise Üyesi Sayısı Sayısı Pazar Cemaati 1854 - - - - 1855 2 60 - - 1856 2 60 1 12 1857 2 50 1 21 1858 2 50 1 23 1859 2 50 1 34 1860 2 119 1 42 1861 2 100 1 53 1862 14 700 1 73 1863 16 813 1 84 1864 16 900 2 112 1865 27 1465 11 323 1866 41 2360 11 363 1867 47 2712 13 418 1868 60 2747 14 355 1869 44 3445 17 614 1870 56 3679 18 386 1871 60 4054 18 689 1872 63 4160 20 936 1873 75 4312 23 1006 1874 72 4270 22 1156 1875 77 4585 21 1167 1876 68 5612 22 1332 1877 59 5206 24 1307 1878 62 5881 24 1275 1879 65 5960 21 1250 1880 64 5954 21 1304 1881 63 5865 22 1354 1882 63 5965 22 1404 1883 60 5850 22 1520 1884 60 6207 23 1516 28 P.A.B.C.F.M., Reel 522, No:25, 27, 29, 35, 40; Reel 676, No:4, 13, 18, 25, 31, 37, 48, 69, 70, 74, 75, 96, 97, 100, 103, 115, 116, 117; Reel 680, No:10, 11, 12, 27, 28, 29, 30, 42, 43, 44, 57, 58, 77, 78, 79, 94, 99, 104, 105, 113, 116, 128, 130, 135, 136, 144, 148, 180, 217, 251, 275, 277, 279; Reel 694, No:28, 64, 102, 117, 140, 157, 261, 236, 277, 316; Reel 703, No:347, 355; Reel 712, No:651, 652, 655, 656.

147 1885 63 6604 25 1667 1886 34 6866 24 1569 1887 58 7460 25 1675 1888 - - - - 1889 69 7590 26 1931 1890 64 7255 26 1717 1891 65 7740 26 1809 1892 61 7565 26 1795 1893 56 7260 26 1658 1894 54 7392 26 2005 1895-6826 26 1435 1896 41 5679 26 931 1897 31 6070 25 1325 1898 40 5810 26 1435 1899 41 6615 26 1450 1900 40 7019 26 1530 1901 40 6893 26 1482 1902 40 6873 26 1529 1903 44 6960 26 1651 1904-6801 26 1732 1905 - - 26 1732 1906 42 6770 26 1928 1907 43 8940 26 1929 1908 39 8238 26 1875 1909 42 8396 26 1896 1910 47 8660 27 2034 1911 45 8445 27 2077 1912 - - - - 1913 46 8200 32 1738 1914 46 8300 32 1780 Harput ve genelinde sürdürülmüş olan dinî çalışmaların da diğer çalışmalar gibi aşamalı bir biçimde sonuç getirmeye başladığı ve gerek ibadet yeri ve kilise sayılarında gerekse buralara katılan Protestan cemaatinin sayısında devamlı bir şekilde artış olduğu görülmektedir. Ancak 1865 yılı rakamlarındaki hızlı artışın nedeni Arabkir merkez istasyonunu dış istasyonlarıyla birlikte Harput a bağlanmasından kaynaklanmaktadır. Harput ta ilk kilise 1856 yılında 12 üye ile hizmete girmiştir. 1914 yılına gelindiğinde kilise sayısı 32 ye kilise üyesi sayısı ise 1780 e yükselmiştir. Aynı şekilde ibadet yerlerinde ve ortalama pazar cemaati sayılarında da önemli artışlar olmuştur. Diğer alanlarda olduğu gibi eğitim alanında da oldukça önemli çalışmaların sürdürüldüğü Harput istasyonu, gerek bünyesinde barındırmış olduğu okul sayısı ve

148 çeşitliliği ve gerekse yetiştirilmiş olan öğrencilerin misyona sağladığı katkı göz önüne getirildiğinde eğitim faaliyetleri açısından misyon adına en önemli istasyonlardan birisi olarak algılanabilir. Harput istasyonunda sürdürülmüş olan eğitim faaliyetleri sonucunda açılan okul ve buralarda eğitim görmüş olan öğrenci sayıları şu şekildedir 29 : Yıllar İlahiyat Okulları veya Kolejler Kız Ortaokul ve Liseleri Erkek Ortaokul ve Liseleri Karma Okullar Erkek Öğrenci Sayısı Kız Öğrenci Sayısı Eğitim Alan Toplam 1860 1 24 - - - - 18 341 93 458 1865 1 15 1 38 - - 36 752 357 1511 1870 1 17 1 34 - - 77 1407 663 2788 1875 1 8 1 35 - - 75 1570 711 2845 1880 10 195 1 43 - - 70 1726 926 3217 1885 7 216 1 67 - - 66 1632 887 3026 1890 1 7 1 64 7 238 77 2051 1467 4434 1895 1 5 3 100 7 188 68 2013 1358 4269 1900-387 1 268 1 313 53 2293 1607 3900 1905 1 147 1 90 1 161 52 1624 1247 3269 1910 1 202 1 60 1 68 59 1523 1617 3470 1915 30 2 169 8 78-90 59 1450 1700 3150 Verilen rakamlardan da anlaşılacağı üzere burada sürdürülmüş olan eğitim faaliyetlerinin böylesine yoğun oluşunun nedeni Amerikan Board misyonerlerinin bölgeye ilk geldikleri zaman bölge halkının neredeyse tamamına yakınının okuma ve yazma bilmiyor olmalarıdır. Belirlemiş oldukları hedef kitleyi eğitim yoluyla daha kalıcı ve etkili bir biçimde yönlendirebileceklerinin farkında olan Amerikan Board misyonerleri bölgede bir eğitim seferberliği başlatmışlardır. Bölgede bulunan Ermeni Apostolik Kilisesi papazlarının dahi İncil i hakkıyla okuyabilecek derecede okuma ve yazma eğitimlerinin olmadığı göz önüne getirilince Amerikan Board misyonerlerinin zamanla açmış oldukları okullar ve buralarda yetiştirmiş oldukları öğrenci sayısının ulaşmış olduğu nokta gerçekten şaşırtıcıdır. Bunun yanında misyonerlerin bu alanda göstermiş oldukları çabanın altında yatan neden 29 A.B.C.F.M., Reel 676, No: 4, 5, 40, 109, 110, 111; Reel 680, No: 66; Reel 685, No: 110, 258; Reel 694, No: 72, 57; Reel 703, No: 327, 341, 358; Reel 712, No: 655. 30 Bu yıl erkek ortaokul ve liseleri, kız ortaokul ve liseleri bölümünde toplu olarak verilmiştir.

149 çalışma alanının etki gücüne bağlıdır. Örneğin Hohaliya da 1863 yılında açılmış olan Protestan okulunun öğretmeni henüz yeni okuma yazma öğrenmiş olan bir yerli köylüdür 31. Bu acemi öğretmenin okuma ve yazma öğretme aracı ise İncil den bölümler olmuştur. Öğrencilere temel eğitimin verilmesinin ardından zamanla daha yüksek dereceli okulların ihtiyacı belirmeye başlamıştır. Bu arada Tokat taki ruhban okulunun bir yangın neticesinde yok olmasıyla birlikte okul burada tekrar açılmış ve okulun Harput ta devam ettirilmesine karar verilmiştir 32. 1859 yılında Harput ta tekrar tesis edilen okula zamanla işlerlik kazandırılarak verilen eğitimin düzeyi yükseltilmiş ve burası disiplinli ve başarılı bir okul haline dönüştürülmüştür. Ayrıca Harput istasyonunda 1861 yılında yapılan misyon toplantısında alınan karar neticesinde burada bir Kız Ruhban Okulu açılmıştır 33. 4.2.3. Bitlis İstasyonu 4.2.3.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi Doğu Türkiye misyonuna ait bir diğer önemli istasyon Bitlis istasyonudur. Bitlis, Doğu Türkiye Misyonu nun oluşturulmasıyla birlikte 1860 yılında Amerikan Board misyonerleri tarafından merkez istasyon olarak teşkil edilmiştir. Bu tarihten sonra 1874 yılına kadar merkez istasyon olarak faaliyet göstermiş olan Bitlis istasyonu, bu yıl Van a bağlanmış ve bu durum 1885 yılına kadar devam etmiştir. Bitlis 1885 yılında tekrar merkez istasyon olmuş ve bu tarihten sonra çalışmalarını bu şekilde devam ettirmiştir. Bitlis merkez istasyonuna ilk olarak bağlanan dış istasyon Muş tur. Muş dış istasyonu 1860 yılında Bitlis in merkez istasyon olarak çalışmaya başlamasıyla buraya bağlı olarak oluşturulmuş olan bir dış istasyondur. Bitlis merkez istasyonuna bağlı olarak faaliyet göstermiş olan dış istasyonlar ve bunların kuruluş tarihleri şu şekildedir 34 : 1860: Bitlis, Muş 1863: Yoncalı 1864: Hovadonik 31 Stone, s. 113. 32 Stone; s. 113. 33 Açıkses; s. 89. 34 P.A.B.C.F.M., Reel 676, No: 24, 30, 54, 85, 100; Reel 680, No:25; Reel 685, No:138, 207; Reel 694, No: 58.

150 1866: Purkhus 1869: Kullik, Sak, Aghagh, Sinamerg, Orgenats, Garmen, Magoonk, Dzağgavank, Derkevank, Hasköy, Şeyhyakub 1870: Tatvan, Gop 1871: Aroonchoank 1873: Şirvanşeyh 1878: Toukh 1874: Huntsarkin, 1881: Hant, Kortsar 1883: Pesan 1888: Leez 1889: Tsogank Özellikle 1869 yılında dış istasyon sayısını oldukça artıran Bitlis istasyonu 1874 yılında kendisine ait dış istasyonlarla birlikte Van a bağlanmıştır. 1885 yılına kadar devam eden bu süreçte, daha sonra Bitlis istasyonuna bağlı olarak çalışmalara devam edecek olan bazı dış istasyonlar ortaya çıkmıştır. Van a bağlı olarak oluşturulup daha sonra faaliyetlere Bitlis istasyonu ile devam eden dış istasyonlar Huntsarkin (1874), Toukh (1878), Kartsor (1881), Hant (1881) ve Pesan dır (1883). Bu dış istasyonlar Bitlis in 1885 yılında yeniden merkez olmasıyla birlikte buraya bağlanmışlardır. Bitlis e bağlı olarak faaliyet gösteren dış istasyonlardan Muş, Yoncalı, Kultig, Aghagh, Havadorik, Şeyh Yakub, Tatvan, Toukh istasyonları genellikle bir vaizin bulunduğu dış istasyonlardır. Bu istasyonlardaki çalışmalar diğerlerine nazaran daha istikrarlı olmuştur. Kimi dış istasyonlarda ise sadece birkaç yıllığına çalışma sürdürülmüştür. Bu tür istasyonlar Arunjvank, Garmen, Orgenats, Tsogank tır. Bitlis istasyonunda ve buraya bağlı dış istasyonlarda faaliyet göstermiş Amerikalı ve yeri çalışan sayıları ise şu şekildedir 35 : 35 P.A.B.C.F.M., Reel 676, No: 4, 5, 36, 100; Reel 680, No:59; Reel 685, No: 117, 251; Reel 694, No: 72, 157; Reel 703, No: 327, 341, 358; Reel 712, No: 655.

151 MİSYONERLER ve YARDIMCILARI AMERİKALILAR YERLİ ÇALIŞANLAR Yıllar Misyonerler Bayan Yardımcılar Toplam Papaz ya da Atanmış Diğer Vaizler Öğretmen Diğer Yardımcılar 1860 2 2 4 1 1 1 3 7 1865 2 2 4-1 2 4 7 11 1870 1 3 4 2 2 8 7 19 23 1875 1 3 4 1 1 5-7 11 1880 1 3 4 1 1 7-9 13 1885 1 3 4 2 1 26 3 32 36 1890 3 5 8 1 6 26-33 41 1895 36 2 6 8 2 5 24 3 32 40 1900 1 4 5-3 18-28 33 1905 1+2 4 7 1 1 23 2 27 34 1910 37 1 3 4 1 6 22 5 34 38 1914 1 4 5 2 3 20 2 27 32 Toplam Toplam ABD li ve Yerli Çalışan Bitlis in merkez olmasıyla birlikte buraya gönderilmiş olan Amerikan Board misyonerleri Knapp ve Burbank tır. Amerikan Board a ait diğer istasyonlarda olduğu gibi Bitlis istasyonunda da yerli yardımcılardan yararlanma yoluna gidilmiştir. Bitlis istasyonunda son dönemlerde sağlık elemanı da bulundurulmuştur. 4.2.3.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler Bitlis istasyonu ve buraya bağlı bölgelerde sürdürülmüş olan dinî faaliyetler neticesinde kurulmuş olan ibadet yeri ve kiliselere ait sayılar ile Protestan cemaatinin durumu şöyledir 38 : Yıllar İbadet Yeri Ortalama Kilise Sayısı Kilise Üyesi Sayısı Sayısı Pazar Cemaati 1860 2 15 - - 1861 2 30 - - 1862 3 52 - - 1863 3 59 - - 36 1894 yılına ait rakamlar kullanılmıştır. 37 1909 yılına ait rakamlar kullanılmıştır. 38 P.A.B.C.F.M., Reel 522, No: 24, 29, 47, 57; Reel 676, No: 4, 13, 17, 21, 30, 36, 54, 68, 73, 92, 100, 114; Reel 680, No: 7, 25, 45, 59, 80, 105, 129, 152; Reel 685, No: 117, 147, 205, 251, 275; Reel 694, No: 28, 58, 102, 116, 140, 157, 277, 279, 316, 327, 333, 339, 341, 352, 358; Reel 712, No: 652, 655, 656.

152 1864 3 65 1 5 1865 5 105 1 7 1866 5 161 1 7 1867 3 165 1 7 1868 5 193 1 13 1869 15 508 1 33 1870 5 360 2 84 1871 7 310 2 92 1872 14 400 2 100 1873 15 410 2 123 1874 4 200 1 105 1875 4 220 1 125 1876 1 210 1 142 1877 1 200 1 143 1878 1 210 1 152 1879 1 220 1 170 1880 1 225 1 183 1881 2 230 1 185 1882 - - - - 1883 2 300 1 160 1884 - - - - 1885 17 876 2 232 1886 19 973 1 160 1887 17 1055 2 275 1888 - - - - 1889 17 1145 2 236 1890 19 1235 2 260 1891 11 928 2 273 1892 18 1095 2 250 1893 18 1095 2 250 1894 13 1135 2 277 1895 - - - - 1896 - - - - 1897 13 1135 2 277 1898 13 1185 2 277 1899 12 1295 2 244 1900 12 1295 2 244 1901 - - - - 1902 16 1242 2 213 1903 15 1191 2 213 1904 16 1200 2 223 1905 - - - - 1906 - - - - 1907 - - - - 1908 11 841 1-1909 11 841 1 107 1910 9 845 1 131

153 1911 7 952 1 137 1912 - - - - 1913 10 845 1 128 1914 7 862 1 132 Amerikan Board tarafından Bitlis te ilk ibadet yerleri 1860 yılında açılmıştır. Bu tarihte henüz teşkilatlanmanın tam olarak tamamlanmamış olduğu Bitlis te ortalama 15 pazar cemaati ile dinî çalışmalar sürdürülmüştür. Buradaki ilk Protestan kilisesi 1864 yılında açılmış ve bu yıl 5 üye kaydetmiştir. Bitlis ve civarında yürütülen dinî çalışmalar özellikle 1869 yılı sonrasında hareketlenmektedir. 1869 yılında bünyesine bir çok yeni dış istasyon katan Bitlis istasyonu 1874 yılında kendisine bağlı dış istasyonlarla birlikte Van a bağlanmıştır. Bitlis ve çevresinde bulunan dış istasyonlarda sürdürülen çalışmalar Van istasyonuna bağlı bulunulduğu dönemde de gelişerek devam etmiştir. Bitlis istasyonunda sürdürülmüş olan eğitim faaliyetlerinde de diğer bir çok alanda olduğu gibi 1870 ve sonrasında önemli bir canlanma söz konusudur. Bitlis ve çevresinde yürütülmüş olan eğitim çalışmaları neticesinde ortaya çıkan eğitim kurumları ve buralarda eğitim görmüş olan öğrenci sayıları şöyledir 39 : Yıllar İlahiyat Okulları veya Kolejler Kız Ortaokul ve Liseleri Erkek Ortaokul ve Liseleri Karma Okullar Erkek Öğrenci Sayısı Kız Öğrenci Sayısı Eğitim Alan Toplam 1860 40 - - - - - - 1 25 34 68 1865 - - - - - - 2 38-117 1870 - - 1 20 - - 11 101 66 222 1875 - - 1 24 - - 4 20 70 125 1880 - - 1 24 - - 6 95 60 179 1885 1 45 1 35 - - 24 454 157 729 1890 - - 1 44 1 100 29 557 235 978 1895 41 - - 1 25 1 33 19 604 262 942 1900 - - 1 34 1 20 19 406 306 766 1905 - - 1 35 1 25 15 375 260 695 39 P.A.B.C.F.M., Reel 676, No: 39, 108; Reel 680, No: 69; Reel 685, No: 120, 258; Reel 694, No: 72, 157; Reel 703, No: 327, 341; Reel 712, No: 651, 655. 40 1859 yılına ait rakamlar kullanılmıştır. 41 1894 yılına ait rakamlar kullanılmıştır.

154 1910 - - 1 47 1 31 9 288 92 458 1914 - - 1 41 1 31 6 286 139 489 Amerika da bulunan Mount Holyoke Kız Ruhban Okulu ndan 1861 yılında mezun olmuş olan iki kardeş Charlotte ve Mary Ely tarafından Bitlis te 1870 yılında bir kız ruhban okulu açılmıştır. Zamanla öğrenci sayısını artıran okulda Ermenice, Aritmetik, Cebir, Psikoloji, Coğrafya, Felsefe, Jeoloji ve Astronominin yanında İncil dersleri de verilmiştir 42. Bitlis istasyonunda açılmış olan bir diğer ileri seviyeli okul Erkek Akademisi dir. Bu okul ise bir Merkezî Türkiye Kolejî mezunu olan Kevork Kuyumcuyan tarafından kurulmuştur. Bu okulun çalışmaları 1895 yılında çıkan Ermeni isyanları dolayısıyla geçmişe nazaran daha düşük bir seviyede sürdürülmüştür 43. Açılmış olan yüksek dereceli okulların yanı sıra kimi zaman bu okullardan mezun olanların da görev almış olduğu bir dizi ilk ve orta okul düzeyinde okullar tesis edilmiştir. 4.2.4. Mardin İstasyonu 4.2.4.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi Doğu Türkiye Misyonu sınırları içerisinde faaliyet göstermiş bir diğer istasyon Mardin dir. 1860 yılında Doğu Türkiye Misyonu nun teşkil edilmesiyle birlikte aynı yıl kurulmuş olan Mardin istasyonuna Amerikan Board tarafından görevlendirilmiş olan ilk misyoner Williams tır. Mardin istasyonun sorumluluk alanı Amerikan Board misyonerlerinin vermiş olduğu nüfus verilerine göre yaklaşık üç milyon insanın yaşadığı bir bölgedir. Bu nüfus ise o döneme göre hiç de azımsanamayacak bir miktardır. Zamanla oldukça geniş bir bölgeyi çalışma sahasına katacak olan Mardin istasyonunda, ilk etapta merkezde yapılan ufak çaplı düzenlemelerin ardından dış istasyon oluşturma faaliyetleri başlatılmıştır. Buna göre Mardin istasyonuna bağlanan ilk dış istasyon Kulleth tir. Burası 1861 yılında Mardin e bağlanmıştır. Bu tarih sonrasında dış istasyon oluşturma faaliyetleri hız kazanmış ve misyonerlik faaliyetlerinde bulunulacak yeni 42 Stone; s. 121-122. 43 Stone; s. 122.

155 bölgeler tesis edilmiştir. Mardin istasyonuna bağlı olarak çalışmalarda bulunmuş dış istasyonlar ve bunların kuruluş tarihleri şu şekildedir 44 : 1850: Diyarbakır 1860: Mardin, Sert, Kutturbul, Hazro 1861: Kulleth, Karabaş 1862: Hasan Keyf 1863: Derike, Satıköy, Lice 1864: Kabeköy 1865: Görli 1867: Kalaat, Musul, Redvan 1868: Telkafe 1869: Midyat 1870: Benabul, Tel Jihan 1871: Kabe 1872: Manensyek 1875: Çaruk 1878: Aman, Bati, Refuri 1879: Kafene, Kerboran, Binkelf, Habrunaz, Bagdat 1880: Erdi, Elkaş 1885: Azaklı 1894: Nusaybin 1902: Yenişehir 1907: Aillaze, Sadeya Mardin istasyonu zamanla çalışma sahasını oldukça genişletmiştir. Örneğin Mardin e bağlı olarak faaliyet göstermiş olan dış istasyonlara bakıldığında Irak bölgesinde Bağdat a kadar ilerlenmiş olduğu görülmektedir. Bununla birlikte Kuzey Irak bölgesinde oluşturulmuş olan Musul gibi önemli dış istasyonlardan da söz etmek mümkündür. Mardin istasyonuna bağlı olarak faaliyet göstermiş dış istasyonlardan bazıları daha önceden kurulmuş olup sonraki bir tarihte Mardin e bağlanmıştır. Örneğin zaman 44 P.A.B.C.F.M., Reel 676, No: 14, 19, 36, 65, 76, 97, 104, 124; Reel 680, No: 13, 61, 119, 148; Reel 685, No: 112, 256.

156 zaman merkez istasyon olarak faaliyet göstermiş olan Diyarbakır istasyonu ve buraya bağlı olarak oluşturulmuş olan Derike, Kutturbul, Karabaş, Kabeköy, Satıköy, Hazro, Lice ve Sert dış istasyonlarının kuruluş tarihleri daha önceki dönemlere dayanmaktadır. Fakat bu dış istasyonlar sonradan Mardin e bağlanmışlardır. Bu dış istasyonların Mardin e bağlandıkları tarihler ise şu şekildedir: 1862: Sert 1868: Diyarbakır, Derike, Kutturbul, Karabaş, Kabeköy, Satıköy, Hazro, Lice Mardin istasyonu ve buraya bağlı dış istasyonlarda faaliyet göstermiş olan Amerikalı ve yerli eleman sayıları şöyledir 45 : Yıllar MİSYONERLER ve YARDIMCILARI AMERİKALILAR YERLİ ÇALIŞANLAR Misyonerler Bayan Yardımcılar Toplam Papaz ya da Atanmış Diğer Vaizler Öğretmen Diğer Yardımcılar 1860 1-1 - 2-1 3 4 1865 1-1 - - 3 3 6 7 1870 3 5 8 6 4 12 6 28 36 1875 1+1 3 5 3 3 5 14 25 30 1880 2+1 5 8 4 9 23 15 51 59 1885 4+1 6 11 6 7 23 13 49 60 1890 4+1 7 12 5 11 26 9 51 63 1895 46 3+1 6 10 5 7 31 10 53 63 1900 2+1 5 8 3 9 39 11 55 70 1905 1+1 4 6 2 8 36 11 56 62 1910 2+1 7 10 4 12 35 11 42 52 1914 2+1 8 11 5 8 27 11 51 62 Toplam Toplam ABD li ve Yerli Çalışan 1860 yılında gelen misyoner Williams ile çalışmalarını başlatmış olan Mardin istasyonunda Amerikalı çalışan sayısı zaman zaman 12 yi bulmuştur. Mardin istasyonunda 1875 yılından itibaren başlanarak bu tarih sonrasında düzenli bir biçimde sağlık elemanı bulundurulmuştur. 45 P.A.B.C.F.M., Reel 676, No: 4, 5, 36, 103; Reel 680, No: 59; Reel 685, No: 118, 251; Reel 694, No: 72, 157; Reel 703, No: 327, 341; Reel 712, No: 649, 655. 46 Bu yıl 1894 yılına ait rakamlar kullanılmıştır.

157 4.2.4.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler Mardin istasyonu ve çevresinde sürdürülmüş olan dinî çalışmalar neticesinde kurulmuş olan ibadet yerleri ve kiliselere ait sayılar ile bölgedeki Protestan cemaatinin durumu şöyledir 47 : Yıllar İbadet Yeri Ortalama Kilise Sayısı Kilise Üyesi Sayısı Sayısı Pazar Cemaati 1860 1 65 - - 1861 1 50 - - 1862 5 172 - - 1863 3 120 - - 1864 4 95 - - 1865 4 95 - - 1866 4 96 1 19 1867 6 211 3 57 1868 13 850 5 245 1869 12 943 5 240 1870 10 1077 5 265 1871 12 524 4 130 1872 13 512 4 118 1873 14 516 4 147 1874 10 522 4 147 1875 13 576 4 147 1876 12 652 5 151 1877 14 687 5 183 1878 17 1050 5 195 1879 18 1133 6 212 1880 20 1238 6 225 1881 24 1193 8 223 1882 22 951 6 233 1883 20 1111 7 252 1884 22 1164 7 287 1885 21 1285 7 291 1886 22 1164 8 326 1887 22 1187 8 314 1888 - - - - 1889 21 1231 8 345 1890 22 1240 7 356 1891 21 1278 7 463 1892 20 1182 6 376 1893 21 1293 6 376 1894 18 1433 6 423 47 P.A.B.C.F.M., Reel 676, No: 4, 5, 19, 25, 37, 56, 71, 76, 97, 104, 118; Reel 680, No: 13, 30, 45, 59, 61, 79, 80, 99, 112, 113, 119, 143, 148, 150, 180, 214, 218, 251, 275; Reel 694, No: 28, 66, 102, 121, 140, 157, 191, 211, 236, 269, 316; Reel 703, No: 326, 329, 333, 339, 341, 342, 343, 350, 356, 358; Reel 712, No: 649, 655, 656.

158 1895 16 1464 6 442 1896 19 1585 6 416 1897 18 1390 6 346 1898 20 1381 6 366 1899 20 1958 6 410 1900 21 2364 6 359 1901 20 2222 6 393 1902 19 2570 6 452 1903 18 2687 6 514 1904 18 2778 6 548 1905 16 2552 6 472 1906 15 2494 6 507 1907 - - - - 1908 16 2328 6 511 1909 17 3185 7 593 1910 17 3185 7 593 1911 17 2905 7 598 1912 - - - - 1913 17 3125 7 772 1914 16 2820 7 702 Merkez istasyonu olduğu yıl henüz Protestan kilisesi bulunmayan Mardin de dinî çalışmalar ilk dönemlerde açılmış olan ibadet yerleri ile sağlanmıştır. Mardin istasyonu ilk yıl bir ibadet yeri ve ortalama 65 pazar cemaati ile dinî çalışmalarını başlatmıştır. Buradaki ilk kilise 1866 yılında açılmış ve bu yıl 19 üye kaydetmiştir. 1914 yılına gelindiğinde Mardin ve buraya bağlı dış istasyonlarda bulunan ibadet yeri sayısı 16 ya kilise sayısı ise 7 ye yükselmiştir. Mardin istasyonunun denetimi altında faaliyet göstermiş olan Musul, Sert, Kutturbul, Derike, Karabaş, Midyat ve Kulleth dış istasyonlarında birer kilise bulunmaktadır ve buralar birinci derecede dinî faaliyetlerin yürütüldüğü yerlerdir. Karabaş, Kabi, Kulat, Benabul, Manensyek, Nusaybin, Görli ve Yenişehir dış istasyonları genellikle bir vaizin bulundurulduğu ve ibadet yerlerinde dinî çalışmaların sürdürüldüğü yerlerdir. Mardin istasyonu ve buraya bağlı olan dış istasyonlarda sürdürülmüş olan eğitim faaliyetleri neticesinde kurulan okul ve buralarda eğitim gören öğrenciler rakamlara şu şekilde yansımıştır 48 : 48 P.A.B.C.F.M., Reel 676, No: 4, 5, 41, 112; Reel 680, No: 63; Reel 685, No: 115, 258; Reel 694, No: 72, 157; Reel 703, No: 327, 341; Reel 712, No: 650, 655.

159 Yıllar İlahiyat Okulları veya Kolejler Kız Ortaokul ve Liseleri Erkek Ortaokul ve Liseleri Karma Okullar Erkek Öğrenci Sayısı Kız Öğrenci Sayısı Eğitim Alan Toplam 1860 - - - - - - 2 37 5 48 1865 - - - - - - 3 37 13 53 1870 1 5 1 5 - - 12 343 162 583 1875 1 6 1 17 - - 17 235 104 503 1880 2 28 2 30 - - 25 391 243 879 1885 2 25 - - 28 433 231 844 1890 1-1 31 1 64 22 570 310 1211 1895 49 1-1 22 1 40 23 676 409 1386 1900 1 4 1 32 1 43 31 442 288 809 1905 1 183 1 43 1 53 28 579 360 1218 1910 1 237 1 36 1 80 25 566 587 1506 1914 3 276 1 108 1 60 21 487 405 1326 Mardin de açılan ilk yüksek düzeyli okul 1869 yılında Amerikan Olive Parmelee tarafından açılmış olan kız yatılı okuludur. Bir çok alanda eğitim sunmuş olan Mardin Kız Yatılı Okulu nda, İncil dersleri de yoğun bir biçimde okutulmaktadır 50. Mardin de açılmış olan bir diğer yüksek seviyeli eğitim kurumu ise 1890 yılında açılan erkek lisesidir. Mardin Erkek Lisesi nin, gayrimüslim öğrencilerinin yanında bir de Müslüman öğrencisi olması da dikkat çekicidir. 4.2.5. Van İstasyonu 4.2.5.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi Doğu Türkiye Misyonu bünyesinde en son teşkil edilmiş olan istasyon, Van istasyonudur. Gerek çalışma alanının sınırları ve gerekse çalışma faaliyetlerinin yoğunluğu adına diğer istasyonlara göre daha fazla iniş çıkış dönemleri yaşamış olan Van istasyonu, 1872 yılında bir merkez istasyon olarak kurulmuştur. Bu yıl toplam 6 Amerikalı ve bir de yerli yardımcı ile hazırlık çalışmaları sürdürülmüştür. İstasyonun kuruluşundan iki yıl sonra Van istasyonundan daha önce kurulmuş olan Bitlis istasyonu dış istasyonlarıyla birlikte Van a bağlanmıştır. Bu durum 1885 yılına kadar devam etmiştir. Fakat bu süreç içerisinde Van a bağlı olarak oluşturulmuş olan dış istasyonlar 49 Bu yıl 1894 yılına ait rakamlar kullanılmıştır. 50 Stone; s. 124-125.

160 da bulunmaktadır. Van a bağlı olarak faaliyet göstermiş olan dış istasyonlar ve bunların kuruluş tarihleri şu şekildedir 51 : 1854: Bitlis 1860: Muş 1863: Yoncalı 1864: Hovadonik 1866: Purkhus 1869: Kulligh, Aghagh, Sinamerg, Garmen, Magoonk, Dzağgavank, Derkevank, Şeyhyakub 1870: Tatvan, Gop 1871: Arunçovank 1873: Şirvanşeyh 1874: Huntsarkin, Avants 1875: Avants, Çerik 1876: Başkale 1878: Şimanis, Toukh 1881: Kartsor, Yayalı, Hant 1903: Maşgudah, Şadak 1904: Artemid, Pertek, Zurastan, Agants (Akanes) 1906: Kızıltaş, Ispanaksum, Hundustan 1907: Palu, Harkum 1909: Şidan, Khuzhiok, Heeli, Gurnents, Averagi, Goehari Kuruluş tarihleri yukarıda verilmiş olan dış istasyonların bazıları henüz Van istasyonu kurulmadan önce tesis edilmiş ve sonradan Van a bağlanmışlardır. Bu tür dış istasyonların tamamı daha önce Bitlis istasyonuna bağlı olup merkezleriyle birlikte Van istasyonuna bağlanmış olan yerlerdir. Bunların Van istasyonuna bağlandıkları tarihler ise şu şekildedir: 1874: Bitlis, Aghagh, Derkevank, Havadorik, Kooltig, Magoruk, Muş, Purkhus, Şeyhyakup, Şirvanşeyh, Yoncalı, Tatvan 1875: Gop, Dzağgavank, Sinamerg, Garmen 51 P.A.B.C.F.M., Reel 680, No: 53, 59, 80, 129; Reel 685, No: 117, 147; Reel 703, No: 357.

161 Kuruluş tarihleri eski olup da 1874 ve 1875 yıllarında Van istasyonuna bağlanmış olan yerlerin haricindeki dış istasyonların tamamı Van a bağlı olarak tesis edilmişlerdir. 1885 yılına gelindiğinde bu tarihe kadar Van istasyonuna bağlı olarak faaliyet göstermiş istasyonlardan yalnızca Avants ve Başkale dış istasyonları Van merkez istasyonu güdümünde çalışmalarını devam ettirmişlerdir. Bu iki dış istasyonun haricindeki yerlerin 1885 yılında Van istasyonundan ayrılmalarının nedeni Bitlis in tekrar bir merkez istasyon konumuna getirilerek bu dış istasyonların Bitlis istasyonuna bağlanmasıdır. 1885 sonrasında çalışma sahası daralmış ve faaliyetleri eskiye nazaran azalmış olan Van istasyonunda 1900 yılı sonrasında tekrar hareketlenme söz konusudur. Bu tarih sonrasında Van istasyonuna bağlı olarak 17 yeni dış istasyon tesis edilmiştir. Van istasyonu, misyonerlerin vermiş oldukları nüfus verilerine göre son döneminde iki yüz bin kişilik bir coğrafya üzerinde çalışmalarını sürdürmüşlerdir. Van merkez istasyonu ve buraya bağlı dış istasyonlarda çalışmış olan Amerikalı ve yerli eleman sayıları şu şekildedir 52 : Yıllar MİSYONERLER ve YARDIMCILARI AMERİKALILAR YERLİ ÇALIŞANLAR Misyonerler Bayan Yardımcılar Toplam Papaz ya da Atanmış Diğer Vaizler Öğretmen Diğer Yardımcılar 1872 3 3 6 - - - 1 1 7 1875 3 3 6 1 3 12 19 35 41 1880 4 6 10 2 3 23-28 38 1885 1 3 4 - - 3 2 5 9 1890 2 5 7-3 12 4 19 26 1895 53 2 5 7-2 14 3 19 26 1900 2 3 5-2 22 2 26 31 1905 3 5 8 1 4 39 3 47 55 1910 54 3+1 4 8-6 50 3 59 67 1914 2+1 3 8 1 3 61 16 81 89 Toplam Toplam ABD li ve Yerli Çalışan 52 P.A.B.C.F.M., Reel 680, No: 59; Reel 685, No: 117, 118, 251; Reel 694, No: 72, 157; Reel 703, No: 327, 341, 358; Reel 712, No: 655. 53 Bu yıl 1894 yılına ait rakamlar kullanılmıştır. 54 Bu yıl 1909 yılı rakamları kullanılmıştır.

162 Van istasyonu kurulmuş olduğu 1872 yılında 6 Amerikalı ve 1 de yerli çalışan ile faaliyetlerini başlatmıştır. Amerikalı eleman sayısında kayda değer bir artış görülmemişse de yerli eleman sayısı 81 e kadar yükselmiştir. Van istasyonunun son dönemlerinde bir de sağlık elemanı bulundurmuştur. 4.2.5.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler Van istasyonu ve civarında sürdürülmüş olan dinî çalışmalar neticesinde açılmış olan ibadet yerleri ve kiliselerin sayıları ile Protestan cemaatinin durumu şöyledir 55 : Yıllar İbadet Yeri Ortalama Kilise Sayısı Kilise Üyesi Sayısı Sayısı Pazar Cemaati 1872 2 60 - - 1873 2 45 - - 1874 3 65 - - 1875 21 851 2 180 1876 18 687 3 218 1877 18 633 3 219 1878 16 692 3 229 1879 20 722 3 242 1880 18 799 3 267 1881 18 877 3 304 1882 19 790 3 284 1883 20 903 3 260 1884 23 972 3 261 1885 4 107 1 33 1886 3 105 1 35 1887 4 120 1 38 1888 - - - - 1889 4 180 1 38 1890 4 200 1 47 1891 5 303 1 48 1892 4 258 1 56 1893 4 275 1 54 1894 3 285 1 63 1895 - - - - 1896 - - - - 1897 2 460 1 53 1898 2 600 1 60 1899 2 750 1 63 1900 2 758 1 78 1901 3 752 1 80 1902 3 718 1 93 55 P.A.B.C.F.M., Reel 680, No: 13, 30, 45, 59, 80, 99, 105, 129, 143, 152; Reel 685, No: 117, 148, 180, 205, 218, 251, 275, 277, 279; Reel 694, No: 28, 68, 102, 121, 140, 157, 256, 273, 316; Reel 703, No:327, 329, 333, 339, 340, 343, 350, 357; Reel 712, No: 651, 652, 655, 656.

163 1903 5 883 2 88 1904 8 1210 2 117 1905 8 1210 2 117 1906 8 1042 2 114 1907 - - - - 1908 5 661 2 116 1909 4 658 2 112 1910 - - - - 1911 5 742 2 108 1912 - - - - 1913 5 700 2 124 1914 4 704 2 124 Van istasyonu açılmış olduğu 1872 yılında dinî çalışmalarını 2 ibadet yeri ve ortalama 60 pazar cemaati ile başlatmıştır. Van istasyonu ve civarında faaliyet gösteren ibadet yerlerinin sayısı kimi zaman 8 e ve ortalama pazar cemaati ise toplam 1210 a kadar yükselmiştir. Van da ilk Protestan kilisesinin açılışı 1876 yılında gerçekleşmiş ve aynı yıl Van Protestan kilisesi 16 üye kaydetmiştir. Van istasyonunda sürdürülmüş olan eğitim faaliyetlerinde başlangıç olarak diğer istasyonlarda olduğu gibi ilkokullar açılmıştır. Zamanla işlerlik kazanan ve ilk mezunlarını vermeye başlayan okulları bir üst seviyede devam niteliğinde açılan okullar takip etmiştir. Bu durum genellikle şartların elverdiği ölçüde bir kolej açılışına kadar devam etmiştir. Nitekim Amerikan Board misyonerleri Van istasyonunda bir kolej açmak istemiş fakat Birinci Dünya Savaşı nın patlak vermesiyle amaçlarına ulaşamamışlardır. Amerikan Board misyonerleri tarafından Van ve buraya bağlı bölgelerde yürütülmüş olan eğitim çalışmaları neticesinde açılmış olan okul ve buralarda öğrenim görmüş olan öğrenci sayıları şu şekildedir 56 : Yıllar İlahiyat Okulları veya Kolejler Kız Ortaokul ve Liseleri Erkek Ortaokul ve Liseleri Karma Okullar Erkek Öğrenci Sayısı Kız Öğrenci Sayısı 1875 - - 1 24 - - 21 278 152 528 Eğitim Alan Toplam 56 A.B.C.F.M., Reel 680, No: 69, 70; Reel 685, No: 258; Reel 694, No: 72, 157; Reel 703, No: 327, 341, 358; Reel 712, No: 655.

164 1880 - - 2 44 - - 21 418 145 616 1885 1 40 1 55 - - 3 66 12 179 1890 - - 1 34 1 57 5 96 108 295 1895 57 - - 1 35 1 50 4 60 135 330 1900 1 4 1 61 1 117 3 341 367 890 1905 - - 1 37 1 56 14 669 491 1313 1910 58 - - 1 45 1 43 31 965 633 1686 1914 - - 1 45 1 60 15 982 826 1913 Van istasyonunda ilk Kız Ruhban Okulu (Girls Seminary) 1878 yılında yine bir Mount Holyoke mezunu olan Martha W. Tinker Raynolds tarafından açılmıştır. Raynolds bu okulu 23 yıl yönetmiş ve ondan sonra yerine Grisel McLaren geçmiştir. Kız okulunun vermiş olduğu mezunlardan zaman zaman çevre köylerdeki okullara öğretmen olarak faydalanılmıştır 59. 1878 yılında açılmış olan yatılı kız okulundan sonra Van istasyonunda açılan bir diğer yatılı okul ise 1887 yılında faaliyete başlayan erkek yatılı okuludur. Yatılı erkek okulu 1887 yılını 70 öğrenci ile tamamlamıştır. Van da özellikle 1900 yılı sonrasında eğitim faaliyetlerinde önemli bir canlanma meydana gelmiştir. Nitekim 1914 yılına gelindiğinde eğitim altındaki toplam öğrenci sayısı iki bine yaklaşmıştır. Van daki Amerikan Board misyonerleri, 1915 yılında şehrin biraz dışında kalan ve Amerikan Board ın eğitim, sağlık ve kilise gibi her türden çalışmalarını sürdürebileceği bir merkez mahiyetinde düzenlenmiş olan yeni kampusa geçmişlerdir. İşte bu dönemde misyoner Raynolds burada bir kolej oluşturmak adına para toplamak üzere ABD ye gitmiştir. Bahsi geçen kolej için öğretmen olarak tasarladığı Henry White ile birlikte geri döndüğünde, henüz başlamış olan Birinci Dünya Savaşı esnasında Van dan, Rus askerleri ve onlarla işbirliği içerisinde olan Ermenilerin çıkarılması sonucu, bu isteğinden vazgeçmek zorunda kalmış ve tekrar ülkesinedönmüştür 60. 57 Bu yıl 1894 yılı rakamları kullanılmıştır. 58 Bu yıl 1909 yılı rakamları kullanılmıştır 59 Stone; s. 127. 60 Stone; s. 128-129.

BEŞİNCİ BÖLÜM 5. AMERİKAN BOARD IN MERKEZÎ TÜRKİYE MİSYONU NDAKİ TEŞKİLATLANMASI 5.1. Merkezî Türkiye Misyonu nun Oluşturulması, Faaliyet Sahası Ve Çalışanları Amerikan Board tarafından 1860 yılı teşkilatlanması çerçevesinde oluşturulan bir diğer misyon, Merkezî Türkiye Misyonu dur. Misyonun sınırları, bugünkü Maraş, Adana, Antep, Urfa, Antakya ve Halep illerini kapsayacak şekilde tasarlanmıştır. Misyonun başlıca istasyonları ise Adana, Antep, Maraş ve Haçin dir. Misyon bölgesinde bulunan istasyonlardaki misyonerlik faaliyetlerinin başlangıcı misyonun kuruluşundan daha eskilere gitmektedir. Amerikan Board misyonerlerinin bu bölgedeki ilk ziyaretleri ve ilk girişimleri 1830 yılında gerçekleşmiştir. Bağdat a gitmekte olan misyonerlerden Parnell, Hamilton ve Newman, Antep e uğramışlar ve burada İnciller dağıtmışlardır. 1844 yılına gelindiğinde bir diğer Amerikan Board misyoneri Azariah Smith şehirde bir takım çalışmalarda bulunmuş ve Ermenice öğrenmeye çalışmıştır 1. Bölgeye Amerikan Board bağlantılı olarak misyonerlik amacıyla gelen bir diğer kişi ise 1844 yılında Ermeni patriği tarafından İstanbul dan Kudüs e sürülmüş olan Bedros Vartabed tir. Kendisi, sürgün kararının ardından Halep ve Antep civarına gelmiş ve bu bölgede bulunan Ermeniler ve ayrıca diğer Protestanlık sempatizanı kişiler arasında dinî çalışmalarda bulunmuştur. Bunun neticesi olarak bölgede bulunan Ermeniler 1845 yılında Suriye Misyonu ndan misyoner isteğinde bulunmuşlardır. Bununla birlikte Protestanlığı yeni kabul eden kimseler de ilk dönemlerde buralarda misyonerlik çalışmaları yapmışlardır 2. Bunun yanında bazı 1 Kocabaşoğlu; s. 93. 2 Fensham; Lyman; Humphrey; s. 57.

166 Ermeniler tarafından İzmir matbaasından getirilen Ermenice-Türkçe İnciller ve dinî yayınlar Halep, Antep, Adana ve Maraş ta dağıtılmıştır 3. Bu gelişmelerden birkaç yıl sonra misyoner Van Lennep Amerikan Board tarafından Antep e istasyon oluşturma amacıyla gönderilmiştir. Antep in bir istasyon haline getirilmesinin ardından kısa süre içerisinde Urfa, Maraş, Adana ve Kilis gibi çevre yerleşim yerlerinde de çalışmalar başlatılmış ve yeni istasyonlar oluşturulmuştur. İleride Merkezî Türkiye Misyonu nu oluşturacak olan bu istasyonlar 1860 yılı teşkilatlanmasından önce Güney Ermeni Misyonu nun çalışma sahasında kalmaktaydı. Merkezî Türkiye Misyonu, zamanla yetimhane ve matbaa çalışmalarından sağlık sektörüne kadar hemen her türlü alanda Amerikan Board misyonerlerinin faaliyet sürdüreceği bir misyon haline gelmiştir. Birçok sahada verimli bir biçimde faaliyet göstermek için elbette önemli bir çalışan kadrosu gerekmektedir. Merkezî Türkiye Misyonu nda gerek Amerikalı eleman ve gerekse yerli çalışan kadrosu oldukça güçlü bir durumdadır. 1860 yılında 77 olan yerli eleman sayısı 1914 yılına gelindiğinde 442 yi bulmuştur. Aynı şekilde Amerikalı misyoner sayısında da artış ortaya çıkmıştır. 1914 yılında bu misyon içerisinde toplam 39 Amerikalı çalışan bulunmaktadır. Merkezî Türkiye Misyonu nda aynı zamanda genellikle hemen her dönemde sağlık çalışanları bulundurulmuştur. Teşkil edildiği tarihten son döneme kadar Merkezî Türkiye Misyonu nda faaliyet göstermiş olan Amerikalı ve yerli eleman sayıları şöyledir 4 : Yıllar MİSYONERLER ve YARDIMCILARI AMERİKALILAR YERLİ ÇALIŞANLAR Misyonerler Bayan Yardımcılar Toplam Papaz ya da Atanmış Diğer Vaizler Öğretmen Diğer Yardımcılar Toplam Toplam ABD li ve Yerli Çalışan 1860 8 8 16 3 10 23 25 61 77 1865 4 6 10 9 11 31 1 52 62 1870 7+1 12 20 11 7 37 4 58 78 1875 5 5+1 11 17 14 17 30 6 77 94 1880 9+1 16 26 12 22 82 4 120 146 1885 6+1 13 20 13 18 91 12 134 154 1890 9 17 26 18 27 105 7 157 183 3 Stone; s. 100. 4 P.A.B.C.F.M., Reel 640, No: 4, 5, 40, 71; Reel 643, No: 27, 30; Reel 647, No: 151, 182; Reel 653, No:112; Reel 660, No: 356, 373; Reel 668, No: 213. 5 Bu yıl 1876 yılına ait rakamlar kullanılmıştır.

167 1895 7+1 19 27 20 20 135 10 185 212 1900 7+3 28 38 23 10 201 24 258 296 1905 7+1 23 31 24 28 244 29 325 356 1910 4+2 11 17 15 18 183 42 258 275 1914 7+3 29 39 17 27 291 68 403 442 Amerikan Board misyonerlerinin bölgeye gelir gelmez başlatmış oldukları ilk faaliyetlerden birisi dinî çalışmalar olmuştur. Bölgedeki ilk Ermeni Protestan kilisesi 30 Ocak 1848 tarihinde Antep te açılmıştır. Kilise kısa zamanda üye sayısını artırmıştır. 1855 yılına gelindiğinde bu kiliseye görkemli sayılabilecek yeni bir bina yaptırılmıştır 6. Merkezî Türkiye Misyonu nun oluşturulmuş olduğu 1860 yılına gelindiğinde ise bölgede faaliyet göstermekte olan 12 Protestan kilisesi ve 722 de kilise üyesi bulunmaktadır. Dinî çalışmalar çerçevesinde yine bu tarihte 23 ibadet yeri halihazırda faaliyet göstermektedir. İbadet yerlerindeki ortalama pazar cemaati sayısı ise 3000 e yaklaşmıştır. Zaman içerisinde örgütün, faaliyetlerini merkezlerden daha içeride kalan bölgeler üzerine de yoğunlaştırması sonucu hem ibadet yeri ve kilise sayıları hem de Protestan cemaatinin sayısı önemli derecede artış göstermiştir. Misyon bölgesinin oluşturulduğu ilk yıl 23 olan ibadet yeri sayısı 1913 yılına gelindiğinde 77 ye yükselmiş, buralara katılan ortalama Pazar cemaati aynı yıl 13 binin üzerine çıkmıştır. Gerek kilise ve gerekse kilise üyesi sayılarında da aynı şekilde önemli ölçüde artışlar olmuştur. Nitekim kilise sayısı 52 ye yükselirken üye sayısı zaman zaman 7 bini bulmuştur. 5.1.1. Merkezî Türkiye Misyonu nda Yürütülen Faaliyetler Merkezî Türkiye Misyonu nda misyonun kuruluş tarihinden son dönemlere kadar faaliyet göstermiş olan ibadet yerleri ve kiliseler ile buralara katılan Protestan cemaatinin sayısal olarak durumu şu şekilde bir gelişme göstermiştir 7 : Yıllar İbadet Yeri Ortalama Kilise Sayısı Kilise Üyesi Sayısı Sayısı Pazar Cemaati 1860 23 2978 12 722 1861 25 3136 12 786 1862 26 2897 12 776 1863 22 2908 14 998 1864 - - - - 6 Stone; s. 101. 7 P.A.B.C.F.M., Reel 640, No: 4, 5, 11, 34, 40, 46, 52, 58, 65, 71, 77; Reel 643, No: 6, 7, 37, 43; Reel 647, No: 151, 182, 196, 197, 216; Reel 653, No: 112, 125, 135, 145, 156, 191, 209, 226; Reel 660, No: 356, 362, 363, 368, 373, 378, 390; Reel 668, No: 211, 221, 222.

168 1865 20 3500 14 1040 1866 23 3937 19 1153 1867 33 4470 19 1332 1868 32 4305 20 1458 1869 34 4728 22 1614 1870 34 5475 23 1842 1871 36 4587 23 1868 1872 39 2258 24 1358 1873 42 5220 12 1779 1874 44 5736 18 1964 1875 38 5561 28 2176 1876 38 5146 26 2374 1877 41 6191 26 2606 1878 42 7425 27 2611 1879 - - - 1880 37 8085 32 2810 1881 45 7333 32 2970 1882 - - 33 3084 1883 - - - - 1884 - - - - 1885 60 8907 33 3567 1886 54 9039 30 3688 1887 - - 33 4050 1888 - - - - 1889 57 9689 33 5055 1890 56 10066 35 5031 1891 52 9199 34 5091 1892 53 9123 34 5098 1893 49 9878 35 4927 1894 53 10662 34 5174 1895 51 11200 34 5178 1896 50 14363 45 4929 1897 60 14094 41 5374 1898 60 13910 41 5890 1899 - - - - 1900 69 15766 50 6720 1901 60 13756 45 6072 1902 64 14617 47 6453 1903 71 14050 47 6969 1904 72 13881 47 6943 1905 75 13815 47 6697 1906 8 39 9371 32 4524 1907 85 14630 48 7133 1908 84 15991 49 8824 1909 68 14008 43 5561 1910 - - - - 8 Bu yıla ait rakamlarda Maraş ve Haçin istasyonları hariçtir.

169 1911 72 14046 52 6838 1912 79 14285 52 6835 1913 77 14877 52 6669 Amerikan Board misyonerleri için bir diğer vazgeçilmez çalışma alanı olan eğitim işleri ise bu bölgede oldukça erken dönemlerde başlatılmıştı. Bunun başlıca nedeni, üzerinde faaliyet gösterecekleri halkın eğitim durumunun düşük olması hatta bir çoğunun okuma yazma bilmemesinden kaynaklanmaktadır. Misyonerler ilk olarak halka en azından İncil i okuyabilecek düzeyde bir eğitim uygulamak istemişlerdir. Örneğin Antep te bulunan misyoner Azariah Smith düzenlemiş olduğu dinî servislere katılan bayanların hiçbirisinin de okuma bilmediğini fark edince Kevork isimli kör bir adamı kadınlara ders vermek üzere çalıştırmaya başlamıştır 9. Antep teki ve dolayısıyla Merkezî Türkiye Misyonu bölgesindeki ilk Protestan eğitimi işte bu şekilde başlamıştır. Amerikan Board, Merkezî Türkiye Misyonu sınırları içerisinde, Osmanlı Devlet i genelinde uygulamış olduğu her türlü eğitim kurumuna yer vermiştir. Misyon son dönemlerine yaklaştığında eğitim faaliyetleri doruk noktasına çıkmıştır. 1915 yılında yaklaşık 150 okulda 8 binin üzerinde öğrenci ile eğitim çalışmaları sürdürülmüştür. Merkezî Türkiye Misyonu sınırları içerisinde, misyonun kuruluş tarihinden son dönemlere dek oluşturulmuş olan eğitim kurumlarının ve buralarda öğrenim görmekte olan öğrencilerin sayıları şöyledir 10 : Yıllar İlahiyat Okulları veya Kolejler Kız Ortaokul ve Liseleri Erkek Ortaokul ve Liseleri Karma Okullar Erkek Öğrenci Sayısı Kız Öğrenci Sayısı Eğitim Alan Toplam 1860 1 16 1 8 1 17 36 936 866 1835 1865 11 1 28 1 25 - - 39 878 520 1451 1870 1 35 1 20 - - 40 713 464 1644 1875 12 1 20 1 12 - - 52 - - 3627 1880 - - 1 55 - - 73 - - 3560 9 Stone; s. 100. 10 P.A.B.C.F.M., Reel 640, No: 4, 5, 43; Reel 643, No: 28, 30; Reel 660, No: 356, 373; Reel 668, No: 213; Reel 653, No: 112. 11 Bu yıl 1867 yılına ait rakamlar kullanılmıştır. 12 Bu yıl 1876 yılına ait rakamlar kullanılmıştır.

170 1885 5 155 4 158 - - 85 1888 1328 3720 1890 1 7 5 216 6 159 96 2311 1664 4256 1895 1 9 5 335 7 463 99 - - 5294 1900 13 1 12 15 422-179 89 2925 2614 6503 1905 4 319 17 319-605 134 3009 2927 7179 1910 2 305 11 599-606 - 2232 1937 5679 1915 2 495 18 636-798 128 3323 3021 8292 5.2. Merkezî Türkiye Misyonu nun İstasyonları 5.2.1. Antep İstasyonu 5.2.1.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi Merkezî Türkiye Misyonu sınırları içerisinde bulunan istasyonlardan kuruluş tarihi en eski olanı Antep istasyonudur. Antep şehri ilk olarak 1848 yılında Amerikan Board tarafından bir merkez istasyonu haline getirilmiştir ancak daha önce bahsedildiği üzere bu tarih öncesinde 1830 ve 1844 yıllarında Amerikan Board adına çalışan misyonerler şehri ziyarette bulunmuşlardır. Ayrıca Amerikan Board misyonerlerinin haricinde Protestanlık taraftarı yerli kimseler tarafından da bölgede bir takım misyonerlik çalışmaları yapılmıştır. Antep henüz bir istasyon haline getirilmeden önceki yıllar içerisinde şehirde dağıtılmış olan dinî yayınların ardından Protestanlık çalışmaları adına küçük çaplı kıpırdanmalar olmuştur. Şöyle ki İzmit ten gelen Murad Vartabed ve Michayel Vartabed isimli şahıslar Antep te bir takım dinî çalışmalar başlatmışlardır. Aynı zamanda birer din görevlisi olan bu şahısların ortak noktaları İstanbul da bulunan Ermeni Patriğine aleyhtar oluşlarıdır. Murad Vartabed 1848 yılında hayatını kaybetmiştir. Ancak arkasında onun yolunu takip edecek olan kimseler kalmıştır. Örneğin Murad ın görüşlerinden etkilenmiş olan Auntie Varteni isimli bir bayan bu bölgede bir takım Protestanlık çalışmaları başlatmıştır. Varteni ileriki yıllarda bir kız okulu açmış ve ayrıca Antep teki kadınlar arasında da misyonerlik çalışmaları yapmıştır 14. 1830 yılında yolculuk esnasında şehre kısa süreliğine uğramış olan bir gurubun haricinde Antep te ilk esaslı çalışmalarda bulunan Amerikan Board misyonerleri Thomas Laurie ve Azariah Smith tir. Bu iki misyoner 1844 yılında Nasturi 13 Bu yıl ve sonrasında erkek ortaokul ve liseleri, kız ortaokul ve liseleri bölümünde toplu olarak verilmiştir. 14 Stone; s. 99.

171 Misyonu nun geçici olarak kapatılmasının ardından Antep e gelmişlerdir. Ancak geliş amaçları burada bir istasyon oluşturmak değil sadece altyapı çalışmalarında bulunmaktır. Aynı zamanda bir doktor olan misyoner Azariah Smith burada yine Patrik tarafından sürülmüş bir kişi olan Bedros Vartabed ile tanışmıştır. Misyoner Smith, Vartabed i Halep ve Antep te Ermenice-Türkçe İncil lerin dağıtımıyla görevlendirmiştir. Yine aynı şekilde civar illerde de İncil ve dinî risaleler dağıtılmıştır 15. Henüz yerleşik bir Amerikan Board misyonerinin bulunmadığı dönemde yapılmış olan bu çalışmaların ardından 1845 yılına gelindiğinde şehirde bulunan bir takım aileler Amerikan Board tan bir misyoner isteğinde bulunmuş ve 1847 de Boston da bulunan Ermeni Cemaati ise Amerikan Board tan misyoner Van Lennep i Antep için görevlendirmesini talep etmiştir 16. Bu gelişmeler üzerine 1847 yılında şehre gelen misyoner Lennep gözlemlerde bulunmuş ve burada bir istasyon açılmasının gerekliliği kanaatine varmıştır. Bu sırada İzmir de bulunmakta olan Thomas P. Johnson ve Bedros Vartabed, Amerikan Board tarafından Antep e gönderilmişlerdir. Ancak bu iki kişinin, şehirdeki devlet yetkilileri tarafından şehirden çıkarılmaları emredilmiştir. Bununla birlikte diğer Amerikan Board misyoneri Azariah Smith aynı zamanda doktor olması nedeniyle elinde bulundurduğu, kendisine ülke genelinde istediği yerde tıbbî çalışmalarda bulunma imkanını sağlayan izin belgesi sayesinde şehirde kalmıştır 17. 1848 yılında Antep in bir merkez istasyon konumuna getirilmesinin ardından Amerikan Board misyonerleri, bölgesel turlar neticesinde kısa süre içerisinde merkeze bağlı yeni yeni dış istasyonlar teşkil etmişlerdir. Antep istasyonuna ilk olarak bağlanan dış istasyonlar Kilis ve Urfa olmuştur. Bu iki yerleşim yeri 1850 yılında dış istasyon olarak faaliyetlere başlamışlardır. Zaman içerisinde Antep istasyonuna bağlı olarak oluşturulmuş olan dış istasyonlar ve bunların kuruluş tarihleri ise şu şekildedir 18 : 1848: Antep 1850: Kilis, Urfa 1851: Kessab, Maraş 1852: Birecik 1853: Adana 15 Stone; s. 100. 16 Kocabaşoğlu; s. 93. 17 Stone; s. 100. 18 P.A.B.C.F.M., Reel 522, No: 14, 17, 19, 21, 25, 26, 29, 48, 55, 52; Reel 640, No: 5, 10, 13, 17, 39, 60; Reel 643, No: 7, 12, 43, 48; Reel 653, No: 237.

172 1854: Bityas 1855: Ekizoluk, Adıyaman 1856: Halep, Antakya 1857: Orul, Siverek, Tarsus, Hacıhabibli, Kepez 1858: Ehnes 1860: Cibin, Bahçe, Lepaç, Kevorkan 1861: Besni, Hasanbeyli, Eyboz 1862: Germiş, Yoğunoluk, Beylan 1865: Kayacık, Kaleduran 1868: Kharne 1878: Kozoluk 1879: Nizip Antep istasyonunda, yukarıda kuruluş tarihleriyle birlikte verilmiş olan dış istasyonların sayısından da anlaşıldığı üzere oldukça geniş bir bölgede faaliyet sürdürülmüştür. Antep e bağlı olarak kurulan dış istasyonlardan bazıları zamanla hem merkez istasyon hem de dış istasyon olarak faaliyet göstermiştir. Örneğin Urfa dış istasyonu 1850 yılında oluşturulmuştur. Ancak burası 1857 yılında Amerikan Board tarafından merkez istasyon yapılmış ve 1869 yılına kadar merkez istasyon olarak faaliyet göstermiştir. Bu yıldan sonra ise tekrar Antep e bağlı olarak faaliyet göstermeye devam etmiştir. Urfa nın bir merkez istasyon olduğu dönemde buraya bağlı olarak oluşturulup yine Urfa ile birlikte Antep istasyonuna bağlanmış olan dış istasyonlar söz konusudur. Bunlardan Cibin 1861, Germiş, Adıyaman, Besni 1869 ve Siverek ise 1870 yılında Antep istasyonuna bağlanmıştır. Urfa ile aynı konumda olan bir diğer dış istasyon ise Halep tir. Halep 1856 yılında Antep e bağlı bir dış istasyon olarak tesis edilmiş ve ertesi yıl çalışmalarını merkez istasyon olarak sürdürmeye başlamıştır. Halep merkez istasyonuna bağlı olarak 1861 yılında oluşturulan Eyboz dış istasyonu, 1865 yılında Antep e bağlanmıştır. Halep merkez istasyonu ise 1872 yılı ve sonrasında Antep istasyonuna bağlı olarak faaliyet göstermiştir. Antakya nın 1856 yılında bir merkez istasyon olarak kurulmuş olmasına karşın burası da ileriki tarihlerde Antep istasyonunun denetimi altında çalışmalarını sürdürecektir. Antakya istasyonunun 1872 yılında Antep e bağlanmasına kadar geçen süre içerisinde

173 buraya bağlı olarak oluşturulmuş olup daha sonra Antakya merkez gibi Antep e bağlanmış olan dış istasyonlar mevcuttur. Bunların kuruluş tarihleri yukarıda verilmiştir. Ancak Antep istasyonuna bağlanış tarihleri şu şekildedir: Antakya 1872, Tarsus 1872, Kepez 1872, Yoğunoluk 1872, Beylan 1872, Hacıhabibli 1873, Kaleduran 1873, Kevorkan 1897, Kayacık 1897. Antep istasyonuna bağlı olarak 1851 yılında oluşturulan Maraş dış istasyonu 1855 yılında bir merkez istasyon haline getirilmiş ve bu tarih sonrasında bu şekilde devam etmiştir. Aynı şekilde Adana dış istasyonu da 1853 yılında Antep e bağlı olarak oluşturulmuş ve 1862 yılında bir merkez istasyona dönüştürülmüştür. 1872 yılına gelindiğinde tekrar Antep e bağlı konuma getirilen Adana 1896 yılında yeniden merkez istasyon yapılmış ve bu tarih sonrasında çalışmalara merkez istasyon olarak devam etmiştir. Her iki istasyon aynı zamanda Merkezî Türkiye Misyonu bünyesinde uzun dönem çalışma göstermiş olmalarından dolayı ileride birer merkez istasyon olarak ayrıntılı bir biçimde ele alınacaklardır. Antep istasyonu ve genelinde faaliyet göstermiş olan Amerikalı ve yerli eleman sayıları ise oldukça yüksektir. Sağlık ve yetimhane alanından, bir çok türden kurumların oluşturulduğu eğitim alanına ve dinî çalışmalara varıncaya dek oldukça aktif bir çalışma dönemi geçirmiş olan Antep istasyonunda hemen her sektörden eleman bulundurulmuştur. Kurulduğu tarihten son dönemlerine kadar Antep ve buraya bağlı dış istasyonlarda istihdam edilmiş olan eleman sayıları şu şekilde bir gelişme göstermiştir 19 : Yıllar MİSYONERLER ve YARDIMCILARI AMERİKALILAR YERLİ ÇALIŞANLAR Misyonerler Bayan Yardımcılar Toplam Papaz ya da Atanmış Diğer Vaizler Öğretmen Diğer Yardımcılar 1850 2+1 2 4 - - - 2 2 6 1855 2+1 2 5 6 14 - - 20 25 1860 3 3 6 1 6 5 13 25 31 1865 1 2 3 4 4 8 16 19 1870 1 3 4 5 4 20 1 30 34 1875 20 2 6 9 2-9 1 12 21 Toplam Toplam ABD li ve Yerli Çalışan 19 P.A.B.C.F.M., Reel 522, No: 14, 26; Reel 640, No: 4, 39, 70, 71; Reel 647, No: 150, 182; Reel 643, No: 24; Reel 653, No:112, 167; Reel 660, No: 356, 373; Reel 668, No: 212, 213. 20 Bu yıl 1876 yılına ait rakamlar kullanılmıştır.

174 1880 5+1 9 15 10 10 39-59 74 1885 4+1 6 11 10 1 41 8 60 71 1890 5 7 12 12 6 54 2 74 86 1895 2+1 8 11 13 5 71 6 95 106 1900 3+3 9 15 12 4 79 11 106 116 1905 3 9 12 15 6 106 17 142 154 1910 2+2 8 12 10 9 127 34 180 192 1914 4+2 12 18 6 19 160 45 230 248 5.2.1.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler Amerikan Board misyonerleri, Antep i bir istasyon haline getirmelerinin ardından dinî çalışmaları buradan yönetmek ve hızlandırmak amacıyla şehirde ilk Ermeni Protestan Kilisesi ni oluşturmuşlardır. 30 Ocak 1848 de kurulmuş olan kilise 1855 te yeni bir binaya taşınmış ve Kayacık Kilisesi olarak anılmaya başlanmıştır. 1865 yılında papaz Kara Krikor Harutunian tarafından açılan ikinci kilise Hayık Kilisesi adını almıştır 21. Antep ve merkeze bağlı dış istasyonlarda zaman içerisinde oluşturulan kilise sayısı 30 u bulmuş ve aynı zamanda kilise üyesi 3 binin üzerine çıkmıştır. Dinî çalışmalar neticesinde yine aynı şekilde gerek ibadet yeri ve gerekse buralara katılımda bulunan ortalama pazar cemaati sayılarında da önemli artışlar ortaya çıkmıştır. 1913 yılına gelindiğinde Antep ve genelinde toplam 38 ibadet yeri ve buralara katılımda bulunan 7580 ortalama pazar cemaati bulunmaktadır. Antep in Amerikan Board misyonerleri tarafından çalışma alanlarına dahil edilmesinden, istasyonun son dönemlerine kadar yürütülmüş olan dinî çalışmalar neticesinde oluşturulan ibadet yerleri ve kiliseler ile buralara katılımda bulunan Protestan cemaatinin sayıları şöyledir 22 : Yıllar İbadet Yeri Ortalama Kilise Sayısı Kilise Üyesi Sayısı Sayısı Pazar Cemaati 1848 - - 1 6 1849 2 147 1 29 1850 1 350 1 41 1851 1 500 1 50 1852 1 650 2 97 1853 7 930 3 147 21 Stone; s. 101. 22 P.A.B.C.F.M., Reel 522, No: 10, 12, 14, 17, 19, 21, 24, 25, 29, 46, 54, 56, 59; Reel 640, No: 4, 5, 7, 10, 16, 34, 39, 45, 51, 57, 64, 70, 71, 76, 77; Reel 643, No: 6, 12, 19, 24, 36, 42, 43, 48, 49; Reel 647, No: 151, 153, 161, 164, 168, 182, 196, 197, 205, 208, 216; Reel 653, No: 112, 125, 136, 145, 154, 191, 205, 226, 237; Reel 660, No: 353, 357, 361, 363, 365, 368, 370, 373, 375, 377, 378, 384, 388; Reel 668, No: 209, 216, 218, 221, 223.

175 1854 8 982 4 193 1855 9 1057 5 233 1856 1 670 1 183 1857 3 755 2 254 1858 3 780 2 238 1859 3 990 2 276 1860 5 1305 3 324 1861 6 1170 2 310 1862 6 1175 2 364 1863 5 1175 2 364 1864 - - - - 1865 4 1365 3 403 1866 8 1490 6 432 1867 9 1550 7 470 1868 10 1347 7 208 1869 10 1370 7 559 1870 14 2625 11 845 1871 14 1715 10 866 1872 26 1378 18 614 1873 28 3311 8 994 1874 26 3443 10 1050 1875 27 3562 11 1140 1876 27 3643 16 1462 1877 28 3764 19 1663 1878 29 4785 20 1639 1879 26 4930 19 1597 1880 28 4975 21 1705 1881 27 4118 19 1721 1882 28 4222 19 1714 1883 24 4920 - - 1884 - - - - 1885 31 5004 19 2055 1886 28 5030 18 2123 1887 - - 19 2184 1888 28 5130 19 2354 1889 26 5185 19 2980 1890 24 5355 19 3014 1891 24 5010 19 2935 1892 24 5398 19 3008 1893 24 5040 19 2852 1894 25 5585 19 2892 1895 23 6125 19 2906 1896 23 7910 19 2720 1897 24 7197 19 3022 1898 23 7225 21 3299 1899 27 6755 21 3419 1900 29 6890 25 3640

176 1901 28 7206 25 3538 1902 28 7295 26 3564 1903 30 7163 26 3770 1904 27 7027 27 3627 1905 26 6895 27 3578 1906 27 7331 27 3794 1907 31 7965 28 3779 1908 31 7700 28 4095 1909-6815 27 3555 1910-7445 29 3728 1911 26 7506 29 3632 1912 29 7225 30 3514 1913 38 7580 30 3067 Antep istasyonunda sürdürülen eğitim faaliyetleri oldukça erken dönemlerde başlatılmıştır. Amerikan Board misyonerleri diğer istasyonlarda olduğu gibi Antep teki eğitim faaliyetlerinde de ilk etapta hedef kitlesinin eğitim seviyesini en azında İncil i okuyabilecek düzeye getirmek amacıyla okuma yazma öğretimine yönelik kurslar düzenlemişlerdir. Antep teki ilk öğretmenler ise iki yerli çalışan Auntie Varteni ve Kevork olmuştur. İlk dönemlerde eğitim alanındaki yerli elemanlar vasıtasıyla gerçekleştirilen bu ufak çaplı girişimlerin ardından Amerikan Board misyonerleri de kısa süre içerisinde erkek ve kız okulları açmışlardır. Azariah Smith tarafından bir Bebek Ruhban Okulu mezunu olan Zenop Vartabed İsrailyan, Antep te bulunan erkek okulunda ders vermek üzere görevlendirilmiştir. İsrailyan burada eğitim faaliyetlerine katkı sağlamış ve dört yıl boyunca dersler vermiştir. Ancak kendisi 1854 yılında verem hastalığından dolayı ölmüştür. Antep te ilk dönemlerde açılan bir diğer eğitim kurumu ise Bursa dan Antep e nakledilmiş olan misyoner Benjamin Schneider ve eşi tarafından açılan kız lisesi olmuştur 23. İlk dönemlerde açılmış olan eğitim kurumları zamanla daha üst dereceli eğitime geçiş için bir köprü vazifesi görmüştür. Antep istasyonunda Amerikan Board misyonerleri tarafından eğitim alanında atılan en önemli adım ise Merkezî Türkiye Koleji nin açılmasıdır. Bir başka Bebek Ruhban Okulu mezunu olan Alexan Bezciyan, erkek okulunda bir dönem dersler vermiş ve daha sonra 1872 yılında fizik öğrenimi görmek üzere ABD ye gitmiştir. Daha sonra Antep e 23 Stone; s. 101.

177 Merkezî Türkiye Koleji nin kuruluşunda rol oynamak üzere geri dönmüştür ve kendisi 40 yıl kadar bir süre kolejde faaliyet göstermiştir 24. Antep te buluna kiliseler tarafından açılan okullarla birlikte şehirde çok amaçlı eğitim faaliyetleri dört bir koldan devam ettirilmiştir. Amerikan Board misyonerleri, 1850 yılında Antep ve genelinde henüz 3 olan toplam okul sayısını 1914 yılına gelindiğinde bir de kolej dahil olmak üzere 63 e çıkarmışlardır. Son dönemde eğitim gören toplam öğrenci sayısı ise 4370 e yükselmiştir. İstasyonun kuruluş tarihinden son dönemlere dek sürdürülmüş olan eğitim faaliyetleri neticesinde oluşturulmuş olan eğitim kurumları ve buralarda öğrenim gören öğrenci sayıları ise şu şekilde bir gelişme göstermiştir 25 : Yıllar İlahiyat Okulları veya Kolejler Kız Ortaokul Lis. Erkek Ortaokul ve Liseleri Karma Okullar Erkek Öğrenci Sayısı Kız Öğrenci Sayısı Eğitim Alan Toplam 1850 - - - - - - 3 - - 137 1855 - - - - 1 6 12 - - 418 1860 1-15 1 8 1 17 14 417 408 857 1865 - - - - - - 11 245 135 433 1870 1 20 - - - - 22 427 285 732 1875 26 1 15 1 17 - - 40 - - 1564 1880 1 55 - - - - 39 - - 1610 1885 - - 1 63 - - 42 1068 539 1670 1890 - - 2 115 4 109 44 1096 884 2204 1895 - - 2 133 5 340 49 1180 999 2667 1900 27 - - 7 213-111 55 1320 1161 2805 1905 1 146 10 231-310 58 1305 1138 3130 1910-179 - 504-419 - 1323 1177 3602 1914 1 219 14 586-440 48 1591 1534 4370 Antep istasyonuna, Merkezî Türkiye Misyonu içerisinde en eski ve en geniş çaplı faaliyetlerin sürdürüldüğü bir istasyon olması gibi niteliklerinin yanı sıra farklı bir konum kazandıran bir diğer önemli husus İstanbul daki matbaaya ek olarak burada da 24 Stone; s. 101. 25 P.A.B.C.F.M., Reel 522, No: 14, 26; Reel 640, No: 4, 42, 73; Reel 643, No: 27; Reel 647, No: 147, 186; Reel 653, No: 112, 167; Reel 660, No: 356, 373; Reel 668, No: 212, 213. 26 Bu yıl 1877 yılına ait rakamlar kullanılmıştır. 27 Bu yıl ve sonrasında erkek ortaokul ve liseleri, kız ortaokul ve liseleri bölümünde toplu olarak verilmiştir.

178 matbaa çalışmalarının sürdürülmüş olmasıdır. Ulaşım güçlüğü ve İstanbul matbaasının yayınları üzerinde sansür ve denetlemenin artması gibi nedenlerle açılması uygun görülen Antep matbaası 1880 yılında faaliyete geçirilmiş ve ilk yıl bu matbaada yaklaşık 500.000 sayfa baskı yapılmıştır. Merkezî Türkiye Koleji müdürünün evinde kurulmuş olan matbaa yapmış olduğu Ermenice, Kürtçe ve İngilizce baskılarla iki yıl içerisinde bir milyon sayfaya ulaşmıştır 28. 5.2.2. Maraş İstasyonu 5.2.2.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi Merkezî Türkiye Misyonu nun ikinci istasyonu olan Maraş ilk olarak 1851 yılında Antep istasyonuna bağlı olarak faaliyet göstermeye başlamıştır. 1855 yılına gelindiğinde Maraş, bir merkez istasyon konumuna getirilmiş ve bu tarih sonrasında çalışmalar merkez istasyon olarak devam ettirilmiştir. Maraş istasyonunda başlatılan misyonerlik çalışmaları ilk dönemlerde özellikle yerli misyonerler tarafından Antep te başlatılmış olan faaliyetlere paralel olarak gelişme göstermiştir. İzmir den bir takım yayın malzemeleriyle birlikte Maraş a gelmiş olan Ermeni asıllı Hovhannes Vartabed Mamigonian burada ilk propaganda faaliyetlerini başlatmıştır. Kendisi Protestan eğilimi bulunan ancak eski kiliseye bağlı (Apostolik Ermeni Kilisesi) bir rahiptir. Hovhannes Maraş ta bulunan Apostolik Ermeni Kiliseleri ne bağlı çeşitli okullar açmış ve buralarda İzmir den getirmiş olduğu yayın malzemeleri aracılığıyla Protestanlık propagandası yapmıştır 29. Maraş ın 1855 yılında bir merkez istasyona dönüştürülmesiyle buraya toplam 4 Amerikalı misyoner gönderilmiştir. Ancak bu tarih öncesinde Maraş ta bulunan yerel yardımcılar vasıtasıyla burada hem eğitim hem de dinî çalışmalar zaten başlatılmıştır. 1855 yılında şehre gelen Amerikalı misyonerler ise kısa süre içerisinde dış istasyon oluşturma çalışmalarını başlatmışlar ve bunun sonucunda 1856 yılında Elbistan, Maraş istasyonuna bağlı ilk dış istasyon olarak kurulmuştur. İlerleyen yıllarda da merkeze bağlı bir çok dış istasyon teşkil edilmiştir. Bunların yanında, diğer istasyonlara bağlı olarak ya da başka bir merkez olarak kurulup dönem dönem Maraş la birlikte faaliyet 28 Kocabaşoğlu; s. 149-150. 29 Stone; s. 101.

179 göstermiş olan dış istasyonlar da bulunmaktadır. Zaman içerisinde Maraş a bağlı olarak faaliyet göstermiş olan dış istasyonlar ve bunların kuruluş tarihleri şu şekildedir 30 : 1851: Maraş 1853: Adana 1856: Elbistan 1857: Tarsus 1858: Yarpuz 1860: Kişifli 1861: Fundacık, Acemli 1862: Deregavur 1865: Hami 1866: Haçin 1867: Zeytun 1868: Kharne 1870: Nurpet, Yerebakan 1872: Sis 1874: Şar 1876: Gürümze 1878: Gavurköy, Kozoluk 1879: Çokmerzimen (Bugünkü Dörtyol) 1880: Taşçı 1882: Bahçe, Andırın 1886: Yenicekale, Osmaniye, Şivilgi, Keban 1888: Dereköy, Üzerli, Mersin 1890: Misis, Tekke, Bahçecik 1891: Göksun Maraş istasyonuna bağlı olarak faaliyet göstermiş olan bu dış istasyonların bazıları başka bir merkez istasyona bağlı olarak oluşturulmuş ve sonradan Maraş a bağlanmıştır. Bazıları ise zamanla yeni açılan merkez istasyonlara bağlı hale getirilerek Maraş istasyonundan ayrılmışlardır. Maraş istasyonuna bağlı olarak oluşturulmayıp sonradan buraya bağlanan dış istasyonlardan Adana, Tarsus, Kozoluk ve Kharne 1879 yılında 30 P.A.B.C.F.M., Reel 522, No: 29, 57; Reel 640, No: 5, 10, 17, 33, 52, 65, 71; Reel 643, No: 7, 30, 43; Reel 653, No: 114, 147.

180 Maraş ile birlikte çalışmaya başlamışlardır. Bunlardan Tarsus dış istasyonu Antakya istasyonu, Kozoluk ve Kharne dış istasyonları ise Antep istasyonu tarafından kurulmuşlardır. Aynı şekilde Adana ya bağlı olarak kurulmuş olan dış istasyonlardan Haçin 1869, Yerabakan ise 1872 de Maraş istasyonuna bağlanmıştır. 19. yüzyılın sonlarına doğru Merkezî Türkiye Misyonu nda yapılan yeni bir düzenleme ile Adana ve Haçin dış istasyonları Amerikan Board tarafından birer merkez istasyon haline getirilmişlerdir. Maraş a bağlı olarak faaliyet göstermekte olan bu iki dış istasyonun merkez istasyon haline getirilmeleriyle Maraş istasyonunda bulunan dış istasyon sayısı bir hayli azalmıştır. Adana nın merkez olmasıyla birlikte Maraş a bağlı dış istasyonlardan Çokmerzimen, Üzerli, Kozoluk, Mersin, Tarsus, Misis, Sis ve Osmaniye dış istasyonları Adana ya bağlanmıştır. 1897 yılında Haçin in merkez olmasının ardından aynı şekilde Şar, Yerebakan, Tekke, Taşçı ve Gürümze dış istasyonları Maraş tan Haçin e geçmiştir. Maraş merkezde ve merkeze bağlı dış istasyonlarda zaman içerisinde faaliyet göstermiş olan Amerikalı ve yerli eleman sayıları ise şu şekilde bir gelişme göstermiştir 31 : Yıllar MİSYONERLER ve YARDIMCILARI AMERİKALILAR YERLİ ÇALIŞANLAR Misyonerler Bayan Yardımcılar Toplam Papaz ya da Atanmış Diğer Vaizler Öğretmen Diğer Yardımcılar Toplam Toplam ABD li ve Yerli Çalışan 1851 - - - - - - 1 1 1 1855 2 2 4 - - - 1 1 5 1860 2 2 4 1-6 3 10 14 1865 2 3 5 1 2 9 1 13 18 1870 3 4 7 3 1 8 2 14 21 1875 32 2 5 7 2-21 7 30 37 1880 4 7 11 2 12 43 4 61 72 1885 2 7 9 3 17 50 4 74 83 1890 4 10 14 6 21 51 5 83 97 1895 5 11 16 7 15 64 4 90 106 1900 2 6 8 6 1 49 5 60 68 1905 2 5 7 4 9 72 4 88 95 1910 2 3 5 5 9 56 8 78 83 31 P.A.B.C.F.M., Reel 522, No: 17, 26; Reel 640, No: 4, 5, 39, 40, 70; Reel 643, No: 30; Reel 647, No: 147, 190; Reel 653, No: 112, 114, 117; Reel 660, No: 356, 373; Reel 668, No: 213, 217. 32 Bu yıl 1877 yılına ait rakamlar kullanılmıştır.

181 1914 2 7 9 6 6 54 11 77 86 5.2.2.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler Dinî çalışmaların henüz Amerikan Board misyonerleri şehre gelmeden yerel yardımcılar tarafından başlatılmış olduğu Maraş ta ilk olarak bir ibadet yeri açılmıştır. 1852 yılında açılan ibadet yeri ilk yıl ortalama 20 pazar cemaati ile faaliyet göstermiştir. Şehirde ilk Ermeni Protestan kilisesinin açılışı 1854 yılında gerçekleşmiş ve ilk yıl kiliseye 16 üye kaydedilmiştir. Maraş istasyonu genelinde faaliyet göstermekte olan toplam Protestan kilise sayısı zaman zaman 16 yı bulmuş ve bu kiliselere kayıtlı üye ise 2000 in üzerine çıkmıştır. İbadet yerleri ve buralara katılımda bulunan pazar cemaatlerinin sayılarında da kilise ve kilise üyelerine paralel bir artış söz konusudur. Maraş istasyonu genelinde Amerikan Board tarafından açılmış olan ibadet yeri sayısı zamanla 30 u bulmuş ve buralara katılımda bulunan pazar cemaatinin sayısı 5000 i aşmıştır. Maraş a bağlı dış istasyonlardan Kharne, Fundacık, Göksun, Elbistan, Zeytun, Yerebakan, Sis, Şar, Andırın, Haçin, Tarsus, Misis, Yenice Kale, Osmaniye ve Keban da birer kilise bulunmaktadır ve bu dış istasyonlar önemli derecede dinî çalışmaların yapıldığı yerlerdir. Amerikan Board tarafından faaliyet sahasına dahil edilmiş olduğu tarihten son dönemlere dek Maraş istasyonu ve genelinde sürdürülmüş olan dinî çalışmalar neticesinde kurulan ibadet yerleri ve kiliseler ile buralara katılımda bulunan Protestan cemaatinin durumu şu şekildedir 33 : Yıllar İbadet Yeri Ortalama Kilise Sayısı Kilise Üyesi Sayısı Sayısı Pazar Cemaati 1851 - - - - 1852 1 20 - - 1853 1 20 - - 1854 1 70 1 16 1855 1 150 1 28 1856 1 340 1 32 1857 2 372 1 49 1858 4 565 2 105 1859 3 645 2 156 1860 4 670 2 152 1861 4 801 2 256 33 P.A.B.C.F.M., Reel 522, No: 17, 19, 21, 25, 29, 46, 54, 56, 59; Reel 640, No: 4, 5, 7, 10, 16, 33, 39, 45, 46, 51, 58, 65, 70, 71, 76, 77; Reel 643, No: 7, 16, 19, 30, 36, 43; Reel 647, No: 151, 154, 161, 182, 196, 205, 216; Reel 653, No: 112, 125, 136, 145, 156, 191, 202, 226; Reel 660, No: 355, 359, 362, 363, 368, 372, 373, 378, 381, 386, 390; Reel 668, No: 210, 217, 219, 222, 224.

182 1862 4 906 2 301 1863 4 820 2 331 1864 - - - 1865 5 1070 3 359 1866 6 1097 3 417 1867 8 1163 3 476 1868 7 1143 4 546 1869 9 1450 4 595 1870 10 1705 5 667 1871 9 1672 5 671 1872 13 1870 6 743 1873 14 1909 6 785 1874 18 2293 8 914 1875 - - - - 1876 12 1503 10 912 1877 13 2367 7 943 1878 13 2640 7 972 1879 - - - - 1880 19 3110 11 1175 1881 18 3215 18 1249 1882-2938 19 1370 1883 - - - - 1884 - - - - 1885 29 3903 14 1512 1886 26 4009 12 1565 1887 - - 14 1866 1888 - - - - 1889 31 4504 14 2075 1890 31 4766 16 2017 1891 28 4189 15 2156 1892 29 4564 15 2090 1893 25 4838 16 2075 1894 28 5077 15 2282 1895 29 5077 15 2272 1896 27 6453 16 2209 1897 15 3802 10 1348 1898 17 3640 11 1552 1899 - - - - 1900 19 4337 16 1675 1901 20 4655 15 1919 1902 17 3695 13 1582 1903 20 3660 13 1886 1904 24 3514 15 1944 1905 30 3668 10 1700 1906 - - - - 1907 29 3115 10 1979 1908 26 3251 10 1982

183 1909 17 3319 9 1840 1910 21 3515 10 1953 1911 25 3305 11 1818 1912 24 3410 11 1936 1913 20 4020 12 1980 Amerikan Board ın Maraş istasyonu ve genelinde sürdürmüş olduğu eğitim çalışmalarına bakıldığında başlangıcın yerli çalışanlar tarafından yapıldığı görülmektedir. Maraş ta Ermeni rahip Hovhannes Vartabed Mamigonyan ın Apostolik kiliselere bağlı olarak açmış olduğu okulların dışında Amerikan Board misyonerleri de Protestan kiliselerine bağlı okullar tesis etmişlerdir. Maraş ta 1865 yılında Josephine L. Coffing tarafından bir kız lisesi açılmıştır. Bu okul daha önceleri açılmış alt düzeydeki okullara devam niteliği kazanmıştır. Kız Lisesi mezunları zamanla civar okullarda öğretmenlik yapmaya başlamışlardır. Örneğin 1874 yılında Maraş bölgesinde bulunan 25 öğretmenden 19 u Kız Lisesi mezunudur. Ancak bu okul 1879 yılında bölgedeki eğitim açığının yüksek olması nedeniyle Haçin e transfer edilmiştir 34. Misyoner Coffing in de bu okul ile birlikte Haçin e taşınmasının ardından geçen süre zarfında Maraş ta yeni bir kız lisesi ihtiyacının farkına varılmıştır. Yerli halkın topladığı paraya Kadın Misyonu nun da (-W.B.M.I.-Women s Board of Missions Interior) önemli bir miktar takviyede bulunmasıyla 1883 yılında yeni bir kız lisesi inşa edilmiştir. Bu yeni kız lisesi aynı zamanda Maraş Merkezî Türkiye Kız Koleji nin de temellerini oluşturmuştur. Merkezî Türkiye Kız Koleji nde amaç zeki Hıristiyan kızlarını eğitip toplum arasında öğretmenlik gibi saygın noktalara yükseltmektir. Nitekim kolej mezunları, Merkezî Türkiye Misyonu genelindeki okullarda oldukça önemli bir rol üstlenmişlerdir. Ayrıca kolej mezunlarının birer Protestan anne olarak yeni Protestan nesiller yetiştirmeleri de bir diğer önemli amaç idi 35. Maraş ta faaliyet göstermiş olan bir diğer önemli eğitim kurumu ise 1865 yılında Antep ten nakledilen ruhban okuludur. Bir takım aksaklıkların ardından 1867 yılında faaliyete geçirilen okul zamanla çok daha ileri bir seviyeye gelmiş ve din alanında lisans 34 Stone; s. 103. 35 Fensham; Lyman; Humphrey; s. 67.

184 üstü eğitim sağlayan bir kurum haline dönüştürülmüştür. Okul aynı zamanda 3313 adet bir çok dildeki dinî içerikli kitaplardan oluşan bir de kütüphaneye sahiptir 36. Maraş istasyonunda faaliyet göstermiş olan bir diğer misyonerlik kurumu Amerikan Board misyonerleri tarafından açılan Maraş Yetimhanesi dir. Küçük ve çaresiz çocukların barınma amaçlı sığınmış oldukları Maraş Yetimhanesi nde zamanla çok sayıda çocuk, misyonerler tarafından eğitilmiş ve yetiştirilmiştir. 1900 yılında Maraş Yetimhanesi'nde bulunan çocuk sayısı 420 dir 37. Maraş istasyonu ve civarında zaman içerisinde açılmış olan eğitim kurumları ve buralarda öğrenim gören öğrencilerin sayıları ise şöyledir 38 : Yıllar İlahiyat Okulları veya Kolejler Kız Ortaokul ve Liseleri Erkek Ortaokul ve Liseleri Karma Okullar Erkek Öğrenci Sayısı Kız Öğrenci Sayısı Eğitim Alan Toplam 1852 - - - - - - 1 - - 10 1855 - - - - - - 1 35-35 1860 - - - - - - 6 293 118 411 1865 - - - - - - 9 240 165 405 1870 1 35 - - - - 9 37 13 378 1875 39 1 8 1 16 - - 22 - - 750 1880 4 117 1 28 - - 34 - - 1500 1885 5 155 3 95 - - 43 820 789 2050 1890 1 7 3 101 2 50 52 1215 780 2169 1895 1 9 3 202 2 123 50 - - 2627 1900 1 12 1 - - - - 926 699 1625 1905 2 107 1-1 163 38 839 862 1971 1910 2 126 1 95 1 187 39 909 760 2077 1914 2 152 1-1 98 42 836 711 1811 36 Stone; s. 106-107. 37 Kocabaşoğlu; s. 93. 38 P.A.B.C.F.M., Reel 522, No: 19, 26; Reel 640, No: 4, 5, 42, 73, 74; Reel 643, No: 34; Reel 647, No: 147, 190; Reel 653, No: 112, 117; Reel 660, No: 356, 373; Reel 668, No: 217, 213. 39 Bu yıl 1877 yılına ait rakamlar kullanılmıştır.

185 5.2.3. Adana İstasyonu 5.2.3.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi Merkezî Türkiye Misyonu içerisinde faaliyet göstermiş olan bir diğer misyonerlik istasyonu Adana da tesis edilmiştir. Adana istasyonunda da diğer birçok istasyonda olduğu gibi ilk olarak yerli yardımcılar tarafından ufak çaplı altyapı hazırlıkları başlatılmıştır. Henüz ilk dönemlerde Protestanlık yanlısı kimseler tarafından İzmir matbaasında basılmış olan bir takım dinî malzemelerin bölge genelinde dağıtımına başlandığı sıralarda İzmir den gelen Baron Nishan adında bir din görevlisi Adana da dinî yayınlar dağıtmış ve Protestanlık propagandasında bulunmuştur 40. Adana istasyonu Merkezî Türkiye Misyonu içerisinde neredeyse bütün merkez istasyonlara farklı dönemlerde dış istasyonluk yapmıştır. Kurulmuş olduğu tarihten nihai bir kararla devamlı surette merkez istasyona dönüştürüleceği tarihe kadar bir çok istasyon arasında el değiştirmiş olan Adana, ilk olarak 1853 yılında Amerikan Board tarafından çalışma sahasına dahil edilmiştir. Bu yıl Adana bir vaiz ve bir de yerli yardımcının bulunduğu ufak çaplı bir dış istasyon olarak faaliyet göstermiştir. 1856 yılına kadar Antep e bağlı bir dış istasyon konumunda olan Adana dış istasyonu bu yıl henüz kurulmuş olan Antakya merkez istasyonuna bağlanmıştır. Bu durum 1862 yılına kadar devam etmiş ve Adana aynı yıl bir merkez istasyon olarak teşkilatlandırılmıştır. Adana nın merkez istasyon olarak çalışmış olduğu bu ilk dönem içerisinde Haçin ve Yerebakan dış istasyonları oluşturulmuştur. Adana on yıl kadar merkez olarak faaliyet gösterdikten sonra 1872 yılında Antep merkez istasyonuna bağlanmış ve yeniden bir dış istasyon olarak çalışmalara devam edilmiştir. 1879 yılında ise Adana dış istasyonu Antep istasyonundan ayrılıp Maraş istasyonuna bağlanmıştır. 1896 yılına kadar Maraş istasyonu ile birlikte çalışmalarını sürdürmüş olan Adana dış istasyonu bu yıl ve sonrasında artık bir merkez olarak çalışmalarına devam etmiştir 41. Amerikan Board ın Adana teşkilatlanması 1853 yılından 1896 yılına kadar istikrarsız bir şekilde devam etmiştir. Adana, bahsi geçen süre içerisinde kimi zaman dış kimi zaman ise merkez istasyon olarak faaliyet göstermiştir. Bu karmaşık dönem de dahil 40 Stone; s. 100. 41 P.A.B.C.F.M., Reel 653, No: 187.

186 olmak üzere zaman içinde Adana istasyonuna bağlı olarak faaliyet göstermiş olan dış istasyonlar söz konusudur. Bunların kuruluş tarihleri ve isimleri şu şekildedir 42 : 1857: Tarsus 1863: Niğde 1866: Haçin 1870: Yerebakan 1872: Sis 1878: Kozoluk 1879: Çokmerzimen (Dörtyol) 1886: Osmaniye 1888: Üzerli, Mersin 1890: Misis 1900: Karsbazar 1905: Hamidiye Yukarıdaki dış istasyonlardan Adana istasyonu tarafından oluşturulmuş olanların sayısı oldukça azdır. Bunlar Haçin, Yerebakan, Karsbazar ve Hamidiye dir. 1863 yılı Amerikan Board raporlarında Adana ya bağlı bir dış istasyon olarak verilmiş olan Niğde ise aslında 1859 yılında kurulmuş olan ve Batı Türkiye Misyonu bünyesinde Kayseri istasyonuna bağlı olarak faaliyet göstermiş olan bir dış istasyondur. Nitekim Niğde dış istasyonu sadece 1863 yılına has olmak üzere Adana ya bağlı olarak gösterilmiştir. Adana istasyonu ile birlikte çalışmış olan dış istasyonlardan bazıları da bir başka dış istasyon tarafından oluşturulmuş ancak sonradan Adana ya bağlanmışlardır. Bunlardan Çokmerzimen, Üzerli, Mersin, Misis, Sis ve Osmaniye dış istasyonları Maraş a bağlı olarak kurulmuşlar ve 1896 yılında Adana ya bağlanmışlardır. Kozoluk dış istasyonu ise Antep e bağlı olarak oluşturulup yine 1896 yılında Adana ya bağlanmıştır. Tarsus dış istasyonu da Antakya ya bağlı olarak kurulmuş ancak 1862 yılında Adana ya bağlanmıştır. 1896 yılında Adana nın ikinci kez merkez istasyon yapılmasının ardından Maraş tan ayrılarak Adana ile faaliyetlerini devam ettirmiştir. 42 P.A.B.C.F.M., Reel 522, No: 47; Reel 640, No: 36, 46, 71; Reel 643, No: 7; Reel 660, No: 352, 374;

187 Adana da ilk olarak bir Amerikan Board misyonerinin kalıcı bir biçimde görevlendirilmesi 1862 yılında burasının merkez olduğu yıla denk gelmektedir. İstasyonun 10 yıl sonra yeniden dış istasyona dönüştürülmesiyle birlikte artık şehirde uzunca bir süre Amerikan Board misyoneri bulunmamıştır. Amerikan Board ın dış istasyonlarda Amerikalı misyoner bulundurmama ilkesine rağmen Adana istasyonu 1889 yılında henüz bir dış istasyon iken N. Chambers eşiyle birlikte buraya nakledilmiştir. Yine bunların haricinde Adana da görevlendirilmiş olan bazı bayan misyonerlerin isimleriyse şöyledir 43 : Laura Tucker, Minnie Brown, E.S. Webb, Mary Webb, Clarissa Lawrence. Adana istasyonu ve genelinde görevlendirilmiş olan Amerikalı ve yerli çalışan sayıları ise zamanla şu şekilde bir gelişme göstermiştir 44 : Yıllar MİSYONERLER ve YARDIMCILARI AMERİKALILAR YERLİ ÇALIŞANLAR Misyonerler Bayan Yardımcılar Toplam Papaz ya da Atanmış Diğer Vaizler Öğretmen Diğer Yardımcılar 1855 - - - - - - 1 1 1 1860 - - - 1-1 - 2 2 1865 45 1-1 1 2 2-5 6 1870 1 1 2 2-4 1 7 9 1875 46 - - - 1-1 2 2 1880 - - - - 1 5 1 7 7 1885 1 1 2-2 9-11 17 1890 2 4 6-2 9-11 17 1895 47 1 4 5 1 6 26-33 38 1900 1 4 5 3 2 29 3 37 42 1905 2 5 7 2 8 34 4 48 55 1910 2 5 7 2 5 53 6 66 73 1914 2+1 8 11 5 1 48 12 66 77 Toplam Toplam ABD li ve Yerli Çalışan 43 Fensham; Lyman; Humphrey; s. 59-60. 44 P.A.B.C.F.M., Reel 640, No: 5, 39, 70, 71; Reel 643, No: 24; Reel 647, No: 151, 182; Reel 653, No: 114, 187; Reel 660, No: 356, 373; Reel 668, No: 215, 213. 45 Bu yıl 1866 yılına ait veriler kullanılmıştır. 46 Bu yıl 1876 yılına ait veriler kullanılmıştır. 47 Bu yıl 1896 yılına ait veriler kullanılmıştır.

188 5.2.3.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler Adana istasyonunda dinî çalışmaların dağıtılan yayın malzemeleriyle Amerikan Board misyonerleri henüz burada bir teşkilatlanma oluşturmadan önce başlatıldığını daha önce söylemiştik. Burasının bir dış istasyon olarak kurulmasının ardından dinî çalışmalar ilk etapta açılan ibadet yerleri aracılığıyla sürdürülmüştür. Adana da Amerikan Board tarafından ilk Ermeni Protestan Kilisesi ise 1857 yılında açılmıştır. Adana ya bağlı olarak faaliyet göstermiş olan dış istasyonlara gelince yalnızca Tarsus ve Sis te Protestan kilisesi bulunmaktadır. Bununla birlikte Mersin, Çokmerzimen, Tarsus ve Sis dış istasyonları birer atanmış vaizin bulunduğu ve önemli derecede dinî çalışmaların yürütüldüğü yerlerdir. Bahsi geçen dış istasyonların dışında kalan yerler ise genellikle bir yerli vaiz ya da bir vaizin ortak olarak birkaç yerde birden dinî çalışmalar yürüttüğü dış istasyonlardır. Adana istasyonunun henüz bir dış istasyon olarak çalışmalara başladığı yıldan son dönemlere değin istasyon genelinde Amerikan Board misyonerleri tarafından yapılan dinî çalışmalar neticesinde oluşturulan ibadet yerleri ve kiliselere ait sayılar ile Protestan cemaatinin durumu şu şekilde bir gelişme göstermiştir 48 : Yıllar İbadet Yeri Ortalama Kilise Sayısı Kilise Üyesi Sayısı Sayısı Pazar Cemaati 1853 1 20 - - 1854 1 20 - - 1855 1 20 - - 1856 1 12 - - 1857 1 20 1 8 1858 - - 1 7 1859 1 30 1 7 1860 - - 1 13 1861 1 60 1 13 1862 2 106 2 29 1863 2 120 2 29 1864 - - - - 1865 2 205 2 38 1866 2 225 2 25 1867 3 440 2 28 1868 2 240 2 43 48 P.A.B.C.F.M., Reel 522, No: 21, 24, 26, 29, 58, Reel 640, No: 11, 16, 33, 39, 45, 46, 52, 57, 63, 70, 71, 76, 77; Reel 647, No: 151, 154, 161, 181, 197, 208, 223; Reel 643, No: 13, 19, 25, 36, 42; Reel 653, No: 114, 125, 135, 147, 156, 187, 209, 226; Reel 660, No: 352, 360, 363, 369, 373, 374, 376, 378, 383, 387; Reel 668, No: 211, 215, 221, 222, 226.

189 1869 2 240 2 43 1870 4 365 2 53 1871 3 390 2 59 1872 - - - - 1873 1 300 1 52 1874 - - - - 1875 1 250 1 62 1876 1 280 1 45 1877 1 200 1 50 1878 1 200 1 50 1879 - - - - 1880 1 270 1 43 1881 1 290 1 65 1882 1 300 1 71 1883 - - - - 1884 - - - - 1885 1 800 1 180 1886 1 850 1 191 1887 - - - - 1888 2 1300 1 278 1889 2 1000 1 313 1890 2 700 1 313 1891 1 800 1 325 1892 1 600 1 325 1893 1 600 1 332 1894 1 600 1 325 1895 - - - - 1896 10 1740 6 660 1897 11 1770 9 574 1898 10 1705 5 577 1899 - - - - 1900 8 1670 5 621 1901 - - - - 1902 9 1920 5 705 1903 9 1815 5 682 1904 9 1915 5 724 1905 11 1895 5 756 1906 12 2040 5 730 1907 13 1960 5 709 1908 14 2080 6 777 1909 13 1925 8 734 1910 7 1854 4 560 1911 9 1470 6 612 1912 13 1885 6 614 1913 10 1995 6 632

190 Adana istasyonunda sürdürülmüş olan eğitim faaliyetlerine bakıldığında ise özellikle kız okullarıyla ilgili dikkat çekici gelişmeler söz konusudur. Laura Tucker ve Minnie Brown tarafından 1882 yılında kilisenin bodrum katında Ermeni kızları için bir okul açılmıştır. 1890 yılında E.S. Webb ve kardeşi Marry Webb okuldaki faaliyetleri hızlandırmak amacıyla Adana ya gelmişlerdir. Okulda aynı zamanda Rum öğrencilere de ders verilmiştir. 1899 yılında İzmir den gelen Clarissa Lawrence okul içinde bir Rum bölümü oluşturma görevini üstlenmiştir. Okul mezunlarından bazıları Osmanlı Devleti nde bazıları ise Amerika da kolej eğitimi almışlardır 49. Özellikle istasyonun son dönemlerinde eğitim faaliyetleri oldukça yaygınlaşmıştır. Örneğin basit düzeyli karma okulların sayısı 21 i bulurken bunun yanında hem erkek hem de kızlar için açılmış olan lise düzeyinde okullarla eğitim seviyesi daha üst noktalara çıkarılmaya çalışılmıştır. Adana istasyonu genelinde 1914 yılında misyonerlerce eğitilen toplam öğrenci sayısı ise 1240 tır. İstasyonun, Amerikan Board ın çalışma sahasına alınışından son dönemlere kadar sürdürülmüş olan eğitim çalışmaları neticesinde tesis edilen okul ve buralarda öğrenim görmekte olan öğrenci sayıları şu şekilde bir gelişme göstermiştir 50 : Yıllar İlahiyat Okulları veya Kolejler Kız Ortaokul ve Liseleri Erkek Ortaokul ve Liseleri Karma Okullar Erkek Öğrenci Sayısı Kız Öğrenci Sayısı Eğitim Alan Toplam 1855 - - - - - - 1 - - 20 1860 - - - - - - 1 25 16 41 1865 51 - - - - - - 1 50 40 90 1870 - - - - - - 4 142 58 201 1875 52 - - - - - - 1 - - 75 1880 - - - - - - 4 - - 198 1885 1 34 1 17 - - 4 58 96 215 1890 - - 1 25 - - 6 102 108 235 1895 - - 1 130 - - 17 388 275 793 1900 53 - - 3 146-50 15 344 328 863 49 Fensham; Lyman; Humphrey; s. 59-60. 50 P.A.B.C.F.M., Reel 522, No: 26; Reel 640, No: 42, 73, 74; Reel 643, No: 27; Reel 647, No: 147, 189; Reel 653, No: 114, 188; Reel 660, No: 356, 373; Reel 668, No: 215, 213. 51 Bu yıl 1866 yılına ait veriler kullanılmıştır. 52 Bu yıl 1876 yılına ait veriler kullanılmıştır.

191 1905 1 66 3 45-109 19 456 469 1145 1910 1 125 3 93-151 18 402 526 1146 1914 1 124 2 212-98 21 443 363 1240 5.2.4. Haçin İstasyonu 5.2.4.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi Merkezî Türkiye Misyonu içerisinde en geç tarihte kurulan istasyon Haçin dir. Burası her ne kadar oldukça erken dönemlerde bir dış istasyon olarak tesis edilmiş olsa da merkez istasyon haline getirilmesi oldukça geç bir dönemde olmuştur. Haçin ilk olarak 1866 yılında Adana istasyonuna bağlı bir dış istasyon şeklinde Amerikan Board ın çalışma sahasına dahil edilmiştir. Adana istasyonuna bağlı olarak bir süre faaliyet gösteren Haçin 1869 yılında Maraş istasyonuna bağlanmıştır. Bu durum 1897 yılına kadar devam etmiş ve bu yıl Haçin bir merkez istasyon konumuna getirilmiştir. 1897 yılında Haçin istasyonu daha önce Maraş a bağlı olarak faaliyet göstermekte olan birkaç dış istasyonla birlikte merkez boyutundaki çalışmalarını başlatmıştır. Haçin istasyonuna bağlı olarak zamanla yeni dış istasyonlar da tesis edilmiştir. Haçin e bağlı olarak faaliyet göstermiş olan dış istasyonların kuruluş tarihleri ve isimleri ise şu şekildedir: 1870: Yerebakan 1874: Şar 1876: Gürümze 1880: Taşçı 1890: Tekke 1897: Rumlu 1899: Karaköy, Dehme 1906: Ponluk Bunlardan Şar, Gürümze, Taşçı ve Tekke istasyonları Maraş istasyonuna bağlı olarak oluşturulmuş ve sonradan Haçin e bağlanmışlardır. Bu dış istasyonlar Haçin istasyonunun 1897 yılında merkez olmasıyla birlikte buraya bağlanmışlardır. Yerebakan dış istasyonu ise ilk olarak Adana istasyonuna bağlı olarak oluşturulmuş ancak 1872 yılında Maraş istasyonuna bağlanmıştır. Bu tarih ve sonrasında Maraş a bağlı olarak faaliyet göstermiş olan Yerebakan dış istasyonu 1897 yılında Haçin e bağlanan dış 53 Bu yıl ve sonrasında erkek ortaokul ve liseleri, kız ortaokul ve liseleri bölümünde toplu olarak verilmiştir.

192 istasyonlardandır. Bunların dışında kalan Rumlu, Karaköy, Dehme ve Ponluk dış istasyonları ise doğrudan Haçin istasyonuna bağlı olarak oluşturulmuşlardır. Haçin istasyonu ve buraya bağlı dış istasyonlarda görevlendirilmiş olan Amerikalı ve yerli çalışan sayıları ise şöyledir 54 : MİSYONERLER ve YARDIMCILARI AMERİKALILAR YERLİ ÇALIŞANLAR Yıllar Misyonerler Bayan Yardımcılar Toplam Papaz ya da Atanmış Diğer Vaizler Öğretmen Diğer Yardımcılar 1866 - - - - - - 1 1 1 1870 - - - - - 1 1 2 2 1875 55 - - - - 2 - - - 2 1880-4 4 1 1 9 1 12 16 1885-2 2-3 10 2 15 17 1890-2 2 1 2 9-12 14 1895 56 1 4 5 1 1 7 1 10 15 1900 1 4 5 2 4 26 5 37 42 1905 1+1 3 5 3 5 32 4 44 49 1909-4 4 1 6 32 7 46 50 1914-2 2-1 29-30 32 Toplam Toplam ABD li ve Yerli Çalışan Haçin istasyonunda önemli ölçüde sağlık çalışmaları yürütülmemişse de 1905 yılında istasyonda bir sağlık görevlisinin bulundurulduğu görülmektedir. 1905 yılı sonrasında ise Haçin istasyonundaki çalışmalar bayan misyonerlerce sürdürülmüştür. 5.2.4.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler Haçin istasyonu ve genelinde yürütülmüş olan dinî çalışmalara bakıldığında Haçin in henüz bir dış istasyon olarak tesis edildiği ilk yıllardan beri bir takım dinî faaliyetlerin olduğu görülmektedir. Haçin de ilk dönemlerde oluşturulmuş olan bir ibadet yeri aracılığıyla propagandalar sürdürülmüş ve giderek katılımcı sayısı artırılmıştır. 1872 yılına gelindiğinde ise burada ilk Ermeni Protestan Kilisesi tesis edilmiştir. 16 üye ile ilk yılki çalışmalarını tamamlayan kilisenin yanı sıra aynı yıl 150 katılımcı ile birlikte ibadet yeri aracılığıyla dinî faaliyetlere devam edilmiştir. 54 P.A.B.C.F.M., Reel 640, No: 46, 71; Reel 643, No: 30; Reel 647, No: 151, 182; Reel 653, No: 114, 191; Reel 660, No: 356, 373, 389; Reel 668, No: 213. 55 Bu yıl 1876 yılına ait rakamlar kullanılmıştır. 56 Bu yıl 1896 yılına ait rakamlar kullanılmıştır.

193 Dış istasyonlarda sürdürülen dinî çalışmalarda Şar ve Yerebakan da önceki istasyonların döneminde açılmış olan kiliseler aracılığıyla çalışmalar sürdürülmüştür. Haçin e bağlı dış istasyonlardan Tekke, Gürümze, Taşçı, Şar ve Yerebakan da genellikle birer vaiz vasıtasıyla dinî faaliyetler yönlendirilmiştir. Bu dış istasyonlar Haçin bölgesinde önemli derecede dinî çalışmaların yapıldığı yerlerdir. Haçin in Amerikan Board tarafından ilk olarak çalışma sahasına alınmış olduğu yıldan itibaren son dönemlere kadar burada Amerikan Board misyonerlerince yürütülmüş olan çalışmalar ve propagandalar neticesinde ortaya çıkan Protestan cemaati ile ibadet yerleri ve kiliselerin sayıları şu şekildedir 57 : Yıllar İbadet Yeri Ortalama Kilise Sayısı Kilise Üyesi Sayısı Sayısı Pazar Cemaati 1866 - - - - 1867 1 35 - - 1868 - - - - 1869 1 40 - - 1870 1 40 - - 1871 1 100 - - 1872 1 150 1 16 1873 - - - - 1874 2 150 1 11 1875 - - - - 1876 1 180 1 43 1877 2 200 1 54 1878 2 250 1 50 1879 - - - - 1880 2 400 1 95 1881 2 350 2 120 1882 2 250 1 113 1883 - - - - 1884 - - - - 1885 3 464 1 230 1886 3 552 2 196 1887 - - - - 1888 2 400 1 160 1889 2 500 1 160 1890 3 580 1 177 1891 2 550 1 205 1892 2 455 1 181 57 P.A.B.C.F.M., Reel 640, No: 52, 65, 71, 77; Reel 643, No: 7, 16, 30, 36, 43; Reel 647, No: 151, 154, 161, 181, 197, 208, 223; Reel 653, No: 114, 125, 134, 147, 156, 191, 209, 226; Reel 660, No: 354, 358, 362, 363, 366, 368, 371, 373, 378, 380, 385, 389; Reel 668, No: 208, 220, 222, 225.

194 1893 2 420 1 200 1894 2 445 1 202 1895 - - - - 1896 2 465 2 181 1897 10 1325 4 430 1898 10 1340 4 464 1899 - - - - 1900 6 1360 5 494 1901 12 1895 5 615 1902 10 1707 5 602 1903 12 1412 5 631 1904 12 1425 5 643 1905 11 1360 5 663 1906 12 - - - 1907 12 1590 5 666 1908 13 1480 5 701 1909 12 1504 5 686 1910 - - - - 1911 12 1762 5 781 1912 13 1765 5 781 1913 9 1282 5 585 Haçin ve civarında Amerikan Board misyonerlerinin faaliyet gösterdiği bir diğer alan eğitimdir. Buradaki eğitim faaliyetleri de alışıldığı üzere ilkokulların açılmasıyla başlatılmıştır. Öncelikle açılan karma okullarda çocuklara temel eğitim verilmiştir ve ardından gerekli altyapının oluşturulmasıyla daha yüksek seviyeli eğitim kurumları açılmaya başlanmıştır. Nitekim Haçin de yüksek seviyeli eğitim ihtiyacının iyice belirginleştiği bir dönemde Amerikan Board, Maraş Kız Okulu nu Haçin e nakletme kararı almıştır. Bu dönemlerde Maraş Kız Okulu nun başında 1861 yılında eşi ile birlikte Haçin e gelmiş fakat buradan kovulmuş olan bayan misyoner Josephine L. Coffing bulunmaktadır. Coffing, Charlotte D. Spencer ile birlikte 1879 yılında kız okulunun nakledilmesiyle Haçin e gelmiştir. Bu iki misyoner burada Haçin Yatılı Kız Okulu nu tesis etmişlerdir. Okul 1897 yılında yeni binasına kavuştuğunda bünyesinde aynı zamanda bir anaokulu ve bir de ilkokul faaliyet göstermeye başlamıştır. Ayrıca okul, ilk okul düzeyinden ortaokul ve liseye kadar çeşitli seviyelerde, kız öğrencilere eğitim sağlamıştır. Buradaki eğitim çalışmalarında bulunmuş olan öğretmenler genellikle ya Maraş Merkezî Türkiye Kız Koleji ya da Harput Fırat Koleji mezunu kimseler olmuştur. Okuldan mezun olan yetenekli öğrenciler Maraş Merkezî Türkiye

195 Kız Kolejinde öğrenime devam ettirilmişlerdir. Bu kişiler ise genellikle ülke çapındaki Amerikan Board a ait kolejlerde birer öğretmen olmuşlardır 58. Haçin de kız öğrencilere eğitim sağlamış olan yatılı kız okulu nun yanı sıra burada bir de erkekler için açılmış olan bir erkek okulu söz konudur. Bu okul ilk olarak boş bir fabrika binasında çalışmalara başlamış ve zamanla öğrenci sayısını artırmıştır. Haçin istasyonu ve genelinde ilk dönemlerden itibaren Amerikan Board misyonerleri ve yerli çalışanlar tarafından sürdürülen eğitim faaliyetleri neticesinde kurulmuş olan eğitim kurumları ve buralarda öğrenim görmüş olan öğrenci sayıları ise şu şekildedir 59 : Yıllar İlahiyat Okulları veya Kolejler Kız Ortaokul ve Liseleri Erkek Ortaokul ve Liseleri Karma Okullar Erkek Öğrenci Sayısı Kız Öğrenci Sayısı Eğitim Alan Toplam 1866 - - - - - - - - - - 1870 - - - - - - 1 45 25 70 1875 60 - - - - - - 3 - - 125 1880 - - 1 28 - - 5 - - 528 1885 1 26 1 42 - - 9 227 263 590 1890 - - 1 40 1 10 7 210 90 366 1895 61 - - 1 46 1 15 6 206 147 414 1900 - - 1 63 1 18 19 435 426 942 1905 - - 1 43 1 23 19 409 458 933 1910 - - - - - - 17 453 413 866 58 Fensham; Lyman; Humphrey; s. 104-105. 59 P.A.B.C.F.M., Reel 640, No:74; Reel 643, No: 34; Reel 647, No: 147, 189; Reel 653, No: 114, 191; Reel 660, No: 356, 373; Reel 668, No: 213. 60 Bu yıl 1876 yılına ait rakamlar kullanılmıştır. 61 Bu yıl 1896 yılına ait rakamlar kullanılmıştır.

ALTINCI BÖLÜM 6. AMERİKAN BOARD IN AVRUPA TÜRKİYE Sİ MİSYONU NDAKİ TEŞKİLATLANMASI 6.1. Avrupa Türkıye si Misyonu nun Oluşturulması, Faaliyet Sahası Ve Çalışanları Edirne nin batısından başlayarak bugünkü Bulgaristan, Makedonya ve Arnavutluk u içine alan bir bölgede tesis edilmiş olan Avrupa Türkiyesi Misyonu nda, Amerikan Board tarafından merkez istasyon anlamında ilk teşkilatlanmaların oluşturulması Cyrus Hamlin in 1857 yılında bölgeyi ziyaretinin ardından başlatılmıştır. Hamlin in bölgeyle ilgili yazmış olduğu rapor, bir çok dilin konuşulduğu ve birçok dinden ve ırktan milletlerin bulunduğu bir çalışma alanına işaret etmektedir. Bu dönemde Bulgaristan iki ayrı Protestan misyonerlik örgütü tarafından paylaşılmış durumdadır. Buna göre Tuna nehrinin kuzeyinde Methodistlere ait örgüt (Methodist Episcopal), güneyinde ise Amerikan Board faaliyet gösterecektir 1. Methodistler 1857 yılında Balkanlar ın kuzeyinde Varna ve Şumnu ya ilk misyonerlerini göndermişlerdir. Aynı dönemde Amerikan Board da bölgede misyonerlik çalışmalarını başlatmıştır 2. Avrupa Türkiyesi Misyonu na ait sahaya sınır olan Edirne şehri 1857 yılında bir merkez istasyonu haline getirilmiştir. Edirne istasyonu sahip olduğu coğrafi konum dolayısıyla bölgede zamanla açılacak olan istasyonlar için aynı zamanda bir köprü vazifesi görmüştür. C. F. Morse teşkilatlanma amaçlı ilk Amerikan Board misyoneri olarak Edirne de faaliyete başlamıştır. Kısa süre sonra Theodore L. Byington, William W. Meriam, James F. Clark ve Henry B. Haskell misyonu takviye amaçlı olarak Morse ye katılmıştır. Bununla birlikte misyonun ikinci istasyonu olarak Filibe çalışmalara başlamıştır. Bölgede çok sayıda Müslüman ın bulunması nedeniyle Müslümanlar da hedef kitleye dahil edilmişlerdir. Amerikan Board bundan dolayı Avrupa Türkiyesi 1 Fensham; Lyman; Humphrey; s. 85. 2 Ömer Turan; Avrasya da Misyonerlik, ASAM, Ankara 2002, s. 106.

197 Misyonu ndaki istasyonlarda görevli birer misyonerin Türkçe öğrenmesine karar vermiştir 3. Bölgede faaliyetler ilk olarak Bulgarca ya İncil tercümeleriyle başlatılmıştır. Tercüme işini Elias Riggs ve Dr. Albert S. Long üstlenmiştir 4. Bunun yanında okul kitapları ve gazeteler de yayınlanmıştır. Açılan okullarla birlikte bölgede çalışmalar daha da hızlandırılmıştır. Avrupa Türkiyesi Misyonu nun, 1871 yılında ayrı bir misyon bölgesi olarak organize edilmesinden önce bu bölgede, Batı Türkiye Misyonu bünyesinde faaliyet göstermiş olan istasyonlar mevcuttur. Bu istasyonlar Filibe, Eski Zağra, Sofya ve Samokov istasyonlarıdır. 1871 yılına gelindiğinde Eski Zağra da yapılan toplantı ile Avrupa Türkiyesi Misyonu organize edilmiştir. Avrupa Türkiyesi Misyonu nda zaman zaman merkez istasyon konumunda olup daha sonra tekrar dış istasyon haline getirilen yerlerin dışında esas itibariyle 4 istasyon tesis edilmiş ve misyon, bu istasyonlar vasıtasıyla yönlendirilmiştir. Bu istasyonlar ise Bulgaristan da bulunan Samokov ve Filibe ile Makedonya bölgesinde bulunan Manastır ve Selanik tir. Gerekli altyapı hazırlıklarının tamamlanmasının ardından hızlı bir yayılma süreci başlatmak isteyen Amerikan Board misyonerleri bu bölgede ilk dönemde pek de iyi sonuçlar elde edememiştir. Bunun nedeni yerli halkın Protestanlığa karşı sıcak bakmaması ve halkın Amerikan Board misyonerlerine karşı cephe almasından kaynaklanmaktadır. Nitekim, kargaşa ortamı içerisinde misyoner Meriam ın 1862 yılında vurulup öldürülmesi ve akabinde Meriam ın eşinin de aynı şekilde hayatını kaybetmesi Amerikan Board ı bir takım önlemler almaya ve çalışmaları azaltmaya zorlamıştır 5. Diğer taraftan Eski Zağra da açılmış olan kız okulunun Protestan karakterinin ortaya çıkışı ailelerin çocuklarını okuldan almalarına yol açmıştır. Ortamın Amerikan Board misyonerlerinin aleyhine olduğu bu dönem içerisinde yine açılmış olan okulların, kapatılması veya başka bölgelere taşınması zorunluluğu ortaya çıkmıştır. Örneğin Eski Zağra da açılmış olan bir ruhban okulu geçici olarak kapatılmış ve 1871 yılına 3 Turan; s. 107. 4 Fensham; Lyman; Humphrey; s. 85. 5 Strong; s. 212.

198 gelindiğinde Samokov da faaliyete başlamıştır. Yine aynı şekilde yatılı kız okulu da aynı yıl Samokov a taşınmıştır 6. Avrupa da bulunan Osmanlı topraklarında teşkilatlanma 1870 yılı sonrasında hız kazanmıştır. Nitekim bu tarihe kadar Batı Türkiye Misyonu nun bir parçası olarak yönlendirilmiş olan misyon 1869 yılında Samokov un merkez istasyon olarak faaliyete başlamasının ardından iki yıl sonra Avrupa Türkiyesi Misyonu adı altında teşkilatlandırılmıştır. 1867 yılında Filibe de açılan fakat daha sonra faaliyetlerini durdurmak zorunda kalan Protestan kilisenin haricinde 1871 yılında Makedonya Bansko da düzenli bir biçimde faaliyet gösterecek olan bölgenin ilk Protestan kilisesi tesis edilmiştir. 1875 yılında oluşturulan Bulgar Protestan Cemiyeti ise misyon bölgesinde bir çok noktaya yayın malzemelerini ulaştırmıştır. Böylece misyon eskiye nazaran Amerikan Board misyonerlerinin istediği konuma ulaşmaya başlamaktadır. Avrupa Türkiyesi Misyonunu bekleyen bir diğer tehlike ise 1877-78 Osmanlı-Rus harbi dir. Savaş esnasında bugünkü Bulgaristan ın bulunduğu bölge oldukça karışmış ve Amerikan Board ın Eski Zağra daki teşkilatlanması tamamen yerle bir olmuştur. Buna rağmen Samokov istasyonu özellikle Türk yöneticilerinde yardımlarıyla ayakta kalabilmiştir 7. Savaş sonrasında Bulgaristan a otonom bir statü verilmesiyle birlikte Amerikan Board adına bu bölgede yeni bir dönem başlamıştır. Bu dönem sonrasında yerli Hıristiyan yardımlarının ve yerli liderlerin sayılarının artması Amerikan Board ın işlerini kolaylaştıran etkenler olmuştur. Bunun yanında Bulgar Protestan Cemiyeti nin zamanla gelişerek daha işlevsel bir hal almasıyla birlikte misyonerlik faaliyetleri daha etkili olmaya başlamıştır 8. Avrupa Türkiyesi Misyonu nda faaliyet göstermiş olan Amerikalı ve yerli eleman sayıları ise şu şekilde zaman içerisinde şu şekilde bir gelişme göstermiştir 9 : 6 Turan; s. 111. 7 Strong; s. 214. 8 Strong; s. 390. 9 P.A.B.C.F.M., Reel 565, No: 24; Reel 567, No: 402; Reel 572, No: 13, 91; Reel 576, No: 289, 358, 422; Reel 582, No: 4, 36.

199 MİSYONERLER ve YARDIMCILARI AMERİKALILAR YERLİ ÇALIŞANLAR Yıllar Misyonerler Bayan Yardımcılar Toplam Papaz ya da Atanmış Diğer Vaizler Öğretmen Diğer Yardımcılar Toplam Toplam ABD li ve Yerli Çalışan 1860 4 4 8-2 - - 2 10 1865 4 5 9 - - - 2 2 11 1870 4 6 10-1 2 3 6 16 1875 8 10 18 4 5 7 5 21 39 1880 7 10 17 3 6 9 10 28 45 1885 10+1 17 28 5 13 14 9 38 66 1890 18 13 31 9 14 31 13 67 98 1895 10 12 15 27 13 14 34 19 80 107 1900 10 15 25 14 14 39 26 93 118 1905 11 17 28 17 11 50 17 95 123 1910 11 12 18 30 17 18 55 19 109 139 6.1.1. Avrupa Türkiye si Misyonu nda Yürütülen Faaliyetler Avrupa Türkiyesi Misyonu nda Amerikan Board misyonerleri tarafından sürdürülmüş olan dinî çalışmalar ve Protestan cemaatinin durumu rakamlarla şu şekildedir 12 : Yıllar İbadet Yeri Ortalama Kilise Sayısı Kilise Üyesi Sayısı Sayısı Pazar Cemaati 1857 - - - - 1858 - - - - 1859 1 - - - 1860 2 22 - - 1861 2 16 - - 1862 1 12 - - 1863 2 16 - - 1864 3 26 - - 1865 2 26 - - 1866 2 46 - - 1867 4 71 1 4 1868 3 118 1 53 1869 6 120-13 1870 2 29 - - 1871 - - - - 10 Bu yıl 1896 yılına ait veriler kullanılmıştır. 11 Bu yıl 1909 yılına ait veriler kullanılmıştır. 12 P.A.B.C.F.M., Reel 565, No: 43; Reel 567, No: 387, 398, 402, 418, 431, 444, 475; Reel 572, No: 13, 72, 91, 100,143; Reel 576, No: 289, 304, 319, 335, 347, 358, 374, 388, 404, 422; Reel 582, No: 4, 9, 15, 21, 27, 32, 40, 46, 58, 67.

200 1872 - - - - 1873 3 170 1 61 1874 7 182 1 72 1875 7 193 1 76 1876 8 334 1 93 1877 9 457 1 110 1878 13 219 3 184 1879 15 775 3 211 1880 - - - - 1881 16 925 4 188 1882 21 1127 4 219 1883 23 1231 5 294 1884 15 1038 6 347 1885 22 1381 7 444 1886 24 1457 8 553 1887 24 1675 8 650 1888 29 1682 8 682 1889 31 1885 9 729 1890 33 1844 12 827 1891 36 1937 12 948 1892 36 1995 13 1037 1893 38 2078 13 1116 1894 42 2278 14 1063 1895 47 2475 14 1068 1896 42 2423 14 1058 1897 49 3038 15 1122 1898 49 3162 17 1219 1899 52 3385 16 1270 1900 55 2887 17 1358 1901 56 2983 17 1415 1902 55 3277 17 1492 1903 56 3148 17 1435 1904 58 3184 16 1467 1905 58 3219 16 1523 1906 61 3283 17 1453 1907 60 3452 19 1408 1908 60 3288 21 1451 1909 57 3308 21 1463 Bölgede 1867 yılında Filibe de açılan ilk kilise, misyonun 1871 yılında organize hale getirilmesinden önce tesis edilmiş olan tek kilisedir. Bu kilise bir dönem faaliyetlerine ara vermek zorunda kalmıştır. Bununla birlikte misyonun oluşturulduğu yıl Bansko da bir kilise tesis edilmiştir. Avrupa Türkiyesi Misyonu nda Amerikan Board tarafından oluşturulan Protestan kilisesi sayısı zamanla 21 e yükselmiştir.

201 İlk ibadet yerinin açılışı ise daha eski tarihlere gitmektedir. Amerikan Board misyonerleri tarafından bölgede ilk ibadet yeri 1859 yılında oluşturulmuştur. 1860 yılında toplam 2 ibadet yerinde ortalama 22 pazar cemaati ile çalışmalar sürdürülmüştür. Avrupa Türkiyesi Misyonu sınırları içerisinde ibadet yeri sayısı zaman zaman 60 ın üzerine çıkmıştır. Bulgar Protestan Cemiyeti nin çalışmaları neticesinde bölge genelinde yaşayan Bulgarlara, kendi dillerinde basılmış İncil ler ulaştırılmıştır. Bu sayede Amerikan Board dinî çalışmalarında daha etkili olmaya başlamıştır. Avrupa Türkiyesi Misyonu nda da eğitim faaliyetleri alışılageldiği üzere en erken başlatılan faaliyetlerden birisi olmuştur. Amerikan Board tarafından bölgede sürdürülmüş olan eğitim faaliyetleri neticesinde kurulan okul ve buralarda eğitim gören öğrenci sayıları zaman içerisinde şu şekilde bir gelişme göstermiştir 13 : Yıllar İlahiyat Okulları veya Kolejler Kız Ortaokul ve Liseleri Erkek Ortaokul ve Liseleri Karma Okullar Erkek Öğrenci Sayısı Kız Öğrenci Sayısı Eğitim Alan Toplam 1860 - - - - 1 5 - - - 5 1865 1 14 1 43 - - - - - 57 1870 1 25 - - 1 9 6 40 1875 1 11 1 22 - - 4 41 42 116 1880 1 40 2 73 - - 12 243 98 527 1885 1 23 2 71 - - 11 125 80 389 1890 1 31 2 94 1 49 16 260 186 677 1895 1 51 2 93 - - 17 - - 575 1900 1 9 2 116 1 53 20 228 251 604 1905 1 74 3 183 1 17 24 317 266 857 1910 14 1 85 3 219 1 51 22 259 249 863 Misyonerlerden Elias Riggs ve Albert S. Long tarafından hazırlanan okul kitapları bölgede açılmış olan okullarda kullanılmıştır. Bölgedeki ilk kız okulu Bayan Reynolds tarafından 1863 yılında Eski Zağra da açılmıştır. Fakat bu okul 1867 yılında uğradığı saldırılar neticesinde oldukça güç duruma düşmüştür. Yine bununla birlikte Eski 13 P.A.B.C.F.M., Reel 522, No: 40,Reel 565, No: 28; Reel 567, No: 367, 408; Reel 572, No: 13, 91; Reel 576, No: 289, 359, 423; Reel 582, No: 4, 36. 14 Bu yıl 1909 yılına ait rakamlar kullanılmıştır.

202 Zağra da açılmış olan bir ruhban okulu ve bir de kız yatılı okulu şartların oldukça ağır bir hal almasından dolayı Samokov a transfer edilmek zorunda kalmıştır 15. Amerikan Board tarafından bölgede açılan bir diğer eğitim kurumu 1878 yılında Manastır da kurulan kız okuludur. Okul lise düzeyinde eğitim vermiştir. Avrupa Türkiyesi Misyonu sınırları içerisinde zamanla bir çok türden eğitim kurumu Amerikan Board tarafından faaliyete geçirilmiştir. 1860 yılında bölgede Amerikan Board tarafından eğitim sağlanan öğrenci sayısı sadece 5 iken bu rakam 1910 yılına gelindiğinde 850 nin üzerine çıkmıştır. 6.2. Avrupa Türkiye si Misyonu nun İstasyonları 6.2.1. Filibe İstasyonu 6.2.1.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi Filibe istasyonu Amerikan Board ın bu bölgeyi çalışma alanına dahil etmesinin hemen arkasından yani Cyrus Hamlin in bölgeyi gezisinden sonra 1859 yılında oluşturulmuştur. Sofya ile Edirne arasında kalan bölgede bulunan Filibe de ilk yıl 4 misyoner ve 1 de yerel yardımcı ile faaliyetlere başlanmıştır. Filibe istasyonunda da işler ilk dönemlerde alışılageldiği üzere daha çok hazırlık çalışmaları üzerine olmuştur. Amerikan Board misyonerleri bu istasyonda da ilk iş olarak basın yayın çalışmalarını başlatmış ve bunun ardından gençleri eğitmek üzere eğitim kurumları tesis etmişlerdir. Amerikan Board ın bu bölgede ilk istasyonlarını açması ve çalışmalara başlaması kısa zaman içerisinde sonuç vermemiştir. Özellikle misyonun henüz organize edilmesinden önceki ilk dönemlerde halktan ve aynı zamanda bazı guruplardan Amerikan Board karşıtı tepkiler yükselmeye başlamıştır. Filibe istasyonu da bu tepkilerden nasibini almıştır. Çalışmalar Avrupa Türkiyesi Misyonu nun organize edilişine kadar ağır bir şekilde ilerlemiştir. Filibe istasyonu 1870 yılına gelindiğinde Eski Zağra istasyonuna bağlı bir dış istasyon olarak çalışmaya başlamıştır. Bu durum 1878 yılına kadar devam etmiştir. Bu yıl Filibe tekrar bir merkez istasyon konumuna getirilmiştir ve bu tarih sonrasında da bu şekilde devam etmiştir. Filibe istasyonuna bağlı olarak oluşturulan ilk dış istasyon ise Tatarpazarcık olmuştur. Burası 1867 yılında faaliyetlere başlamıştır. Filibe istasyonuna 15 Fensham; Lyman; Humphrey; s. 85.

203 bağlı olarak faaliyet göstermiş olan dış istasyonların kuruluş tarihleri ve isimleri şu şekildedir 16 : 1859: Filibe, Eski Zağra 1867: Tatarpazarcık 1870: Yambul, Meriçleri 1873: Kazanlık 1878: Kayalıdere 1881: Hasköy, Panaguzişte, Yserova 1884: Yeni Zağra, Omarçova 1889: Kokarca 1890: Slivin, Purdape 1891: Abdulari 1894: Stanimak, Ahmatova 1895: Altınçay 1896: Burgaz 1898: Papaslı 1900: Karaçay 1903: Kritçim Filibe istasyonuna bağlı olarak faaliyet göstermiş olan dış istasyonlardan Eski Zağra, Filibe ile aynı tarihte bir merkez istasyon olarak tesis edilmiş fakat Amerikan Board, şartlar gereği burada bir dış istasyon olarak çalışmaların sürdürülmesini uygun görmüş ve burası 1885 yılında Filibe ye bağlanmıştır. Tatarpazarcık, Yambul, Kazanlık ve Meriçleri dış istasyonları ise Eski Zağra merkez istasyonuna bağlı olarak tesis edilmişler ve 1878 yılında Filibe ye bağlanmışlardır 17. Amerikan Board a ait raporlarda Filibe istasyonunun faaliyet alanı içerisinde 1909 yılı verilerine göre yaklaşık bir milyon insan bulunmaktadır. Filibe istasyonu bu tarihte bu saha üzerinde 17 dış istasyon ile faaliyet sürdürmektedir 18. Filibe merkez istasyonunda ve buraya bağlı dış istasyonlarda faaliyet göstermiş Amerikalı ve yerli eleman sayıları şöyledir 19 : 16 P.A.B.C.F.M., Reel 564, No: 6; Reel 565, No: 11, 38; Reel 567, No: 362, 364, 394; Reel 572, No: 25, 125; Reel 582, No: 46; 17 P.A.B.C.F.M., Reel 564, No: 6. 18 P.A.B.C.F.M., Reel 576, No: 431.

204 Yıllar MİSYONERLER ve YARDIMCILARI AMERİKALILAR YERLİ ÇALIŞANLAR Misyonerler Bayan Yardımcılar Toplam Papaz ya da Atanmış Diğer Vaizler Öğretmen Diğer Yardımcılar 1860 2 2 4-1 - - 1 5 1865 2 2 4 - - - 6 6 10 1870 1 2 3 - - - 1 1 4 1875 - - - - 1 - - 1 1 1880 2 2 4 2 3 3 2 10 14 1885 2 3 5 3 6 3 5 17 22 1890 2 3 5 5 3 9 6 23 28 1895 20 2 3 5 9 3 8 7 27 32 1900 1 1 2 8 1 6 9 24 26 1905 3 3 6 9 1 6 2 18 24 1910 21 2 2 4 8 4 3 5 20 24 Toplam Toplam ABD li ve Yerli Çalışan Filibe istasyonunda faaliyet göstermiş başlıca Amerikan Board misyonerleri L. Bond, G. D. Marsh, H. C. Haskell ve Bayan E. M. Stone dir. 6.2.1.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler Filibe istasyonunda istasyonun kurulmuş olduğu tarihten 1910 yılına kadar sürdürülmüş olan dinî çalışmalar neticesinde oluşturulan ibadet yeri ve kilise sayıları ile bunların yanında Protestan cemaatinin durumu şu şekildedir 22 : Yıllar İbadet Yeri Ortalama Kilise Sayısı Kilise Üyesi Sayısı Sayısı Pazar Cemaati 1860 1 8 - - 1861 1 13 - - 1862 1 12 - - 1863 1 10 - - 1864 1 12 - - 1865 1 16 - - 1866 1 23 - - 19 P.A.B.C.F.M., Reel 564, No: 6; Reel 565, No: 20; Reel 567, No: 361, 362, 402; Reel 572, No: 13, 90; Reel 576, No: 289, 358, 422; Reel 582, No: 4, 33. 20 Bu yıl 1896 yılına ait rakamlar kullanılmıştır. 21 Bu yıl 1909 yılına ait rakamlar kullanılmıştır. 22 P.A.B.C.F.M., Reel 582, No: 4, 5, 9, 10, 15, 22, 28, 34, 40, 46, 58, 67; Reel 564, No: 6; Reel 565, No: 11, 20, 24, 30,38, 42, 43; Reel 567, No: 361, 362, 373, 386, 397, 402, 417, 418, 425, 437, 442; Reel 572, No: 13, 25, 36, 54, 77, 89, 91, 100, 104, 125, 143, 149, 167; Reel 576, No: 289, 290, 304, 319, 335, 347, 358, 374, 388, 404.

205 1867 2 42 1 4 1868 2 38 - - 1869 2 33 - - 1870 1 16 - - 1871 - - - - 1872 - - - - 1873 1 15 - - 1874 1 25 - - 1875 1 18 - - 1876 1 30 - - 1877 - - - - 1878 4 58 2 62 1879 5 289 2 86 1880 - - - - 1881 7 412 2 88 1882 10 485 2 98 1883 10 543 3 110 1884 10 501 4 160 1885 9 607 4 172 1886 10 653 5 199 1887 13 707 5 218 1888 13 747 6 223 1889 14 829 6 183 1890 14 829 6 245 1891 16 839 6 263 1892 15 820 6 289 1893 15 890 6 337 1894 16 948 7 382 1895 16 944 7 325 1896 7 906 7 338 1897 16 1097 7 354 1898 17 1207 8 399 1899 18 1218 7 421 1900 19 1097 7 446 1901 19 1161 7 463 1902 17 1218 7 475 1903 18 1183 7 484 1904 17 1186 7 469 1905 18 1150 7 446 1906 19 1206 8 467 1907 17 1346 8 436 1908 17 1333 9 451 1909 17 1248 8 457 Amerikan Board misyonerleri Filibe nin 1878 yılında tekrar merkez istasyon konumuna getirilmesinin ardından burada dinî çalışmalara daha fazla ağırlık vermeye

206 başlamışlardır. Nitekim bu tarih sonrasında açılmaya başlanılan dış istasyon sayısında da önemli bir artış ortaya çıkmıştır. Filibe istasyonuna bağlı dış istasyonlardan Hasköy, Meriçleri, Kayalıdere, Tatarpazarcık, Yambul ve Panagüzeşti birer kilise bulunan ve birinci derecede papazlık çalışmalarının yapıldığı yerlerdir. Bazı dış istasyonlarda din görevlisi bulundurulmaması nedeniyle buralardaki dinî faaliyetler çevre dış istasyonlarda bulunan din adamları tarafından yönetilmiştir. Örneğin Kayalıdere de bulunan din görevlisi Omarçova ve Yeni Zağra da, Panagüzeşti deki din görevlisi Purdape de, Tatarpazarcık ın din görevlisi Abdulari de, Yambul un din görevlisi Slivin ve Burgaz da ve Meriçleri nin din görevlisi ise Karaçay ve Altınçay daki dinî çalışmaları yönlendirmişlerdir. Bunun yanında doğrudan merkez istasyonun gözetiminde olan dış istasyonlar vardır. Bunlar, Stanimak, Ahmatova, Papaslı ve Kritçim dir. Buralardaki dinî faaliyetler Filibe de bulunan din görevlileri tarafından yürütülmüştür. Filibe istasyonunda eğitim faaliyetleri oldukça erken dönemlerde başlatılmıştır. Örneğin henüz 1860 yılında İngiltere den gelen 300 Pound yardımla birlikte erkek öğrenciler için bir ruhban okulu açılmıştır. Bu okul 5 öğrenci ile eğitim faaliyetlerine başlamıştır fakat çalışmalar ileriki yıllarda istikrar kazanamamıştır. Bunun nedeni bölgesel koşulların o dönemde yeteri kadar iyi olmamasından kaynaklanmaktadır. Okul zaman zaman eğitim faaliyetlerine ara vermiş ve sonunda 1871 yılında Samokov da yeniden açılmıştır 23. Zaman içerisinde Filibe istasyonunda açılmış olan eğitim kurumları ve buralarda öğrenim gören öğrenci sayıları şu şekildedir 24 : Yıllar İlahiyat Okulları veya Kolejler Kız Ortaokul ve Liseleri Erkek Ortaokul ve Liseleri Karma Okullar Erkek Öğrenci Sayısı Kız Öğrenci Sayısı 1860 - - - - 1 5 - - - 5 1865 1 14 - - - - - - - 14 1870 - - - - - - - - - - 1875 - - - - - - - - - - Eğitim Alan Toplam 23 Strong; s. 213. 24 P.A.B.C.F.M., Reel 567, No: 364, 368, 109; Reel 572, No: 13, 90; Reel 576, No: 289, 359, 423; Reel 582, No: 6, 33.

207 1880 - - - - - - 11 106 127 233 1885 - - - - - - 7 86 39 125 1890 - - - - - - 7 111 92 251 1895 - - - - - - 7 - - 193 1900 - - - - - - 6 66 84 150 1905 - - - - - - 7 88 97 185 1909 - - - - - - 4 51 44 95 Filibe istasyonunda eğitim faaliyetleri, istasyonun Eski Zağra ya bağlanmış olduğu 1870 yılı ve sonrasında durma noktasına gelmiştir. Bu dönemde hiçbir alanda eğitim çalışması yapılmamış üstelik daha önce de bahsedildiği üzere bölgede bulunan erkek okulu da Samokov a taşınmıştır. İstasyonun 1878 yılında tekrar bir merkez istasyon konumuna getirilmesiyle eğitim çalışmaları geçmişe nazaran artmıştır. Filibe de sürdürülmüş olan basın çalışmalarına bakıldığında İncil tercümeleri ve dinî yayınların yanı sıra burada bir de derginin çıkarıldığı görülmektedir. Amerikan Board misyonerleri 1890 lı yıllarda Filibe de Temperance isimli aylık dergi çıkarmışlardır 25. 6.2.2. Samokov İstasyonu 6.2.2.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi Samokov, konum itibariyle Sofya nın güneyinde ve Makedonya sınırına yakın bir yerde bulunmaktadır. Bölge halkından Hıristiyanlar, Rum Kilisesi ne bağlıdır. Onun haricinde bölgede Müslümanlar, Çingeneler ve bir miktar da ticaretle meşgul olan Yahudiler bulunmaktadır. Samokov istasyonu ilk olarak 1867 yılında Sofya merkez istasyonuna bağlı bir dış istasyon şeklinde faaliyete başlamıştır. Batı Türkiye Misyonu sınırları içerisinde tesis edilmiş olan Samokov dış istasyonu, 1868 yılında Eski Zağra istasyonuna bağlı olarak faaliyet göstermiş ve bundan bir yıl sonra 1869 yılında merkez istasyon olarak çalışmalara başlamıştır. Amerikan Board misyonerleri burada ilk olarak dinî çalışmaların öncesinde eğitim faaliyetlerini başlatmışlardır. Nitekim Samokov un 1867 yılında bir dış istasyon olarak çalışmalara başladığında burada henüz ne yerel yardımcı ne de dinî çalışmaların bulunmasına karşın 3 öğrenciyle eğitim çalışmaları başlatılmıştır. Dinî çalışmalar ise bundan bir yıl sonra başlatılmıştır. Samokov un 1869 yılında merkez istasyon haline 25 Turan: s. 110.

208 getirilmesiyle buraya bir de dış istasyon bağlanmıştır. Samokov istasyonuna bağlı olarak faaliyet gösteren ilk dış istasyon Bansko dur. 1871 yılında Avrupa Türkiyesi Misyonu nun oluşturulmasıyla birlikte misyon genelinde çalışmalar daha faal bir hal almıştır. Özellikle bahsi geçen tarih sonrasında Samokov istasyonuna yeni dış istasyonlar bağlanmaya başlanmıştır. Samokov istasyonu aynı zamanda Makedonya sınırına yakın olması nedeniyle her iki tarafta oluşturulmuş olan dış istasyonlarla oldukça karmaşık bir topluluk üzerinde faaliyette bulunmuştur. Samokov istasyonuna bağlı olarak faaliyet göstermiş dış istasyonlar ve bunların kuruluş tarihleri şöyledir 26 : 1862: Sofya 1867: Samokov 1869: Bansko 1870: Banya (Bulgaristan) 1874: Köstenets 1875: Kustendil 1876: Tserova, Elesnitza 1877: Banya (Makedonya) 1878: Panagurişte 1879: Pirdop 1882: Yakaroda, Mehomya, Grummen 1884: Dubnitza 1885: Zlatitsa, Nevrokop, Stope 1890: Djuma, Ikteman 1903: Ludjene Samokov istasyonuna bağlı dış istasyonlardan Sofya, henüz Samokov istasyonu kurulmadan önce tesis edilmiştir. Ancak burası 1876 yılında Samokov merkez istasyonuna bağlanmıştır. Dış istasyonların çoğunluğunun Bulgaristan da olmasına rağmen Makedonya bölgesinde bulunan yerler söz konusudur. Bunlar, Banya, Elesnitza, Yakaroda, Mahomya ve Grummen dış istasyonlarıdır. Samokov a bağlı olarak faaliyet gösteren dış istasyon sayısı zaman zaman 15 i bulmuştur. Ayrıca 1909 yılına ait verilere göre Samokov un çalışma alanında toplam 365 bin kişi bulunmaktadır. 26 P.A.B.C.F.M., Reel 582, No: 71; Reel 565, No: 16, 30, 34, 38, 43; Reel 567, No: 365.

209 Samokov merkez istasyonunda ve buraya bağlı dış istasyonlarda faaliyet göstermiş olan Amerikalı ve yerli eleman sayıları ise şöyledir 27 : Yıllar MİSYONERLER ve YARDIMCILARI AMERİKALILAR YERLİ ÇALIŞANLAR Misyonerler Bayan Yardımcılar Toplam Papaz ya da Atanmış Diğer Vaizler Öğretmen Diğer Yardımcılar 1868 - - - - - - 2 2 2 1870 2 2 4-1 - 1 2 6 1875 3 5 8 1 1 3 3 8 16 1880 3 5 8 1 3 5 8 17 25 1885 4+1 7 12 2 6 11 3 22 34 1890 4 6 10 4 6 15 6 31 41 1895 28 4 5 9 2 8 19 9 38 47 1900 4 7 11 4 2 12 2 20 31 1905 5 8 13 4 1 17 3 25 38 1910 29 5 9 14 2 4 22 8 36 50 Toplam Toplam ABD li ve Yerli Çalışan Samokov istasyonunda dönem dönem faaliyet göstermiş olan misyonerlerden bazılarının isimleri şu şekildedir: F.L. Kingsbury, Dr. Henry B. Haskell, Mary M. Haskell, C.F. Clarke, W. G. Clarke, W. E. Locker, Esther T. Maltbie, Agnes M. Baird 6.2.2.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler 1871 yılında Avrupa Türkiyesi Misyonu nun teşkil edilmesiyle birlikte çalışmalar eskiye nazaran daha organize bir biçimde sürdürülmeye başlanmıştır. Nitekim Samokov istasyonunda dinî faaliyetler ilk etapta açılan ibadet yerleri ile sürdürülmüştür. Fakat zamanla Bansko da bölgenin ilk kilisesi açılmıştır. Samokov merkezdeki ilk kilisenin açılışı 1881 yılına denk düşmektedir. Samokov istasyonuna bağlı dış istasyonlardan Protestan kilisesi olan diğer yerler ise Sofya ve son dönemlerde açılmış olan Ludjene dır. Bu dış istasyonlarda ileri derecede dinî çalışmalar yürütülmüştür. Samokov istasyonunda yürütülmüş olan dinî çalışmalar neticesinde istasyonun kuruluş 27 P.A.B.C.F.M., Reel 564, No: 4; Reel 565, No: 24; Reel 567, No: 361, 362, 401; Reel 572, No: 13, 91; Reel 576, No: 289, 358, 422; Reel 582, No: 57. 28 Bu yıl 1894 yılına ait veriler kullanılmıştır. 29 Bu yıl 1909 yılına ait veriler kullanılmıştır

210 tarihinden itibaren kilise ve ibadet yerlerinin sayıları ile Protestan cemaatinin durumu şu şekildedir 30 : Yıllar İbadet Yeri Ortalama Kilise Sayısı Kilise Üyesi Sayısı Sayısı Pazar Cemaati 1867 - - - - 1868 1 5 - - 1869 3 59-7 1870 2 77-6 1871 - - - - 1872 - - - - 1873 2 140 1 75 1874 5 137 1 72 1875 5 157 1 76 1876 7 276 1 89 1877 6 360 1 97 1878 7 131 1 104 1879 9 521 1 112 1880 - - - - 1881 8 448 2 100 1882 8 452 2 121 1883 8 538 2 161 1884 6 488 2 77 1885 9 659 3 263 1886 11 783 3 285 1887 10 765 3 327 1888 10 713 2 347 1889 12 829 3 413 1890 13 758 3 431 1891 13 762 3 513 1892 12 792 3 559 1893 13 814 3 575 1894 15 879 3 489 1895 9 613 2 241 1896 8 588 2 255 1897 9 505 2 249 1898 9 529 2 288 1899 9 601 2 280 1900 9 660 2 292 1901 9 627 2 316 1902 10 762 2 344 1903 10 732 2 347 1904 9 744 2 346 30 P.A.B.C.F.M., Reel 564, No: 4; Reel 565, No: 7, 16, 24, 30, 34, 38; Reel 567, No: 361, 362, 373, 374, 386, 387, 398, 401, 418, 431, 436, 444; Reel 572, No: 13, 17, 25, 36, 54, 72, 79, 91, 90, 100, 109, 131, 143, 155, 173; Reel 576, No: 289, 290, 304, 319, 335, 347, 358, 374, 388, 404, 422; Reel 582, No: 57.

211 1905 9 764 2 358 1906 10 717 2 286 1907 10 677 3 253 1908 10 619 4 256 1909 8 677 4 253 Samokov istasyonunda Amerikan Board misyonerleri tarafından yürütülmüş olan bir diğer önemli çalışma sahası ise eğitim olmuştur. Burada bulunan eğitim kurumlarından kız okulunun kökleri Samokov istasyonunun kuruluşundan daha eskilere dayanmaktadır. Eski Zağra istasyonunda Bayan Reynolds tarafından açılan okul Samokov istasyonun şartlarının daha uygun olması nedeniyle buraya taşınmış ve 1872 yılında faaliyete başlamıştır. Bu tarih sonrasında okulu A.V. Mumford isimli misyoner 1877-78 Osmanlı-Rus harbine kadar yönetmiştir. Okul savaş sonrasında yeni bir bina ile çalışmalarını devam ettirmiştir 31. Bununla birlikte Samokov istasyonunda, birisi Sofya da olmak üzere iki anaokulu, karma okullar, erkek yatılı okulu ve ruhban okulu ile eğitim çalışmaları sürdürülmüştür. Burada 1898 yılında Amerikan Board misyonerlerince bir de yetimhane açılmıştır. Ancak bu yetimhane açılışından iki yıl sonra Sofya ya taşınmıştır 32. Samokov istasyonunda eğitim alanında görülen bir diğer dikkat çekici hadise Amerikan Board misyonerleri tarafından burada bir öğretmenler kulübünün açılmasıdır. Kulüp, 1907 yılında Inez L. Abbot un Samokov a gelmesinin ardından burada bulunan diğer misyonerlerinde desteğiyle eğitim işleriyle uğraşmakta olan kimselere ilham olması amacıyla oluşturulmuştur 33. Kuruluşundan itibaren Samokov istasyonunda sürdürülmüş olan eğitim faaliyetleri neticesinde açılan okullar ve buralarda öğrenim görmüş olan öğrencilerin sayıları ise şu şekildedir 34 : 31 Fensham; Lyman; Humphrey; s. 86. 32 Turan; s. 111. 33 Fensham; Lyman; Humphrey; s. 87. 34 P.A.B.C.F.M., Reel 564, No: 11; Reel 565, No: 28; Reel 567, No: 367, 368, 407; Reel 572, No: 13, 91; Reel 576, No: 289, 359, 423.

212 Yıllar İlahiyat Okulları veya Kolejler Kız Ortaokul ve Liseleri Erkek Ortaokul ve Liseleri Karma Okullar Erkek Öğrenci Sayısı Kız Öğrenci Sayısı Eğitim Alan Toplam 1870 - - - - - - 1 9 6 15 1875 1 11 1 22 - - 1 10 10 53 1880 1 40 1 42 - - 5 77 40 199 1885 1 23 1 31 - - 4 29 32 205 1890 1 31 1 48 1 49 6 103 67 307 1895 1 51 1 58 - - 1 - - 146 1900 1 9 1 79 1 51 2 13 18 170 1905 1 74 1 87 - - 3 39 26 226 1909 1 85 1 99 - - 4 56 57 297 6.2.3. Manastır İstasyonu 6.2.3.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi Amerikan Board ın Avrupa Türkiyesi Misyonu içerisinde açmış olduğu bir diğer istasyon Manastır dır. Makedonya bölgesinde bulunan Manastır şehri Avrupa Türkiyesi Misyonu nun organize edilmesinin ardından Amerikan Board misyonerleri tarafından 1873 yılında bir istasyon olarak tesis edilmiştir. Manastır şehri bulunduğu konum itibariyle bir çok olaya tanıklık etmiştir. Amerikan Board misyonerleri de zaman zaman oldukça olağanüstü durumların yaşandığı şehirde faaliyet sürdürmeye çalışmışlardır. 1897 yılında Osmanlı-Yunan savaşının patlak vermesi Makedonya bölgesinde kargaşa ortamı yaratmıştır 35. Ancak Manastır da bulunan Amerikan Board misyonerleri savaş sırasında bile dış istasyonlara turlar düzenlemekten geri kalmamışlardır. Bu karmaşık dönemde Manastır da bulunan misyonerler 120 ilçe ve köyü dolaşarak dinî yayınlar dağıtmışlardır 36. Bu misyona ait diğer istasyonlarda olduğu gibi Manastır da da ilk dönemde işler pek hareketli gitmemiştir. Örneğin Manastır merkezde uzun süre bir Protestan kilisesi tesis edilememiştir. Merkez istasyonda yapılan hazırlıkların ardından çevre bölgelere nüfuz etme faaliyetleri başlatılmıştır. Manastır istasyonuna bağlı olarak oluşturulan ilk dış 35 Rifat Uçarol; Siyasi Tarih (1789-1999), Filiz Kitabevi, İstanbul 2000,s. 386. 36 Strong; s. 400.

213 istasyon Kafadar dır. Burası 1876 yılında merkeze bağlı olarak faaliyet göstermeye başlamıştır. Yine zamanla merkeze bağlı yeni dış istasyonlar oluşturulmuştur. Manastır merkez istasyonuna bağlı olarak zaman içerisinde faaliyet göstermiş olan dış istasyonlar ve bunların kuruluş tarihleri şu şekildedir 37 : 1873: Manastır 1876: Kafadar 1879: Vatese 1881: Pirilip 1883: Strumnitsa, Üsküp 1885: Manospitovo 1887: Radoviç, Veles 1890: Rakliş, Murtino 1891: Kortça, Kukuş 1895: Voden, Enidje Manastır istasyonuna bağlı olarak oluşturulmuş olan dış istasyonlardan bazıları zamanla başka bir dış istasyonun güdümü altında çalışmalara devam etmiştir. Örneğin 1894 yılında Selanik istasyonunun oluşturulmasıyla Manastır a bağlı dış istasyonların önemli bir bölümü Amerikan Board tarafından 1895 yılında Selanik e bağlanmıştır. Manastır a bağlı olarak oluşturulup sonradan Selanik istasyonuna geçiş yapan dış istasyonlar Kukuş, Strumnitza,, Velusa, Manospitovo, Murtino, Radoviç, Rakliş, Kafadar ve Üsküp tür. Bu dış istasyonlar bu tarih sonrasında Selanik istasyonuna bağlı olarak faaliyet göstermişlerdir. 1895 yılı sonrasında Manastır istasyonu, yalnızca Voden, Enidje, Pirilip ve Kortça dış istasyonları ile çalışmalarını sürdürmüştür. 1908 yılına gelindiğinde Kortça dış istasyonu Amerikan Board tarafından bir merkez istasyonu haline getirilmiştir. Amerikan Board ın Manastır istasyonunda ve buraya bağlı dış istasyonlarda çalıştırmış olduğu Amerikalı ve yerli eleman sayıları ise şu şekilde bir gelişme göstermiştir 38 : 37 P.A.B.C.F.M., Reel 565, No: 34, 43; Reel 567, No: 361, 387, 402, 424; Reel 572, No: 36, 75, 101. 38 P.A.B.C.F.M., Reel 567, No: 402; Reel 572, No: 13, 90; Reel 576, No: 289, 359, 423.

214 Yıllar MİSYONERLER ve YARDIMCILARI AMERİKALILAR YERLİ ÇALIŞANLAR Misyonerler Bayan Yardımcılar Toplam Papaz ya da Atanmış Diğer Vaizler Öğretmen Diğer Yardımcılar 1875 2 2 4 1 1 1 3 7 1880 2 3 5 - - 1-1 6 1885 2 5 7-2 1 1 4 11 1890 2 4 6-5 7 1 13 19 1895 39 2 4 6-2 6 2 10 16 1900 1 3 4-4 6-10 14 1905 1 3 4 1 2 10 1 14 18 1910 40 1 3 4 1 2 5 1 9 13 Toplam Toplam ABD li ve Yerli Çalışan Amerikan Board tarafından manastır istasyonunda çalıştırılmış olan Amerikalı misyonerlerden bazılarının isimleri şu şekildedir: J.W. Baird, E.B. Haskell, Harriet L. Cole, Lewis Bond, E.W. Jenney, Mary L. Matthews, W.P. Clarke. 6.2.3.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler Manastır istasyonunda sürdürülen dinî çalışmalar ilk etapta açılmış olan ibadet yerleri aracılığıyla idare edilmiştir. Manastır istasyonunda Amerikan Board tarafından ilk Protestan kilisesinin açılışı 1892 yılında gerçekleştirilmiştir. Merkezde açılan kilise öncesinde 1890 yılında Manastır a bağlı dış istasyonlardan Manospitovo, Radoviç ve Strumnitza da birer kilise tesis edilmiştir. Amerikan Board misyonerlerinin bu bölgede sürdürmüş oldukları dinî çalışmalar çerçevesinde oluşturulmuş olan ibadet yerleri ve kiliseler ile Protestan cemaatinin durumu rakamlarla şu şekildedir 41 : Yıllar İbadet Yeri Ortalama Kilise Sayısı Kilise Üyesi Sayısı Sayısı Pazar Cemaati 1873 - - - - 1874 1 20 - - 1875 1 18 - - 39 Bu yıl 1896 yılına ait veriler kullanılmıştır. 40 Bu yıl 1909 yılına ait veriler kullanılmıştır. 41 P.A.B.C.F.M., Reel 565, No: 12, 24, 30, 34, 38, 42, 43; Reel 567, No: 361, 373, 374, 386, 402, 417, 431, 437, 439, 444; Reel 572, No: 13, 15, 25, 36, 54, 75, 90, 100, 101, 122, 143, 146, 164; Reel 576, No: 289, 304, 319, 335, 347, 358, 374, 388, 404, 422.

215 1876 1 28-4 1877 2 97-13 1878 2 30-18 1879 2 65-13 1880 - - - - 1881 1 65 - - 1882 3 190 - - 1883 5 150 - - 1884 - - - - 1885 4 130 - - 1886 4 220 - - 1887 5 219-105 1888 6 202-112 1889 5 227-133 1890 6 257 3 151 1891 7 336 3 172 1892 9 385 4 189 1893 10 374 4 204 1894 10 441 4 206 1895 4 117 1 60 1896 4 107 1 69 1897 3 116 1 77 1898 3 106 1 69 1899 2 125 1 79 1900 4 135 1 69 1901 3 154 1 72 1902 3 137 1 77 1903 4 139 1 78 1904 5 130 1 83 1905 5 167 1 89 1906 5 193 1 92 1907 6 229 1 98 1908 5 173 1 103 1909 4 134 1 110 Amerikan Board tarafından Manastır istasyonunda sürdürülmüş olan eğitim faaliyetlerine gelince, diğer faaliyet alanlarında olduğu gibi bu alanda da ilk dönemde işler oldukça yavaş ilerlemiştir. Buradaki ilk karma okul 1878 yılında oluşturulmuştur. Fakat okulun yeni öğrenciler toplaması bir yıl almıştır. 1879 yılında okul 28 öğrenci ile faaliyet göstermiştir. 1878 yılında Manastır da Amerikan Board tarafından açılan bir diğer eğitim kurumu ise Manastır Kız Okulu olmuştur. Okul bu dönemde daha çok Bulgarlara eğitim verme amaçlı olarak açılmıştır fakat zamanla diğer topluluklardan da

216 okula katılanlar olmuştur 42. Okulun yönetimini ise bayan misyonerlerden Harriet L. Cole ve Mary L. Matthews üstlenmiştir. Okuldan mezun olan kimseler zamanla Makedonya genelinde eğitim faaliyetlerinin artırılması yönünde çalışmalarda bulunmuşlardır 43. Manastır istasyonunda Amerikan Board misyonerlerince yürütülen bir diğer misyonerlik faaliyeti burada açılmış olan bir yetimhane aracılığıyla sürdürülmüştür. Burada bulunan bir İngiliz tarafından bağışlanmış olan evde, Essery Memorial Yetimhanesi adı altında yetimhane çalışmaları başlatılmıştır 44. Manastır istasyonundaki eğitim faaliyetleri neticesinde merkezde ve merkeze bağlı dış istasyonlarda oluşturulmuş olan eğitim kurumları ve buralarda öğrenmiş görmüş olan öğrenci sayıları şu şekildedir 45 : Yıllar İlahiyat Okulları veya Kolejler Kız Ortaokul ve Liseleri Erkek Ortaokul ve Liseleri Karma Okullar Erkek Öğrenci Sayısı Kız Öğrenci Sayısı Eğitim Alan Toplam 1880 - - 1 31 - - 1 161 90 282 1885 - - 1 13 - - - - - 40 1890 - - 1 46 - - 3 46 27 119 1895 - - 1 35 - - 1 71 1900 - - 1 37 - - 1 36 75 1905 - - 2 96 - - 2 16 20 132 1909 - - - - 1 45 1 7 7 59 6.2.4. Selanik İstasyonu 6.2.4.1. İstasyonun Teşkil Edilmesi Avrupa Türkiyesi Misyonu sınırları içerisinde en geç oluşturulmuş olan istasyon Selanik tir. Burası 1894 yılında bir merkez istasyon olarak kurulmuştur. Ancak bu tarih Amerikan Board misyonerlerin Selanik e teşkilatlanma amaçlı olarak geldikleri ilk tarih değildir. Amerikan Board ın daha önce Yahudiler için bir misyon açma kararı alması 42 Turan; s. 111. 43 Fensham; Lyman; Humhrey; s. 91-92. 44 Fensham; Lyman; Humhrey; s. 92. 45 P.A.B.C.F.M., Reel 567, No: 367, 368, 408; Reel 572, No: 13, 90; Reel 576, No: 289, 359, 423.

217 üzerine 1849 yılında misyonerlerden Edward M. Dodd ve Justin Parsons, Selanik te çalışmaya başlamışlardır. Ancak bu iki misyoner Yahudiler arasında sonuç almanın son derece güç olduğunu kısa zamanda anlamışlardır. Selanik ten beklenilen verimin alınamaması ve yine bu dönemlerde bu bölgede çalışmaya oldukça istekli olan İskoç ve İngiliz misyonerlik örgütlerinin de bulunması Amerikan Board a 1856 yılında bölgeyi terk etme kararı aldırmıştır. Bu kararın ardında yatan asıl sebep ise bu dönemlerde Ermeni misyonunun oldukça önemli bir mesafe katetmiş olması ve bu alanda misyoner açıklarının bulunmasıdır 46. Nitekim böylece Selanik te bulunan misyonerler Ermeni Misyonu na kaydırılmıştır. Selanik istasyonunda zaman zaman Amerikan Board misyonerlerini de yakından ilgilendirecek olan olağan dışı durumlar da yaşanmıştır. Örneğin 1897 Osmanlı-Yunan savaşında Manastır ın yanında Selanik de oldukça kargaşa dolu günler yaşamıştır. Aynı zamanda Osmanlı askerlerine ait bir kışlanın da bulunduğu Selanik te, savaş esnasında Amerikan Board misyonerleri yardıma muhtaçlar için Christian Herald liderliğinde yardım çalışmalarında bulunmuşlardır 47. 1894 yılında kurulmuş olan Selanik istasyonunda dış istasyon oluşturma faaliyetleri oldukça hızlı bir biçimde başlamıştır. İstasyonun kurulmuş olduğu ilk yıl henüz buraya bağlı bir dış istasyon bulunmamaktadır. Ancak 1895 yılında 16 ve 1896 yılında 20 dış istasyon Selanik istasyonun güdümü altında çalışmalarını sürdürmüştür. Selanik e bağlı olarak faaliyet göstermiş olan dış istasyonlar ve bunların kuruluş tarihleri ise şu şekildedir 48 : 1869: Bansko 1876: Kafadar, Elesnitza 1877: Banya 1882: Mehomya, Yakaroda, Grummen, 1883: Strumnitsa, Üsküp 1885: Manospitovo 1887: Radoviç, Velusa 1890: Murtina, Rakliş, Djuma 46 Strong; s. 198-199. 47 Strong; s. 402. 48 P.A.B.C.F.M., Reel 564, No: 4; Reel 565, No:30, 34; Reel 567, No: 387, 402; Reel 572, No: 36, 75; Reel 576, No: 298, 313, 340; Reel 582, No: 71.

218 1891: Kukuş 1895: Piriştina, Seres, Todorak 1896: Drama 1899: Koleshina 1900: Dobrinitsa 1901: Mitrovitsa, Doiran 1902: Sketchi, Mezdurek Selanik istasyonuna bağlı olarak çalışan dış istasyonların sayılarının kısa süre içerisinde hızlı bir biçimde artmasının nedeni misyon içerisindeki diğer istasyonlara ait bazı dış istasyonların Selanik e bağlanmasıdır. Selanik istasyonuna bağlanmış olan dış istasyonların çoğunluğu daha önce Samokov ve Manastır istasyonlarına bağlı olarak oluşturulmuş olan yerlerdir. Bunlardan Samokov istasyonuna bağlı olarak oluşturulmuş olan Mehomya, Yakaroda, Banya ve Bansko 1895, Djuma, Grummen ve Elesnitza 1896 yıllarında Selanik istasyonuna bağlanmışlardır. Aynı şekilde Manastır istasyonuna bağlı olarak oluşturulmuş olan Kukuş, Murtino, Radoviç, Rakliş, Strumnitsa, Üsküp, ve Velusa 1895, ve Manospitovo ise 1896 yıllarında Selanik e bağlı hale getirilmişlerdir. Yukarıda kuruluş tarihleri 1895 yılı ve sonrası olarak verilen dış istasyonlar ise doğrudan Selanik istasyonuna bağlı olarak teşkil edilmiş olan yerlerdir. Amerikan Board tarafından Selanik istasyonu ve genelinde görevlendirilmiş Amerikalı ve yerli eleman sayıları şöyledir 49 : Yıllar MİSYONERLER ve YARDIMCILARI AMERİKALILAR YERLİ ÇALIŞANLAR Misyonerler Bayan Yardımcılar Toplam Papaz ya da Atanmış Diğer Vaizler Öğretmen Diğer Yardımcılar 1895 50 1 1 2 2 6 5 4 17 17 1900 3 4 7 2 7 15 15 39 46 1905 2 3 5 3 7 17-27 32 1910 51 2 2 4 6 6 21 5 38 44 Toplam Toplam ABD li ve Yerli Çalışan 49 P.A.B.C.F.M., Reel 572, No: 90; Reel 576, No: 289, 358, 422. 50 Bu yıl 1894 yılına ait rakamlar kullanılmıştır. 51 Bu yıl 1909 yılına ait rakamlar kullanılmıştır.

219 Selanik istasyonunda çalışmış olan Amerikalı misyonerler ise JH House, E.B. Haskell, J. Frohlich, E.M. Stone ve J.W. Baird tir. 6.2.4.2. İstasyon Genelinde Yürütülen Faaliyetler Amerikan Board ın Selanik istasyonu genelinde sürdürmüş olduğu dinî çalışmalar neticesinde hem merkezde hem de dış istasyonlarda ibadet yerleri ve kiliseler oluşturulmuştur. Selanik istasyonunda Amerikan Board misyonerleri tarafından ilk Protestan kilisesi 1903 yılında kurulmuştur. Bu tarihe kadar Selanik te bulunan ibadet yerlerinde dinî çalışmalar sürdürülmüştür. Selanik bölgesinde Amerikan Board tarafından kurulmuş olan kilise sayısı son dönemde 8 e yükselmiştir. Yine son dönemlerde bu kiliselere bağlı üye sayısı 600 ü aşmıştır. Aynı şekilde kurulmuş olduğu yıl Selanik istasyonu genel anlamda bir ibadet yerinde 10 kişi ile dinî çalışmalarını devam ettirmiştir. Ancak bu rakam 15 yıl içerisinde oldukça yükselmiş ve ibadet yeri sayısı 27 yi bulurken buralara katılımda bulunan ortalama pazar cemaati sayısı 1215 e yükselmiştir. Kuruluş tarihinden itibaren Selanik istasyonunda sürdürülen dinî çalışmalar neticesinde kilise ve ibadet yerlerine ait sayılar ile Protestan cemaatinin durumu rakamlarla şu şekildedir 52 : Yıllar İbadet Yeri Ortalama Kilise Sayısı Kilise Üyesi Sayısı Sayısı Pazar Cemaati 1894 1 10 - - 1895 18 801 4 382 1896 23 822 4 396 1897 21 1280 5 442 1898 20 1320 5 463 1899 22 1441 6 490 1900 23 1441 5 490 1901 25 1041 7 564 1902 25 1160 7 569 1903 24 1094 6 526 1904 27 1124 6 569 1905 26 1138 6 630 1906 27 1167 6 608 1907 27 1200 7 621 1908 27 1129 7 632 1909 27 1215 8 642 52 P.A.B.C.F.M., Reel 572, No: 83, 91, 100, 108, 128, 143, 152, 170; Reel 576, No: 289, 290, 304, 319, 335, 347, 358, 374, 388, 404, 422.

220 Selanik istasyonuna bağlı dış istasyonlardan Bansko, Mehomya, Drama, Strumnitsa, Manospitovo, Murtino ve Radoviç te birer kilise bulunmaktadır. Bahsi geçen istasyonlar birinci derecede papazlık çalışmalarının yürütüldüğü yerlerdir. Bunların haricinde Elesnitza, Yakaroda, Djuma, Velusa, Koleshina, Üsküp ve Dobrinitsa dış istasyonlarında birer atanmış vaiz aracılığıyla dinî çalışmalar yürütülmektedir. Amerikan Board ın, Selanik istasyonunda eğitim alanında sürdürmüş olduğu çalışmalarda ise en önemli adım hem ziraat eğitimi hem de dinî eğitim sağlayan yüksek dereceli bir okulun açılışıdır. Misyoner J. H. House tarafından açılan bu okul daha sonra misyonerlik faaliyetlerini Amerikan Board la ilişki içerisinde ancak aynı zamanda bağımsız olarak devam ettirmiştir 53. Bu okul haricinde Selanik istasyonu ve buraya bağlı dış istasyonlarda sürdürülen eğitim faaliyetleri neticesinde açılan eğitim kurumları ve buralarda öğrenim gören öğrenci sayıları şu şekildedir 54 : Yıllar İlahiyat Okulları veya Kolejler Kız Ortaokul ve Liseleri Erkek Ortaokul ve Liseleri Karma Okullar Erkek Öğrenci Sayısı Kız Öğrenci Sayısı Eğitim Alan Toplam 1895 55 - - - - - - 8 112 78 190 1900 - - - - - - 11 149 113 262 1905 - - - - - - 12 174 123 314 1910 56 - - - - - - 13 145 141 337 53 Strong; s. 403. 54 P.A.B.C.F.M., Reel 572, No: 90; Reel 576, No: 289, 359, 423. 55 Bu yıl 1896 yılına ait veriler kullanılmıştır. 56 Bu yıl 1909 yılına ait veriler kullanılmıştır.

221 SONUÇ 1819 yılından itibaren Osmanlı topraklarında teşkilatlanmaya başlayan Amerikan Board, son dönemlerde Osmanlı Devleti nin sınırları içerisinde faaliyette bulunmuş olan en önemli Protestan misyonerlik kuruluşudur. Amerikan Board ı diğer misyonerlik örgütlerine göre daha ön plana çıkaran başlıca neden örgütün faaliyetlerinin ortaya koyduğu sonuçlardır. Amerikan Board ilk dönemde yapmış olduğu geniş altyapı çalışmalarının ardından hedef kitlelerini belirlemiş ve bu doğrultuda misyonlar oluşturmuştur. Osmanlı Devleti nin son dönemlerinde ülkede faaliyet göstermiş olan Amerikan Board misyonerleri, oluşturmuş oldukları misyon bölgeleri içerisinde en ufak yerleşim birimlerine kadar sokulmuşlardır. Merkez istasyonlarda Amerikalı misyonerler faaliyet gösterirken oluşturulan dış istasyonlarda yerli elemanlardan yararlanılmıştır. Misyonlar oluşturulurken bir yandan Amerikan Board ın belirli bir alan üzerinde çalışma isteği etkili olurken diğer yandan üzerinde faaliyet gösterilen topluluğun misyonerlere yaklaşım şekilleri göz önünde bulundurulmuştur. Örneğin Amerikan Board Osmanlı topraklarında Müslümanlar arasında etkili bir çalışma yapmamıştır. Bunun nedeni Müslümanların misyonerlerlere olumlu yanıt vermeyişinden kaynaklanmıştır. İlk dönemlerini hazırlık çalışmalarıyla geçirmiş olan Amerikan Board misyonerleri gerekli altyapının tamamlanmasıyla birlikte uzun süreli olarak faaliyet gösterecekleri ana misyon bölgelerini oluşturmuşlardır. Teşkil edilmiş olan misyonlarda asıl hedef Hıristiyan azınlıklar olmuştur. Görünürdeki hedefi Hıristiyanlığı yaymak olan örgütün genel olarak uygulamış olduğu çalışma yöntemi eğitim faaliyetleri, dinî çalışmalar ve sağlık hizmetleri üzerine kuruludur. Bunların yanında yardım çalışmaları adı altında belirli merkezlerde yetimhaneler oluşturulmuştur.

222 Amerikan Board ın yapmış olduğu eğitim çalışmalarına bakıldığında ülke genelinde birçok küçük çaplı yerleşim yerlerine kadar ilkokul seviyesinde eğitim kurumları tesis etmişlerdir. Daha üst seviyeli okullar genellikle merkez istasyonlarda açılmıştır. Amerikan Board ın eğitim çalışmaları birçok merkez istasyonda birer kolej oluşumuyla sonuçlanmıştır. Örgütün ülke çapında yapmış olduğu eğitim çalışmalarında göze çarpan en önemli durum halkın bu konuda son derece istekli oluşudur. Açılan okullar kısa sürede birçok öğrenciye kavuşmuştur. İlk dönemlerde özellikle alt seviyeli okullarla başlatılmış olan eğitim çalışmaları zamanla daha yüksek aşamalı eğitim kurumlarına gereksinim duyulmasıyla farklı bir boyut kazanmıştır. Oluşturmuş oldukları eğitim kurumlarıyla kitleleri yönlendiren Amerikan Board ın bu alanda bu derecede bir başarıyı yakalamasında, Osmanlı topraklarında devlet tarafından açılmış olan eğitim kurumlarının sayıca eksikliğinin oldukça büyük payı vardır. Yani Amerikan Board, bir anlamda ülke genelindeki eğitim açığını kapatarak bu durumu kendisi için oldukça önemli bir avantaj haline dönüştürmüştür. Amerikan Board misyonerleri dinî alanda yürütülmüş olan çalışmalarda ilk dönemlerde hedef topluluklara onlara yardımcı olma bahanesiyle yaklaşmışlardır. Ancak zamanla gerekli altyapının oluşmasıyla birlikte dinî alandaki çalışmalar hız kazanmıştır. Özellikle 1846 yılında ilk Protestan Ermeni Kilisesi nin açılışıyla birlikte dinî çalışmalar önemli derecede hareketlenmiştir. Kısa sürede birçok yeni Protestan kilisesi tesis edilmiş ve aynı zamanda Osmanlı Devleti nce resmî tanınma da sağlanmıştır. Böylece çalışmalar aleni bir şekilde yapılmaya başlanmıştır. Dinî çalışmalar genel olarak ibadet yerleri ve kiliseler aracılığıyla yapılmıştır. Örgüt ün ülke çapında sürdürmüş olduğu bir diğer etkili çalışma alanı sağlıktır. Sağlık alanındaki çalışmalar sınırlı sayıdaki hekimler aracılığıyla sürdürülmüştür. Sağlık hizmeti sunmakta olan misyonerler yöre halkı tarafından oldukça büyük bir sempati ile karşılanmışlardır. Amerikan Board bu alanda da oldukça önemli sonuçlar elde etmiştir. Yetimhane çalışmaları da bir diğer etkili çalışma alanıdır. Amerikan Board misyonerleri çeşitli istasyonlarda açmış oldukları yetimhaneler aracılığıyla kimsesiz çocuklara barınacak yer sağlamışlardır. Ancak diğer taraftan bu hizmetin karşılığını burada bulunan çocukları kendi yanlarına çekerek fazlasıyla almışlardır. Genel olarak Müslüman olmayan topluluklar üzerinde çalışmalarını yoğunlaştıran Amerikan Board Anadolu da özellikle Ermeniler arasında oldukça olumlu sonuçlar

223 almıştır. Amerikan Board, bir taraftan bir Protestan Ermeni kesimi oluştururken diğer taraftan Osmanlı topraklarında resmi bir Protestan cemaatinin ortaya çıkmasına neden olmuştur. Aynı zamanda Rumlar ve Bulgarlar arasında da misyonerlik faaliyetlerinde bulunmuş olan Amerikan Board, ileride bu topluluklar ile Osmanlı Devleti arasında ortaya çıkacak olan sorunların bir anlamda hazırlayıcısı olmuştur. Örneğin gerek Bulgar isyanlarında gerekse Ermeni isyanlarında Amerikan Board okullarında eğitim görmüş olan kimselerin rolü büyük olmuştur.

224 BİBLİYOGRAFYA I. ARŞİV BELGELERİ Papers of the American Board of Commissioners for Foreign Missions (P. A. B. C. F. M.), Unit 5, Item: (ABC 16.9.3) 1. Reel 516 No: 6, 8, 11. 2. Reel 517 No: 3, 5, 7-12, 14-16. 3. Reel 519 No: 37, 100. 4. Reel 520 No: 3, 5, 7, 8, 10, 11, 12, 13. 5. Reel 522 No: 6-14, 17, 19, 21, 23-27, 29, 31-33, 35, 36, 40, 41, 46, 47, 49, 51-57, 59. 6. Reel 538 No: 4, 7, 10. 7. Reel 542 No: 5, 7-11, 13, 16, 19, 21, 23, 26, 28, 31, 32, 34-36, 39, 40, 42, 44. 8. Reel 545 No: 3-18, 20, 21, 23-25, 27, 28-31, 33-37, 39-43, 45, 46, 48-50, 52-56, 58-72. 9. Reel 564 No: 4, 5, 6, 8, 11. 10. Reel 565 No: 7, 9, 11, 13, 16, 18, 20, 22, 24, 26, 28, 30, 32, 34, 36, 38, 40, 42, 43, 45, 46, 121, 122, 123, 125, 126, 128, 130-136, 155, 158, 249, 253, 255, 332, 333. 11. Reel 567 No: 361, 362, 364, 365, 367, 368, 371, 373-377, 379-390, 392-428, 431-439, 441, 444. 12. Reel 572 No: 13, 15, 17, 19-23, 25-34, 36, 38, 40-50, 52, 53, 54, 56-70, 72, 73, 75, 76, 77, 79, 80-92, 98, 99, 100, 102, 104-119, 122, 123, 125, 126, 128, 129, 131-141, 143, 144, 146, 147, 149, 150, 152, 153, 155-162, 164, 167, 168, 170, 171, 173, 174, 176. 13. Reel 576 No: 213-238, 241-270, 276-286, 288-290, 292, 293, 295, 296, 298, 299, 301, 302, 304, 305-392, 394-405, 407-423, 425-438. Amerikan Board a ait arşiv belgelerine Erciyes Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü bünyesinde konuyla ilgili sürdürülen proje çerçevesinde ulaşılmıştır.

225 14. Reel 582 No: 16, 18-34, 36, 37, 39, 40, 42, 43, 46, 48, 49, 51-59, 61, 62, 64, 66-71, 73, 75-83, 85. 15. Reel 588 No: 144-165, 167-174, 176-187, 189-207, 209-221, 223-233, 235-251. 16. Reel 596 No: 256-269, 271-282, 284-290, 292-295, 297-309, 311-333, 335-350, 352-375, 377, 378, 380-400, 411-419. 17. Reel 607 No: 169, 171, 173, 175, 177, 179, 181, 183, 185, 188-199, 201, 202, 203, 205, 207, 208, 210, 212, 214, 216, 218, 220, 222-225, 227, 228, 233-243, 256, 257, 259, 260, 262, 264, 266, 268, 270, 272, 290, 291, 293, 295, 297, 299, 301, 303, 305, 323, 324, 326, 328, 330, 332, 334, 336, 338, 370, 371, 373, 374, 375, 377, 379, 380-384, 386, 407, 408, 410, 411, 412, 414, 415, 416, 418, 419, 422, 423, 426, 427, 428, 430, 431, 453, 455, 456, 457, 460, 461, 462, 464, 465, 466, 468, 469, 470, 472,473,474, 476, 477, 478, 480, 481, 482, 484, 507, 508, 511, 512, 513, 519, 520, 523, 524, 527, 528, 531, 532. 18. Reel 617 No: 175, 176, 178-182, 184-188, 190-262, 265-307, 309-362, 364, 365, 367, 368, 370-392, 394-398, 400, 401, 403, 404, 406-410, 412, 413, 415, 416, 418, 419, 421, 422, 424, 425, 427, 428, 430, 431, 433, 434, 435. 19. Reel 640 No: 4, 5, 7, 9, 10, 11, 13-17, 26-29, 33, 34, 36, 37, 39, 40, 42-46, 48-52, 54-58, 60, 61, 63, 64, 65, 67, 68, 70, 71, 73, 74, 76-81. 20. Reel 643 No: 5, 6, 7, 9-19, 21, 22, 24, 25, 27, 28, 30-32, 34-37, 39, 40, 42, 43, 45, 46, 48, 49, 51, 52 21. Reel 647 No: 133-140,142-147,150-157, 159, 161, 164, 167, 168, 170, 173, 176, 178, 180-186, 189-192, 194-208, 209, 211, 213, 214, 216, 217, 220-224, 227-237. 22. Reel 653 No: 112, 114, 116, 123, 125, 127, 133-136, 138-141, 145, 147, 150-152, 154, 156, 165, 167, 169, 187, 188, 191, 193, 202, 203, 205, 206, 209, 210, 221, 222, 224, 225, 226, 227, 237, 238, 252, 253. 23. Reel 660 No: 352-390. 24. Reel 668 No: 208-226.

226 25. Reel 676 No: 4, 5, 8-11, 13, 14, 17-19, 21, 22, 24, 25, 27, 28, 30, 31, 33, 34, 36, 37, 39, 40, 42, 43, 45, 46, 48, 49, 51, 52, 54, 55, 56, 58, 59, 60, 62, 63-65, 68-71, 73-78, 80-83, 85, 86, 88,89, 92, 94,95, 97, 100,101,103, 109-118, 120-124, 129, 131,132,133. 26. Reel 680 No: 7, 8, 10, 11, 13, 14, 16, 17, 19, 20, 22, 23, 25, 26, 28, 29, 30, 32, 33, 34, 35, 36, 38, 39, 41, 42, 44, 45, 47, 48, 50, 51, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 61, 63, 65, 67-74, 76, 77, 79, 80, 82, 83, 85, 86, 88, 89, 91, 92, 94, 95, 97, 99, 100 101, 103, 105, 107, 109, 111, 113, 114, 116, 117, 119, 120, 121, 122, 124, 125, 127, 129, 130, 133, 134, 136, 138, 139, 141, 143-146, 148, 150-153, 155. 27. Reel 685 No: 97, 98, 100, 102, 103, 105, 106, 107, 108, 110-115, 117, 118, 120-123, 125, 127, 128, 130, 131, 133, 134, 135, 137, 138, 139, 141, 142, 144-150, 152, 153, 177-182, 184, 185, 188-201, 204-208, 210, 211, 213-215, 217-223, 241-257, 275, 277, 279, 28. Reel 694 No: 24, 26, 28, 58, 60, 62, 64, 66, 68, 70, 72, 102, 116, 117, 120, 122, 138, 140, 142, 154, 157, 161, 162, 189, 191, 192, 205, 207, 208, 210, 211, 212, 228, 229, 232, 233, 236, 237, 240, 241, 244, 245, 250-259, 261, 262, 265, 266, 269, 270,273, 274, 277, 278, 300, 301, 304, 305, 308, 309, 312, 313, 316, 317. 29. Reel 703 No: 325-358. 30. Reel 712 No: 612, 649-656, 865-871, 1007-105, 1037-40. II. HATIRALAR ve SEYAHATNAMELER Smith, Eli; Researches of the Rev. E. Smith and Rev. H. G. O. Dwight in Armenia: Including a Journey Through Asia Minor and into Georgia and Persia with a Visit to the Nestorian and Chaldean Christians of Oormiah and Salmas, Vol.I, Published by Crocker and Brewster, New York 1833. Strong, William E; The Story of The American Board (An Account of the First Hundred Years of the American Board of Commissioners for Missions), The Pilgrim Press, Boston, New York, Chicago 1910.

227 III. TETKİK ESERLER A. Kitaplar Açıkses, Erdal; Amerikalıların Harput taki Misyonerlik Faaliyetleri, TTK Yay., Ankara 2003. Alan, Gülbadi; Merzifon Amerikan Koleji Ve Anadolu daki Etkileri, Doktora Tezi, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2002. Centennial of Constantinople Station (1831-1931), Near East Mission of the American Board, İstanbul 1931. Eryılmaz, Bilal; Osmanlı Yönetiminde Gayrimüslim Tebaanın Yönetimi, Risale Yayınları, İstanbul 1990. Fensham, Florence A.; Mary I. Lyman; H. B. Humphrey; A Modern Crusade In The Turkish Empire, Chicago 1908. Grabill, Joseph L.; Protestant Diplomacy and the Near East Missionary Influence on American Policy (1810-1927), University of Minnesota Press, Minneapolis 1971. Kocabaşoğlu, Uygur; Kendi Belgeleriyle Anadolu daki Amerika (19. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu ndaki Amerikan Misyoner Okulları), Arba Yayınları, No.29, 2. Baskı, İstanbul 1989. Uçarol, Rifat; Siyasi Tarih (1789-1999), Filiz Kitabevi, İstanbul 2000. Stone, Frank Andrews; Academias For Anatolia, University Press of America, New York 1984. Tibawi, A. L.; American Interests In Syria 1800-1901, Clarendon Press, Oxford 1966. Turan, Ömer; Avrasya da Misyonerlik, ASAM, Ankara 2002. B. Makaleler Alan, Gülbadi; Amerikan Board ın Anadolu daki Teşkilatlanması Çerçevesinde Kayseri İstasyonu ve Uç-İstasyonlarının Kuruluşu ve Gelişimi, IV. Kayseri ve Yöresi Tarih Sempozyumu Bildirileri (10-11 Nisan 2003), Kayseri 2003, s. 41-58.

228 Mills, Minnie B.; The Work of The American Board in Athens, Centennial of Constantinople Station, İstanbul 1931, s. 23-29. Reed, Cass Arthur; Smyrna The Oldest Station of Our Mission, Centennial of Constantinapol Station, İstanbul 1931, s. 10-16. Riggs, Henry H.; Beginings at Beirut, Centennial of Constantinople Station, İstanbul 1931, s. 17-22.

229 ÖZGEÇMİŞ Kişisel Bilgiler: Adı Soyadı : İdris YÜCEL Doğum Yeri ve Tarihi : Yozgat- 28/11/1980 Eğitim Durumu: Lisans Öğrenimi (1998-2003) : Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Yüksek Lisans Öğrenimi Bilim Dalı Yakın Çağ Tarihi Bilim Dalı (2003-2005) : Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Ana Bildiği Yabancı Diller : İngilizce Bilimsel Faaliyetleri : 1929-38 Türkiye-Polanya İlişkileri (lisans tezi), Kendi Belgeleri Işığında Amerikan Board ın Osmanlı Ülkesi ndeki Teşkilatlanması (yüksek lisans tezi) İletişim: E-Posta Adresi : idris_yucel@yahoo.com Tel. : 0535 275 2347 Tarih : 15/07/2005

230