TRABZON-ARTVİN- KARS GEZİSİ Lora Baytar tarafından organize edilen Trabzon, Artvin Yusufeli, Kars gezisine katıldım. Katılım Paris ten ve Amerika dan gelenlerle 50 kişi civarında idi. Bu gezi benim Lora Baytar ile birlikte olduğum ikinci gezi idi. Daha önceki ise Van, Muş ve Harput gezisiydi. Her ikisisin de ilk amaç tarihi değerleri görmek idi. Burada gördüğüm güzellikleri ve oluşan dostlukları sizlere benim penceremden aktarmaya çalışacağım. Gerçekleri görüp sizlere aktarabilirsem ne mutlu bana. İstanbul Şişli: Eylül 2010 MEHMET BİLDİRİCİ 1
İLK GÜN: 24 HAZİRAN 2010 PERŞEMBE Sabah 4.30 da Pangaltı da buluşuldu. Bakırköy Belediyesi nden temin edilen bir araçla Sabiha Gökçen Havaalanı na gidiş, Trabzon a uçuş.. 9.30 civarında Trabzon dayız, hava yağışlı.. Önce doğruca Maçka ilçesindeki SÜMELA MANASTIRI na gidildi. Manastıra daha önce 1993 yılında eşimle gitmiştim. 45 dakika süren bir tırmanıştan sonra ulaşmıştık. Bu defa yol yapılmış, oldukça Manastır a yaklaştık, gene de 10-15 dakika tırmanıldı. Sümela Manastırı hakkında tarihi ve sanat değerleri hakkında internet ve kitaplarda pek çok bilgiler bulunmaktadır. Ben onlara girmeyeceğim. Manastır ormanlar içinde yemyeşil doğa içinde, insanı çok etkiliyor. Türk Devleti manastırın içinde bulunduğu, Altındere Vadisi ni Milli Park olarak düzenlemiş, ne kadar da iyi etmiş Manastırda 15 Ağustos ta ilk defa bir ayin yapılacaktı. Arkeolog ve görevliler hızla hazırlık yapıyor, ama ayinin yapılmasına soğuk bakıyorlardı.!!!!! Yaklaşık 13. yüzyılda Trabzon Rum İmparatoru Alexius III Kommenos döneminde yapılmış, Cumhuriyet e kadar ibadet edilmiş, sonra korumasız yağmaya ve definecilere teslim edilmiş, daha sonra restore edilmiş, Müze haline getirilmiş Bu yıl da ayine izin verilmiş Sümela Manastırı 2
Altındere Vadisi Altındere Vadisi 3
Sümela Manastırı ndan görünüm Manastır girişi ve Sümela ya su getiren kemerler 4
Sümela Manastırı su kemerleri Trabzon Kaymaklı Manastırı ndan kalanlar 5
Sümela Manastırı nda bir doluya tutulduk. Dağda bir an için her taraf bembeyaz oldu. Beni en çok ilgilendiren Sümela ya su getiren Ortaçağ kemerleri oldu. Bunlar Ege deki ilk çağ kemerlerinden hayli farklı, bunu yukarıdaki resimleri gözlemek yeterdir diye düşünüyorum. Formları değişik ve duvara yaslı KAYMAKLI MANASTIRI Buradan Trabzon a inildi. Boztepe semtinde Kaymaklı Manastırı na gidildi. Rehberimiz Seropyan ın açıklamalarına göre; ismi Amenapırgiç olan Manastır, Karadeniz bölgesinde bulunan tek Ermeni Manastırı imiş. Ancak Manastır dan çok az şey bugüne gelmiş. Manastır ın kurucusu Stephanos un mezar kitabesi Trabzon Ayasofya Kilisesi nde imiş. AYASOFYA MÜZESİ Trabzon da son olarak bugün Müze olan Rum Pontus İmparatorluğu dönemine yaptırılan Ayasofya Kilisesi ni gezdik. Çamlıhemşin e doğru yola çıktık. Bu Müzeyi de 1993 yılında daha önce görmüştüm. Bu arada Kaymaklı Manastırı na ait kitabe incelendi. ÇAMLIHEMŞİN Trabzon-Artvin yolundan saparak FIRTINA VADİSİ nden ilerleyerek Çamlıhemşin e vardık. Çoruh Çamlıhemşin e giderken gürül gürül akıyordu. Doğa çok güzel, kelimelerle anlatmak çok zor. Burada yaşayan SELÇUK ÜNLÜ bize rehberlik etti. Eski adı ÇİNÇİVA olan köyüne götürdü. Burada pek çok Türk filmi ve dizi çekilmiş. En çok Çinçiva Köprüsü benim ilgimi çekti. Çinçiva Köprüsü 6
Başka açıdan köprü Çoruh üzerine kurulmuş yeni asma köprüler 7
HOTEL PALURİ Perşembe günü akşamı konaklamak için HOPA da ki Hotel Paluri ye geldik. Küçük ve şirin bir oteldi. İsmi Lazca da ateş yanarken ki çıkan alevmiş. Yemek salonunda müzik vardı. Mahalli sanatçı Lazca, Hemşince, tabi ki Türkçe türküler söylüyordu. Çok canlı okuyordu. Hopa ve Arhavi Laz idi. Benim 1965 yılında ortaklık yaptığım merhum Fehmi Fitos da Laz idi. Onun anısına bir istek yaptım. Onu da okudu. Lazca Fadimem türküsü. Bizden ayrı salonda bir arkadaşlarını uğurlayan öğretmen grup vardı. Bütün oyunlara neşe içinde hep birlikte katıldılar. Kendileri ile konuştum FİTOS ları tanıdılar Hotel Paluri de canlı müzik eğlence 25 HAZİRAN CUMA Sabah kahvaltıdan sonra Hotel Paluri den ayrıldık. Sarp sınır kapısına gittik. Sarp köyünün yarısı Türkiye, yarısı Gürcistan tarafındaydı. Gürcistan gözlerimizin önündeydi. Bugün mahalli rehberimiz CEMİL AKSU idi. Bize yöre ve tarihi hakkında geniş açıklamalar yaptı. Kendisinin mahalli dergilerde bu konularda yazıları varmış. Özellikle yerel kültürler konusunda Sovyetler Birliği nin yıkılmasından sonra önemli gelişmeler olduğunu vurguladı. Rehberimiz bizi daha sonra bir Hemşin köyüne götürdü. Gürcistan sınırına çok yakın yemyeşil dağlar arasında eski ismi Zaluna olan Koyuncular köyüne. Karşı dağlara çelik halat gerip dağlardan toplanan çay ürünü naklediliyor. Tüm grup (yaklaşık 50 kişi) tek katlı bir eve gittik. Elmas Teyze hepimizi karşıladı, çay ikram etti, evi tertemiz idi. Kaldığımız bir saat süreyle Hemşince bildiği manileri, duaları okudu, 8
grup zevkle dinledi. Hanımlar Türkçe ve Ermenice konuştular onlara her iki dilde gerekli cevapları verdi. Ben uzaktan zevkle izledim. Dillerin ve kültürlerin ölmediğini hayretle gördüm.!!!!!!!! Buradan vedalaşıp Artvin Yusufeli ne doğru yolumuza devam ettik. Önümüz Gürcistan toprakları Rehberimiz Cemil Aksu ile 9
Elmas teyze misafirleriyle 10
Dr. Artin Mezedur, Mehmet Bildirici, Yazar Zakarya Mildanoğlu Zaluna köyünde Hemşinli Koyuncular köyü gençleri 11
ÇORUH ANTİK AKAMPSİS Türkiye nin bu güzel yörelerinde yaşamadım. Benim coğrafyam değil, bu gezilerle tanımaya çalışıyorum. Ama DSİ Genel Müdürlüğü nce bana tarihi su yapıları araştırılması görevi verildiğinde 1993 yılında Bayburt a geldim. Birkaç gün burada kaldım, Bayburt Ovası Sulaması olarak bir İngilizce makale haline getirdim. WEB Sitemde tarihi su bildirileri arasında yer almaktadır. Pulur, Lori, Haho ve Tahsini dereleri birleşe birleşe Bayburt a girerken ÇORUH nehrini oluşturmaktadır. Antik çağdaki ismi de AKAMPSIS Bu defa Yusufeli ne giderken 431 km uzunluğundaki ÇORUH nehrinin hep kenarından geçtik. Bu yıl bol yağışların ardından geçtiğimizden gürül gürül akıyordu. Akarsu yakınında yaşamamış bir kişi olarak bana nasıl etki ettiğini anlatmam mümkün değil. Çoruh un su potansiyeli yıllık 6 milyar m3. BİR EFSANE, SÖYLENCE Sarkis Seropyan anlatıyor. Kaçkar dağı eteklerinde katır sırtında dolaşan bir aziz (bir ermiş) katır sırtında, Çoruh nehrinden karşıya geçmek istemiş. Ancak suyun akıştan dolayı korkunç sesinden ürken katırı geri dönmüş ve yakındaki böğürtlen ormanına kaçmış. Aziz bu işe çok sinirlenmiş, ne Çoruh nehrinin coşkun sesi olsun, ne katır doğursun, ne böğürtlen meyve versin diye beddua etmiş. Duası kabul olmuş, daha sonra Çoruh buradan akarken öyle sakin akmaya başlamış ki görenler sanki yukarı akıyor sanmışlar ve bu bölgeye Ermenice Hodor çur ters akan su ismini vermişler. Adı zamanla Hodeçur dönüşmüş ve buraya bir kilise yapılmış. Köyün bu günkü ismi Sırakonaklar olmuş. 12
AZGIN ÇORUH A GEM VURULUYOR Efsane çok güzel, burada bir Ermeni aziz Çoruhu bedduası ile durgun hale getirmiş, Anadolu kültürü zengin başka Müslüman ermişlere de ait toplansa kim bilir daha neler var. Ama efsaneler bir tarafa yüzyıllarca ÇORUH hep gürül gürül akmıştır. Ama bugün DSİ Genel Müdürlüğü tarafından gem vurulmakta sakinleştirilmektedir. Çoruh üzerinde çok büyük enerji amaçlı barajlar yapılmaktadır. Bunun için DSİ 26. Bölge Müdürlüğü kurulmuş, 5 baraj planlanmış DERİNER MURATLI YUSUFELİ BORÇKA ARTVİN Barajları. Hopa dan Yusufeli ne giderken kilometrelerce şantiye yanlarından geçiyoruz. Dev dünya çapında projeler DSİ emeklisi bir mühendis olarak ne kadar etkilendiğimi anlatamam, Allah devletimize zeval vermesin. Yusufeli ne 10 km kala Erzurum yoluna sapıyoruz, buradan güç çıkılan bir dağ yolundan İŞHAN Köyü ve kilisesine gidiyoruz. Çok ilginç eski isimde bir köy!!!!! Grup tüm olarak İŞHAN KİLİSESİ içinde Bu fotoğraf AGOS Gazetesi nde 16 Temmuz 2010 günü SARKİS SEROPYAN ın Güzergahımız bu kez Doğu Karadeniz di yazısı içinde yayınlandı Sol başta Dr. Artin Mezedur, kırmızı tişörtlü Sarkis Seropyan, önde oturan mavi tişörtlü Hasan Kuruyazıcı, önde oturan elinde şapka olan Elmon Hançer, hemen ardında LORA BAYTAR, en sağda Zakarya Mildanoğlu, iki ilerisinde mavi tişörtlü Elmas Polat, arkasında Mehmet BİLDİRİCİ 13
İşhan Kilisesi İşhan Kilisesi nde Gürcüce yazıtlar Ben şahsen ilk defa Anadolu da Gürcüce yazıtla karşılaşıyorum 14
Seropyan anlatıyor, Mehmet Bildirici dinliyor, yanda oturan Paris ten Arpi Sarkis Seropyan üzerinde Gürcüce kitabeler olsa da bunun DAİRE HAÇ PLANLI ermeni yapısı olduğunu ifade ediyor. 7. yüzyılda yapılan bu kilisenin NERSES tarafından yapıldığını, Nerses in Bizans ta eğitim gördükten sonra buraya memleketine hizmet için döndüğünü, benzer bir kiliseyi de Erivan da uyguladığını anlatıyor. Çeşitli konuşmalar yapılıyor, bir yerde uygulanan sanatın diğer yerlerde de etkisini gösterdiği belirtiliyor. Burada TORTUM Şelalesine gidiyoruz. 15
TORTUM ŞELALESİ Gezimizin ikinci günü bir doğa harikası gördük. Artvin den gelen yol Yusufeli ne gelmeden Erzurum yoluna dönüyor. Bu dönüşten itibaren Şelale, yaklaşık 35 km sonra. Muhteşem bir doğal anıt, yağışların ardından geldiğimizden şelaleden bol su geçiyor. Şelale hakkında bazı bilgilerde şöyle; Dünya da en yüksekten dökülen şelale Afrika da Zambezi nehri üzerinde VICTORIA şelalesi imiş, düşü yüksekliği 121 m, ikincisi Amerika da Niyagara şelalesi (debisi en yüksek) 51 m den dökülüyor. Bunların ardından TORTUM Şelalesi, herkesin bu hidrolik güzelliği görmesi dileğiyle 16
YUSUFELİNE DOĞRU 25 Haziran 2010 İşhan (Prens anlamında) Kilisesi ve Tortum Şelalesini gördükten sonra hava kararmakta iken Yusufeli ne giriyoruz. Epey yorulmuşuz, ihtiyaç molası veriliyor. Hemen otele yerleşeceğiz sanıyoruz. Otelimizi soruyoruz, İspir yolu üzerinde 13 km uzaklıkta Riverside diyorlar. Yola çıkıyoruz kaptanlar yorgun, hava karardı, yol bozuk ve dar. Bu mesafeyi nereye gittiğimizi bilmeden devam ediyoruz, yaklaşık 1 ssat sonra Çoruh nehri kenarında otelimize geliyoruz. Bu otelde iki gün kalacağız. Ben dinlenmek için bir gün gruptan ayrılmak istiyorum. 26 Haziran 2010 günü dinlenme ve Yusufeli ni görme. Otelin konforu iyi değil, ama tamamen doğal, telefonlar çekmiyor. İnsanlar buraya rafting için gelirmiş.. Gelenlerde İsrail den imiş, Sabah kahvaltıdan sonra köy dolmuşları ile Yusufeli ne iniyorum. Internet ile göndereceğim mesajları atıyorum. Bir çağ kebabı yiyorum. Yusufeli, Çoruh nehri üzerinde çok küçük bir yerleşim yeri. Yusufeli nde 17
Yusufeli Parkı ndan görüünüş Yusufeli Barhal (Altıparmak) köyünde Gürcü Barhal Kilisesi Halen cami olarak kullanılıyor, korunuyor Barhal İstanbul Belediye Başkanı Kadir Topbaş ın köyü Orada büyük bir evi var. 18
27 HAZİRAN 2010 CUMARTESİ İkinci defa kaldığımız Riverside Otelinden kahvaltının ardından Gürcü Kiliselerini incele inceleye akşama doğru KARS a varıyoruz. Manuşak Seropyan ın bir gün önce Mehmet Bey nerde diye sorması beni çok duygulandırıyor.. GÜRCÜ KİLİSELERİ Artvin Yusufeli ve Erzurum ilçelerinde Gürcü kültüründen kalan Gürcü kiliseleri bulunmaktadır. Çevre tarihi ve kültürü hakkında okuyup bir şeyler öğrenmeye çalıştım. Önce şunu belirtmek istiyorum. Türkiye nin batısı Hitit, Helenizm, Roma, Osmanlı Doğusu çok karışık, Bizans ara ara hakim olmuş çekilmiş, Ermeni beylerini atamış, İran etkili olmuş, Gürcüler görünmüş, karma karışık. Önce bu kiliseleri yaptıran DAVİD yada TAVİT ten söz etmek yerinde olacaktır. Bu konuda Müjde & Sevan Nişanyan ın Ankara nın Doğusundaki Türkiye kitabından bir bölümü alıyorum. (s.329) 9. yüzyıldan itibaren Bagratlı soyunun bir kolu Yusufeli ve Tortum u içine alan TAO olarak bilinen bölgede aslen ERMENİ kökenli olduğu halde Gürcü kültürünü ve Gürcüler in mensup olduğu RUM ORTODOKS mezhebini kabul etmişler ve Gürcü kültürünün canlanmasına önayak olmuşlardır. TAO beylerinin en ünlüsü II. David ya da TAVİT Artvin civarındaki en gösterişli olan 4 kiliseyi belki İşhan Kilisesi ni (?) inşa ettirmiştir. Bu dört kilise BARHAL, ÇÖRTVAN (Dört Kilise), Erzurum ilçelerinde ÖŞKVAN, HAHO kiliseleridir. 976 yılında Bizans soylularından BARDAS isyan edip Anadolu nun yarısını ele geçirmiş. Bizans İmparatoru Tavit ten yardım istemek durumunda kalıyor. Tavit de ordularını Afyon a kadar gönderip Bardas ın yenilmesini sağlıyor. Tavit Bardas ı destekleyen Bizans soylularının mülklerine el koyup önemli bir ganimet sağlıyor. Bizans İmparatoru kendisine MAGISTROS unvanı vermiş, ama 1000 yıllarında öldürülmüş ve ülkesi Bizans topraklarına katılmış. Ancak Tavit ölmeden çok sevdiği yeğeni BAGRAT ın GÜRCİSTAN KRALI olmasını sağlamış, onun soyundan gelenler 1801 yılına kadar Gürcistan Kralı olmuşlar. DÖRT GÜRCÜ KİLİSESİ BARHAL (Gürcüce Parkhali), Altıparmak köyünde (Yusufeli-İspir yolunda). Halen cami ÇÖRTVAN (DÖRT KİLİSE) Gidilemedi, burada TAVİT in portresi varmış. Yusufeli-İspir yolunda ÖŞKVANK Erzurum ilinde Tortum Gölünü geçince Çamlıyamaç köyünde HAHO (TAŞ CAMİİ) Erzurum yolu üzerinde, halen Taş Camii 19
ÖŞVANK KİLİSESİ HAHO KİLİSESİ (TAŞ CAMİİ) 20
HAHO KİLİSESİ Taş camii 21
KARS A DOĞRU Daha sonra Kars yolunda devam ettik. Oltu da öğlen yemeği molası verildi. Burada yemek yedik lokantalar ucuz ve temizdi. İŞHAN Kilisesi ni inşa eden NERSES in yuvarlak haç planlı (ZVARTNOTZ) kilisenin ilk örneği sayılan 7. yüzyılda inşa edilmiş yıkıntı halindeki BANA kilisesini görmek istedik. Dar bir tarla yoluna saptık karşımıza dere çıktık, kaptanların mahareti ile geri geri çıktık. Rus işgal gününden kalma Oltu da Rus Kilisesi 22