Erol KAYA
YEREL YÖNETİMLERİN TARİHÇESİ Osmanlı İmparatorluğu nda 1826 lara kadar belediye hizmetleri kadılar tarafından yürütülmekte idi. Bu hizmetler; Şehrin temizliği, Ticaretin sağlıklı yürütülmesi, Esnaf, çarşı ve pazarın denetim ve kontrolü, İmar düzeninin gözetilmesi. Kadı nın bu işlerde Subaşı ve Mimarbaşı gibi yardımcıları vardı. 2
YEREL YÖNETİMLERİN TARİHÇESİ İHTİSAP NAZIRLIĞI DÖNEMİ 1826 yılında, Yeniçeriliğin kaldırılmasından sonra belediye hizmetlerini üstlenmek üzere kurulmuş Kadı nın yürüttüğü belediye hizmetlerini üstlenmiştir. 3
YEREL YÖNETİMLERİN TARİHÇESİ ŞEHREMANETİ DÖNEMİ İhtisap nazırlığının yetersiz kalmasından sonra 1854 yılında yayımlanan nizamname ile Şehremaneti kuruldu. Şehremaneti Görevleri : Zorunlu ihtiyaç maddelerinin karşılanması, Fiyatların belirlenmesi ve kontrolü, Şehrin Temizliğinin sağlanması, Çarşı ve pazarın denetimi 4
YEREL YÖNETİMLERİN TARİHÇESİ Şehremaneti Meclisi : 2 Şehremini muavini, Teba ve esnaf temsilcilerinden oluşan 12 kişi, olmak üzere toplam 15 kişiden oluşmaktadır. BÖLGELER KURULMASI 1857 yılında İstanbul 14 belediye bölgesine ayrılmış, Galata ve Beyoğlu bölgesinde Altıncı Daire-i Belediye teşkilatı kurulmuş, Diğer bölgeler faaliyete geçirilememiştir. 5
YEREL YÖNETİMLERİN TARİHÇESİ Kırım Savaşından sonra 1856 yılında toplanan Paris Konferansında, Avrupalı devletler (Fransa ve İngiltere) Osmanlı Devletinden Tanzimat Fermanının geliştirilmesini istemişlerdir. 28 Şubat 1856 da Islahat Fermanı kabul edilmiştir. Tebaanın can, mal, ırz güvenliği, Kanun önünde eşitlik, Vergi eşitliği, Gayr-i müslim tebanın, gerek merkezi yönetimde gerekse vilayet ve taşra idaresinde yer alması gibi ilkeler benimsendi. 6
ÖZEL İDARELERİN DOĞUŞU Lübnan da çıkan karışıklardan sonra, Avrupalı devletlerin katkılarıyla hazırlanan 1861 tarihli Lübnan Nizamnamesi ile, Lübnan da otonom bir yönetim kurulması öngörülmüştür. Hazırlanan nizamname; Yıllık vergi dışında adeta bağımsız bir devleti öngörüyordu. Avrupalı devletler, Lübnan nizamnamesinin İmparatorluğun diğer bölgelerinde (Rumeli) örnek alınmasını istiyorlardı. Osmanlı devlet adamları bu uygulamayı tehlikeli bulup yeni bir nizamname hazırladılar. 07 Kasım 1864 tarihli Tuna Vilayeti Nizamnamesi İl Özel İdare sisteminin temelini oluşturan hukuki düzenlemedir. 7
ÖZEL İDARELERİN DOĞUŞU Tuna Vilayet Nizamnamesi ile, Eyalet sistemi kaldırılmış ve yerine vilayet sistemi getirilmiştir. 1871 İdare-i Umumiye-i Vilayet Nizamnamesi, merkeziyetçi bir anlayışla hazırlanmıştır. Yönetim Kademeleri ; vilayet (vali), liva-sancak (mutasarrıf), kaza (kaymakam), nahiye(nahiye müdürü) ve köy (muhtar) şeklinde belirlenmiştir. İki meclisli bir sistem getirilmiştir. İstanbul dışındaki şehirlerde de belediye kurulması öngörülmüştür. 8
ÖZEL İDARELERİN DOĞUŞU İdare-i Umumiye-i Vilayet Muvakkati 1913 İl yönetimi, genel ve özel yönetim olarak ikiye ayrılmış ve bugünkü yönetim temeli atılmıştır. Vilayetler, hem merkezi idarenin bir parçası hem de hükmi şahsiyeti haiz bir adem-i merkeziyet idaresi olarak kabul edilmiştir. İki meclisli bir sistem öngörülmüştür. İdare-i Umumiye-i Vilayet İdare-i Hususiye-i Vilayet 9
ÖZEL İDARELERİN DOĞUŞU 1929 tarih ve 1426 sayılı Vilayet İdaresi Kanunu ile 1913 de yürürlüğe giren İdare-i Umumiye-i Vilayet Kanun-i Muvakkati nin idareye ait kısımları, ayrı bir kanun olarak düzenlenmiştir. 1987 yılında, 3360 sayılı kanun ile yapılan değişiklikten sonra İdare-i Umumiye-i Vilayet Kanun-i Muvakkatin adı, İl Özel İdaresi olarak değiştirilmiştir. 5302 sayılı İl Özel İdaresi Kanunu (22/02/2007 ) 10
İL ÖZEL İDARESİ Kuruluş : ilin kurulmasına dair kanunla kurulur ve ilin kaldırılmasıyla tüzel kişiliği sona erer. Md/4 İl Özel İdaresi : İl halkının mahalli müşterek nitelikli hizmetleri karşılamak üzere kurulan ve karar organı seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişiliği, md.3/a Organları : Karar organı : - İl genel meclisi, seçilmişlerden oluşur İcra organı : -İl daimi encümeni, seçilmiş ve atanmışlar -Vali, hem icra organı hem de vesayet makamıdır. 11
İL ÖZEL İDARESİ Görevleri : İl sınırlarında yetkili olduğu görevlerde üçlü bir yetki yapısı vardır. Gençlik ve spor, Kültür-sanat-turizm, Sosyal hizmet ve yardım, Sanayi ve ticaret, Sağlık, Tarım, Çevre düzeni planı, Çoçuk yuvaları ve yetiştirme yurtları, Bayındırlık ve iskan, Belediye sınırında belediyeler de yetkili Toprak koruma ve erezyonun önlenmesi, İ.Ö.Okul binalarının yapımı ve arsa temini Merkezi idare de yetkili 12
İL ÖZEL İDARESİ Belediye sınırları dışındaki görevleri : Yol, su, kanalizasyon, Katı atık, çevre, İmar, Acil yardım ve kurtarma, Orman köylerinin desteklenmesi, Ağaçlandırma ve park bahçe tesisi, Merkezi İdare de yetkili 13
İL ÖZEL İDARESİ Merkezi İdare Adına Görev İfası : 5302/6 Bakanlıklar ve diğer merkezi idare kuruluşlarının yatırımlarının yapılması; Yapım, bakım ve onarım işleri, devlet ve il yolları, içme suyu, sulama suyu, kanalizasyon, enerji nakil hattı, sağlık, eğitim, kültür, turizm, çevre, imar, bayındırlık, iskan, gençlik ve spor gibi. Kendi bütçelerinde bu hizmetler için ayrılan ödenekleri, il özel idarelerine aktarmak suretiyle gerçekleştirebilirler. İl özel idareleri, bütçe imkanları ölçüsünde bu yatırımlara kendi bütçesinden ödenek aktarabilir. 14
İL ÖZEL İDARESİ ORGANLARI İL GENEL MECLİSİ VALİ İL ENCÜMENİ 15
İL GENEL MECLİSİ İl özel idaresinin karar organıdır. Görev ve yetkileri kanunda sayılmıştır. İcra-i nitelikte görevi yoktur. Meclis başkanı, başkanlık divanı ve ihtisas komisyonları meclis tarafından seçilmektedir. Meclis başkanının icrai nitelikte görev ve yetkisi bulunmamaktadır. Meclis kararları 5 gün içinde valiye gönderilir, valiye gönderilmeyen kararlar yürürlüğe girmez. Vali, hukuka aykırı gördüğü meclis kararlarını gerekçesini de belirterek yeniden görüşülmek üzere meclise iade edebilir. (AYM.18/01/2007 tarih ve E:2005/32, K:2007/3 Meclisin ısrar kararı kaldırıldı.) 16
İL GENEL MECLİSİ Görevleri : Stratejik plan ve yatırım ve çalışma programlarını, il özel idaresi faaliyetlerini ve personelinin perfonmans ölçütlerini görüşmek ve karar bağlamak, Bütçe ve kesin hesabı kabul etmek, bütçede birimler arası aktarma yapmak, Belediye sınırları il sınırı olan Bşb. Hariç il çevre düzeni planı ile belediye sınırları dışındaki alanların imar planlarını görüşmek ve karara bağlamak, Borçlanmaya, diğer kuruluşlarla ilişkiye karar vermek, Bütçe içi işletme ve şirket kurmaya, ayrılmaya, sermaye artırmaya ve gayrimenkul yatırım ortaklığı kurulmasına karar vermek, Taşınmaz alım/satım/tahsis/trampa/üç yıldan fazla kiralama/süresi 25 yılı geçmeyecek sınırlı ayni hak tesisine karar vermek. Şartlı bağışları kabul etmek, İmtiyaz/yap-işlet-devret/özelleştirmelere karar vermek, İl özel idaresi yönetmeliklerini kabul etmek, Encümen ve ihtisas komisyonları üyelerini seçmek, gibi 17
İl Encümeni İcra organıdır. Başkanı validir, valinin katılmadığı toplantıya genel sekreter başkanlık eder. 5 Seçilmiş, 5 atanmış üyeden oluşur Kanunda sayılan alanlar dışında yetkisi yoktur. Stratejik plan ve yıllık çalışma programı ile bütçe ve kesin hesabı inceleyip il genel meclisine görüş bildirmek, Yıllık çalışma programını uygulamak, Bütçede aktarma yapmak, Kanunda öngörülen cezaları vermek, Taşınmaz mal satımı, trampa, gibi meclis kararlarını uygulamak, 3 yıla kadar kiralama yapmak, Umuma açık yerlerin açılış ve kapanış saatlerini belirlemek, gibi 18
VALİ İl özel idaresinin başı ve tüzel kişiliğinin temsilcisidir. Görevleri : İl özel idareyi stratejik plana uygun yönetmek, kurumsal stratejilere uygun olarak bütçeyi, il özel idaresi ve personelinin perfonmans ölçütlerini hazırlamak/izlemek/değerlendirmek/bunlarla ilgili raporları meclise sunmak. Kurumu devlet daireleri ve mahkemelerde temsil etmek veya ettirmek, İl encümenine başkanlık etmek, İl genel meclisi ve encümen kararlarını uygulamak, Gelir ve alacakları takip ve tahsil etmek, Bütçeyi uygulamak, Şartsız bağışları kabul etmek, İl halkının huzur, esenlik, sağlık ve mutluluğu için gereken önlemleri almak, Kanunlarda meclis ve encümen kararı gerektirmeyen görevleri yapmak. 19
DENETİM Amacı : İl özel idarelerinin denetimi; faaliyet ve işlemlerinde hataların önlenmesine yardımcı olmak esasına dayanır., İl Özel idarelerinde; 5302 sayılı Kanun ve 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu uyarınca iç ve dış denetim yapılmaktadır. Denetim kural olarak; idari iş ve işlemlerin hukuka uygunluğunu, malî ve performans denetimini kapsamaktadır. İl özel idaresinin malî iş ve işlemleri münhasıran Sayıştay tarafından dış denetim kapsamında yapılmaktadır. 20
DENETİM İl özel idarelerinin mali işlemler dışında kalan diğer idarî iş ve işlemleri; idarenin bütünlüğüne ve kalkınma plânı ve stratejilerine uygunluğu açısından İçişleri Bakanlığı, vali veya görevlendireceği elemanlar tarafından da denetlenebilmektedir. İl özel idarelerine bağlı kuruluş ve işletmelerin de denetimi bu esaslara göre yapılacaktır. İl genel meclisi; soru, genel görüşme, faaliyet raporunu değerlendirme ve meclis denetim komisyonu marifetiyle il özel idaresinin iş ve işlemlerini denetlemektedir. Denetime ilişkin sonuçların kamuoyuna açıklanması ve il genel meclisinin bilgisine sunulması zorunluluktur. 21
İL ÖZEL İDARELERİ MALİ YAPI 22
TÜRKİYE MAHALLİ İDARE GELİR PAYLARI (2009) BÜYÜKŞEHİR BELEDİYELERİ PAYI 7.332.527.463. BELEDİYELER PAYI 4.749.468.704. BÜYÜKŞEHİR İLÇE BLD. PAYI 2.464.274.222. İL ÖZEL İDARELERİ PAYI 1.908.628.000 MAHALLİ İDARELER PAYI TOPLAM GENEL BÜTÇE VERGİ GELİRLERİ TOPLAMI 16.462.584.444. 172.416.575.000. GBVGT/MİP ORANI % 9.55 23
İL ÖZEL İDARELERİ (81 il) 2006 2007 2008 2009 GELİR 5.636.093 6.099.606 7.121.961 7.299.672 Merkezi paylar 1.125.490 1.244.716 1.581.543 1.828.174 20% 20% 22% 25% 4.510.602 4.854.899 5.540.418 5.471.498 Yerel Gelirler 80% 80% 78% 75% 24
İL ÖZEL İDARELERİ (81 İL) 2006 2007 2008 2009 GİDER 5.663.226 6.215.942 6.845.330 7.554.550 Yatırım Harcamaları Mal ve Hizmet Alımları Personel Yükümlülük 2.642.757 2.942.752 2.756.055 3.435.961 47% 47% 40% 45% 1.061.392 1.211.502 1.345.695 1.630.337 19% 19% 20% 21% 1.693.251 1.740.556 2.264.458 2.068.159 30% 28% 33% 27% 509.045 549.408 696.728 863.589 0.09 katı 0.09 katı 0.1 katı 0.1 katı 25
KOCAELİ İL ÖZEL İDARESİ 2009 YILI GELİR DAĞILIMI % Teşebbüs ve Mülkiyet Gelirleri 2.216.019 % 3.04 Alınan Bağış ve Yardımlar ile Özel Gelirler (Bakanlık ödenek/bağış) 36.370.750 % 49.85 Diğer Gelirler 34.054.147 % 46.67 Alacaklardan Tahsilatlar 322.534 % 0.44 TOPLAM 72.963.451 % 100 ÖZ GELİR TOPLAMI 36.592.700.90 BAKANLIKLARDAN GELEN 36.370.750.88 ÖDENEK VE BAĞIŞLAR TOPLAM 72.963.451.78 26
KOCAELİ İL ÖZEL İDARESİ 2009 YILI GİDER DAĞILIMI % Personel Giderleri 4.467.832.70 % 5 SGK Prim Giderleri 294.338.21 % 0.05 Mal ve Hizmet Alım Giderleri 27.875.078.92 % 34 Cari Transferler 2.307.044.95 % 2 Sermaye Giderleri 45.064.726.60 % 55 Sermaye Transferleri 1.547.925.67 % 1 BETÇE GİDERLERİ TOPLAMI 81.556.947.05 % 100 27
TEŞEKKÜRLER 28