Öğr. Gör. Cahit GÜRER

YAPI TEKNOLOJİLERİ-II Konu-3 SIVALAR Öğr. Gör. Cahit GÜRER Afyonkarahisar 14 Mart 2008 SIVALAR Duvarın ısı geçirgenlik direncini azaltarak dışarıdaki soğuk veya sıcağın içeri girmesini ve içerdeki sıcağın dışarı çıkmasını önlemek, yapının güzel bir görünüm kazanmasını sağlamak ve dış etkenlere karşı daha dayanıklı bir hale getirmek üzere yapılan yüzey kaplamasına sıva denir Dolayısıyla sıvaların yapım amaçları : Bina içinde ve dışında pürüzsüz yüzeyler elde etmek. Binayı ve onu teşkil eden yapı elemanlarını dış tesirlere karşı korumak Yapıya güzel bir görünüş temin etmektir. Sıvanın bu fonksiyonları yerine getirebilmesi için, yerine göre uygun sıva malzemesi ve çeşidinin seçilmesi, işlem kurallarına uyularak yapılması gerekir. Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 1

Sıva için en elverişli mevsim, ilkbahar ve sonbahardır. İnşaat bitip duvarlar iyice kuruduktan sonra sıva işlerine başlanır. Sıvalar malzeme zayiatının çok olduğu uygulamalar arasındadır. Burada esas olan, yapılacak işe yetecek kadar malzeme alınmasıdır. Ancak uygulamalarda, uygulama yerinin özelliğine, uygulayıcıların teknik yeterliğine bağlı olarak bu miktarlarda değişmeler olabileceği düşüncesinden hareketle, %10 zayiat hesabıyla malzeme miktarları fazla alınır. Malzemelerde tasarruflu olmak hem birey hem de ülke ekonomisi açısından yarar sağlar. Yeni sıvanmış bir binada, kirecin rutubet ve başkaca olumsuz tesirleri olacağından insanların binaya sıva bittikten 4-6 hafta sonra girmesine müsaade edilir. Sıva yapımında yükseklikleri 100-150 cm kadar olan "sıpa" adı verilen ahşap veya borudan esaslı sehpalar veya iskeleler üzerlerine kalas atılarak kullanılır. Sıva yapımına yukarıdan başlanır. Sıvacılık Takımları Sıvacılıkta kullanılan el takımları, makineler ve malzemeler ile bunların nerede nasıl kullanılacağının bilinmesi, çalışmalarda verimliliği artıracaktır. Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 2

Sıvada Kullanılan Harçlar Harç: Doğal ve kırma kumun içerisine, bağlayıcılar, su ve gerektiğinde katkı maddeleri eklenerek elde edilen karışıma harç denir. Sıva harcının bir gün önceden hazırlanması gerekir. Kum ile kireç, suyla birlikte bir gün önceden karıştırılarak harç hazırlanır. Bunun amacı, harcın sakız gibi özleşerek duvara iyi yapışmasını sağlamaktır. Aynı zamanda kireç içerisinde sönmemiş kireç parçacıkları varsa bu sayede sönmemiş olan kireç parçacıklarının da sönmesi sağlanmış olur. Aksi taktirde bu parçacıkların sıva yapıldıktan sonra sönmesi durumunda duvardaki sıvada çatlamalar görülür. Harca katılan bağlayıcı malzeme çimento ise, harç kullanılacağı zaman katılmalıdır. Çimento karıştırılan harç miktarı da fazla olmamalıdır. Ustanın 2-3 saat içerisinde kullanabileceği miktarda olmalıdır. 7. Özel Harçlar 1. Kireç Harcı 6. Kıtıklı Harç 2. Takviyeli Harç Harç Çeşitleri 5. Alçı Sıva Harcı 3. Temditli Harç 4. Çimento Harcı Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 3

1. Kireç Harcı İç sıva için yeterli sağlamlıkta olduğundan, binaların içerisindeki sıvalarda kullanılır. Kireç harcının hazırlanmasında kum halka şeklinde yayılır. İçerisine kumun 1/3 ü kadar kireç hamuru konulur. Önce kireç hamuru su ile iyice eritilir ve sonra küreğin tersiyle iç taraftan başlanarak harç içeriye doğru karıştırılır. Harcın tamamı bu şekilde karıştırıldıktan sonra bir defada kürekle aktarılmak suretiyle kullanılmaya hazır duruma getirilir. Malzeme Miktarları Sıva Kumu...1 m 3 Sönmüş Kireç.. 0,330 m 3 Su...140-170 lt 2. Takviyeli Harç İç ve dış düz sıvaların yapımında en çok kullanılan harçtır. Kireç harcının içerisine harcın dayanıklılığını artırmak için çimento katılır. Çimento miktarı arttıkça kireç miktarı azaltılır. Çimento-Kireç karışımı harçlarda; harcın içerisindeki çimento miktarı arttıkça, harcın katılaşması hızlanır. Sıvanın dış tesirlere karşı dayanıklılığı artar. Harcın içersindeki kireç miktarı arttıkça sıva yaparken harcın islenebilirliği yani yapışma özelliği artar. Harcın içerisindeki çimento miktarı azaldığından dış tesirlere karşı dayanıklılığı azalır. Çimento kireç karışımı oranı kullanma amacına uygun olacak oranda ayarlanmalıdır. Harcın hazırlanmasında, önce kireç harcı hazırlanır, çimento ise kullanılacağı zaman karıştırılır. Çimento karıştırılan harç 2-3 saat içersinde kullanılmalıdır. Malzeme Miktarları Sıva Kumu...1 m 3 Sönmüş Kireç..0,150-0,300 m 3 Çimento. 150-250 kg Su...140-170 lt Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 4

3. Temditli Harç Sıva yapımında çimento harcının kısa zamanda prize başlamasını önlemek, işlenebilirliğini artırmak amacıyla en az miktarda sönmüş kireç ilave edilerek elde edilen harçtır. Malzeme Miktarları Sıva Kumu...1 m 3 Sönmüş Kireç.. 0,050-100 m 3 Çimento...350-500 kg Su...120-170 lt 4. Çimento Harcı Dayanıklı olması istenilen iç ve dış sıvaların yapımında kullanılır. Malzeme Miktarları Sıva Kumu...1 m 3 Çimento...350-500 kg Su...140-170 lt Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 5

5. Alçı Sıva Harcı Alçı, su ve rutubete karşı dayanıklı olmadığından genellikle iç sıvalarda kullanılır. Malzeme Miktarları Sıva Alçısı...350-500 kg Su...140-170 lt 6. Kıtıklı Harç Bağdadi, kamış ve ahşap yüzeylere sıva yapımında kullanılır. Harcın yüzeye daha iyi yapışmasını sağlamak için, kıtık adı verilen keten lifler kullanılır. Kıtık, harcın içine doğranır, iyice karıştırılarak ahşap yüzeye uygulanır. Malzeme Miktarları Sıva Harcı... 1 m3 Kıtık...6-10 kg 7. Özel Harçlar Bina içinde ve dışında; izolasyon, dekoratif veya özel amaçla kullanılan hazır sıva harçlarıdır. Genellikle fabrikada üretilip ambalajlanarak piyasaya sunulur. Her ürünün kullanımı farklı olduğundan, kullanma talimatı ambalaj üzerinde yazılıdır. Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 6

Kıvam Kıvam; harcın işlenebilme yeteneğine denir. Bu tabir beton harcında kullanıldığı gibi sıva harcı için de kullanılmaktadır. Harcın, kullanım amacına uygun yoğunlukta olması anlamına gelir. Kıvam Çeşitleri: 1. Plastik Kıvam 2. Akıcı Kıvam 1. Plastik Kıvam Çelik mala üzerine alındığında dağılmadan, akmadan duran harca plastik kıvamda yapılmış harç denir. Harç yapıldıktan sonra koni şeklinde toplandığında, dağılmadan durur. Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 7

2. Akıcı Kıvam Çelik mala üzerine alındığında dağılan, bir miktar akan harca akıcı kıvamda yapılmış harç denir. Harç yapıldıktan sonra koni seklinde toplandığında dağınık durur. Yüzeylerin Sıvaya Hazırlanması Sıva yapılmadan önce yüzeylerin sıvaya hazır hale getirilmesi gerekir. Bunun için bazı kurallara dikkate edilmelidir: 1.Yüzeylerde su ve asit sızıntısı olmamalı. 2. Yüzeylerde yağ, kir olmamalı. 3. Sıva öncesi yüzeyler ıslatılmalı. 4.Farklı genleşen malzemelerin ek yerlerine file örgü konulmalı. 5. Duvarların derzleri 1 cm derinlikte açılmalı. 6. Donmuş yüzeylere sıva yapılmamalı. Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 8

Sıvanın Güçlendirilmesinde Kullanılan Malzemeler Sıva Profili Sıva profilleri ve sıva filesi üzerinde uygulama Sıva Filesi Binaların iç ve dış cephe mantolamasında İç ve dış cephe sıva performansını arttırmada Sorunlu duvarlarda çatlakları önlemede Temel ve teras yalıtımı membran altında Sıvaların Genel Özellikleri Sıvalar binalarda yapıldıkları yerlere göre iç ve dış sıvalar olmak üzere iki kısma ayrılır. İç sıvalar, kaba inşaat elemanlarının bina içinde kalan yüzeylerine yapılan sıvalardır. Bu sıvalar, elemanları dış etkilerden korumaktan ziyade, yüzeylerini düzeltmek ve görünümlerini güzelleştirmek amacı ile yapılır. İç sıvalarla ilgili önemli özellikler şunlardır: 1. Rutubetli bodrum duvarları hariç, iç sıvalar çoğunlukla kireç harçlı veya takviyeli olarak yapılır. 2. Kireç süzüldükten sonra kireç kuyusunda en az 3 hafta bekletilmiş olmalıdır. Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 9

3. Kum temiz, keskin köseli olmak kaydı ile kaba sıvalar için 3 cm'lik, ince sıvalar için 1 cm'lik elekten elenmiş olmalıdır. 4. Harç 1 m 3 kuma 0,33 m 3 kireç hamuru, 110 litre su veya takviyeli ise 1 m 3 kuma 225 kg çimento 0,170 m 3 kireç, 135 litre su konarak elde edilir. İç sıvalarda birinci tip harç kullanılır. 5. Bayındırlık Bakanlığı Yapı İşleri Fenni Şartnamesinde ortalama olarak kaba sıva kalınlığı 2 cm, ince sıva kalınlığının ise 1cm olacağı tespit edilmiştir. Ancak duvar satıhları düzgün olduğu takdirde, bu kalınlıkları sırasıyla 1,5 ve 0,5 cm'ye indirmek daha doğrudur. 6. Iç sıvada kullanılan karışım genellikle ince agrega ve bağlayıcı içermekle beraber islenebilirliği arttırmak, su tutma, gözeneklilik ve adezyon gibi özelliklerini iyileştirmek için bazı mineral esaslı veya kimyasal maddeler ilave edilebilir. Bunlar, alçı, çimento, kireç organik bağlayıcı, doğal veya kırma taş kumu, vermikülit veya genleşmiş perlit gibi özel malzemeler sayılabilir. 7. Çimento esaslı karışımlar kireç ile birlikte, kuvvetli aşınmaya karşı dirençli yüzeyler sağlar ve kimyasal etkilerle karsılaşmadıkça nemli şartlarda dayanıklıdır. Birbiri ardına uygulanan katmanlar arasında kuruma büzülmesinden dolayı yeterli süre bırakılmalıdır. 8. Alçı esaslı karışımlar çok az priz genleşmesi yaparlar. Bunun miktarı karışım oranlarına göre değişir. Fakat art arda yapılan uygulamalar beklemeye gerek kalmadan ayni gün uygulanabilir. Sıvanın erken kurumasından veya geciken genleşmesinden dolayı bozulmalar olabileceği unutulmamalıdır. 9. Lifli ve fiberli alçılar rijit olmayan, düşük veya değişken emme gösteren yüzeylerde kullanılır. 10. Priz genleşmesi düşük olan sıvalar veya özel bağlayıcı sıvalar, düzgün, yoğun yüzeylerde yüzeyi çentiklenmeden kullanılabileceği gibi alternatif olarak bağlayıcı katkılarla da kullanılabilir. 11. Renkli sıvaların yapımında oksit boyalar ile beyaz çimento kullanılmalıdır. Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 10

Dış Sıvalarda ise şu özelliklere dikkat edilmelidir: Binaların dış kısımları kar, yağmur, rüzgar, donma, çözülme gibi tesirler altındadır. Bu nedenle kullanılacak malzemelerin bu gibi etkilere dayanıklı olması istenir. İçerisine çok su emen, poroz (boşlukları fazla), asitlere karşı dayanıksız kalker taşlarından oluşan kum, çakıllı malzemeler, su etkisiyle şişen alçı gibi bağlayıcılar dış sıvalarda kullanılmamalıdır. SIVALAR Geleneksel Yöntemlerle Yapılan Sıvalar Modern Hazır Sıvalar 1. Kaba Sıvalar 2. İnce Sıvalar 3. Rabitz Sıvalar 4. Bağdadi Sıvalar 5. Ahşap ve Metal Yüzeylere Yapılan Sıvalar 6. Alçı Sıvalar 7. Çarpma Sıvalar 8. Edelputz Sıvalar 9. Mermer Tozu Sıvalar 10. Mermer pirinçli veya Doğal Taş Pirinçli Sun i Taş Sıvalar 11. Püskürtme Sıvalar 12. Perdah Sıvalar 13. Desenli Sıvalar 14. Alaturka Sıvalar 1. Mineral Esaslı, Düz veya Desenli Görünen Hazır Sıvalar 2. Granit Tipi Hazır Sıvalar 3. Hazır İpek Sıvalar 4. Perlit Sıvalar 5. Hazır Kenitex Püskürtme Sıvalar 6. Sentetik Reçine Bağlayıcılı Sıvalar 7. Anti Nem Sıvalar Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 11

A) Geleneksel Yöntemlerle Yapılan Sıvalar 1. Kaba Sıvalar Sıva kalınlığına göre 3-8 cm'lik elekten geçmiş ve temizce yıkanmış kaba kumla, en az 3 hafta evvel söndürülmüş kireç 1/3 oranında karıştırılıp az çimento ilavesiyle kaba harç elde edilir. Rutubetli yerlerde çimento miktarı artırılmalıdır. Sıva yapılacak duvar gayet güzel temizlenir. Eski yapılarda ise derzler bir ucu sivri kanca ile 1 cm kadar oyulur ve tuğla yüzleri temizlenir bundan sonra duvar yüzeyi iyice ıslatılır. Sıvaları mastarla düzeltebilmek için muhtelif yerlere 20 cm eninde ano denilen mastarlıklar (tesviye şeritleri) yapılır. Anolarda harç kalınlıkları mastarla kontrol edilir, fakat 3 cm'yi geçmemelidir. Pencere, kapı vb. gibi köselere hazırlanan anoların birbirlerinden uzaklıkları 3 m'yi geçmemelidir. Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 12

Anolar şakuli olarak doldurulduktan ve kuruduktan sonra, ara yerlerin sıvasına başlanır. Sıvalar, kat kat yapılmalı, hiçbir zaman bir seferde kalınlık teşkil edilmemelidir. Bu, çatlamaya yol açar. Anoların araları doldurulduktan sonra mastar çekilir, yüzey düzlenir, fakat perdah edilmez, pürüzlü bırakılır. Bu esaslar dahilinde yüzeylere makine ile de sıva yapılır. Sıva Makinesi Sıva makinesi ile normal harçlı sıva veya alçı sıva uygulanması Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 13

Beton Santrallerinde de Hazır Yaş Sıva Üretilmektedir. Bu tip sıvalar da hem el hem de Makine ile uygulanabilir. Duvar Yüzey Düzgünlüğünün İple Kontrol Edilmesi Mastarlık Yerleştirilmesi Çıtaların Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 14

Mastarlık Yapılması Mastar Aralarının Doldurulması Kaba Sıva Yapılan YüzeyinTaranması Anolar Arasının Sıva ile Doldurulup Mastarlanması Yüzeye Sıva Küreği ile Uygulama Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 15

2. İnce Sıvalar Kaba sıva tamamen kuruduktan sonra üzerine ince sıva yapılır. 2. tabaka sıva olarak da bilinir. Kalınlığı 4-6 mm arasında değişir. İç ve dış sıvalarda 5 mm olarak kabul edilir. İnce sıva harcı, ince kumla temiz kirecin (kuyuda 3 hafta dinlendirilmiş) 1/3 oranında karıştırılmasıyla elde edilir. İnce harç büyük tahta sıva küreğine konarak duvara60 derece açı ile yapıştırılarak yukarı doğru çekilir. Bu hareket neticesinde sıva ince bir kat halinde kaba sıva üzerine yapışır. Bu işlem kısım kısım yapıldıktan sonra yüzey önce mastarla sonra tahta mala ile (perdahlanarak) düzeltilir. İç sıvalarda kireç ve alçı harcı ile yapılabilirse de dış sıvalarda, takviyeli, temditli ve çimento harcı kullanılır. İnce Sıvanın Yapılması 1. Kaba sıva yüzeyi temizlenir, kurumuş ise ıslatılır. Aslında kaba sıva kurumadan ince sıvanın yapılması tercih edilir. 2. Duvarlarda ince sıvanın yapımına yukarıdan başlanır ve aşağıya doğru devam ettirilir. İnce sıva harcı büyük tahta mala veya sıvacı küreği ile aynı kalınlığı verecek şekilde aşağıdan yukarı doğru yüzeye çekilir. Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 16

3. Havanın durumuna ve kullanılan harcın cinsine göre 4 ila 8 m 2 lik alan tamamlandığında mastar çekilir. Duvar ve tavanlarda düz mastar, kavisli yüzeylerde kavisin durumuna göre özel olarak hazırlanmış şablon mastar kullanılır. 4. Mastar çekildikten sonra, yüzeyde boş kalan kısımlara tekrar ince sıva harcı sıvanır ve yeniden mastar çekilir.mastar çekilirken sıva kalınlığının aynı olmasına ve iz bırakılmamasına dikkat edilir. 5. Mastar çekilen sıva yüzeyi kurumaya başlamadan önce küçük tahta mala (trifil) ile perdahlanır. 6. Sütun, kiriş, kapı ve pencere boşluklarının köşeleri keskin ve pahlı yapılabilir. Her iki şekilde köşelerin düzgün olması için mastar konur ve perdah yapılır. 7. Yağlı boya yapılacak ve duvar kağıdı yapılacak yüzeyler tahta mala ile perdahlandıktan sonra tekrar keçe veya telis geçirilmiş tahta mala ile perdahlanarak daha düzgün bir yüzey elde edilir. 3. Rabitz Sıvalar Bu sıvalar duvar yüzeylerine ve gereğinde tavanlara uygulanır. Her ikisinde de uygulama sistemi aynidir. Çelik veya ahşap iskeletli yapılarda duvar veya tavan iskelet elemanlar arasındaki boşluklu bölmelere, önce sıva tabanı olarak ızgara elemanları çakılır, sonra üzerine galvanizli rabitz teli veya plastik esaslı file kaplanarak sıva uygulamalarına geçilir. Galvanizli Rabitz Sıva Teli ve Filesi Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 17

Izgara elemanları ahşap latalardan veya metal çubuklardan olup, normalde 20x20 cm aralıklarla monte edilebilir. Rabitz teli veya file metal ızgara çubuklanma telle iyice bağlanır ve ahşap ızgara latalarına çivi ile çakılır. Bu uygulama yöntem ve tekniği metal yüzeylere sıva yapımında da kullanılabilir. Sıva malzemesi, içine keten katılmış çimento esaslı olmalıdır. Galvanizli de olsa rabitz teli üzerine alçı malzeme ile sıva yapılmamalıdır. Çünkü, alçı metallerde kuvvetli bir şekilde korozyonu artırır. Fakat plastik esaslı file malzemesi üzerine alçı sıva uygulanabilir. 4. Bağdadi Sıvalar Ahşap iskeletli yapıların veya ahşap bölmelerin yüzeylerine sıva yapılabilmesi için sıva tabanının hazırlanması gerekir. Sıva tabanını elde etmek üzere bağdadi çıtalar veya kamışlar ahşap dikme veya kirişlere çakılır. Bağdadilerin kesitleri 2x2 cm veya 2,5x2,5 cm olup, 1-2 cm aralıklarla çakılır ve üzerine sıva yapılır. Kamışların çapları 2-2,5 cm' dir. Kamışlar 60 veya 100 cm aralıklarla ince tellerle birbirine bağlanarak levhalar ahşap dikme veya kirişlere tel çivilerle çakılır ve üzeri sıva yapılır. Bağdadi Çıtaların İskelet Üzerine Tespiti Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 18

Bağdadi ve Kamış Üzerine Yapılan Sıva Sıva iki tabaka halinde uygulanır. Alt tabaka harcı bileşenleri: 1 m 3 kum 0,670 m 3 kireç 10-15 kg kıtık (keten veya kendir kıllarından yapılmış lifli malzeme) 150 lt su Kıtık, çıtalar arasına girerek bağlantıya yardım ettiği gibi, sıvayı takviye ettiğinden çatlamasını önler. Üst tabaka 1 cm kalınlıkta evvelce bahsedilen takviyeli harçtan tesekkül eder, 1 m 2 sıvaya 0,003 m3 çıta, 0,20 kg çivi gittiği kabul olunur. Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 19

5. Ahşap veya Metal Yüzeylere Yapılan Sıvalar Sıva harcı, ahşap ve metal yüzeylere hiçbir zaman yapışmaz. Bu nedenle 50 cm aralık ve 5x10 cm ölçülerindeki ahşap latalardan teşkil edilen ızgaralar üzerine rabitz teli veya file çekilerek veya baş kısmı dışarıda kalacak şekilde çiviler çakılarak zemin hazırlanır. Rabitz telinin ve çivilerin galvanizli olması önemlidir. Bunun üzerine iki tabaka halinde içine keten (kıtık) katılmış çimento veya takviyeli harç ile sıva yapılır. 6. Alçı Sıvalar Perdah tabakası alçı harcı ile yapılır, harç mala ile sürülür. Kaba sıva harcından 2,5 cm kalınlığında bir alt tabaka yapıldıktan sonra 700 kg alçı 500 lt su ile karıştırılarak elde edilen harç, 0,5 cm kalınlıkta düzgün halde sürülür ve plastik şablonlarla tesviye edilir. Piyasada hazır alçı sıva malzemesi bulunmaktadır. Hazır alçı sıva malzemesi, doğrudan doğruya su ile harç haline getirilir ve ideal plastik kıvama kendiliğinden kavuşur. Bu malzeme ile yapılan sıvalar her kalınlıkta yapılabilir ve rötre çatlağı oluşmaz. Hazır alçı sıvası ile yapılan sıvalar çimento kum sıvalardan %50 daha hafiftir. Ortamdaki nemi çekmesi, yapıyı yangına karsı koruması, beyaz bir yüzey elde edilmesi hazır alçı sıvasının özelliklerindendir. Alçı Sıva Yüzeyin Parlatılması Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 20

Sıvamatik adıyla diğer bir alçı türü daha vardır. Alçı esaslı makine sıvası malzemesidir. Her türlü tuğla, gaz beton, briket, bims blok malzemeleri üzerine uygulanabilmektedir. Makine uygulandığı için bir defada 5 cm kalınlığa kadar hızlı uygulama olanağı olmaktadır. Bu tür sıvalar, özel üretilen makineler ile uygulanabilir. Alçı ıslak iken sabunlu suya batırılmış bezlerle, kuru iken bezir yağına batırılmış bezlerle parlatılır. 7. Çarpma Sıvalar Binaların dış cephelerinde özellikle su basman kısımlarında yapılan bu sıvaların uygulanmasında aşağıdaki esaslara dikkat edilir: 1. Sıvanacak yüzeye çimento harcı ile kaba sıva yapılır. Yüzeyde mastar izlerinin kalmaması için tahta mala ile perdahlama yapılır. 2. Harç için 8 ve 4 mm'lik kare delikli elekler arasında kalan temiz 1 m3 dişli kum, 600 kg çimento ve yeteri kadar su ile karıştırılır. 3. Kaba sıva yüzeyi temizlenir ve ıslatılır, mala ile duvara 1 cm kalınlıkta çarpılır. 4. Sıva yüzeyine mastar çekilmez. 5. Sıva yüzeyinin zaman zaman ıslatılmak suretiyle mukavemeti sağlanır. Bu sıvaların üzerine mastar çekilir ve hemen sonra üzeri metal bir tarakla taranırsa meydana gelen sıvaya Edelputz sıva denir. Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 21

8. Edelputz Sıvalar Bu sıvaların yapılışı çarpma sıvalara benzer. çarpma sıvalardan farkı, malzemelerin karışımı, agrega boyutları ve sıva yüzeyinin mastarla düzeltilmesidir. Edelputz sıva, kaba sıva üzerine yapılır. Kaba sıva harcı karışımı 1.00m3 kum, 200 kg çimento, 170 dm3 kireç hamurudur. Edelputz sıva harcı karışımı; 250 dm3 4 mm'lik elekten geçen kum, 750 dm3 10-16mm arası özel çakıl, 250 kg çimento ve 150 dm3kireç hamurudur. Hazırlanan harç, yüzeye 2,5 cm kalınlıkta uygulanır ve mantarlanır. Yapılmış olan sıva, taraklarla tarandığında, sıva kalınlığı 1,5cm kalmalıdır. Edelputz Sıvada Kullanılan Elek ve Tarak 9. Mermer Tozu Sıvalar Yüksek doz çimento kaba sıvalar üzerine mermer tozu ve isteğe bağlı olarak normal veya beyaz çimento kullanılarak hazırlanmış son sıva katıdır. Plastikliği artırmak için harca kireç katılabilir. Kullanılan çimento miktarı 500 kg/m3 tür. Beyaz çimento ile yapılanlara istenilen renk oksit boya katılabilir. Malzeme Miktarları Mermer Tozu...1 m 3 Sönmüş Kireç...50 m3 Çimento... 500 kg Oksit Boya...Rengi tutturuncaya kadar Su.. 170 lt Plastik kıvamda hazırlanan harç, kaba sıva üzerine yapılan 6-10 mm kalınlıktaki çakılmış çıtalar arasına çelik malalarla yüzeye çarpılarak uygulanır ve mastar çekilir. Yüzey, çelik perdah malası ile iyice parlatılır. Uygulamada bir dolu bir boş sırasına dikkat edilmelidir. Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 22

10. Mermer Pirinçli veya Doğal Taş Pirinçli Suni Taş Sıvalar Bu sıvalar çimento esaslı kaba sıva üzerine yapılır. Harç, 3-5 mm tane iriliğinde 1 m3 mermer pirinci, 650 kg çimento ve yaklaşık 170 lt su ile karıştırılarak hazırlanır. Kalınlığı 2 cm olan çitalarla kareleme yapılan yüzeylerde düz veya şekilli sıvalar elde edilebilir. Uygulama yöntem ve tekniği mermer sıvalara benzer. Sıva yüzeyi (gereğinde) 24 saat sonra testere ağzı ile kazınarak veya murçlaşarak şekillendirilebilir. 11. Püskürtme Sıvalar Çimento harçlı 2,5 cm kalınlıkta bir kaba sıva yapıldıktan sonra üzerine püskürtme sıva uygulanır. Şayet eski sıva üzerine püskürtme sıva uygulanacak ise eski sıvanın iyice kazınması, yüzeyin yıkanarak tozunun alınması gerekir. Sıva harcı, 1 m3 mermer tozu, 50 kg çimento, 0,30 m3 kireç, 12 kg oksit boya ve yeteri kadar su karışımı ile yapılır. Karışımın kıvamı oldukça önemlidir. Karışımın duvara uygulanması, özel kollu el püskürtme makineleri ile yapılır. Püskürtme El Makinesi Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 23

12. Perdah Sıvalar İç ve dış sıvaların üzerine boya (plastik veya yağlı boya) yapılacak ise düzgün bir yüzey elde etmek üzere perdah yapılır. Perdahlı sıvaların üzerine yağlı boya yapılacak ise yüzeye bezir yağı sürülmelidir. Perdahlı sıvalar, çimento esaslı kaba sıvalı yüzeylere uygulanır. Çelik perdah malası ile ince sıva üzerine yapılan bu tür sıvalar, kullanılan malzemenin cinsine göre değişik isimler alırlar. Perdah sıvası çeşitleri şunlardır: 1. Kireç Perdahlı Sıva 2. Çimento Perdahlı Sıva 3. Alçı Perdahlı Sıva 4. Kireç, Çimento Karışımlı Harçla Perdahlı Sıva 13. Desenli Sıvalar Bu sıvalar birkaç yöntemle yapılır. Birincisi; perdah sıvası uygulandıktan yaklaşık 15 dakika sonra altında keçe bulunan malanın, sıva üzerine hafif hafif bastırılarak sıva üzerindeki çimento zarının kaldırılması yöntemidir. Bu işlem malanın suya batırılarak temizlenmesi koşuluyla tekrar edilir. İkincisi ise yüzeye üzerinde desen bulunan merdanenin uygulanmasıdır. Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 24

14. Alaturka Sıvalar Horasan denen harçla yapılan sıvadır. Astar harcı yapılırken içine tuğla kırıkları ve bir miktar kaba kum konur. Perdah tabakası tuğla unu ile hazırlanır, perdah ise mala ile yapılır. Çok itinalı işçilik ister. Üzerine bezir yağı sürülürse su geçirmez hale gelir. Bu sıva günümüzde pek kullanılmamaktadır. Genellikle eski eserlerin tamirinde kullanılır. B. Modern Hazır Sıvalar Fabrikalarda üretilerek piyasada özel ambalajlar içinde satılan kopolimer, akrilik emülsiyon esaslı, yapısındaki malzemeden dolayı desen verilebilme özelliğine sahip, suya dayanıklı, dekoratif görünümlü malzemelerdir. Yapılarda iç ve dış sıva uygulamalarında kullanılır. Harcın yüzeye uygulanması püskürtme veya mala uygulama yönteminde farklılıklar olmaktadır. Hazır sıvaların yapısal olarak farklılıkları dikkate alınarak, çeşitleri şunlardır: 1. Mineral esaslı düz veya desenli görünen hazır sıvalar 2. Granit tipi hazır sıvalar 3. Hazır ipek sıvalar 4. Perlit sıvalar 5. Hazır kenitex püskürtme sıvalar 6. Sentetik reçine bağlayıcılı sıvalar Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 25

1. Mineral esaslı düz veya desenli görünen hazır sıvalar Mala ile uygulamalarda harç, özel ambalajından temiz bir kaba boşaltılıp iyice karıştırılır. Gereğinde uygulama kıvamına gelinceye kadar su ilave edilir. Harç yüzeye önce çelik mala ile tatbik edilir. Sonra desen vermek amacıyla plastik mala ile perdah yapılır. Desen verilmesi, harç içinde bulunan ince kum tanelerinin yüzeyi çizmesi ile sağlanır. Malanın dik veya yatık çekilmesi mümkündür fakat yatık perdah uygulamalarından kaçınılmalıdır.? Mineral Sıva Örnekleri Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 26

2. Granit Tipi Hazır Sıvalar Granit ve mermerin mikro tanecikler haline getirilip öğütülmesi ve sentetik doğal reçineler ile diğer katkı maddelerinin karıştırılmasıyla üretilir. Yapıların iç ve dış cephelerinde püskürtme veya mala uygulama yöntemleriyle uygulanır. Bu sıvalarla uzun ömürlü ve dekoratif bir yüzey elde edilir. Yüzey gereğinde su ile yıkanabilir. Yüzeyler kum tanecikleri ile kaplı olarak görünür. Çimento esaslı ince sıva üzerine uygulanmadan önce yüzeye sürülerek veya püskürtülerek astar malzeme tatbik edilmesi önerilir. 3. Hazır İpek Sıvalar Tekstil ham maddelerinin işlenerek ipeksi pamuk haline getirilip doğal katkılar ve akrilik bağlayıcıların karıştırılmasıyla elde edilen hazır sıva malzemesidir. İç cephelerde kullanılan bu malzemeler dekoratif, esnek, çatlamaz, ısı ve ses yalıtımlı, sağlıklı bir yapı oluşturur. Uygulanması, özel ambalaj malzemenin bir kaba boşaltılarak homojenleştirilmesi ve 15 dakikalık bir dinlenmeden sonra 1,5 mm kalınlıkta yüzeye sürülmesiyle (mala ile) olur. Tam kuruma 24-48 saatte gerçekleşir. Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 27

4. Perlit Sıvalar Perlit, bünyesinde %2-6 oranında nem bulunan camsı kayaçların, 1-2 mm tane iriliğinde kırıldıktan sonra, 800-1150 o Carasında ısıtılıp genleştirilmesiyle elde edilen bir malzemedir. Perlit agregaların hafif ve yangına dayanıklılığı yanında ses ve ısı yalıtımı sağlaması da en önemli özellikleridir. Piyasada hazır ambalaj içinde pazarlanan perlit sıva, çimento veya kireç sıvalar gibi uygulanır. Kullanım Amacına Bağlı Olarak Perlit Sıva Harcı Karışımları Perlitli Sıvaların Bazı Özellikleri Isı yalıtımı sağlar. Özellikle darbeli sesleri yalıtır. Hafif olması sebebiyle yapının yükünü azaltır, bu da yapıların daha dirençli olmasını sağlar. İnorganik malzemedir, bozunmaz, başka maddelerle tepkimeye girmez. Yalıtım özelliği zaman içerisinde azalmaz. Yanmaz malzemedir. 1000 oc ısıya dayanıklıdır. Yangın esnasında kapladığı yapı elemanlarını alevlere karşı saatlerce korur. Gözenekli yapısı nedeniyle yapının nefes almasını sağlar, daha sağlıklı yaşam alanları yaratır. Uygulaması çok basittir. Geleneksel yöntemlerle uygulanır Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 28

5. Hazır Kenitex Püskürtme Sıvalar Özel reçine ve kenitex'in karışımı olan bu harçların bünyesinde su yoktur ve su ile karıştırılmaz. Yüksek bir yapışma kabiliyetine sahip olan harçlar sıva sonucu esnek ve çatlamaz bir yapı kazanır. Hazır sıva malzemesi yüzeye yaklaşık 7 atmosfer basınçla püskürtülür. Bu sıvaların ses emici özellikleri yanında yanmaz özelliği de vardır. Her türlü yüzeye (ahşap, sunta, kontrplak, metal, beton, gaz beton, sıva, tuğla, briket vb.) uygulanabilir. Sıva Makinesi ile Uygulama Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 29

6. Sentetik Reçine Bağlayıcılı Sıvalar Mineral esaslı dış yüzeylerde kullanılan sentetik reçine bağlayıcılı bir sıva türüdür. Sıva malzemesi içindeki kumun büyüklüğü mikron mertebesinden 1-2 cm'ye kadardır. Bu sıvalara ayrışmayı ve akmayı önlemek, harca plastiklik kazandırmak ve ışınlara dayanımı artırmak için bazı katkı maddeleri yanında renk verici maddeler de katılabilmektedir. Ahşap ve metal yüzeylerde uygulanmaz. Sentetik reçine bağlayıcılı sıva kaplama malzemesinin çeşitleri şunlardır: Polistren bağlayıcılı sıva Poliüretan bağlayıcılı sıva Epoksi bağlayıcılı sıva 7. Anti Nem Sıvalar Nemli ve sulu zeminlerde duvarlar ve üzerindeki sıva tabakaları, kapilarite olayından dolayı suyu emer. Bu su tuzlu ise tuzun bir kısmi su ile beraber sıva yüzeyine çıkar, bir kısmi da sıva içinde kalır. Bu durum, sıva üzerine gelen boya ve diğer kaplama malzemelerini bozar ve yüzeylerde bozukluklara neden olur. Rutubetin yarattığı problemlere çözüm olması bakımından "Hydroment Anti Nem Sıva" adıyla pazarlanan özel hazır sıvalar yapılır. Söz konusu malzeme, kum, çimento ve özel maddelerin karışımından meydana gelmektedir. Anti nem sıva harcı, 30 kg'lik kraft torbalarda kuru olarak bulunmaktadır. Su ve rutubet Almış Bir Yapı Anti Nem Sıva Uygulanmış Bir Yapı Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 30

Sıvalarda Çatlakların Önlenmesi Ülkemizde, duvarlarda çatlak dolayısıyla rutubet ve boya sorunu olmayan bina yok gibidir. Gece ve gündüz ile yaz ve kış gibi mevsim farklılıkları, deprem ve araçların neden olduğu titreşimler binalarda küçüklü büyüklü çatlaklara neden olur. Nem, çatlak boyunca duvarın içine girer ve bir süngerdeki gibi içine yayılır. İçine islemiş nem, duvarın ısı yalıtım kabiliyetini azaltır ve iç yüzeylerde de hasarlara neden olmaya başlar. Çatlaklar üç nedenle oluşur: 1. Sıvanan yüzeyin sıvayı etkilemesi 2. Sıva malzemesinin sıvayı etkilemesi 3. İşçilik hatalarının sıvayı etkilemesi Sıvalarda bozulmayı önleyecek bazı yeni teknikler şunlardır: 1. Gaz beton ve betonarme gibi farklı malzemelerin derzlerinde sıva takviye fileleri kullanılmalı. 2. Yeni bina cephelerinin diğer bölgelerinde olabilecek çatlakları önceden önlemek, cephe boyasının ömrünü arttırmak için "Boya Takviyeli Dokuma Keçe ve Örgüleri nin kullanılması faydalıdır. 3. Çatlağın giderilmesinden önce hangi tip çatlakla karşı karşıya olunduğunun belirlenmesi ve ona uygun takviye liflerinin seçilmesi önemlidir. Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 31

S o r u l a r? Öğr.Grv. Cahit GÜRER 14 Mart 2008 Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 32

YAPI TEKNOLOJİLERİ-II Konu-1 DERSE GİRİŞ ve ÇATILAR Öğr. Gör. Cahit GÜRER Afyonkarahisar 22 Şubat 2008 GİRİŞ Bu ders kapsamında daha çok yapılarda ince yapı işleri olarak tabir edilen konulara ağırlık verilecektir. Tüm bunlara ilaveten Yapı Teknolojileri-I I dersi kapsamında eksik kalan Çatılar Bacalar ve Sıvalar konularına da yer verilecektir. Yapı Teknolojileri II dersi, Yapı Teknolojileri-I I dersini tamamlayıcı nitelikte olup, Yapı bilimi okuyan öğrenciler için diğer derslere temel teşkil eden bir alfebe niteliğindedir. Yapı teknolojileri I ve II derslerine ait konuların iyi kavranması diğer Yapı derslerinin de anlaşılmasını kolaylaştıracaktır. Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 1

DERS İÇERİĞİ 1 1. ÇATILAR, (Ders Süresi: 1 hafta) Çatıların Mühendislik Özellikleri Çatı Çeşitleri Çatıyı Meydana Getiren Taşıyıcı Sistemler 2. A) ÇATILARDA YAĞMUR SUYU TESİSATI (Tenekecilik İşleri) 1. Çinko ve Galvanizli Saçlarla Yapılan Tesisat (Oluklar, Asma Oluklar, lar, Gizli Oluklar) 2. Borular 3. Duvar ve Baca Dipleri 4. Dereler 5. Plastik Esaslı Malzemelerle Yapılan Uygulamalar B) BACALAR (Ders Süresi: 1 hafta) Bacaların Çeşitleri Ateş Bacalarının Çekim Kuralları 3. SIVALAR (Ders Süresi: 1 Hafta) Sıvacılık Malzemeleri Yüzeylerin Sıvaya Hazırlanması Sıvaların Genel Özellikleri Sıva Çeşitleri DERS İÇERİĞİ 2 4. MERDİVENLER, ASANSÖRLER VE RAMPALAR (Ders Süresi: 2 Hafta) Merdiven Elemanları Şekillerine Göre Merdiven Çeşitleri Eğimlerine Göre Merdiven Çeşitleri Yapıldıkları Malzemelere Göre Merdiven Çeşitleri Merdiven Hesabı Merdiven Dengelenmesi Uygulama Ödevi 5. BADANALAR VE BOYALAR, (Ders Süresi: 1 Hafta ) Badanalar Yağlı Boyalar Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 2

DERS İÇERİĞİ 3 5. YALITIM, (Ders Süresi: 1 hafta) Su ve Rutubete Karşı Yalıtım Isıya Karşı Yalıtım Sese Karşı Yalıtım 6. KAPLAMALAR, (Ders Süresi: 1 hafta) Duvar Kaplamaları Döşeme Kaplamaları Tavan Kaplamaları Merdiven Kaplamaları Çatı Kaplamaları DERS İÇERİĞİ 4 7. PREFABRİK YAPILAR, (Ders Süresi: 1 hafta) Prefabrik Yapıların Sınıflandırılması Prefabrik Betonarme Yapıları Projelendirme Esasları Prefabrik Ahşap Yapılar Prefabrik Çelik Yapılar 8. AHŞAP DOĞRAMACILIK İŞLERİ, (Ders Süresi: 1 hafta) Doğramada Kullanılan Keresteler Ahşap Kapılar Ahşap Pencereler Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 3

DERSİN DEĞERLENDİRMESİ Ara Sınav : % 40 (Test + Klasik) Yarıyıl Sonu Sınavı: % 60 (Test) 1. ÇATILAR Bir binanın en üst kısmını teşkil eden, binayı üstten kar, yağmur, rüzgar, soğuk ve sıcak gibi tesirlere karşı koruyan, güzelliğini ve sağlamlığını etkileyen yapı elemanına çatı denir. Üzerine gelen suları durmadan akıtabilmesi için çatı yüzeyi meyilli olarak yapılır. Bu meyil çatının yapıldığı yerin iklimine, kullanılacak çatı örtü malzemesinin cinsine ve binanın görünüşüne göre değişir. Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 4

Çatı yapımında genellikle ahşap kullanılmaktadır. Ancak büyük açıklıklı iş yeri, garaj,fabrika vb. yapılarda, dayanımlarının yüksek olması nedeniyle betonarme veya çelik çatılar tercih edilir. Deprem yönetmeliğine göre (2000) (3030 şayili İmar Kanunu), ahşap yapıların üzerlerine ancak ahşap çatı yapılabilir. Kagir yığma binaların çatıları ise betonarme teras çatı olarak yapılabileceği gibi, ahşap veya çelik oturtma çatı olarak da yapılabilir. Çatıların kar ve rüzgar yüklerini emniyetle taşıyabilmeleri esastır. Özellikle rüzgara karşı önlem olması bakımından, çatı uçlarının saçaklı yapılması, çatı elemanlarının alttaki taşıyıcı elemanlara bağlanmaları zorunludur. Yağmur ve kar sularının bina içerisine girmeden en kısa sürede yağmur oluk ve borularına aktarılması esastır. Çatılar, tanzim ediliş şekillerine, çatı makas sistemine, yapıldığı malzemenin cinsine ve kaplama malzemesinin cinsine göre isim alır. Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 5

Çatı Yüzeyini Sınırlandıran Hatlar ve İsimleri 1. Damlalık veya Oluk 5. Dere 9. Kalkan-Alın Duvarı 2. Eğik mahya veya sırt 6.Tepe Mahya 3. Mahya ve düz mahya 7. Saçak 4. Düşük mahya 8. Meyilli Yüzey Çatı Eğimi Çatılar düz teras ve eğimli çatılar şeklinde uygulanır. Düz çatılara suyun akması için % 3 e kadar eğim verilir. Eğimli çatılarda çatı iskeletinin yapılmış olması ve üzerine kaplama malzemesinin yapılması söz konusudur. Eğim % 5 den az yapılamaz. Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 6

Çatı eğimim, iklime, çatı kaplama malzemesinin cinsine ve çatı arasından yararlanma isteğine göre tespit edilir. Çatılar Eğimlerine Göre: Az Eğimli Çatılar Eğim Açısı: 5 o ye Kadar olan çatılar. Orta Eğimli Çatılar Eğim Açısı: 5 o- 40 o Dik Çatılar Eğim Açısı: 40 o den Büyük olan açılar. Çatı eğimini belirleyen faktörlerin basında, çatı örtü malzemesi, iklim, mimari karakter ve maliyet gelmektedir. Çatı örtü malzemesi, esas olarak çatının dış etkenlere karşı dayanıklı olması gereken katmandır. Çatı örtüsünden beklenen, su geçirmemesi, uzun ömürlü olması ve hafif, estetik olmasıdır. Çatı örtüleri, atmosferik olaylar karsısında oldukça dayanıklı ve kesinlikle su geçirmez özelliklerde olmalıdır. Çatı örtüleri, üzerindeki suyun birikmesini ve özellikle kagir esaslı malzemeler tarafından emilmesini önlemek amacı ile belirli bir eğirnde kaplanmalıdır. Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 7

Çatı örtülerinin bir kısmi az parçalı bir kısmı da çok parçalıdır. Az parçalı çatı kaplamaları (örneğin; levha malzemeler) eğimin az olması gerektiği durumlarda ve çok yağış alan yörelerde tercih edilir. Çatı eğimleri, üç şekilde ifade edilebilir: 1. Derece cinsinden 2. Yüzde (%) cinsinden 3. Oran cinsinden Çatı eğimleri, üç şekilde ifade edilebilir: Derece Cinsinden Yüzde (%) cinsinden Oran cinsinden Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 8

Çatı Eğiminin Oran Cinsinden İfade Edilmesi Çatı eğimi, çatıda dik olarak alınan bir birimin, yatayda saçak ucuna kadar olan mesafenin birim sayısına oranı seklinde ifade edilebilir. Çatı Çeşitleri 1- Sundurma Çatı 7- Set Çatı 2- Beşik Çatı 8- Kombine (Karma) Çatı 3- Kırma Çatı 9- Kelebek Çatı 4- Mansard Çatı 10- Kanatlı Çatı 5- Kule Çatı 11- Silindir Çatı 6- Fenerli Çatı 12- Kırık Plak Çatı 13- Kubbe Çatı Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 9

1. Sundurma Çatı Tek yüzeyli çatı da denilen sundurma çatının yapımı kolaydır ve maliyeti azdır. Çamaşırlık, garaj, kömürlük, bahçıvan odası gibi açıklığı az olan yerlerde uygulanırlar. Müstakil binalarda, ayrık olarak uygulandığı gibi başka bir binanın duvarına dayalı şekilde de yapılabilmektedir. 2. Beşik Çatı (Çift Yüzeyli Çatı) Çift yüzeyli çatı da denilen beşik çatının akıntısı, iki yönlüdür. İki yüzey birbirini mahya ile bağlamıştır. Binanın ön ve arka duvarının oluşturduğu üçgen yüzey kalkan duvarlarıyla kapatılır. Çatı eğiminin fazla alınması durumunda, çatı arasından da yararlanma imkanı doğar. Genellikle dikdörtgen planlı is yeri, ahir, garaj vb. yerlerde uygulanır. Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 10

3. Kırma Çatı Kırma çatıya çok yüzeyli çatı da denilmektedir. Yüzeylerinin, dört yöne de eşit değerde eğimleri vardır. Tüm saçaklar, yatay ve genellikle ayni düzlem üzerindedir. Yüzeyler, birbirine düz, eğik, düşük ve dere mahyalarla bağlanır. Bu çatılar, beşik ya da kırma bir çatıda her bir çatı yüzeyinin iki ayrı eğimde uygulanması söz konusudur. Amaç, daha yüksek ve ferah çatı iç hacmi oluşturarak, çatı arasının konut, depo gibi kullanılabilmesini sağlamaktır. 4. Mansard Çatı Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 11

Genellikle kare ya da daire şekilli ve küçük boyutlu plan üzerine uygulanır. Dört taraflı olan çatı yüzeyleri tepede, bir noktada birleşir. 5. Kule Çatı Beşik ve sundurma çatıların birlikte uygulanmasıyla oluşturulur 7. Set Çatı 6. Fenerli Çatı Beşik çatıların, yan yana dizilmeleriyle oluşur. Ancak yüzeyler, daha çok ışık alabilmek için, birbirleriyle 90 lik açı yapar. Güneş ışığının en çok etkilediği yüzeylere geniş pencereler konur Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 12

8-Kombine (Birleşik) Çatı Sundurma çatı yüzeylerinin kademeli olarak uygulanmasıyla oluşturulur. Kombine çatılar genellikle fabrika, iş yeri, ahır vb. Yerlerde çatıyı fazla yükseltmemek ve daha çok güneş ışığı alabilmek amacıyla uygulanır. Bu tür çatılar daha ziyade atölye, fabrika gibi kat yüksekliği fazla olan yerlerde uygulanır. Sık olmasa da konut binalarında uygulamaları görülmektedir. Çatının özelliği, çatı iç mekanının iki ayrı zıt yöne açılmasıdır. 9. Kanatlı Çatı Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 13

10. Kubbe Çatı Bu tür çatılar kare planlar üzerine inşa edilir. İç mekanlarda ses dağılımını, akustiği sağlamak bakımından işlevseldir. Günümüzde uygulamaları yaygındır. 11. Silindir (Tonoz) Çatı İç mekanlarda tavan yüksekliğini artırmak ve kirişsiz açıklıkları geçsek için uygulanır. Genelde dikdörtgen planlar üzerine uygulanır. Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 14

AHŞAP ÇATIYI MEYDANA GETİREN ELEMANLAR Bırakma (Germe) Rüzgar Bağlantıları Kirişleri Mertekler Yastık Kirişleri Yardımcı Parçalar Dikmeler Çatı Örtüsü (Kaplaması) Aşıklar Konturvatmanlar Göğüslemeler Payandalar Yanlamalar Kuşaklar Bir Oturtma Çatı Makası Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 15

Bırakma (Gergi) Kirişleri Bırakma kirişleri, asma çatılarda, çatıyı meydana getiren makasların açılmamasını sağlayan çatı elemanıdır. Betonarme bir döşeme üzerine oturmayıp duvar, kiriş vb. iki mesnet üzerine oturan oturtma çatılarda kullanılan kirişlere de ayni isim verilir. Tek ya da çift parça halinde yapılabilirler. Kesitleri 8/14, 8/16, 10/16, 14/16, 16/20 cm olur. Üç Askılı Asma Çatı Makası Detayı Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 16

Yastık Kirişleri Makaslardan bırakma kirişleri kanalıyla aldığı çatı yükünü, üzerine oturduğu duvar, kiriş ya da döşemeye aktarırlar. Kesitleri cm cinsinden 5/10, 8/16, 10/20 olup dar yüzeyleri üzerine oturtulurlar. Yastık kirişleri duvar, kiriş ya da döşemeye blonlarla veya bağlantı demirleriyle bağlanır Dikmeler: Asıklardan aldıkları yükü duvar, kiriş ya da döşemeye aktarırlar. Kesitleri genellikle kare seklinde (8/8, 10/10, 12/12 cm) olur. Aşıklar: Merteklerin yükünü taşıyan yatay konumdaki elemanlardan her birine aşık denir. Aşıklar konuldukları yerlere göre çeşitli adlar alırlar. Mahyaya konulanlara mahya aşığı, çatının saçak kısmında üzerine gelen merteklerin yükünü taşıyan yatay kiriş konumunda olanlara damlalık aşığı, damlalık aşığı ile mahya aşığı arasında kalanlardan her birine orta aşık denir. Aşıklar yüklerini bulunduğu yere göre duvar, kiriş, döşeme, dikme gibi elemanlara verir. Aşık kesitleri 10/14, 12/16, 14/18 cm olup, genellikle 200-250 cm aralıklarla yerleştirilir. Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 17

Göğüslemeler: Dikmelerle, aşıkların altında tanzim edilen ve genellikle 45 eğimli desteklerdir. Dikmelerin arasında açıklığın azaltılması ve çatının boyu yönündekiyatay hareketleri önleme görevi yaparlar. Kesitleri, dikme kesitlerine uygun olarak 8/8,8/10,5/10,6/12 cm'dir.ü Payandalar: Askılı çatılarda, dikmelerin (askıların) aldığı yükleri, bırakma kirişlerindeki düğüm noktalarına ileten eğimli çubuklardır. Payanda kesitleri 8/14, 10/18 cm gibi olur. Yanlama: Bir ahşap asma çatı makasında babanın (askı) yüklerini yanlardaki mesnetlere ileten eğik iki basınç çubuğundan her birine yanlama denir. Kuşaklar: Bir çatı makası üzerinde bulunan dikme, aşık, yanlama ve mertekleri, her iki yüzeyden birbirine bağlayan çubuklardır. Bağlandıkları parçalara kertme ile geçerek, birleşme noktalarını kuvvetlendirirler. Rüzgar Bağlantıları: çatı makaslarının, rüzgar etkisiyle devrilmelerini önlemek için, çatının her iki başındaki ilk iki ve son iki makasının arasına, çaprazlamasına çakılan kirişlerdir. Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 18

Mertekler: Aşıklar üzerine otururlar ve örtü altı kaplamasının yükünü taşırlar. Kesitleri 5/10, 6/12, aralıkları 40-50 cm kadar alınır. Yardımcı Parçalar: Çatı elemanlarının birbiriyle bağlantılarını sağlamak amacıyla kullanılan, bağ ve askı demirleri ile blonlar yardımcı parçalar olarak nitelenebilir. Çatı Örtüsü Kaplaması: Çatı örtüleri, kar, yağmur, rüzgar ve don olayı gibi doğal etkilere hem dayanıklı olmalı, hem de suyu alt tarafa geçirmemelidir. Kiremitler, asbest levhalar,bakir ve galvanizli saclar, arduvaz ve polikarbonat esaslı şeffaf levhalarkaplama malzemelerinden bazılarıdır. Konturvatmanlar: Çatıya yandan gelecek basınçları önlemek üzere, makaslar arasına çapraz olarak çakılan elemanlara konturvatman denir. Mertekli çatılarda bu çaprazlar merteklerin altına çakılır. Çatıyı yandan etkileyen hakim kuvvet rüzgar olduğundan, bu parçalara rüzgar bağlantıları da denir. Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 19

PLANA ÇATI DÜZENLENMESİ Dikdörtgen planlarda çatılar, genellikle beşik ya da kırma çatı olarak yapılır. Planın, birden fazla kare ve dikdörtgenlerden oluşmasıyla, birleşik kırma çatı yapma zorunluluğu doğar. Bu nedenle, mahyaların, plan üzerinde çizilerek belirlenmesi yani, plana çatı düzenlenmesi gerekir. Bu iş iki yöntemle yapılabilir: 1. Planı dikdörtgenlere bölerek 2. Saçaklara paralel çizgiler çizerek Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 20

ÇATIYI MEYDANA GETİREN TAŞIYICI SİSTEMLER Çatı makasları, çatının esas taşıyıcı kısmını oluşturur. İki veya daha fazla sayıdaki çatı makaslarının bir sistem dahilinde aralıklı olarak dizilmesi sistemin esasını oluşturur. Söz konusu makasların en basit olarak yapılanı oturtma çatı denen tipleridir. Oturtma çatı makaslarında dikmeler, bir yastık vasıtasıyla döşeme, duvar veya kiriş gibi mesnetlere oturur. İki veya daha fazla mesnede oturan, üzerine gelen yükleri kafes kiriş sisteminde askı, bırakma kirişi (gergi kirişi), payanda, yanlama gibi elemanlarla taşıyarak mesnetlere aktaran, makaslardan oluşan çatılara asma çatı denir. 1. Oturtma Çatı Sistemi Bu tür çatılar, taşıyıcı duvarlar veya kirişler ya da betonarme bir döşeme üzerine oturtulur. Çatının taşıyıcı duvar veya kirişler üzerine oturtulması durumunda mesnet açıklığının en çok 4,00 m olması gerekir. Mahyaya en yakin aşık ile mahya arasındaki uzaklık 2,00 m' den fazla değilse, mahya asığı konulmayabilir. Bu takdirde karşılıklı gelen iki mertek mahyada, zıvana geçirme ile birleştirilir. Duvar kiriş ya da döşeme üzerine oturtulan yastık kirişi ya da kalas parçası altına neme karşı ruberoid veya diğer pestil malzemelerden yalıtım gereci yerleştirilir. Oturtma Çatılarda Mesnet Açıklıkları Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 21

Oturtma çatı makasları tanzim edilen dikme sayısına göre isim alır. Çatılarda dikme sayısı, çatı tanzim edilecek açıklığa göre değişir. Çatı Açıklığı 4-6 m 6-8 m 8-11 m 11-13 m 13-17 m Dikme Sayısı 1 2 3 4 5 Bir Dikmeli Oturtma Çatı Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 22

İki Dikmeli Oturtma Çatı ve Detayları Üç Dikmeli Oturtma Çatı ve Detayları Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 23

Sundurma Şeklinde Oturtma Çatı Makası Karşılıklı iki duvar üzerine oturtulan sundurma çatılarda mesnet açıklığının 4,00 m'den, kapı üzerine yapılan sundurma çatıların ise 2,50 m'den fazla olmaması gerekir. Basit Sundurma Çatı Makasları Bir Dikmeli Oturtma Sundurma Çatı Detayı Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 24

Askılı Çatı Sistemi Askılı ahşap çatılarda kullanılan elemanlar, çekme ve basınç yoluyla yükleri taşıyıcı sisteme aktarır. Çatıyı taşıyan dış ve iç bölme duvarların eksenleri arasındaki açıklığın 4,00 m'yi geçtiği durumlarda askılı çatı (asma çatı) uygulanır. Asma çatının taşıyıcı elemanları çatı makası seklindedir. Ancak burada, makası oluşturan elemanların esas taşıyıcıları, bırakma kirişi (gergi kirişi), askı, yanlama ve payandalardır. Makas sistemi içerisinde, bırakma kirişi ve askılar genellikle çekmeye, yanlama ve payandalar ise basınca çalışır. Asma çatılarda, taşıyıcı çubukların birleştiği yerlerde (düğüm noktalarında) çubuk ekseninin, yanlamanın ve duvar ekseninin bir noktada kesişmesi esastır. Çubuklar, aldıkları çekme ya da basınç kuvvetlerini birbirlerine, bu noktada aktarır. Çatılarda bırakma kirişini yukarıya doğru çeken dik elemanlara, askı denir. Askılar bırakma kirişine zıvanalı geçme ile bağlanır. Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 25

Bir Askılı Çatı Makası Bir askili makaslar (Sekil 7.26), mesnet açıklığı 4,00-6,00 m arasında olan binalarda yapılır. Bir askılı çatı makası elemanlarından, bırakma ve yanlama kirişleri ile yastık eksenleri aynı noktada kesiştirilmelidir. Ayrıca birleşim açılarına göre hazırlanan lama demiri her iki yüzeyden konularak blonlarla bağlanmalıdır. Askının alt ucu lama demirine U şeklindeki lama demiri ile bağlanır. Bir Askılı Çatı Makası Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 26

İki Askılı Çatı Makası Mesnet açıklığı 6,00-10.00 m arasında olan yerlerde bu çatılar yapılır. Bu durumda, askılar arasının birbirine eşit alınması gerekir. Üç Askılı Çatı Makası Makas uzunluğu 10,00-12,00 m arasında olan binalarda üç askılı çatı makası yapılır. Genellikle beşik çatı seklinde atölye, fabrika gibi yapılarda uygulanır. Bu makaslarda, bırakma kirişi ve askılar çekmeye çalıştırıldığından, çift yapılabilir. Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 27

Oturtma Çatı Özellikleri İç bölme duvarları arasındaki mesafesi 4 m' den az olan duvar mesnetleri üzerine veya betonarme (tabliye) döşemeler üzerine oturtulan, makassız çatı sistemlerine oturtma çatı denir. Çatı yapımında önce taban elemanları (8/12, 10/10, 12/12 cm) betonarme döşeme üzerine oturtulur, sonra üzerine 10/10,12/12 cm) dikmeler plana uygun olarak yerleştirilir. Dikme sayısına göre, bir, iki, üç veya dört dikmeli çatılar diye çeşitli adlar alırlar. Duvar mesnetleri üzerine çatı döşemesi yapmadan da oturtma çatı yapılabilir. Askılı Çatıların Özellikleri Çatıyı taşıyan iç bölme duvarları arasındaki açıklık 4 m'yi geçtiği hallerde veya iç mesnetsiz geniş açıklıklı binalarda çatı yükünü yalnız dış mesnetlere nakledecek tarzda tertip edilen çatılara askılı çatılar denir. Makaslardan gelen yükler duvarlara aşıklar ile nakledilir. Makasta dikme görevi yapan elemana "Baba" veya "Askı" denir. Baba, gergi kirişine özel şekillerle bağlanır. Makaslarda bırakma kirişi yerine geçen elemana gergi kirişi denir. Baba ile Gergi kirişi arasındaki diyagonal elemanlara "Yanlama denir. Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 28

S o r u l a r? Öğr.Grv. Cahit GÜRER 22 Şubat 2008 Yapı Teknolojileri-II Ders Notları 29