IDnSIÛM3HDW 1BSIS31. ısepo uaısjpudijnııı eu^euı

ınnaa-soısnov NIAVA paans >i!n»3i >IRAV IDnSIÛM3HDW 1BSIS31 ısepo uaısjpudijnııı eu^euı

TANKLA A Y G A Z M E R K N E R J l B A N Y O D A M U T F A K T A I S I N M A D A Şimdi yaşama kolaylık ve konfor getiren doğa dostu bir enerji kaynağı var... Aygaz Merkezi Enerji... Aygaz Merkezi Enerji konutların ısınma, mutfak ve sıcak su ihtiyaçlarını tek bir kaynaktan sağlıyor. Doğaya zarar vermeyen tek bir yakıtla (LPG-Sıvılaştırılmış Petrol Gazı) dolu Aygaz LPG tankı mekanlara ekonomikliği, kullanım kolaylığını ve güvenliği birlikte getiriyor. Mimarlar, mühendisler, doğayla ilgili, sorumluluk taşıyanlar, mekanlara doğa dostu bu enerji kaynağını kazandırın. Daha çok yeşil ve daha güzel bir yaşam için elele. Aygaz Büyükdere Cad. No: 145/1 Aygaz Han 80300 Zincirlikuyu-istanbul Tel: 274 30 00 Fax: 288 39 63

in içinde.. Alarko, dalgıç pompa işinin öylesine içindedir ki bugüne dek kullanıma sunulan 20 bin adet Alarko dalgıç pompanın yer üstüne çıkardığı sular bir yerde toplansaydı, Van gölünden sonra Türkiye'nin ikinci büyük gölünü oluştururdu. Ve bu gölün hacmi tam 22 milyar m 3 'ü bulurdu. Bir pınar kadar doğal çalışan, her ihtiyaca uygun Alarko dalgıç pompaları, yurdun dört bir yanında temiz ve sağlıklı suları bahçelere, tarlalara, fabrikalara ve hatta evlere ulaştırmakta,.üstün teknolojisi ve uzmanlığı, yurt çapındaki servis ve yedek parça garantisiyle bu konudaki tüm ihtiyaçlan karşılamaktadır. İşte bu nedenledir ki bugün Türkiye'de dalgıç pompa işinin içinde olanlar, işin içindeki markayı, Alarko'yu seçmektedir. ALARKO SANAYİ VE TİCARET A.Ş. İSTANBUL :Necatibey Cad. No: 84 80030 KaraköyTelefon: 0-212-251 84 00 PBX Fax: 244 15 23 ANKARA: Sedat Simavi Sok. No: 48 06550 Çankaya-Telefon: 0-312-440 79 10 PBX Fax: 0-312-440 79 30 İZMİR: Gazi Bulvarı No: 3/6 35250-Telefon: 0-232-483 25 60 PBX Fas: 0-232-441 55 13 ADANA: Ziyapaşa Bulvarı Çelik Apl. No: 25/5-6-01130-Teiefon: 0-322-457 62 23 PBX Fas: 0-322-453 05 84 ANTALYA: 100. Yıl Bulvarı Evren Apt. No: 46-07050-Telefon: 0-242-243 16 25 Fax: 0-242-243 21 92 DALGIÇ POMPA

EDİTÖRDEN Değerli Okurlarımız, İlgiyle izlemekte olduğunuzu umduğumuz dergimizin Ağustos-Eylül sayısında tekrar birlikte olmaktan mutluyuz. Uzun bir süredir bazı olanaksızlıklar nedeniyle sizlere zamanında ulaştıramadığımız dergiyi bu sayımızda peryodu içinde gönderebilmekten de ayrıca memnunluk duymaktayız. İster ısıtma ve soğutma, ister kullanım suyu, ister endüstriyel amaçlı olsun, tesisatların vazgeçilmez bir elemanı da pompalardır. Tesisattaki akışkanı hareket ettiren bu çok önemli elemanlara çoğu zarnan gereken önem verilmez ve ancak bozuldukları zaman göndeme gelirler. Enerji eskisi kadar ucuz olmadığı ve ekonominin önem kazandığı günümüzde gelişen teknolojinin daha karmaşık ve işletme şartlarına duyarlı hale getirdiği tesisatlarda pompalar büyük bir ilgi odağı haline gelmiştir. Örneğin pompaların devirleri işletme koşullarına göre değiştirilerek her zaman pompa karekteristik eğrisinin optimum noktasında çalışmaları çağdaş teknolojiyle mümkün olmaktadır. Kullanıldıkları tesisatların amaçlarının çeşitli olması, pompaların da çok çeşitli olmalarına neden olmuştur. Bu bakımdan bu sayımızda tüm konuları kapsamamız mümkün olmamıştır. İlerideki sayılarda tekrar pompalara eğilmek arzusundayız. Bu sayımıza yazıları ve çevirileri ile katkıda bulunan Sayın Hulki Aksoy'a, Sayın Metin Bilgiç'e, Sayın A. Funda Etan'a, Sayın Tayfun Kızıltoprak'a, Sayın Uğur köktürk'e, Sayın Bülent Vural'a ve Sayın Prof. Dr. Kirkor Yalçm4a teşekkür ederiz. 16. sayımızda "Doğalgaz" kapak konusu ile birlikte olmak üzere esenlikler dileriz. Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994

»Ç i N D E KIL E R tmmob makina mühendisleri odası 8 Haberler 9 Odadan Ağustos-Eylül Cilt: 2 1994 Sayı: 15 10 Hidroforlar: Çeşitleri, Seçimi, Gürültü Önleme Çareleri (Metin Bilgiç) MMO Adına Sahibi Murat ÖNDER Sorumlu Yazı İşleri Müdürü Ercüment ŞEVLE Editör Hasan HEPERKAN Yayın Sekreteri Fatma MAZMANOĞLU Yayın Görevlisi Sevil GÜMRÜKÇÜ Yayın Kurulu Ahmet ARISOY Ayhan GÜLER Kani KORKMAZ Coşkun ÖZBAŞ Macit TOKSOY Reklam Yönetmeni Dilek İĞCİOĞLU Dizgi - Baskı YAPIM TANITIM & YAYINCILIK Tel: 274 55 49 Fax:288 48 53 MMO İstanbul Şubesi İstiklal Cad. No: 99 Ankara İşharu Kat: 4 Beyoğlu - İSTANBUL Tel : 245 03 63-64 252 95 00-01 Fax : 249 86 74 17 Değişken Debili Sirkülasyon Pompaları (M. Bülent Vural) 21 Sıcak Sulu Isıtma Tesisatlarında Sirkülasyon Pompasının Yeri (Hulki Aksoy) 23 Tek Paletli Pompalar ve Seyrek Dişli Pompalar (Prof. Dr. Kirkor Yalçın) 28 Aşınmaya Karşı Dayanıklı Dalgıç Pompalar (A. Funda Etan) 33 Kompansatörler (Tayfun Kızıltoprak) 39 Değişken Hızlı Pompalar (Uğur Köktürk) 45 Tanıtım Baskı Sayısı Fiyatı Yıllık Abone 5.000 Adet 30.000 TL. 300.000 TL. 46 Duyuru Tesisat Mühendisliği Dergisinde yayınlanan yazı ve çizimlerin her hakkı saklıdır, izin alınmadan yayınlanamaz.

Sirkülasyon pompasında da Demirdöküm 1 numara! Bir pompanın üç ayrı kapasitede kullanımı sağlayan hız kontrolü Elektrik sarfiyatından büyük tasarruf + 15 ile + 120 C ısıtıcı akışkan sıcaklıklarında kullanım özelliği Aşırı yüke karşı kendinden korumalı elektrik motoru Geniş mamul gamıyla ihtiyacınız olan debi ve basınca kesin çözüm. Sessiz ve yüksek verimli Demirdöküm-Grundfos sirkülasyon pompaları; ısıtma, soğutma, iklimlendirme sistemlerinde endüstriyel ve domestik yapılar için en ideal çözüm. Mühendislerin aradığı dünya markası şimdi Demirdöküm'ün yaygın satış ve servis güvencesiyle Türkiye'de. OD Demirdöküm GRUNDFOS Genel Müdürlük: Mürbasan Sok. Koza iş Merkezi C Blok Kat: 11-12 Balmumcu-istanbul Tel: (I) 275 36 66 (10 Hat) Faks: (l) 275 59 63 Pazarlama ve Satış Grubu:Talat Paşa Cad. Harmanc Sok. Darüşşafaka Tozan iş Hanı No: 3 Levent-lstanbul Tel: 279 27 20 (7 Hat) Faks: 279 27 29 Ankara Bölge Müdürlüğü: izmir Cad. Koç Han No: 25/3 Yenışehır-Ankara Tel: (4) 425 43 20-425 43 22-418 21 00 Faks: (4) 418 70 44

Yüksek sıcaklıkların izolasyonunda TAŞYÜNÜ Akilli yatırım f fzocam'/n ülkemizin en gelişmiş teknolojisi ile ürettiği Taşyünü Sanayi Şiltesi, Taşyünü Sanayi Levhası, Taşyünü sağlar.»sanayi tesislerinde ısıtıcı aygıtlar çevresinde güvenli ve daha iyi bir çalışma ortamı yaratır.»konutlarda ve ticari yapılarda üstün konfor sağlar. fzocam Taşyünü'nün İnşaat Levhası ve Taşyünü 'nün avantajları: kalitesi TSE kalite belgeleriyle kanıtlanmıştır. Dökme Taşyünü, Isı geçirmez. 1000 C'a kadar sıcaklıkla»taşyünü, akıllı bir yatırımdır. 1000 C'a kadar yüksek sıcaklıklara r m izolasyonu gereken her yerde ihtiyaçlarınıza cevap veriyor. Sanayi tesislerinde, baca ve kazanlarda, dayanıklıdır. Yanmaz. Yangına karşı güvenlidir. Ses geçirmez. Titreşime karşı etkilidir Kolay uygulanır. Mükemmel izolas- yonun kazandırdığı enerji tasarrufu ile kendi yatırımını amorti eder. fırın, egzoz ve Kimyasal maddelerden etkilenmez. Taşyünü'nün kullanım Korozyona uğramaz. ısıtma cihazı üretiminde, kolaylıkları için Danışma Boyut değiştirmez, deforme olmaz. Merkezlerimizden bilgi doğalgaz bacalarında Haşarat ve mikroorganizmalar başarıyla kullanılıyor. alınız. Taşyünü, dünyanın en mükemmel izolasyon malzemesidir. tarafından tahrip edilemez. Ömrü tesisinizin ömrü kadardır.»sanayide, kullanılan enerjiden %8O tasarruf SICAĞA - SOĞUĞA - SESE - YANGINA IZOCA/VV İZOCAM Taşyünü Türk Standartları Enstitüsü Kalite Belgesine sahiptir. AYRINTILI BİLGİ İÇİN AŞAĞIDAKİ DANIŞMA MERKEZLERİMİZİ ARAYINIZ İSTANBUL Tel (21 2) 275 72 22 (8 hol) ANKARA Tel (3 l 2) 4 18 66 67 41 8 30 32 İZMİR Tel 1232] 484 57 85 484 3 1 78 ADANA Tel (322) 352 29 80 BURSA Tel (224) 253 95 35 ELAZIĞ Tel (424 218 66 00 ANTALYA Tel (242)241 l 9 50 SAMSUN Tel (362)4326351

TOKAR YAPI ve ENDÜSTRİ TESİSLERİ SAN. ve TİC. A.Ş. Ord. Prof. Dr. F. K. Gökay Cad. No: 60 Altunizade 81190 tst. Tel: 216.325 60 20 (8 hat) Faks: 216.325 60 93 40 YILLIK l YENİ BİR H YÜKSEK BASINÇLI YUVARLAK KESİT TOKAR Yuvarlak Kesitli Spiral Kanallar TOKAR, İsviçreden getirdiği yeni makinalarla düşük ve yüksek (3000 Pa'ya kadar) basınçlarda çalışacak yuvarlak kesitli spiral kenetli havalandırma kanallarının imalatına başlamıştır. Kanallar standart 3 m, 4 m ve 6 m boylarında üretilmektedir. Sipariş üzerine farklı boylarda da temin edilmektedir. TOKAR Spiral Kanalları imalat makinaları Bilgisayar kontrollüdür. Yuvarlak kanalların diğer havalardırma kanallarından en belirgin farkı saç şeritten sürekli bir spiral kenet ile üretilmeleridir. Spiral kenet, kanalın Çaplar ve Malzeme Kalınlıkları: Çaplar (0 mm) 80 100 125 150 180 200 224 250 280 300 315 355 400 450 500 560 600 630 710 800 1000 1250 1400 Galv. Saç kalınlığı [mm] 0.5 0.6 0.6 0.6 0.6 0.6 0.6 0.6 0.6 0.8 0.8 0.8 0.8 0.8 0.8 0.8 1 1. 1 1 1.25 1.25 1.25 rijitliğini artırır, yüksek hava hızlarında ses yapmasını önler. Nornic dikdörtgen kesitli kanallara göre birim uzunluktaki basınç kayıplaı daha düşüktür. Aynı kesit alanına sahip dikdörtgen kanallara göre de ha hafiftir, bu da motajı kolaylaştırır ve daha basit askı elemanların ihtiyaç duyulur. Çok zaman, dekoratif mahiyette ve açıkta, görüne çek şekilde de döşenir. Bağlantı Şekilleri: 1. Spiral Kanal-Spiral Kanal arası a) Manşon Bağlantı İki spiral kanal arasına bir manşon yerleştirilir. 10 cm aralıklarl pop perçin veya saç vida ile bağlantı gerçekleştirilir. Yüksek basınç uygulamalarda ısıtılınca büzülen (heat shrinkable) bantlar, norm; basınçlarda soğuk sızdırmazlık bantlar kullanılarak birleşme yerini sızdırmazhğı sağlanır. Manşon Bağlantı 0500 mm'ye kadar kullanılı (Bu bağlantı şekli SMACNA'ya uygundur.) A. ıısr r>

CCRUBEDEN MET DAHA TOKAR YAPI ve ENDÜSTRİ TESİSLERİ SAN. ve TİC. A.Ş. Ord. Prof. Dr. F. K. Gökay Cad. No: 60 Altunizade 81190 İST. Tel: 216.325 60 20 (8 hat) Faks: 216.325 60 93 SPİRAL HAVALANDIRMA KANALLARI b) Flanşlı Bağlantı Flanşlı bağlantı isteğe bağlı olarak bütün kanal çaplarında kullanılabilir. Flanş kanal üzerine geçirilir. Kanal uçları dışa doğru 12 mm bükülür. Araya conta yerleştirilir ve civatalar sıkılır. (Ö.:S-kenet, Pittsburgh kenet, v.s.), malzeme özellikleri (saç kalınlığı, ölçüleri) hazır ayarlanmıştır. İstenilen form parçasının ölçüleri girildikten sonra'bilgisayar gerekli kenet türünü seçer ve açılım hesaplanır. N C kodu plazma tezgahına gönderilir. Kesimden sonra parçalar birleştirilir. Conta- 7 1 1 t n-in lif 2. Dirsek ve form parçalın - Spiral kanal arası bağlantı Dirseğin spiral kanala birleştirilecek tarafına l uzunluğunda yaka yapılır. Spiral kanal bu yaka üzerine geçirilir. Yuvarlak form parçalarında ise l ölçüsündeki yakadan sonra kordon çekilir. Form parçası kordona kadar kanal içine yerleştirilir. Belirli aralıklarla 'perçin bağlantı gerçekleştirilir. od- TOKAR YUVARLAK KANAL DİRSEKLERİ ve FORM PARÇALARI Dirsekler galvanizli saçtan standart 2,3,5 parçalı olarak üretilmektedir. Dirsekler ve form parçalar TOKAR Spiral kanallara kolayca monte edilecek şekilde hazırlanmaktadır. Dirsek spiral kanal içine sürülür, saç vida veya pop perçin ile birbirine tutturulur. Dirsekler ve form parçalar bilgisayar ile çizilip açılımı bilgisayarda yapılıyor. Tezgahta en az fire verecek şekilde parçalar saçtan kesiliyor. TOKAR'ın bilgisayarda oluşturduğu standart form parçalar kütüphanesi sayesinde her zaman hatasız ve tam ölçüde parçalar üretilmektedir. Form parçalar kütüphanesinde kullanılan bütün kenet türleri TOKAR YUVARLAK KANAL TEKNOLOJİSİNİ AVANTAJLARI: 1) Yüksek sızdırmazlık Yüksek sızdırmazlık sayesinde enerji kaybı düşük seviyededir. Kaçakların az olması kanal sistemlerinin daha verimli çalışmasını sağlar. 2) Düşük basınç kayıpları Daha küçük vantilatör güçlerine gereksinim vardır. İşletme maliyeti düşüktür. 3) Küçük kesit alanı Yüksek hızlarda çalışabildiğinden daha küçük kesit alanları yeterli olmaktadır. Bu da günümüz modern binalarda yer tasarrufu sağlamaktadır. 4) Mükemmel dizayna sahiptir Dış görünümü ile açıkta döşenmiş kanal sistemleri için uygundur. 5) Kolay montaj Sadece boru ve fittingleri (vida veya perçinle) birleştirmek yeterlidir. 6) Çevre dostudur. t T T l IV G S T JE S

HABERLER İSTANBUL'DA EGZOZ GAZI EMİSYON ÖLÇÜMÜ CO, HC, NOx, SOx, Asitler ve inorganik katı maddelerden oluşan emisyon miktarlarının toplam'ı 106 001 ton /yıl olup 98.938 ton /yıl kadarı CO (Karbonmonoksit)dir. Şubemiz tarafından bu konuda yapılan araştırmaların sonuçları ve denetleme -kontrol mekanizmaları önerileri 9.6.1994 tarihinde İstanbul Vali iği'ne dosya olarak sunulmuştur. Makina Mühendisleri Odası İstanbul Şubesi, egzoz emisyonlarının ölçümü ve yapılabilecek her türlü denetleme işlevini "kamu kurumu " olma özelliği taşıması ncdiniylc. her türlü teknik bilgi ve domanımı ile bilimsel olarak yapabilecektir. Taşıtlardan kaynaklanan kirliliğin önlemesine ilişkin olarak Çevre Bakanlığının 22 Ekim 1992 tarih ve 21383 sayılı Resmi Gazetede yayınladığı "Motorlu Taşıt Egzoz gazlarının yol açtıkları kirlenmenin önlenmesine ilişkin tebliği ile Valiliklere, ilgili kurumlar nczdinde koordinasyon, hızlandırma ve destek çalışmaları görevi verilmiştir. Bu amaca uygun olarak MMO İstanbul Şubesince İstanbul Valiliği'ne yapılan resmi başvuru uygun görülerek, 1.Boğaz Köprüsü Anadolu yakası çıkışında pilot uygulama biçiminde, 23-24 Ağustos günlerinde egzoz gazları ölçümleri yapıldı. Ölçümün ikinci günü basın ve yayın kuruluşları ölçüm yerine davet edilerek basın açıklaması yapıldı, ve MMO İstanbul Şube Başkanı Mustafa Aral şunları söyledi: " Makina Mühendisleri Odası, Hava kalitesinin Korunması yönetmeliği çerçevesinde baca gazları ve taşıl egzoz gazları konusunda çalışmasını iki yıldır bilimsel tarzda sürdürmektedir. Şube'miz tarafından yapılan araştırma sonucuna göre İstanbul'da yaklaşık 1.200.000 adet taşıt bulunmakta olup bu taşıtlardan 900.000 adedi benzinli, 300.000 adedi dizel yakıtlıdır. Motorlu taşıtların; yakıt deposu, karbüratör, kartcr ve eğzoz'undan 100'ü aşkın kirleticinin çıktığı saptanmıştır. Kirleticilerin büyük ve tehlikeli bölümünü HC (Hidrokarbon) CO (karbonmonoksit), NOx (Azotoksit) ve Pb (Kurşun) oluşturmaktadır. Motorlu taşıtın üretim teknolojisi ve kalitesi ile bakım-servis hizmetlerindeki hata ve eksiklikler taşıt emisyonlarını artıran en önemli etkenlerdir. Kontrol teknolojileri kullanılmadan önce üretilmiş motorlu taşıtların, emisyon standartlarından 20 kat fazla kirlilik yarattığı, ayrıca gerekli bakım ve servisi de yapılmamış ise 2-3 kat kirliliğe yolaçtığı bilimsel olarak ortaya konulmuştur. Yakın bir tarihte yapılan bir araştırma sonucu taşıtlardan kaynaklanan hava kirliliğinin toplam kirlilikteki payının %70'leri aşlığı tespit edilmiştir. İstanbul'da Ölçüm sonuçlarının değerlendirilmesinden sonra ise Mustafa Aral şu açıklamayı yaptı: "23-24 Ağustos 1994 tarihinde yaptığımı/, pilot çalışmada egzoz emisyonlarını ölçebilecvk yeterli donanıma sahip olduğumuzu ve İstanbul'daki araçların egzoz gazları açısından durumunu ortaya kaymaya çalıştık. Yerli ve yabancı 56 otomobilde yaptığımı/ ölçümde EEC ve Almanya'da 1986 yılındar soma üretilmiş araçlar için üst sınır olan %3.5 CO sınırını asan araçların toplamda %60, İthal araçlarda %32. yerli araçlarda ise %73 olduğunu saptadık. Ortaya çıkan tablo gistermiştir ki, Türkiye'de üretilen araçların çoğu, Avrupa Topluluğu ülkelerinde trafiğe çıkış i/ni alamayacak durumdadır." HİZMETLER: Etüd ve Proje Kontrollük Danışmanlık GÜRDAL MÜHENDİSLİK VE MÜŞAVİRLİK HİZMETLERİ A.Ş. UZMANLIK KONULARI: Havalandırma ve Klima Islıma ve Soğutma Yangın Söndürme Sıhhi Tesisat Yüzme Havuzu Isı Geri Kazanımı Endüstriyel Tesisat Abide-i Hürriyet Cad. No: 12!) K: 1 D: 1 80270 Şişli-İSTANEiUL Tel: (212) 241 72 46-231 65 77 Fax: (212) 2259827 8 Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994

Geçen sayıda Oda üyeliği, Oda'nın ve üyenin karşılıklı yükümlülükleri üzerine söyleşmeye çalışmış, yaşadığımız 10 yıllık sürecin etkisi ile örgütlülüğümüzle ilgili olarak yanlış noktalara gidebildiğimizi dile getirmiştik. Bu sayıda (SMM Serbest Müşavirlik ve Mühendislik) yönetmeliği ve yapılan değişiklik üzerine söyleşmek istiyoruz. Mühendislik ve Mimarlık Yasası, TMMOB yasası, Oda Tüzüğü vs. temelinde hazırlanarak mesleğimizi ve meslektaşlarımızın çalışma alanlarını düzenleyen yönetmelikler vardır. Bunlardan biri de "Serbest Müşavirlik Mühendislik Büroları Tescil ve Mesleki Denetim Yönetmeliği'dir. Yönetmeliğin amacı 01. maddede şöyle tanımlanmaktadır. : "... Makina Mühendisliği hizmetlerinin mesleki bilimsel teknik esaslar., ülke ve meslektaş yararları yönünden gelişmesini, üretilen hizmetlerin MMO standart ve yönetmelikleri ile ülkemizde geçerli diğer standartlara, yönetmeliklere ve esaslara uygunluğunu sağlamak, TMMOB Makina Mühendisleri hizmetleri asgari ücretlerinin uygulanmasıyla meslektaşlar arasında haksız rakabeti önlemek, serbest müşavirlik ve mühendislik hizmeti yapan kişi ve kuruluşların mesleki denetim, kapasite ve yeterlik açısından değerlendirilmelerine esas olan kayıtların tutulmasını sağlamaktır. Diğerlerinin olduğu gibi bu yönetmeliğin çıkış nedenide o alanda çalışan meslektaşlarımızın sorunlarına çözüm bulabilme isteğidir. Yıllarca tüm Oda birimlerinde serbest çalışan meslektaşlarla yapılan toplantı ve görüşmeler sonucunda, alanın ciddi bir düzenlemeye ihtiyacı olduğu tespitinden hareketle önce Tescil ve Liyakat yönetmeliği oluşmuş, zamanla günün koşullarının gerektirdiği değişiklikler yapılarak günümüzde uygulanan Serbest Müşavirlik Mühendislik Büroları Tescil ve Mesleki Denetim Yönetmeliği oluşmuştur. Düzenleme ve denetim sözkonuyu olduğunda, ister istemez bir takım bürokratik işlemler gündeme gelmektedir. Yönetmeliğin uygulanması aşamasında doğan sıkıntılar nedeni ile bazı meslektaşlarımız alanın denetlemesini gereksiz bulmakta, bu belgenin (SMM Belgesi) proje yapan mühendislere ne yararı var ki" diye düşünebilmektedirler. Oysa, üyelerimizin yaşadıkları problemlere çözüm arayışları çerçevesinde oluşmuş yönetmelik gereği verilen bir belge bu. Sanıyoruz ki burada sorgulanması gereken belgenin kendisi değil de bürokrasisi ve işlevini yerine getirebilmesi için yapılması gerekenler olmalıdır. Amaçlanan hedeflere ulaşabilmenin tekyolu ise tescil belgesi olmadan ve yıllık yenilemelerini yapmadan SMM hizmeti vermemekten ve yapılan hizmeti Oda onayına YÖNETMELİK DEĞİŞİKLİĞİ ODADAN il fi» I I sunmaktan geçmektedir. Yaptığımız araştırmalar göstermektedir ki Oda böyle bir denetim yapmadığında, mühendis olmayan kişiler veya başka yerlerde çalışan mühendisler ek iş olarak proje yapmaktadır. Bu durumda ise asıl zararı gerçek işi serbest müşavirlik ve mühendislik olan meslektaşlarımız görmektedir. Çünkü bu durumda hem hizmet bedeli hem de hizmcl kalitesi düşmekte, giderek yapı sektöründeki mühendislik hizmeti, salt formaliteye dönüşmekledir. Yani Tescil Belgesi ile, gerçek işi serbest mühendislik ve müşavirlik olanlarla diğer mühendisleri ayırarak SMM hizmeti veren mühendisler korunmakladır. Sonuç olarak herhangi bir firmada çalışan mühendis yan iş olarak tesisat projesi çizcmcz, çizmemclidir. Öyleyse; Tescil Belgesi ve Oda'nın bu konudaki çalışmalarının üyemizin kendi yararına olduğu bilincine varılmalı ve uygulamalara sahip çıkılmalıdır. Üyemizi ve Oda' yi sıkıntıya sokan bazı bürokratik yanları Şube Genel Kurullarında tartışılarak 35. Oda Genel Kurulu'na taşınmış, Genel Kurul'un Oda Yönetim Kurulu'nu görevlendirmesi sonucu oluşan yeni yönetmelik yürürlüğe girmiştir. Yapılan değişiklikle sıkıntı yaratan bazı noktalarda düzeltmeler yapılabilmiş ise de yürürlükte olan yasaların çizdiği sınırların dışına çıkmak mümkün olamamıştır. Örneğin; tescil işlemi sırasında istenen belgelerden biri ve üyelerimizin en çok şikayetçi oldukları konu olan Bağ-Kur kaydının istenmesi olayı, Bağ-Kur yasası ve ilgili yönetmelikler nedeniyle önerdiğimiz biçimiyle çözümlencmemiş ve islenen evraklar arasında kalmıştır. Ancak, zaman kaybına ve gereksiz yazışmalara neden olan, belgenin Merkcz'den yenilenmesi olayı kaldırlmıştır. 1995 yılı yenileme işlemleri Tescilli Büro'nun bulunduğu Şube bünyesinde yapılacaktır. Diğer yandan İslanbul Şubesi'nin önerisi ile, Oda üye ilişkilerinin daha düzenli olması, evrak temelinde değil,ilişki temelinde leşçil olayını gerçekleştirmeye hizmel edecek olan "işyerlerinin yılda bir kez ziyareli" yönetmelik maddesi olmuştur. Böylece Odamız, üye adına alanı denetleyerek, üyeden aldığı önerilerle sorunların çözümlerini hayatın içinde bulabilecektir. Üyelerimizi, bu alanda Oda kararlarını eksiksiz uygulamaya çağırıyoruz. ELBİLRİLĞİ GÜÇ BİRLİĞİ İLE DAHA İLERİ HEDEFLERE DOĞRU DÜZELTME Haziran-Temmuz 1994 tarihli 14. sayımızda, 17 sayfada yer alan "SUYUN ÖNEMİ" başlıklı yazının yazan Kimya Yüksek Mühendisi sayın Samim SANER'in soyadı "DEĞER " olarak çıkmıştır. Düzeltir, bu haladan dolayı okurlamızdan ve Kalite Sistem Laboratuarları mensubu sayın Samim SANER'den özür dileriz. Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994

HİDROFORLAR: ÇEŞİTLERİ, SEÇİMİ, GÜRÜLTÜ ÖNLEME ÇARELERİ tarafında bulunan basınç şalteri, manometre, emniyet ventili v.s.nin bağlandığı yerler nedeni ile zamanla) azalmaktadır. Eksilen hava miktarının değişik sistemlerden biri ile tamamlanması gerekmektedir. Sistem seçimi hidroforun kapasitesine, kullanım yerine bağlıdır. Metin Bilgiç 1965 yılında Yıldız Teknik Üniversitesi'nden Makina Mühendisi olarak mezun oldu. Öğrencilik yılları dahil 1963 yılından beri tesisat, ısı cihazları üretimi, yakıtlar ve yakmateknikleri konularında çalışmaktadır. Halen U niv er sal firması yöneticiliğini yapmaktadır. Hidrofor nedir? Yüksek binalarda, yaygın binalarda, Endüstriyel tesislerde temiz suyu yeterli basınçta ve miktarda istenilen kulanma yerine çıkarmak için; bir su kaynağından pompa vasıtası ile emilen suyu; basınca dayanıklı kapalı bir kaba basarak ve burada hava ile yasaklayarak havanın suyu bir yay gibi itmesi ile birlikte suyu basınçlandırarak istediğimiz basınca çıkaran cihazlara hidrofor veya paket hidrofor diyoruz. Hidrofor tankının üst bölümünde bulunan yastıklama havası suda eriyerek, kısmen de hava kaçakları (Hava HİDROFOR ÇEŞİTLERİ: Hidrofor tankının üst tarafında toplanan yastıklama havasının temin şekline göre sınıflandırma; 1- Havayı kendisi temin eden (otomatik hava şarjlı) hidoforlar (Şekil 1-2-3). 2- Hava kompresörlü hidroforlar (Şekil 4). 3-Membranlı (tüplü) hidroforlar (Şekil 5). l- HAVAYI KENDİSİ TEMİN EDEN (OTOMATİK HAVA ŞARJLI) HİDROFORLAR: Yastıklama havası pompanın her devreye girişinde bir hava şarj cihazı vasıtası ile temin edilen bir didrofordur. Daha ziyade konutlarda (apartmanlarda ve küçük sanayi tesislerinde kullanılır. İki çeşittir. a)pompa emişi ile hava teinin eden didroforlar. (Şekil 1-2) Bu sistemde su nakli ile birlikte bir miktar havayı da nakleden (emebilen) bazı santrüfuj pompalar ve piston pompalar kullanılabilir. Her tür santrifüj pompa bu sistemde kullanılamaz. Hidrofor pompasının her devreye girişinde emiş borusundan su ile birlikte emilen bir miktar hava, hidrofor tankına basılır. Şekil 1. Santrifüj pompalı, hava şarj cihazlı hidroforlar 10 Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994

ı.--... ı ı.... ı.nf-^j^ "1? i * - X I 2-1 Şekil 2. Piston pompalı, hava şarj cihazlı hidroforlar Şekil 3. Piston pompalı, hava şarj cihazlı hidroforlar Hidrofor Pompası basma tarafından hava şarjlı hidrofor (bu sistemde hava tüpü (hava şarj cihazı) nün seviyesi su kaymağındaki suyun seviyesinden yukarıda olması gereklidir. Bu hava tank içinde sudan ayrışarak üst tarafta toplanır. Burada önemli olan hava miktarını kontrol etmektir. Bu hidrofor tankı içine yerleştirilen ve tankdaki su seviyesine bağlı olarak hava emiş borusunu açan veya kapayan iğne supaplı şamandıra vasıtası ile veya bir seviye elektroduna bağlı selenoit vana yapılabilir. Son zamanlarda bu şamandıralarda kullanılmamaktadır. Bu sistemlerde mümkün olduğu kadar su kaynağının tabanı ile hidofor tabanı aynı seviyede olmaktadır. Su kaynağı hidrofordan aşağıda olursa bilhassa santrifüj pompalı hidroforlar da su emme problemleri çıkabilmektedir. Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994 11

b)hidrofor pompasının su basma tarafından yastıklama havasını temin eden hidroforlar (Şekil 3). Bu sistemlerde pompanın su basma tarafına bağlı olan bir yardımcı aparat (hava şarj cihazı) vasıtası ile pompanın her devreye girişinde bir miktar hava hidrofor tankı içine basılmaktadır. Hidrofor tankı içine basılan fazla hava yine tank içine yerleştirilen bir iğne supaplı şamandra vasıtası ile tahliye edilebilmektedir. Sistemin avantajları; her tür su pompasında kullanılabilmesi, su emiş problemleri olmamasıdır. 2- HAVA KOMPRESÖRLÜ HİDROFORLAR: Hidrofor tankına alınacak yastıklaına havası bir hava kompresörü vasıtası ile temin edilir. Daha ziyade büyük tesislerde (Hidrofor tank hacm: 2000 it. den fazla olan yerlerde) hava şarj cihazları ile yeterli hava temin edilemeyen yerlerde kullanılır. Daha ziyade endüstriyel tesisler ile büyük sitelerde kullanılmaktadır (Şekil 4). Mahzurları; extra hava kompresör bedeli, kompresör bakım problemleri, hava kompresörü gürültüsüdür. Hidrofor tankı 500 U, 6 Atü Hidrofor pompası: 2 adet (biri yedek)22 T/4, 70 mss Hidrofor tanklarında; P l ve P2 basınçlarına tekabül eden seviyelerin belirlenmesi: PI alt işletme basıncına tekabül eden H3 mesafesi genel olarak 0.8 h 2 olarak alınır. Sabit sıcaklıktaki gazlarda Boyle-Mariotte kanunu gereğince; P!. V[ = P]. V 2 dolayısı ile hidrofor tankının hava tarafında P,.f. h 3 =P 2.h 4 f. P,. h 3 =P 2.h 4 P,. h 3 Şekil 4. Hava kompresörlü hidroforlar 12 Tesisat Mühendisliği Dergisi, A;;ustos-Eylül 1994

Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994 13 Sistemin Çalışma Prensibi: Su seviye kontrol cihazının (tağdiye cihazı veya seviye elektrodu) seviyesine kadar su basılır. Hava hattı üzerinde bulunan selenoit vanaya kumanda eden basınç otomatiği P, alt işletme basıncının biraz üzerine ayarlanır ve tanka hava basılır. Pompaya su seviye kontrol cihazı yol verir. Hidrofor tankındaki basınç; basınç otomatiğinin ayarlandığı P 2 üst işletme basıncına gelince pompa; basınç otomatiği tarafından devreden çıkartılır. Başka benzer sistemlerde hidrofor tankındaki alt ve üst seviye iki ayrı seviye kontrol cihazı (bu tağdiye cihazı olabilir, seviye kontrol elektrodu olabilir. ) tarafından kontrol edilen hava basıncında bir basınç şalteri (druck şalter, presostat) tarafından kontrol edilir. Bu sistemin mahsurları, hidrofor tankındaki alt-üst su seviyelerinin sabit kalmasından dolayı herhangi bir sebeple işletme basınçları değiştirildiğinde alt ve üst işletme basınçları arasındaki farkın kontrolü elden çıkar. Burada fark sabit sıcakhkltaki gazlarla ilgili BÖYLE MARIOTTE kanunu gereğince P l x VI =P2 x V2 şartlarına tabi olarak değişir. 3-MEMBRANLI (TÜPLÜ) HİDROFORLAR Bu sistemin avantajları : Ucuz oluşu, az yer işgal etmesidir. Mahzurları: Basınç şalteri, salt elemanları, pompanın çok sık devreye girip çıkması neticesi çabuk bozulması, tüpteki lastik membranın zamanla yarılması, tüpde sıkıştırılmış havanın zamanla kaçması, bir musluk açılması ile birlikte hidroforun devreye girmesinin getirdiği rahatsızlıktır. Sistem kademeli pompa guruplu yapılırsa nisbetcn iyi sonuçlar vermektedir. Bu sistemde ufak su sarfiyatında ufak kapasiteli l.ci pompa devreye girmekle, daha fazla su ihtiyacında 2.ci pompa daha fazla su ihtiyacında 3.cü pompa devreye girmektedir. Böylece pompaların salt zamanları da uzamış olmaktadır. (Saatteki devreye giriş-çıkış sayısı azalmış olmakladır. ) Membranlı hidroforlar yangın hidroforu olarak kullanılabilir. 1-2 dairelik konutlar için de ideal bir hidrofordur, mebranlı hidroforlar genellikle konutlarda kullanılmaktadır. HİDROFOR SEÇİMİ: 1-saatlik maksimum su sarfiyatı Qh max (10 Qhmax= Qg-n. k. (it/h) (1) 2- Hidrofor pompa debisi (It/h) Qg= İnsan başına veya sarfiyat yeri başına günlük su sarfiyatı it/gün (Cetvel I) Qp= (2) O, 4^ 0,7 3- Hidrofor alt işletme basıncı P, (kg /cm 2 ) Şekil 5. Membranlı (Tüplü) hidroforlar Yastıklama havasının suda eriyerek gitmesini engellemek için bir lastik membran vasıtası ile su ile havanın teması engellenmekte böylece tekrar heva şarjına ihtiyaç kalmamaktadır. Lastik membran basınçlı bir kabın (tüp ) içine yerleştirmekte bir tarafına bir subap vasıtası ile hava basılmakta; bu tüp hidrofor pompası ile irtibatlandırmaktadır. Sistemin kapasitesi arttıkça hidrofor pompası ile irtibatlı tüp sayısı artmaktadır. Şekil 6. Tüpün çalışma şekli n=suyu kullanacak insan sayısı veya sarfiyat yeri sayısı (adet) k= kullanma faktörü. Bütün insanlar aynı zamanda su kullanmazlar. Keza bütün sarfiyat yerleri aynı anda su sarfetmez (Cetvel II). Hidrofor basıncı P[ değerinde iken su kullanan tesisin en kritik sarf yerine islenilen akma basıncında su basabilmesi gereklidir. (H+ha+hk) l, l P- - (3) 10 H= En, kritik su kullanım yeri ile hidrofor tankı alt su seviyesi arasındaki kot farkı (m) ha= En kritik sarfiyat yerindeki akma basıncı mss. (Cetvel III) hk= Pompa emme ve basma hatları ile, hidrofordan, en kritik su sarfiyat yerine kadar olan boru hattında meydana gelen kayıplar (mss). Not: Boru kayıpları için (dirsek kayıpları dahil) l Om. boru boyu için InıSS. kayıp alınabilir.

4- Hidrofor üst işletme basıncı PI (kg/cm 2 ) P 2 = P! + (1.5 + 2) kg/cm 2 (4) 5- Hidrofor tankı hacmi V (it) V=0,31. P 2.QP f(p 2 -P,) (it) (5) P2= Üst işletme basıncı kg/ cm 2 Qp= Pompa debisi It/h f= Hidroforun l saatteki çalışma sıklığı (Salt sayısı) Qp < 5m 2 /h ise f=10 alınır. 5m 3 /h < 15 m 3 /h ise f= 8 alınır. Qp>15 m 3 /h ise f= 6 alınır. son zamanlarda pompa teknolojisinin de gelişmesi ile birlikte salt sayısı 20 'ye kadar çıkarılmaktadır. 6- Hava kompresörlü hidroforlarda kompresör kapasite seçimi Qk (It/dak). V.(P,-P 0 ) Qk= (It/dak (6) t V = Hidrofor tank hacmi (it) P ı = alt işletme basıncı kg/cm 2 PO= Ön sıkıştırma basıncı kg/cm 2 t = Kompresörün hava verme süresi 20001i. hacimli hidrofor tankına kadar 30 dakika, daha büyük depolarda 45 dakika. Cetvel 2. K KULLANMA KAT SAYISI Apartmanlar Oteller Hastaneler Okullar Kışlalar Garajlar CİNSÎ 1-10 10 20 20 < 1 20 Yatak 20 50 Yatak 50<Yatak 1.50 51-500 500-1000 Cetvel 3. ha AKMA BASINCI Z SARFİYAT YERİ YÜKLEME BİRİMİ Sarfiyat yeri cinsi Rezervuar, bide pisuvar musluğu Lavabo musluğu tahret musluğu, 10 Lt/dak'ya kadar kap su ısıtıcı 15 it /dak kapasiteli gazlı şofbenler Z Y.B 0.25 0.5 1 K 0.4 0.3-0.4 0.25 0.4 0.3-0.4 0.2-0.3 0.3-0.4 0.2-0.3 0.15-0.2 0.3 0.3-0.4 0.3-0.4 ha mss 5 5 12 Cetvel 1: BİRİM BAŞINA GÜNLÜK TEMİZ SU SARFİYATI (TS 1258) 1/2" musluk ve benzeri banyo ve duş batarya, eviye 1.5 5 Konut Yapıları It/gün -kişi (şahıs) Bas tipi rezervuarlar 6 13 Banyosuz konutlar Yalnız duşu olan konutlar Küvetli konutlar 60 80 100 Yangın muslukları 100 20 Cetvel 4. SIKIŞTIRILMIŞ HAVA BASINCI Po Konut Dışı Yapılar Fabrikalar Hastahaneler (Çamaşırhane ile birlikte) a- her yatak için b- görev başındakiler için c- hemşireler (lojman gereksinmesiyle birlikte) Duşlu oteller Küvetli oteller Bürolar Lokantalar Okullar a- gündüzlü b- yatılı Bahçe sulama (birkezde) Binek otosu (temizlik) 45 135 45 135 90 150 45 7 45 135 1.5 lt/m 2 bahçe alanı 100 lt/1 defa oto yıkama Pı_k/çm2 1.0-1.6 1.7-2.0 2.1-6.0 2.7-3.0 3.1-3.6 3.7-4.2 4.3-4.8 4.9-5.4 5.5-6.0 0.7-1.1 1.3-1.4 1.7-1.9 2.2-2.4 2.6-2.7 3.1-3.2 3.6-3.7 4.1-4.2 4.6-4.7 Örnek I: 30 Daireli, 15 katlı, her dairede l küvet ve gazlı şofben bulunan bir apartıman için hidrofor hesabı: Yüksek binalarda tek bir hidroforla su beslemesi yaptığınızda alt katlarda su basıncının yüksekliği; kulla- 14 Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994

nım yerlerinde rahatsızlıklar meydana getirmektedir. Bu durumda 2 çözüm vardır. a- Her katda basınç ayar regülatörü (basınç düşürücü) konulması b- Belirli bir kata (örneğin 7 kata ) kadar l hidrofor ondan sonrası için de l hidrofor kullanılması. Ülkemizde basınç ayar regülatörlü sistemi pek kullanılmamaktadır. Ekonomik olması bakımdan (b) sistemi yani çift hidrofor sistemi tercih edilmektedir. Buna göre: 7 kat (14 daire) için l hidrofor 8 kat (16 daire ) için l hidrofor tahsis edilecektir. l daire (konut) 4 insan kabul edilerek Cetvel I'den küvetli konutlarda insan başına günlük su sarfiyatı Qg=100 it/gün alınarak formül l' e göre: l)q hmax =Qg.n.k. 14 daire için: O hmax, = 100.4.14.0,4 = 2240 l l/h 16 daire için O hm ax 2 = 100.4.16.0,4 = 2560 H/h 2) Hidrofor pompa debisi formül (2) 14 daire için : Oh,, 2240 Qp,= = = 3200 U/h 0.7 0.7 16 daire için Qımax 2 0.7 2560 0.7 = 3657 it/h 3) Hidrofor alt işletme basıncı P! formül 3 (H+ha+hk) 1.1 P p kg/cm 2 10 Apartman kat yükseklikleri 3 m. kabul edilerek 7 kat 14 daire için en kirtik devre 7.ci kat olduğuna göre boru uzunluğu (hidrofordan en kritik kullanım yerine kadar) 30 m. olduğu kabul edilerek; H= 7x3 =21 m. ha= 12mSS. (Cetvel 3 den) hk=30x0.1 = 3mSS. (21 + 12+3) 1.1 P,= 3.96 4 kg/cm 2 10 15 kat 16 daire 2'ci hidrofor için en kritik devre boru uzunluğu 55m kabul edilerek; (H+ha+hk) 1.1 P,= kg/cm 2 10 H= 15x3 =45 m ha= 12mSS. hk=55x 1.1 =5.5 mss. (45+12+5.5) 1.1 PI= 10 6.88=kg/cm 2 4) Hidrofor üst işletme basıncı P 2 kg/cm 2 formül (4) P 2 =P, +(1,5-2) 7 katı besleyen l'ci hidrofor için: p 2= 4+1.5 = 5.5 kg/cm 2 5) Hidrofor tankı hacmi (V it) formül (5) P 2.Qp V=0.31 f(p 2 -P,) 7 kat 14 daireyi besleyen inci hidrofor için 5.5 2240 V,=0.31 =2541t 3001ı 10 1.5 hidrofor tankı seçildi. 15 kat 16 daireyi besleyen 2'nci hidrofor için P 2. Qp 8.5. 2560 V 2 =0.31 = 44911 f(p 2 -Pı) 10(8.5-7) 500 U hidrofor tank hacmi seçildi. Netice: Bu apartımanın 7 kat 14 dairesi için otomatik hava şarjlı, pompa karakteristikleri 2500 l t/h, 6kg/ cm 2 (60 mss ) olan hidrofor pompalı; 300 it. hacimli 6 atü konstrüksiyon basınçlı daldırma galvanizli hidrofor tanklı, paket hidrofor ile 15 kat 16 daire için otomatik hava şarjlı pompa karakterislikleri 3000 ll/h ; 9 kg/ cm 2 (90 mss ) olan hidrofor pompalı 500 U. hacimli 10 atü dizayn basınçlı daldırma galvanizli hidrofor tanklı paket hidrofor seçildi. ÖRNEK II: 2 katlı (10 m. yüksekliğinde ) bir tekslil fabrikasında Proses için saatlik maksimum su ihtiyacı 10 t/h, ayrıca 10 ad. alaturka hela (rezervuarlı), 5 ad. pisuvar, 10 ad. bataryalı duş, 20 ad. lavabo mevcut olup en kritik su kullanım yerinin hidofordan uzaklığı 200 dir. 10 mss akma basıncı istenmektedir. Ayrıca 10 ad. Yangın dolabı mevcuttur. Hidrofor seçimi? 1) Su sarfiyat yerleri belli olduğuna göre yükleme birimi esasına göre saatlik maksimum su sarfiyat Qı, max bulalım. Q hmax =0.25/ toplam x 3600 (It/h) v yükleme birimi Yükleme birimi değerleri Cetvel (3)den Q hmax = 0.25 V 33.75 x 3600 = 5228 It/h Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994 15

CİNSİ Rezervuar Tahret musluğu Pisuvar musluğu Duş bataryası Lavabo musluğu YÜKLEME BİRİMİ 0.25 0.5 0.25 1.5 0.5 ADET 10 10 5 10,20 TOPLAM 2.5 5 1,25 15 10 3) İşletme alt basıncı P, ( kg/cm 2 ' H = 10 m bina yüksekliği hk= 200x0.1=20 mss (boru boyu 2ü:)m kahul) ha= 20 mss Cetvel 3'den (H-hk-ha) 1.1 (10-20-20) 1.1 P,= = = 5.5 kg/cm 2 10 10 GENEL TOPLAM 33.75 4) işletme üst basıncı P 2 P 2 = P, +(1.5-2) = 5.5+2 =7.5 kg/cm : proses ihtiyacımda ilave edersek toplam Qhmax= 5228+10.000 = L5228 It/h 2 Hidrofor pompa debisi 15228 Qp= = 217541t/h = 22000 l t/h 0.7 3 Hidrofor işletme alt basıncı (H+ha+ hk ) 1.1 (10+10+20) 1.1 PI=- = 4.4 kg/cm 2 10 10 4) Hidrofor işletme üst basıncı P 2 Pf= P ı +(1.5-2) = 4.4+1.5 = 5.9 kg/cm 2 5) Hidrofor tank hacmi V P 2. Qp 5.9.22000 V=0.31= = 0.31 447011 =500011. f(p 2 -P,) 6(5.9-4.4) Hidrofor tank hacmi 20001t. den büyük olduğu için hava kompresörü kullanmak gerekli. 6) Hava kompresörü kapasite hesabı Qk (It/dak) formül (6) Po Cetvel 4 den V. (Pl-Po) 5000.(4.4-3.7) Qk = = = 77.78 It/dak t 45 Piyasadaki kompresörlerden yukarıdaki değerin üstünde debisi olan, basıncıda P, alt işletme basıncının üstünde olan 50 veya 100 it. depolu bir kompresör seçilir. Bu hidroforun sistem şeması ektedir. YANGIN HİDROFORU: 10 Adet Yangın dolabı olduğuna göre: Yükleme birimine göre 1) Q hmax = 0.25 /toplam yükleme birimi x 3600= \ 0.25 / 100.10 x 3600= 28460 it/h V Qhrrmx 2) Qp= = 40 T/h 0.7 5) Membran (tüp ) sayısı Beheri 24 it. hacimli 3 adet tüp seçildi. Hidrofor pompası; biri yedek olmak üzere 40 T/h 85 mss. 2 ad. pompa seçildi. HİDROFORLARDA GÜRÜLTÜ ÖNLEME ÇARELERİ: l-her şeyden evvel mümkün olduğu kadar sessiz çalışan pompa seçiniz. 2-Su deposu (kaynağı) olarak saç depo kullanıyorsanız hidroforu bu deponun yakınına monte etmeyiniz. (Ses rezonans dolayısı ile büyüyebilir). 3-Sesin borular vasıtası ile tesisata taşınmasını engellemek için hidrofor pompasının emme ve basma taraflarındaki bağlantılarında basınca dayanıklı be/li lastik hortum (veya llexıbil hortum) kullanmalı, bunları emniyetli şekilde boru kelepçesi ile bağlayım/,. 4- Pompa titreşimlerinin zeminden bina duvarlarına yayılmasını engellemek için pompa kaidesi allına tekniğine uygun lastik takozlar monte ediniz. 5-Çek valilerin ses yapmaması için klapck-rin lastiklerinin aşınmadığına dikkat ediniz. Ayrıca klapenin altına paslanmaz çelikten yapılmış yumuşak spiral yay yerleştirerek klapenin darbe etkisini yumuşatınız. 6-Pompa -motor gürültüsü çok rahatsız edici seviyede ise (pompa ve motorda herhangi br teknik arı/adan dolayı gürültü varsa giderdiğiniz ha.de pompa-motor grubunu motorun soğutma hava sirkülasyonunu engellemiyecek şekilde içi strapor (beyaz mantar köpük) kaplı bir tahta sandık içine alınız. KAT KALORİFERLERİ BUHAR KAZANLARI BRÜLÖRLER RADYATÖRLER KALORİFER KAZANLARI VE TÜM KALORİFER TESİSATI İŞLERİNİZDE HİZMETİNİZDEYİZ. TESİSAT Mak. Yük. Müh. Halit DEMİREL-Mak. Müh Elif DEMİREL Tel: 213 544-213 188 Fax 223410 Yeni Cuma Tahsin Marmara Sok. No.4 İZMİT 16 Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağııstos-Eylül 1994

DEĞİŞKEN DEBİLİ SİRKÜLASYON POMPALARI M. Bülent Vural 1953 yılında doğdu. 1976 yılında Berlin Teknik Üniversitesinden Makina Yüksek Mühendisi olarak mezun oldu. Halen Wilo Pompa Sistemleri A.Ş. Genel Müdürü ve Yönetim Kurulu üyesi olarak çalışan Vural, Yıldız Teknik Ünivesitesi Makina Fakültesinde öğretim görevlisi olarak ta görev yapmaktadır. sin olarak belirleyebilmek her zaman mümkün olamayabilmektedir. Ayrıca tesisatın yarattığı direnç kayıpları, sistemde dolaştırılan debiye de direk olarak bağlıdır. Belli bir tesisatın çeşitli debilerdeki basınç kayıplarını ifade eden eğri parabolik bir karakteristiğe sahiptir ve sistemin karakteristik eğrisi olarak isimlendirilmektedir. (Şekil 1) Isıtma, havalandırma ve klima sistemlerinde kullanılan sirkülasyon pompalarının seçiminde tesisat ve binanın genel şartlarını dikkate alan iki ana değerden hareket edilmektedir. Bunlar; a) birimi genelde mss olarak verilen Basma Yüksekliği ve b) birimi genelde m /saat olarak verilen Debi olmaktadır. Ancak pompa tipinin seçiminde bu iki ana kriterden başka diğer bazı hususların da dikkate alınması gerekmektedir. Bunlardan bazıları; a) Akışkanın cinsi (normal su, damıtılmış su, glikol karışımı vb.) b) Akışkanın sıcaklığı ve çevre sıcaklığı c) Sistemin statik yüksekliği d) Genleşme deposunun ön gaz basıncı e) Pompanın bağlantı şekli (rakorlu veya Flanşlı) O Elektrik Şebeke Şartları (Voltaj ve Frekans değeri vb.) olarak özetlenebilir. Pompa seçiminde rol oynayan iki ana kriterden sirkülasyon debisinin tesbiti sistemin ısı hesabından bağımlıdır. Diğer ana kriter olan basma yüksekliği ise kapalı devre sistemlerde tesisatın toplam direnç kayıplarından, açık devre sistemlerde ise direnç kayıplarına ek olarak ayrıca akışkanın transfer edildiği statik yükseklikten (kod farkından ) bağımlıdır. Özellikle basma yüksekliğinin proje safhasında teorik olarak hesaplanabilmesi oldukça zordur. Tesisatta kullanılacak borular, fitting malzemeleri, radyatör, sayaç, ventil vb. diğer armatürlerin miktar ve nominal ölçülerini ve yerleştirilmiş tarzlarını önceden eksiklik ve ke- Şekil l. Sistem Karakteristik Eğrisi Sistemin karakteristik eğrisinin üzerindeki herhangi iki çalışma noktası arasında H Qı bağlantısı vardır. Q 2 Yani debi yarı yarıya azaltıldığında sistem direnci 4 kat azalmakta, örneğin 2 katına çıkarıldığında ise sistem direnci 4 kat artmaktadır. Debi belirlemesinde baz alınan ısı hesabı da çeşitli teorik faktörler, istatistiki değerler ve emniyet katsayıları kullanılarak gerçekleştirilmektedir ve daha önemlisi de en uç şartlar (en soğuk gün, en sıcak gün vb.) dikkate alınarak yapılmaktadır. İşte yukarıda açıklanan kriterlere göre seçilmiş pompalar açıklanan sebeplerle, kullanım ömürlerinin büyük bir bölümünde esas itibariyle gereğinden daha büyük bir kapasiteyle çalışmakta ve dolayısıyla gereksiz yere fazla enerji sarf etmektedir. Örneğin bir ısıtma-sirkülasyon pompasının debisinin her mevsimde ve günün her saatinde aynı olması gereksizdir. Yine örneğin termostatik vana kullanılan Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994 17

sistemlerde pompa debisinin sabit olması gereksiz olmasının yanısıra zararlıdır da (ses ve vibrasyon oluşumu). Bütün bu nedenlerden dolayı, yükselen konfor ihtiyacına cevap verebilmek ve enerji tasarrufu gerçekleştirmek için modern sirkülasyon pompaları artık debileri kullanım şartlarına göre ayarlanabilen pompalar olarak üretilmektedirler. Pompa debisinin ayarlanabilmesi, pompayı tahrik eden elektrik motorunun devir hızının değiştirilebilmcsiyle mümkün olabilmektedir. Qı n, = Pompa debisi, devir hızıyla Q 2 rb doğru orantılıdır. rülmesi (n=%69) elektrik sarfiyatını yaklaşık %80 azaltmaktadır (P=%20). Sirkülasyon pompaları ıslak rotorlu ve kuru rotorlu olmak üzere iki ayrı konstrüktif yapıda üretilmektedirler. Küçük ve orta büyüklükteki hidrolik kapasitelere kadar (Q=50 m-ysaal ve H= 15 mss' ye kadar) pompalar ıslak rotorlu olabilirken daha büyük kapasiteler için kuru ratörlü pompalar kullanılmaktadır. Islak rotorlu pompalar direk boruya takılabilen yani "İnline" tipi olurken, kuru rotorlu pompalar da "inline" tipinde veya şaseli norm pompa tipinde olabilmektedir. H, H 2 Pompa bakma yüksekliği devir hızının karasiyle orantılıdır. Islak rolorlu sirkülatörlcrde devir hm ayan kademeli olarak veya tamemen kademesiz olarak gerçekleştirilmektedir. 0.5 15. 3 tnı/f] P. P, n 2 Gereken elektrik gücü devir hızının 3. dereceden üssü ile orantılıdır. Şekil 3. AO 4C Sû îra'/lıl 3 1? 12 '.a jl/il Şekil 3'de yer alan Pompanın 4 kademeli devir hızı ayarı vardır. Dolayısıyla pompa çalışma şanlarına göre 4 değişik karakteristik eğrisinden her hangi biri seçilerek çalıştırılabilmektedir. ûeoı DN 80 flanş ölçüsündeki böyle bir pompa 1. kademesinde (n= 2700 D/dak) şebekeden l,9 KW güç çekerken 4. devir kademesinde (n+ 2100 D/dak) şebekeden çıktığı güç sadece l,0 KW kadar olmaktadır. tm/ı] Şekil 2 Bu bağıntıların eğriler şeklindeki görsel ifedesi Şekil 2 deki gibi olmaktadır. Örneğin devir hızının %40 düşü- Şekil 4. 50 imvtı) ' f ' 4 ü'»l 18 Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağııstos-Eylül 1994

Şekil 4.' de yer alan pompanın devir ayarı ise n- 1100-2800 D/dak arasında tamamen kademesiz olarak gerçekleşmektedir. Pompa, üstünde set edilen Ap- Basma Yüksekliğini, değişen tesisat şartlarında dahi sabit tutacak tarzda değişken bir debi vermektedir. Özellikle lermostatik vana uygulaması olan tesisatlarda bu tip pompaların avantajları dikkate değerdir. Şekil 5'de devir hızını tamamen kademesiz olarak tesisat şartlarına uyumlayabilen bir pompa yer almaktadır. Mini-Frekans konvertörlü debi ayar elektroniği pompanın klemens kutusu üzerine yerleştirilmiştir. DN 80 flanş ölçüsündeki elektronik kontrollü böyle bir pompa, çalışma şartlarına göre şebekeden 0,2 KW ile 1,35 KW arasında değişen bir güç çekmektedir. Kuru motorlu sirkülatörde debi ayan yapılması için, pompanın elektrik motoruna dışarıdan kontrol veren frekans konvertörleri kullanılmaktadır. Bu ciha/.lar pompa çalışma ve tesisat şartlarına göre uyumlanmışlardır. Şekil 6' da yer alan böyle bir sistemde pompanın devir hızı, azami devir hızı ile bunun yaklaşık %50 si kadar devir hızı alanında tesisat şartlarına uyum sağlayacak tarzda düşürülmektedir. Örneğin n= 1450 D/dak ile n= 750 D/dak arasında pompa debisi tesiat sisteminden gelen bilgiler doğrultusunda değiştirilmekledir. Şekil 5. Bu çeşit cihazlar çeşitli pompa üreticilerince P= 100 KW güçlere kadar standart üretim olarak sunulmaktadır. Aynı cihazla l pompadan 6 pompaya kadar kontrol vermek mümkün olabilmektedir. Şekil 6. Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994 19

Şekil 7a Tesisata bağlanan algılayıcı sensörlerle birlikte sunulan cihazlar aşağıdaki kriterlere göre pompaların debilerini kontrol etmektedirler; a) Basma yüksekliği Ap (değişken veya sabit) b) Çıkış ve Dönüş Suyu Sıcaklığı + T c) Çıkış ve Dönüş Suyu Sıcaklık Farkı AT d) Zamana bağlı pompa değişimi e) Pompalar arası otomatik yedekleme Cihaz üreticileri algılayıcı sensörleride ürün programlarında bulundurmakta böylece kullanıcıya komple paket sistemler sunabilmektedirler (Şekil 7a ve 7b). Değişken Debili Sirkülasyon Pompalarının getirdiği kullanım konforunun yanısıra, sağladığı enerji tasarrufu çok önemlidir. Örneğin ısıtma sistemlerindeki sirkülasyon pompaları yılda ortalama 5500 saat çalışmaktadırlar. 20 KW gücünde bir pompa çalışma süresinin %70 inde devir hızının %40 daha düşük bir seviyesinde çalıştırılabilir. Bu da motorun 20 KW yerine yaklaşık 4 KW güç çekmesi anlamına gelmektedir. Yani tek bir pompada gerçekleşebilecek elektrik tasarrufu 5500xO,7x 16= 61600 KWh/yıl olabilmektedir. Gerçekleştirilen tasarrufun çok önemli boyutlarda olması nedeniyle örneğin Almanya'da 1998 yılının başından itibaren geçerli olmak üzere, ısıtma sistemlerinde kullanılacak sirkülasyon pompalarının, devir hızını ken Şekil 7b. dişi otomatik olarak ayarlayabilen elektronik pompalar olması zorunluluğu getirilmiştir. Böylece sabit devirli veya devir hızı kademeli olarak elle ayarlanabilen pompaların kullanımı yasaklanmıştır. Sirkülasyon pompalarının kullanım yaygınlığı açısından memleketimizdeki durumu ise içler acısıdır. Devir hızı elle kademeli olarak ayarlanabilen pompalar bile yeni yeni kullanılmaya başlanmıştır. Konuyla ilgili düzenleyici herhangi bir kanun ve yönetmelik olmadığından sabit devirli pompalar kullanılmakta ve maalesef büyük boyutlarda enerji savurganlığı gerçekleşmektedir. 20 Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994

SICAK SULU ISITMA TESİSATLARINDA SİRKÜLASYON POMPASININ YERİ HulkiAKSOY Yıldız Üniversitesi 1957 mezuniyetinden sonra, Arı inşaat Şirketinde I yıl inşaat makinalan onarım atelye şefi olarak çalıştı. Askerlik görevini Adapazarı Ordu Donatım Fb. Teknik Md. Yrd. olarak tamamladı. 1961-1973 yılları arasında SSK Tesisat Bürosunda ve istanbul'daki Okmeydanı-Bakırköy-Kartal v.b. hastahane inşaatlarında Tesisat Kontrol Mühendisi olarak çalıştı. 1973'ten itibaren TERM Mühendislik Bürosunu kurup çalıştırmakta, Proje-Müşavirlik hizmeti vermektedir. Kutlutaş, Bahçeşehir gibi kuruluşlarda danışmanlık yapmıştır. Sıcak sulu Isıtma Tesisatı projelerinin gerek hazırlanması, gerekse uygulanması sırasında sirkülasyon pompasının gidiş devresinde mi yoksa dönüş devresinde mi tertiplenmesinin daha uygun olacağı konusu bazı tereddütlere sebep olmaktadır. Bu özet yazıda genel hatları ile bu konu incelcnerk genç meslektaşlarımıza ışık tutulmaya çalışılmıştır. Sıcak sulu bir ısıtma tesisatında sirkülasyon pompasının yerini incelerken önce pompalı tesisatın gelişimini kısaca hatırlatmakta yarar vardır. Pompanın yerleşim şeklinin tesbiti buna bağlı olarak daha iyi yorumlanacaktır. 1.2. Sonradan tesisata pompa ilavesi ile boru çaplarının küçültülmesi, tesisatta daha büyük dirençli konvektör v.b. cihazların kullanımı gibi imkanlara kavuşulmuştur. Ancak o yıllardaki salmastra imal teknikleri, pompanın olabildiğince düşük sıcaklıklarda çalışmasını gerekli kıldığından, pompaların dönüş devresinde olmasına itina etme zorunluluğu vardı. Salmastra ömrü böylece uzatılabiliyordu. 1.3. Bugünkü imkanlar; pompanın çalışma sıcaklığındaki 20 C farkın imalatı ve ömrü etkilemeyeceği düzeye ulaştığından, artık pompanın dönüş devresine konma gereği de ortadan kalkmıştır. 2. Pompanın montaj yerinden tesisatın çalışmasına etkileri: 2.1. Pompa Gidiş Devresinde ise: Pompa çıkışından itibaren sistem; pompanın basma basıncından başlayarak boru hattı boyunca sürtünmelerin sebep olduğu basınç kayıpları ile azalan basınç, dönüş güvenlik borusunun tesisata bağlandığı noktada (genelde ka/anın arkasında) sıfırlanır. Yani buraya kadar sistem, özellikle ısıtıcıların bulunduğu bölüm, gitgide azalan bir pozitif basınç altındadır. Bu kesimde tesisatın hava emme ihtimali olmadığından korozyon tehlikesi de aza indirgenmiştir. Dönüş güvenlik borusunun sisteme bağlandığı nokta ile pompa arasında kalan devre ve bu arada kazan, pompa emiş hattına dahil olarak negatif basınç altındadır. 1.. Isıtma Tesisatlarının sistem kuruluşundaki üç aşama: 1.1. Sıcak sulu ısıtma sistemlerinin ilk kullanım yıllarında tesisatın tabii sirkülasyonla çalışması sağlanıyordu. Kazanda ısıtılan suyun özgül ağırlığı arasındaki farkın doğurduğu hareket ve ısınım suyun yukarı çıkma isteminin verdiği imkan, bu tür tesisatların "Tabii Sirkülasyonlu" olarak adlandırılması ve kullanımını mümkün kılmıştı. Bu tesisatın çalışabilmesi dirençlerin minimumda tutulmasını gerektirdiğinden büyük boru çapları çıkmaktaydı. Recnagal'den alınan aşağıdaki şekiller bu basınçları açıklıyor. Bu sistemde basınç dağılımı daha düzgün olmaktadır. Pompanın emişindeki basıncın, pompanın dönüşte olmasındaki durumdan daha düşük seviyede olması ve daha sıcak olmasının kavitasyonu önleyici etkileri de ifade edilmektedir. 2.2. Pompa Dönüş Devresinde İse: Pompanın pozitif basıncı,dönüş güvenlik borusunun sisteme bağlandığı noktada sıfırlandığından bu nokta ile pompa arasındaki kısım pozitif basınç allında olup bu noktadan itibaren kazan ve tesisat dağılımı, pompanın emişine kadar negatif basınç altında kalır. Bu şekil, tesisatın genleşme deposundan hava emmc- Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994 21

sine ve oksijenin doğuracağı koroztif etkilere daha çok maruz kalabileceği bir şekildir. Alttan dağıtmalı sistemlerde ancak genleşme deposu ile en üst seviyesi arasındaki mesafenin (h>p) pompa basıncının üzerinde olma koşuluyla bu sakınca önlenebilecektir. Üssten dağıtmalı sistemlerde ise bu şart, üstten dağıtım borusunun en yüksek noktası ile genleşme deposu arasında söz konusudur ve çatı mahyasını zorlayıcı bir etkendir. Üstten dağıtmalı sistemlerde emilen havanın en öncelikli sakıncası ise, herhangi bir köşede birikerek tıkaç işlevi yapması ve tesisatın çalışmasını engelleme ihtimalinin artmasıdır. Tesisatın hava emme problemi, kapalı genleşme deposu kullanımıyla ortadan kalkmaktadır. Esas itibariyle açık genleşme deposu devri, yeşilli sakıncaları sebebi ile gelişmiş ülkelerde artık kapanmıştır. 3.0. SONUÇ: Pompa imalatını ve ömrünü zorlayıu hiçbir etken olmadığına göre ve diğer avantajları gözönüne alınarak, birçok yerde otomotik kontrol sistemlerine bağlantı kolaylığı da sağladığı görüldüğünden bizce: Isıtma tesisatlarında sirkülasyın popmasının gidiş devresinde olması tercih edilmelidir. Kapalı genleşme deposu olan sistemlerde ise pompa yerinin tcsbiti daha kolay demektir. Pompa dönüşte olduğunda pompa ile kazan arasındaki kapalı genleşme deposu poziıil basınçta kaldığından hacmi ve çalışma basıncı bir miktar artacaktır. POMPALI-AÇIK-SICAK SULU ISITMA SİSTEMİNDE BASINÇ DAĞILIMI g eni eşme deposu kolon ' kazan a) POMPA GİDİŞTE kazan pompa b) POMPA DÖNÜŞTE c)dlrgun BASINÇ a) Genleşme deposu pompanın emrs devresinde b) " " " basma " ÇALIŞMA BASINCI = DURGUN BASINÇ + POMA BASINCI PLAN, PROJE MÜŞAVİRLİK ve MAKİNA İMALATI AISI 304-316 Cr. Ni MALZEMELERİ DİREKT İMALATÇI ve SATICI KOMPLE POLYESTER, TUTKAL TESİSLERİ Merkez Atelye DİRSEK YAKA RAKOR MANŞON REAKTÖRLER VANA ÇUBUK SAÇ Tersane Cad. No: 45 Karaköy - İSTANBUL Tel: (O 212) 237 62 82-255 52 27-237 69 95 Telefax: (C 212) 237 62 97 Demirciler Sitesi 8. Yol No: 36 Zeytinburnu - İST. Tel: (O 212) 547 70 66 ISE/H ISITMADA YENİ BOYUT..! YER KALORİFERİ SİSTEMİ; * PPR-C Isıtma borusu ve tüm sistem ekipmanları, * Anahtar teslimi sistem montajı, * Teknik Danışmanlık Hizmetleri; kısa sürede detaylı ve alternatifli çözümler içeren teklifler tarafımızdan ücretsiz hazırlanmaktadır. ISI ENDÜSTRİ MERKEZİ SAN. TİC. LTD. ŞTİ. Bağdat Cad. No: 262/3 81060 Caddebostan/İST. Tel: (216) 358 03 79-385 03 85 Fax: (216) 385 03 86 22 Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994

TEK PALETLİ POMPALAR ve SEYREK DİŞLİ POMPALAR Prof. Dr. Kirkor YALÇIN 1939 yılında Develi-Kayseri'de doğdu İlk ve Orta okulu Develi'de liseyi İstanbul Erkek Lisesinde bitirdi. 1964 yılında I.T.Ü. Makina Fakültesinden Makina yüksek Mühendisi olarak mezun oldu; aynı Fakülte'de 1964-1966 yılları arasında Termodinamik Asistanı olarak görev yaptı. 1966 yılında Fransız Hükümeti'niıı Türk Hükümetine verdiği kültürel bir bursu kazanarak 1966-1972 yıllan arasında Fransa datoulouse Üniversitesi. Fransız Milli Araştırma Kurumuna (C.N.R.S.) bağlı Akışkanlar Mekaniği Enstitüsü'nde yüksek lisans ve mili adım-adını dönen pnömatik motorlar üzerinde doktora tezi hazırladı.bir yıl, Brııxelles de Von Karman Enstitüsü Akışkanlar Mekaniği Araştırma Merkezi'ndc süpersonik akışlar üzerinde deneysel çalışma yaptı.1976 yılında Türkiye'ye döndü. 1978 yılında askerlik görevini bitirdikten sonra, 1978-1980 yılları arasında arasında öğretim görevlisi, 1980-1988 yılları arasında da doçent olarak Anadolu Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Bölümü'nde Termodinamik, Akışkanlar Mekaniği, Isı Transferi ve Katı Cisimler Dinamiği dersleri verdi. bir pislon, pistonla her an temas halinde bir palet ılc sistemi dışarıya karşı kapalı tutan bir kapaktan meydana gelmiştir. l.v.il 2.Palet 3.Piston i.gövde Seki! 1. 1988 yılından beri Trakya Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Bölümünde Katı Cisimler Mekaniği. Hidrolik Makinalar.Motorlar derslerini vermektedir.. l Nisan 1994 tarihinde Profesör unvanı aldı, bu tarihten itibaren de Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü başkanı olarak ta görev yapmaktadır. Tek paletli mekanik sistemle ilgi/i biris Fransa'da, ikisi de Türkiye'de olmak üzere üç ihtira beratı vardır. 1. GENEL BİLGİLER Pompalar içlerinden geçirdikleri sıvıların enerji seviyelerini değiştiren aletlerdir. Bir elektrik motoru, bir benzin veya diesel motoru.bir su, gaz veya buhar türbini, hatta insan gücüyle çalıştırılırlar. Yani dışarıdan enerji alarak çalışırlar. Bu sayede sıvılar bir yerden bir yere taşınmış olur, aletin çıkışında yüksek bir hıza sahip olur yani kinetik enerjisi artar, basınçlı bir depoya basılabilir, enerjilerin hepsine birden "hidrolik enerji" diyoruz. Şu halde pompalar, sıvıların hidrolik enerji seviyelerini değiştirebilen aletlerdir. Pompalar, günlük hayatımızda ve sanayinin bir çok dallarında yaygın surette kullanılırlar. Son asır içinde her kullanım alanına uygun özellikle çeşitli pompalar geliştirilmiş olup, bunlar çalışma prensiplerine göre iki ana sınıfta toplanabilirler: 2. TEK PALETLİ POMPALAR Alet, O, merkezli dairesel oyuk bir gövde, merkezi (0) sjövde merkezine göre eksantrik konumda silindirik Piston mili kamalıdır, mil dönerken piston gövde zeminine dik, I çizgisi boyunca temas ederek döner. Piston-gövde arası herhangi bir temas kuvveti yoktur, temas çizgisi boyunca sürtünme sıfırdır. Pislon dönerken ona bağlı tutulan paletle A çizgisi boyunca pistona temas ederek gövdedeki yuvasında hareket eder. Şekil l'de ki gibi tek paletli bir sistemde, palet gövdedeki yuvasında "gitgel" hareketi yapar. Pistonun alt yüzeyi gövde zeminine, üst yüzeyi kapak iç zeminine temas eder. Bu yüzlerde de temas sürtünmesi vardır, ihmal edilecek seviyededir, yüzeylerde herhangi bir aşınma meydana gelmez. Yukarıdaki şekilde palet, yuvasında, yuvanın bir yüzeyine yaslanarak git-gel hareketi yapar, sürtünür ve zamanla aşınarak hassas boyutlarını kaybeder. Bu yüzden palet zaman zaman değiştirilmesi gerekli bir elamandır. Aşınmaya dirençli özel alaşımlı bir malzemeden yapılması en doğru seçenektir. Alet çalışırken, piston-palet-gövde arasında değişken hacimde iki oda meydana gelir. Bu odaların birisini p basıncında bir gazla sürekli besleyelim. Pistonun Al yayına dayalı dik yüzeyine etki eden basınç kuvveti P olur, bu kuvvetin t anında gövde merkezine göre sağladığı moment Ho,'le gösterilsin. P=AI.q.p.e Ho,=0, yazılır. AO O üçgeni yardımı ile sinüs teoremi yazılıp gerekli hesaplar yapılırsa, P basınç kuvvetinin gövde merkezine göre pistona sağladığı döndürme momentinin şiddeti, Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994 23

Ho^p^.k.r 2 - (1+k.Sin Q 2. Coş 6. l-k 2.Sin 0 2 ) olur, burada: p: bir odayı besleyen gazın basıncı. q: pistonun derinliği. r: pistonun yarı çapı. _ k= E/r eksantrik oran, burada E= 0,0 olup eksantrik uzaklık adını alır. _ ^ ^ 6 : milin dönme açısı Oj A, e, vektörleri arası açıdır. e,: radyal birim vektörüdür. dir. - - e 2 : çevresel birim vektör. e, ve e 2 biribirlerine diktir. ->-> -> e: P= P.e ile basınç doğrultu ve yönünde birim vektördür. sıvı pompasıdır. 3) Moment değişiminin şekildeki gibi olması, aletin motor olarak yüklenebileceğini, pompa olarak motoru kısa sürede yoracağını ifade eder. Ayrıca böyle bir sistem titreşimle çalışır; oluşan gürültü çevreyi rahatsız eder. Bu olumsuzlukları önlemek üzere, benzin ve diesel motorlarında da olduğu gibi, aleti çok kademeli yapmak zorunludur. Böylece basınç kuvvetinin pistona sağladığı moment mil dönme açısına göre şekil 10'daki gibi değişir. J p.q.r,k(l+k) 27T Şekil 2. 47T 6 İrdelemeler 1) Değişim eğrisinden anlaşılacağı üzere 0e(0,2rt) aralığında değişirken Ho,>0 olur. Buna göre alet pnömatik veya hidrolik motor olarak görev yapabilir. Aynı değişim eğrisi benzin ve dizel motorlarında da vardır. 2) Pompanın milli bir motora bağlanarak şekil l'deki gibi döndürülsün. Pistonun sağ yanında hacim artar, M kanalı, içerisinde sıvı bulunan bir kaba bağlansın, sıvı bu hacme dolar; pistonun sol yanı önündeki hacmi daraltarak, N kanalı üzerinden sıvıyı basar. Böylece alet, emme ve basma olaylarının aynı zaman içinde oluştuğu bir pompa olarak görev yapar. Bu sırada, p aletin basma ağzında ölçülen sıvı basıncı olmak üzere, pompa mili bağlı olduğu motordan Ho } momentine uygun güç çeker. Yani değişken bir güçle, pistonlu pompalarda da olduğu gibi, motoru zorlar. Şekil 3. Zıd pistonlu iki kademe tek paletli pompanın boyuna montaj kesiti 1) İki gözlü gövde. 2) Mil 3) Mile göre zıd yönde eksantrik pistonlar. 4) Gövdenin alt ve üst kapaklan 5) Bilyalı yataklar 6) Kapakçıklar. 7) Sızdırmazlık keçesi. 8) İki parelel kollu emme kanalı. 9) İki paralel kollu basma kanalı. 10) Paletler. 4) Alet, mile göre zıd yönde eksantrik iki kademede yapılsın; o zaman iki gözlü olur. Her iki kademede de emme ve basma yapılabilir. Montaj şemasından da anlaşılacağı gibi, E kanalı her iki gözü besler, B kanalı da her iki gözden beslenir. Alet bu şekilde çalıştırıldığında, gözler biribirlerine "paralel bağlı "dır, denir. Bu halde debi iki misline yükselir. M kanalı kapalı bir depoya bağlansın ve motor çalıştırılsın. Alet depo içindeki gazı, örneğin havayı emer ve serbest atmosfere verir. Her devirde R= O, T gövde yarıçapı olmak üzere, V=7i.q.R 2 - n.q.t 2.- n.q. (R 2 -! 2 ) hacim veya gaz emilip basılır. Burada dikkat edilecek çok önemli bir özellik vardır: bu alette " ölü hacim sıfırdır". Şu halde alet prensibi gereği ideal bir vakum pompası, hafif, ağır veya viskoz sıvıların emilip basılmasına en uygun bir 2.7T 3-n Şekil 4. 4Jİ 24 Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994

Ho^ f (9) moment denlemine bir kere birinci kademedeki, bir kere de ikinci kademedeki piston için (9 = 0 +rt) yazalım. Ho,,= pqkr 2 (1+k. Sin 2 9-Cos 9. V\-k 2.Sin 2 9) Ho, 2 = pqkr 2 (1+k. Sin 2 (9+7i)-Cos Yl-k 2.Sin 2 (9+7t) Ho R =Ho u +Ho 12 =2pqkr 2. (1+k.Sin 2 6) motor milini t anında zorlayan bileşke moment bulunur. Değişim eğrisi şekilde siyah çizgiyle verilmiştir. Böylece Ho,>0 olur yani motor halinde alet artık yüklenebilir. Pompa halinde, titreşim iki misli olur, yani period 9=27C olmak yerine 9 p =7i olur. Pompa yüksek basınçlarda çalışırken büyük bir gürültü duyulur, motor kısa sürede yorulur. Yapılan uygulamalar, iki kademeli pompayı p=5 bar basınçtan daha yüksek basınçlarda çalıştırmanın iyi olmayacağını ortaya koymuştur. Tek paletli sistemde palet-piston bağlantısı çeşitli şekillerde gerçekleştirildi, bunlardan sadece birkaç tanesini tanıyalım. 1) Kayar paletli sistem: Piston bir silindirik gömlekten yapılmıştır, içerisinde bir rulmanlı yatak ve bunun içinde de mile bağlı eksantrik bir parça vardır. Paletin ucu yuvarlaktır, silindir-gömlek üzerinde açılan dairesel bir yuvaya geçirilmiştir. Mil döndüğünde eksantrik parçayı döndürür, bu hareket bilyalı yatak üzerinden silindir gömleğe geçer, gömlek gövdedeki dairesel yuvasına her an farklı, gövde zeminine dik çizgisini, temas ettirerek, hem salınır, hem de 2E, iki eksantrik uzunluk kadar kendisini öteler. Palet yuvasında doğrusal öteleme yapar, gider-gelir. 2) Salımmlı paletli sistem: Burada da piston bir gömlekten ibarettir, palet pistonla tek bir parçadır. Palet C parçası içine girip çıkar, C parçası bulunduğu yerde sağa-.sola oynar. Pistonun hareketi Şekil 6'da olduğu gibidir. İki kademeli pompanın en önemli özelliği, sabit debi sağlaması, yüksek emiş kabiliyeti sayesinde viskoz sıvı ve ağır yağların emilip basılmasına en uygun pompa oluşudur.alet bu haliyle ideal bir vakum pompasıdır. Bu sahalarda uzun yıllardır çalışan örnekleri vardır. 5) Aleti, yüksek basınçlarda çalışan bir pompa haline getirmek isteyelim. Pompa miline biribirleriyle dik konumda dört piston bağlamamız, yani aleti dört paralel kademe halinde yapmamız gerekir. O zaman mili zorlayan bileşke hidrolik momenti, HO =f(9) moment denklemini, 71 3jl 9,9+, 9+7C, 9+, 9+27C açıları için yazıp 2 2 toplayarak bulabiliriz. Ho 1R =Ho u +Ho p +Ho 13 +Ho 14 ile Ho IR = 2pqkr 2. (2+k) olur. Şekil 5. Kayar paletli sistem Böylece pompanın bağlı olduğu mili zorlayan hidrolik moment sabit bir moment olur. Santrifüj pompanın bağlı olduğu mili zorlayan hidrolik moment sabit bir moment olur. "Tek paletli sistemi, sabit bir momentle çalıştırmak için gerek ve yeter şart, aleti biribirilerine konumlu pistonlarla dört paralel kademede imal etmektir." Bu şekilde imal edilen dört kademeli bir pompada, titreşim ve ses tamamen kaybolmuş, alet p>10 bar basınçlarda başarıyla görev yapmıştır. Şekil 6: Salınır paletli sistem Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994 25

4) Debi devir sayısıyla doğru orantılı olarak değişir; santrifüj pompalarda olduğu gibi devir sayısını yüksek tutmaya gerek yoktur. Alet her devirde emer ve basar; çalışmasında sağlanan sessizlik nedeniyle alçak devirli sayıları tercih edilir. Rüzgar enerjisiyle ve güneş enerjisiyle çalışacak pompalar için uygun bir modeldir. Debi, basma yüksekliğiyle iç Kaçaklar yüzünden, biraz azalır, basma yüksekliğine bağlı değildir. 5) Pompanın verimi basma yükseklisine bağımlı değildir; aletin hassas ölçümlerde ima) edilmesine bağımlıdır. p<8 Bar basınca kadar yapılan deneylerde, verimin basınca bağlı olmadığı ve değerinin de 60< 1") <80 arasında bulunduğu lesbit edilmiştir. 1 Şekil 7: Sabit paletli sistem 0,7 3) Sabit paletli sistem: Burada palet sabittir; C parçası piston-gömleğin içine alınmıştır. Mile bağlı eksantrik parça dönerken, gömlek C parçasının etrafında oynar, C parçası palete girip çıkar. Bu son model vakum pompası olarak çok başarılı olmuştur. Tek paletli sistem pompa olarak deneylerle doğrulanan şu özellikleri göstermiştir. 1) Yüksek emiş kabiliyeti vardır. Bunun sonucu vakum pompası olarak - 760 mm cıvaya yakın vakum değerleri vermiştir. Viskoz ve ağır sıvıların emilip basılmasına en uygun pompadır. Su pompası halinde kendinden emişlidir. 2) Tüm hacımsal pompalarda da olduğu gibi basma ağzında yüksek basınçlar sağlanabilir. Ne varki, p= 4 bar basınçlarda dört kademe halinde imal etmek zorunludur. Bu kademeler aralarında paralel bağlı olmalıdır. 3) Emme borusuna açılan ve yüzeyi bir vana ile ayarlanan bir delik yardımıyla debisi değiştirilebilir. Santrifüj pompalarda olduğunun aksine alet ekonomik te çalışır. O Şekil 8 6) Bu bir temi/ sıvı pompasıcür. İçerisinden, iri taneli, hatta ince taneli sıvılar geçirilmesi aletin kilitlenip durmasına, böyle olmuyorsa aşınarak hassasiyetini kısa sürede kaybetmesine neden olur. Aletin bu özelliği kullanım alanını büyük ölçüde azaltmaz. Hatta bazı kullanım alanlaıında avantajlı da olur. Emme borusunun sıvıya daldırılan ağzına çok ince gözenekli bir filtre koyalım; bu bir kumaş olabilir; aletin bu şartlarda sıvıyı cmip-bastığı, sıvının içindeki tüm pisliklerden arınmış olarak yanı tertemiz halde, çıkış borusuna geçtiği görülür. Aleı bu haliyle sıvı arıtma tesislerinde başarıyla görev ya.ıar. ISC/H ÇİFT CİDARLI DOĞAL GAZ BACA SİSTEMİ ALÜMİNYUM / GALVANİZ ISI ENDÜSTRİ MERKEZİ SAN. TİC. LTD. ŞTİ. Bağdat Cad. No: 262/3 81060 Caddebostan/İST. Tel: (216) 358 03 79-385 03 85 Fax: (216) 385 03 86 26 Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağus,tos-Eylül 1994

Pompa durdurulduğunda, basma borusunda bulunan sıvı hele yüksek bir irtifaya da sahipse, pistona etki ederek onu lersine döndürür, alet su türbini gibi çalışır, sonra emme borusu üzerinden filitreye gelir, onu ters yönde geçerek temizler. Şu halde filtre otomatik olarak temizlenir. Bu şekilde uzun yıllardır ince kumlu kuyulardan su emip basan tek paletli pompalar vardır, filtreyi değiştirmek gereği duyulmamıştır. 3. Seyrek Dişli Pompalar Genel olarak dişli pompalar, sabit hidrolik momentle çalışan sabit debi, yüksek basınç sağlayan, yüksek verimli ve uzun ömürlü pompalardır. Çoğu kez debileri küçüktür. Pompanın debisini yükseltmek üzere, sadece,iki, üç... dişi muhafaza ederek diğerlerini kaldırabiliriz. Böylece seyrek dişli pompalar elde edilir. Diş derinliğini artık büyük te seçebiliriz. Alet dişli pompa olarak tüm üstünlüklerini korurken debisi de yükselmiş olur. Normal bir dişli pompada elektrik motoru sadece bir dişliyi döndürür. Dönen dişli eş dişliyi döndürür. Aradaki dişli ortadan kaldırılınca, eş dişlinin nasıl döndürüleceği haklı bir sorudur. Şekil 10'da görüldüğü gibi, dişlilerin üst kısmında, belirli yükseklikte sık-dişli muhafaza edilir, seyrek dişli bölümü bunun altında kalır. Üst kısım hareket iletimini sağlar, alt kısım sıvıyı emer ve basar. İki seyrek dişlinin hareketini sağlamak üzere başka mekanizmalar da vardır. 08 in ' ' Seyrek dişli pompa ~~ " Paletli pompa Şekil : 9 J: Mil 2: Gövde 3: Üç dişli piston 4: Üç çukurlu piston. x X IX / ^ < O Santrifüj pompa ı "D 10 bar Şekil: 11 X X 1 [\y Cr»L-ii- 1 n ^ i t X Yapılan deneyler, seyrek dişli pompanın, ince zerrcli sıvılara, paletli gibi hassas olmadığını, küçük hacimlerde yüksek debiler sağladığını, veriminin diğer pompa verimlerinden daha yüksek olduğunu, tek kademede yüksek basınçlar sağladığını kanıtlamıştır. Çok başarılı kademeli bir santrifüj pompa, tek paletli iki paralel kademeli pompa ve bir seyrek dişli pompa aynı şartlarda çalıştırılıp verim eğrileri elde edilmiştir. Seyrek dişli pompanın verimi hepsinden yüksek bulunmuştur. 0,65< r <0,88 dir. ISC/H TESİSATTA ÇAĞDAŞ UYGULAMA..! Radyatör tesisatı (ISEM-term) ve Sıhhi tesisat (ISEM-san ) Bağlantı Ekipmanları; PPR-CveVPE özel üretim plastik kılıflı borular, fittingleri, kollektörleri ve diğer ekipmanları ISI ENDÜSTRİ MERKEZİ SAN. TİC. LTD. ŞTİ. Bağdat Cad. No: 262/3 81060 Caddebostan /İST. Tel: (216) 358 03 79-385 03 85 fax: (216) 385 03 86 Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994 27

AŞINMAYA KARŞI DAYANIKLI DALGIÇ POMPALAR Bahsi geçen pompaların diğer bir özelliği ise, pervane şaftı üzerine monte edilmiş bir karıştırıcıya sahip olmalarıdır. Pompalanacak aşındırıcı sıvı bu sayede homojenize edilmekte ve yüksek katı madde konsanirasyonu sağlanmaktadır. Özellikle kum sektöründe geçerli bir yöntem ise, pompanın bir "Dalgıç Mikser" ile birlikte ealıştırılmasıdır. Basılacak kum bu sayede sürekli olarak asılı halde tutulabilmekte ve kesintisiz verim elde edilmektedir. A. FUNDA ETAN 1970 yılında İstanbul'da doğdu. 1988 yılında Highschool'u, 1992 yılında ise İstanbul Teknik Üniversitesi, inşaat Fakültesi, Çevre Mühendisliği bölümünü bitirdi. İstanbul Master Plan Consortiıım ve Sistemyapı gibi firmalarda çalıştıktan sonra Anadolu Flygt firmasına geçti. Kendisi halen Flygt'de. Sistem Mühendisi (Application Engineer) olarak görev yapmaktadır. I. Giriş Son yıllarda aşındırıcı malzeme içeren ve bulunduğu ortamda sorun yaratabilecek bazı atıksuların belirli bir yüksekliğe basılma ihtiyacı doğmuş olup, bu talep daha çok kömür ve demir gibi ağır maden endüstrilerinden ve kum üreticilerinden gelmiştir. Talepler bu kadarla da sınırlı kalmamış, benzer ihtiyaç çelik ve şeker üretiminde de karşımıza çıkmıştır. Atıksu türleri, endüstride kullanılan malzemelerin cinsine ve uygulanan prosesin niteliğine bağlı olduğundan, farklı endüstri guruplarından da benzer taleplerin geleceği kuşkusuzdur. II. Aşınmaya Karşı Dayanıklı Pompaların Teknik özellikleri Ağır şartlara maruz kalan bu pompaların hidrolik poliüretan, kauçuk, sert nikel ve yüksek krom içerikli dökme demir gibi dayanıklı malzemelerden imal edilmek suretiyle aşınmaya karşı gerekli dayanım sağlanmıştır. Buna ilaveten pompanın iç kısmı da değiştirilebilir bir gömlek ile donatılarak aşınma açısından önlem alınmıştır. Bu pompaların motorları katı malzemeleri basmak için yeterli güç marjına (aralığına) sahiptir. Pompalar, aynı zamanda, su kaçağı ve aşındırıcı malzemelerin yapabileceği aşınmaya karşı komple "tugsten karbür" keçelerle donatılmıştır. III. Pompa Seçimi Yukarıda açıklanan tüm özellikler pompanın fiziksel dayanımı açısından çok önemlidir. Bununla beraber aşındırıcı sıvının niteliğine ve çalışan ortama uygun pompanın seçimi de pompanın verini ve ömrü açsından büyük önem taşımaktadır. Pompa sektöründe imalatçı firmalar ve bu söklöre hizmet veren mühendislik firmaları genellikle temiz su esaslı hesaplan baz almaktadırlar. Ancak aşındırıcı madddeler veya ağır malzeme içeren suyun basımında bazı hesaplama farklılıkları göze çarpmaktadır. Aşınmaya karşı dayanıklı H tipi pompa ile ilgili formüller ve uygun pompanın seçim yöntemi, fikir vermek üzere örneklerle aşağıda açıklanmıştır. Burada üzerinde durulması gereken r okta, hesaplama için gerekli verilerin müşteriden tam ve doğru olarak temin edilebilmesidir. Bu husus doğru pompanın seçiminde büyük önem taşımakta ve verimi doğrudan etkilemektedir. Örnek Sektör: Kömür madeni Müşteriden Temin Edilen Veriler: Frekans: 50 HZ (380 V) - Maksimum su sıcaklığı: 40 C - Katı maddelerin hacimsel yüzdesi (Cv): V< 30 - Katı maddelerin özgül ağırhğı(sgs): 1800 kg/m 3 (1.8) - Talep edilen kapasite (Q): 50 ll/san 50xl03m 3 /san - Jeodetik yükseklik (H): 22 m - Boru çapı (0): 150 mm - Boru uzunluğu (L): 50 m - Boru malzemesi: Çelik - Katı maddelerin boyutları: (d85)= l mm Burada d85 terimi şunu ifade etmektedir: 28 Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994

Nomogram 30 _ j 20 NOT -Yakardaki deaerden herhangi ikisinin bilinmesi halinde, aralarına bir doğru çizilmek suretiyle diğer iki bilinmeyen tespit edilir. h p r' _ h r İD ŞEKİL 1 : Nomogram (Cm, De, SGs, SGsl ilişkisi) Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994 29

d85= Söz konusu katı maddelerin %85'inin çapı l mm veya daha küçüktür. IV. Hesap Yöntemi: 1) Sıvının Özgül Ağırlığının Belirlenmesi (SG si) SG si = Basılacak sıvının özgül ağırlığı Cm = Katı maddelerin ağırlıkça yüzdesi Sadece katı maddelerin özgül ağırlığınının bilinmesi yeterli olmamakta, bu maddelerle karışmış sıvının da özgül ağırlığının tespit edilmesi gerekmektedir. Sıvının özgül ağırlığının belirlenmesinde faydalanılacak nomogram Şekil l'de gösterilmiş olup, bulunan değerler aşağıda verilmiştir. Cv:%30 SG si: 1.24 SGs: 1.8 -> Cm: %43 2) Sıvı için Kritik Hızın Belirlenmesi (Ver) Ver : Kritik hız (m/sn) D.F.: Düzeltme faktörü Sistemde çökme probleminin engellenmesi için boru içindeki gerçek hızın, belirlenen kritik hızın üzerinde olması gerekmektedir. Boru Çapı mm 25 50 75 100 150 200 300 400 mm 0.2 1.3 1.3 1.6 1.7 1.7 1.8 1.8 1.8 0.3 1.4 1.7 1.8 1.9 2.0 2.0 2.1 2.1 0.5 1.4 1.8 1.9 2.0 2.1 2.3 2.4 2.5 Tablo 1. Kritik hız tablosu 0.7 1.4 1.8 2.0 2.1 2.4 2.5 2.7 2.8 1.0 1.4 1.8 2.0 2.1 2.4 2.5 2.8 2.9 2.0 1.4 1.8 2.0 2.1 2.4 2.5 3.0 3.1 >5 1.6 1.8 2.0 2.1 2.4 2.5 3.0 3.6 Boru çapı ve partikül boyutlarına göre sıvının kritik hızı Tablo l'de gösterilmiştir. Buna göre: d85: 1.0 mm 0 : 150 mm -4 Ver: 2.4 m/sn Yukarıda bulanan Ver değeri, ancak özgül ağırlığın 3.0 olması halinde geçerlidir. Söz konusu sıvının özgül ağırlığının 1.24 olması nedeniyle bulanan kritik hızın belirli bir düzeltme faktörü ile çarpılarak kesin sonuca varılması gerekir. Özgül ağırlık- Düzeltme Faktörü arasındaki ilişkinin gösterildiği eğri Şekil 2'de yer almaktadır. Buradan aşağıdaki sonuç elde edilir: Sgs: 1.8-»D.F.=0.7 Buna göre Vcr= 2.4x0.7=1.7 m/sn Özgül AÇ ırtık., 3J, ' <H)00 ~ ]000 J i! i i i i ; ı < M! I I ' ' i 1 i_! İ ' i : i ; ; 1 ; ' i! î ' i i! i i!!! ı 1 i l- -!!- ' ' S i :, ' ' ı İ ' i j 1 i ı '^ '. * i j ı i : i i j i! i ' ' "! ı ' i i i! ı 1 i :! : '! i ^r"! i i ' < i ' i i! ; ; ' '-^' '!!!!! ı *,, i l ı ı. ı ; i^;-" ı ı ı ı i ; : i! ' ; \^-\!! ' ';!!!! i a i i : : J i.. LKp! ; :! ; î : : i j : U_ ı x'l / 1 1 1 -!- ı 1- i ^,' ı Oi }.<! J. 7 r j. J 1.9 î. J!.! 1.1 1 ; t * ; 5 l..5 fıuâr Şekil 2. Özgül ağırlık-düzeltnıe faktörü 3) Gerçek Hızın Belirlenmesi A: Alan (m 2 ) V: Gerçek Hız (m/sn) R: Borunun yarı çapı (çap/2) (m) Q: Debi (m 3 /sn) V: Q/A: Q/ (Â. R2) V: 50.10 3/(3.14x0.075) V: 2.8 m/sn 2.8 m/sn > Ver: 1.7 m/sn olması halinde, çökme problemi ortadan kalkar ve verim artar. Kritik hızla ilgili kriterlerin sağlanması boru çapının ayarlanması ile mümkündür. Boru çapının a/altılması gerçek hızın artmasına neden olacaktır. Çapın artırılması halinde ise hızda bir azalma meydana gelecektir. 4) Sürtünmeden İleri Gelen Kayıplar K: Sürtünme katsayısı H frcw: Sürtünmeden ileri gelen kayıp (temiz suya göre) H frsl: Sürtünmeden ileri gelen kayıp (sıvıya göre) sistemde meydana gelen sürtünme bazı kayıplara da neden olmaktadır. Bu nedenle, pompanın basacağı toplam yükseklik hesaplanırken, bu kayıpların da gözönünde bulundurulması ve jeodetik yüksekliğe eklenmesi verim açısından büyük önem taşımaktadır. Temiz su için sürtünme kayıpları Şekil 3'dcki eğride görülmekte olup, sonuçlar aşağıda verilmiştir. K (Çelik boru): 0,2 Q: 50 it/sn 0: 150 mm -> 60m/1000 m: 0.06 m/m. boru uzunluğu Müşteriden temin edilen verilere göre boru uzunluğu 50 m'dir. 1 30 Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağııstos-Eylül 1994

Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994 31 -.tıfo.0"u ÎOK-' IDCO îo:o wıüo ıoc/,0 joo.o Debi lh/ r ;> Şekil 3. Sürtünmeden ileri gelen kayıplar d) T3 N 40 <U CO o en «10 03 i^ l.o l.l 1 2 1.3 1.'l 1.5 l.g İ r 7 1.8 Düzeltme Faktörü Şekil 4. Katıların hacimsel yüzdesine göre düzeltme faktörü Bu durumda: H frcw: 50x0.06: 3 m üzerinde olması durumunda ise Şekil 4'den elde edilecek düzelme faktörünün kullanılması yerinde olacak- Burada çok önemli bir durum sözkonusudur: temiz su tır. için hesaplanan kayıplarla, partiküllerden oluşan sıvı için tespit edilen kayıpların birbirinden oldukça farklı Cv: %30 > D.F: 1.5 olması nedeniyle, ilgili sıvı için belirli bir emniyet pa- Bu durumda toplam yükseklik aşağıdaki şekilde bcliryı bırakılması yerinde olacaktır. lenir: Katı maddelerin hacimsel yüzdesinin (Cv) maksimum H irsi: 3x1.5= 4.5 m %15 olması halinde bahsi geçen sıvının, temiz suya H toplam : 4.5+22 m = 26.5 m benzer olacağı kabul edilebilir. Bu değerin %15'in

i,3oo 2OO 150 1OO Ti 52 35 10 IO S^ i 1 o.ı - } 1 X :o *< U. f" Ḻ X, \ 1 \ j t 1 ı r \- 1.06 T 1 j~ < -ı,._ < "^r ^ ı \ s. \ j I H. R. = 1, Xj i s Kf j_^ 02- -1-1 1 L! t 1 { î 1 -r! ' i- 1 ^ _^ ^-~^ ^^ i ^~> ^^ ^"^^ ^^ İv. ^ N j \ X X j X. l X X. 1 X! ı ' >- x xl X X X X x V \ X ' X X \ H \ 1 \; 1 - ' - 1! i, zo po c.1 0. 2 p j ("" 1 N ^ X X V ^^ N V X i X l 1 \ t ~x~ 1 r! U i ı " -" ~v~*-^- 1 1 X S _\. X N t İ»^. Iix^_ ^.._ ^ X. X ^r X x_ X *x I v x^ \ X 1 ı i\ N j ^ ı l 1 \ t \ X i-. ^-j "^w. 1 "~"'İ>J o.. 01 D.a 1 3 Şekil 5. Katı maddelerin pompalanacak sıvı üzerindeki etkisi t ı -t! t l l >-, r-^ ı ~- l -Xq s ^r ı l!.. i 1 L ^ _^>L_ x^ ı X x tr~ X \ S-p j^_ ^- '-^ j ^>-x^. I ^^ ^S -t p^>: "^ ~*-*^ " >^ *^ x ^F\ ^_ 1.._. 1 t ı ^" "\ ^v_ -^~~^r " Z^a - ::::^ - ^~ ^ f -\ 1 -ı *'' a r(n O^o 1, ~ r i j L _^ ~.. _.,.., ı -< j!~ j r~ f t- ^ "N ^\- ^~- ' ^-^-,^- 3 :;. 5 ı J... -! ı i t.- J' ~ 1- - 3 o =, --- 5) Temiz Suya Eşdeğer Yüksekliğin Hesaplanması Hcw: 28.2 m (H toplam: 26.5 m) Hcw : Temiz suya eşdeğer yükseklik Q: 50 it/sn H.R. : Azaltma faktörü H 5660. 180 (eğri no. 53-485) kodlu pompa lipi iste- Pompalar açısından çok şey ifade eden verim eğrileri- nilen verimi sağlamaktadır. Kömür zerreciklerinin nenin daima temiz suya göre çizilmiş olması nedeniyle, den olacağı aşınmaya önlem olarak da poliüretan kültemiz suya eşdeğer yüksekliğin hesabında belirli bir lamlacaktır. azaltma katsayısına (H.R.) ihtiyaç duyulmaktadır. KxCv 6) Güç Kontrolü HR: l -- Sıvının özgül ağırlığında herhangi bir artış olması ha- 20 linde, seçmiş olduğumuz pompanın bu artıştan ileri K katsayısı Şekil 5'de yer alan eğriden faydalanmak gelen farkları da karşılaması gerekecektir. Bu nedenle suretiyle belirlenir. D85: 1.0 mm SGs: 1.8 -» K= 0.04 Bu durumda 0.04. 30 HR: l -- = 0.94 olarak hesaplanır. 20 Hcw: = H toplam 26.5 = 28.2 m pompanın yeterli güce sahip olup olmadığının kontrol edilmesi ve daima belirli bir emniyel payının bırakılması büyük önem taşımaktadır. Bu kontrol için, bahsi geçen pompanın temi/ suya göre çizilmiş verim eğrisinden faydalanılır ve bu eğri üzerinde okunan maksimum güç "SGsı" ile çarpılmak suretiyle ilgili sıvı için gerekecek güç hesaplanır. Bu değerin daima, pompanın şebekeden çekebileceği maksimum gücün altında olması gerekmektedir. 0.94 0.94 Sonuç olarak, seçeceğimiz aşınmaya karşı dayanıklı H Kaynak: Abrasion Resistant Pumps (5500-5600) tipi pompa şu özellikleri sağlayacaktır: Catalogue-Flygt 32 Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994

KOMPANSATÖRLER Tayfun KIZILTOPRAK 1964 Yılında İstanbul'da doğdu. 1989 yılında İ.T.Ü. Makina Fakültesini bitirdi. Ülteks Pelüş A.Ş.'de İşletme Bölümünde, Teta Yüktenim Ltd. de, kısa süreli Alkent Şantiyesinde görev aldı. 1991 yılından bu yana Politeknik Ltd. Şti. Satış Bölümünde görev yapmaktadır. 1. GENEL BİLGİLER Kompansatörler boru hatlarında iki amaca yönelik olarak kullanılmaktadırlar. 1. Genleşme Parçası 2. Titreşim Absorberi yorulma ve hysctrisis kayıpları çok azalır. Ostenitik Paslanmaz Çelikler yüksek koro/yon mukavetinin yanında, soğuk şekil verine ile kazanılmış yüksek mekanik mukavemet.yüksek elastik limit ve kaynak işlemine uygunluk gibi üstün özelliklere de sahiptirler. ALSI 302, 304.304L,310,316.316 L. 321 malzemeler Ostenitik Paslanmaz Çelikler grubunda yer almaktadır. '/< 17-25 arası Cr ve %8-20 arası Ni ihtiva ederler. Kompansatör ondülasyonlarının imalatında tüm genel uygulamalar için AISI 304 kalite malzeme kullanılmak - tadır.deniz suyu hatları, baca gazı boruları gibi koro/- yon olasılığının yüksek olduğu ortamlarda AISI 316 kalite; sıcaklığın 450 "C'ın üzerinde olduğu boru devrelerinde ise AISI 321 kalite paslanmaz çelik malzemeler kullanılır. Kompansatör hesaplarında genel olarak Amerikan E.I- MA (Expansıon Joınts Manufacturers Associaiıon) Standartları esas alınmaktadır. Kompansatörün yapısını oluşturan diğer elemanlar ise tesisata irtibatını sağlayan bölümü (Flanş veya Boğaz kısmı), kovan borusu (liner), koruma borusu, tie-rot (limit çubuk) gibi parçalardan oluşur. 1-2. KOMPANSATÖRLERİN BAĞLANTI ŞEKİLLERİ 1.1. GENLEŞME PARÇALARI (METAL KOMPANSATÖRLER) Kompansatörlerin genleşme parçası olarak işlevi, boru hatlarının ısıl genleşme sorunlarını çözmektir.kompansatörlerin yapısını oluşturan ana eleman Paslanmaz CR-NI Çelik olan Ondülasyon kısmıdır. Boru hattının ısıl genleşmesinden doğacak gerilimler ondülasyon tarafından yutularak kompanze edilir. Kompansatörlerin ondülasyon kısmı hem ısıl genleşmeleri kompanze edebilecek esneklikte hem de basınç-sıcaklık ve akışkan şartlarına karşı yeterli mukavemette dizayn edilmesi gerekmektedir. Ondülasyon malzemesinin et kalınlığı, hatve, yükseklik ve diğer yapısal ö/ellikleri; boru hattının işletme şartlarındaki basınç, sıcaklık, genleşme ve akışkan özelliklerinin bir korelasyonu halinde dizayn edilir. Paslanmaz çelikleri Mantenzitik, Ferritik ve Ostenitik olmak üzere üç kışıma ayırabiliriz. Kompansatör uygulamalarında Ondülasyon malzemesi olarak diğerlerine göre üstün vasıflara sahip Ostenitik Paslanmaz Çelikler kullanılmaktadır. Bu çeliklerin en büyük özellikleri çalıştıkça akma noktasının yükselmesine sebep olan "Cold Working" özelliğidir. Malzemenin elastik çalışma aralığının artması sonucu 1-2.1. Flanşlı Bağlantı: Mevcut boru hattının flanşlı olması durumunda montajının işçilik ve zaman açısından oldukça kolay olan tipidir. Üç tip mevcuttur. Şekil l: Döner Flanşlı Bağlantı Şekil 2: Sabit Flanşlı Bağlantı Şekil 3: Kaynak Boyunlu Flanşlı Bağlantı Tesisat Mühendisliği Dereisi, Aeustos-Evlül 1994 33

1-2.2. Kaynaklı Bağlantı: Kaynaklı imalatın sorun yaratmayacağı ve boru hattının kaynaklı olduğu tesisatlarda sıkça kullanılır. Karşıt flanş sorunu yaratmamaları, daha hafif olmaları ve maliyetlerininin daha düşük olması Flanşlı tipe göre avantaj teşkil eder. 1-3.3. Açısal Kompansatörler: Boru hatlarının açısal deformasyonlarında ve yanal kompansalörlcr gibi yön değiştirilmelerinde kullanılır. Açısal koınpansatörlerde bir düzlemde harekete veya her yönde harekete izin verecek şekilde Mafsal Mekanizmaları vardır. Bu mafsallar kompansalöre etki eden basınç açma kuvvetlerini kompanse ederler ve ancak istenilen düzlemdc açısal harekete izin verirler. Açısal kompansalörler ikili olarak kullanıldığında Yanal kompansaiörler gibi fonksiyon görürler. Şekil 4. Kaynaklı bağlantı 1-2.3. Dişli Bağlantı: Genel uygulama alanı yüksek katlı binaların kalorifer tesisatı kolon hatlarında boru büzülme ve genişlemelerini alan normal ve dekoratif tip olmak üzere iki tiptir. 1-3. KOMPANSATÖRLERİN ÇALIŞMA BİÇİMLERİ Boru haltınım özelliğine ve kompanse edilecek hareketin çeşidine bağlı olarak genleşme parçaları üç kısımda incelenir. 1-3.1. Eksenel kompansatör: Boru hatlarının veya bölümlerinin düz bir hat halinde uzandığı, lateral veya açısal bir sapma yapmadığı hallerde kullanılır. Boru hattının uç noktalan ankorajlanır. Böylece düz bir hat halinde uzanır. Borudaki ısıl genleşmeler, ondülasyonun boyunun uzayıp kısalmasıyla ısıl genleşme gerilimleri meydana getirmeden kompanse edilir. Şekil 7. Açısal genleşme parçalan 1-4. GENLEŞME HESABI: Açısal ve Yanal kompansatörlerin dizaynı ve seçimi çok çeşitli olup boru devresine göre değişkenlik göstermesi nedeni ile bu kısımda Eksenel kompansalörlcrin seçimi ile ilgili bir örnek verilecektir. Boru çapımız İşletme basıncı Tmax Tmin Boru uzunluğu : DN 0 150 mm : PN 11 bar : 150 C (Akışkanın maksimum sıcaklığı) : -15 C (Akışkanın minimum sıcaklığı) : 27 m Çelik borular için a sıcaklığa bağlı olarak bulunur T ( C) 0-1 (X) 100-200 2(X)-3(X) 301-400 400-500 a (,nm/m C) 0.011 0.012 0.01.1 0.0135 Şekil 5. Eksenel genleşme parçaları 1-3.2. Yanal Kompansatör: Boru hatlarının daha çok dik açı yaratır şekilde yön değiştirdiği durumlarda kullanılır. Bu durumda boru hattı adeta dirsek yapmış bir şekilde bir veya iki düzlemde yön değiştirir. Bu kompansatörler Tic-rot (limit çubuk)'larla bağlı olup basınç kuvvetlerini kompanse ettiği için, Eksenel Kompansatörlerin aksine kuvvetli ankoraj noktalarına ihtiyaç göstermeden sistem gerilimlerini alırlar. Şekil 6. Yanal genleşme parçaları Borunun Isıl genleşme değeri aşağıdaki formül ile hesaplanır. L= a. L. A T = 0.012.27. 165 = 53 mm Metal Kompansatörlerin 30 mm ve 60 mm genleşmeli olmak üzere iki tipte seri imalatı yapılmaktadır. Bulunan 53 mm'lik genleşme değeri göz önüne alınarak toleranslı olarak 60 mm'lik kompansaıör seçilir. 1-5. MONTAJ VE DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN HUSUSLAR 1-5.1. Boru hattı kompansatör adedine ve genleşme miktarına uygun boru parçacıklarına bölünür. Sabit noktalar ve kılavuzlar belirlenir. İki sabit nokta arasına yanlız bir adet Eksenel Kompansatör konulmalıdır. 34 Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994

1-5.2. Boru kılavuzları gerekli şekilde yerleştirilmelidir. İlk kılavuz kompansatörden minimum l ve maksimum 4 boru çapı uzaklıkta; ikinci kılavuz birinciden maksimum 14 boru çapı uzaklıkta olmalıdır. Boru hattının yükü, sabit nokta ve kılavuzlarla güvence altına alınmadan basınç testi yapılmamalıdır. L- L- L; L; j l r r i! '/""'K, K- Şekil 8 L 3 : i 1 1 K,. U ı K :. U! V' /Tl SN' 1-5.3. Montaj sırasında kompansatörün ondülasyon kısmına sert darbeler gelmemeli, kaynak işleri yapılacaksa kaynak kıvılcımlarının ondülasyon kısmına sıçramaları önlenmelidir. 1-5.4. Sabit flanşlı kompansatörlerin karşıt flanşlara montajı sırasında civata deliklerini denk getirmek için kompansatörün burulması kesinlikle bir çözüm olmamalıdır. 1-6. PERİYODİK ÖMÜR: Sı andan Kompansatörlerde dizayn ömrü 1000 tam pens od olarak alınır. Gerçek hayatta maksimum sıcaklıklara çıkılması, minimum sıcaklıklara izolasyon ve ortam sıcaklıkları nedeni ile hemen hemen hiç inilememesi nedeni ile gerçek genleşme periyodu daha düşük gerçekleşir. Gerçek Genleşme Periyodik ömür faktörü F c Dizayn Genleşme Şekil 10'daki grafikten gerçek periyodik ömür değeri bulunur. Örnek: 60 mm gcnleşmeli bir kompansatör işletmeye alındıktan sonra gerçek işletme değerlerine göre AT değerinin daha küçük olduğu görülmüş ve gerçek genleşme değeri 46 mm olarak saplanmışın'. Buna göre 46 mm p c= = 0.76 60 mm Grafiklen periyodik ömür 3300 pcriyod olarak bulunur. 1000 periyod ömürlü 60 mm gcnleşmeli bu kompansatör, 46 mm gcnleşmeli 3300 periyodu emniyetli olarak alabilecektir. 1-5.5. Laynerli (Koruyucu kovan) kompansatörlerin montajında akışkan yönüne dikkat edilmelidir.(şek.9). Akı> Yönü Şekil 9. I-5.6.Ön-Germe (Pre-setting) Kompansatörler boru hattına Ön-Germe verilerek bağlanmalıdır. Ön-germe, Montaj sıcaklığına (Tj) göre hesaplanır. ÖG= AL AL Ti-Tmin Tmax-Tmin (mm) Normal sıcaklık uygulamaları için ön-germe miktarı AL/2 alınabilir. AL Ti Tmax Tinin : Genleşme miktarı : Montaj sıcaklığı : Akışkanın/ Ortamın en yüksek sıcaklığı : Akışkanın/ Ortamın en düşük sıcaklığı t3 l c; 05 Ç' CJ CİO 1)0 F: Şekil 10. Pcriyotik Ömür Grafiği 1-7. TESİSAT KOMPANSATÖRLERİ Son yıllarda yüksek bina uygulamalarının artmasıyla birlikte kalorifer borularında sıcaklık farkından doğan genleşme, büzülme, titreşim ve gürültü sorunlarınınm giderilmesi gündeme gelmiştir. 90/70 ısıtma sistemlerinin kolon borularında her katta 3 mm genleşme olmaktadır. 7 kattan daha yüksek binaların tesisatlarında genleşme sorununa önlem alınmalıdır. Bunun için iki tip genleşme parçası üretilmektedir. 1-7.1. Normal Tip Tesisat Kompansatörleri: Bu kompansatörlerin Ondülasyon kısmı koruması/ olup uçları rakor bağlantılıdır. İçteki koruyucu kovan Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994 35

sistemi sayesinde basınç kaybı yaratmazlar. V» r Şekil 11. Normal tip tesisat kompasatörü. 1-7.2. Dekoratif Tip Tesisat Kompansatörleri: Bu kompansatörler dış görünüşü ile estetik olduğundan kolon hattı ile uyumludur. Montajı çok basit ve kısa sürede yapılır. İsteğe bağlı olarak vidalı veya kaynaklı monte edilirler. Ondülasyon kısmı korumalı olup dış etkilere karşı zarar görmeyecek şekilde dizayn edilmiştir. Koruyucu kovan sistemi sayesinde akışa karşı direnç söz konusu değildir (Şekil 12). Nominal Çap Kompansalör Boyu 1/2" 250 3/4" 250 1" 260 1 1/4" 270 Şekil 12 Dekoratif Kompansatörler 1 1/2" 280 2" 290 1.8. DIŞTAN BASINÇLI KOMPANSATÖRLER Dıştan basınçlı kompansatörler yüksek basınç ve yüksek genleşme uygulamalarında kullanılır. Bu şartlar altındaki normal kompansatörler deformasyona (squirming) maruz kalırlar. Şekil 14. l'de "Uzunluk Çap" oranı yüksek bir ondülasyon görülmektedir. 2.de basınç uygulamaya başlanır. Belli bir değere gelince "squirming" denilen flambaj detbrmasyonu gözlenir. 3.de deforme olan ondülasyon dıştan basınç uygulayacağımız bir düzeneğe bağlanır. 4. de tekrar basınç uygulamaya başlanır. Basınç arttıkça ondülasyon düzelir ve eksenlenir. Pulluma basıncına kadar ondülasyonda herhangi bir de formasyon görülmez. ILI. TİTREŞİM ALICILAR (Kauçuk kompasatörler) Kauçuk kompansatörler esnek yapılarının yanında işletme şartlarına dayanıklı sağlam bir yapıya sahip olmalıdırlar. Özel profil formları kompansatörlere yüksek "SES ve TİTREŞİM KESİCİ" ö/elliği kazandırmaktadır. Bu kompansatörler ayrıca her yönde açısal, yanal ve eksenel genleşme alma kapasitesine sahiptir. Kauçuk gövdenin döner flanş dışına ulan çıkıntısı doğal bir conta vazifesi görmekte ve bu suretle ayrıca bir contaya ihtiyaç duyulmamaktadır. Flanş delikleri metrik diş çekilmiş olarak imal edilmişlerdir. Uygun boydaki civatalarl a kauçuk körük kısmına uzanan civata başı veya somun gibi metalik bir çıkıntı olmadan dişler vasıtasıyla emniyetli bir bağlantı sağlanmış olmakladır Şekil ( 15). Şekil 13. Dıştan basınçlı kompansatörler. Dıştan basınç tatbikatı ile ondülasyon kararsız durumundan kurtarılır, yani flambaja uğrayan basılan bir çubuk durumundan, çekmeye çalışan bir çubuk durumuna dönüşür. YANLIŞ Şekil 15. Lasıik konpansatörün karşıt dansa bağlantı şckl 36 Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994

LASTİK KOMPANSATÖR ÇALIŞMA ŞEKİLLERİ i, Ağ Ak NORMAL BOY EKSENEL GENLEŞME EKSENE L KAPANMA YANAL HAREKET AÇISAL HAREKET TÎTREŞİM ALMA POZ MALZEME SÜREKLİ ÇALIŞMA ŞARTLARI Basınç/Sıç Basınç/Sıç. Basınç/Sıç LASTİK KARKAS Bar C Bar C Bar'C SERTLİK EPDM Naylon kord 16 70 10 100 6 i 10 65ShorcA NEOPRENE Naylon kord 16 60 10 85 6 95 «IShorcA Kauçuk Kompansatörler konfor tesisatının gerekli olduğu Otel, Tatil Köyü, Hastane, Toplu Konut ve İş Merkezlerinde Soğutma Gruplarının ve Pompaların oluşturduğu TİTREŞİM, AKIŞKAN DARBESİ ve YOĞUN GÜRÜLTÜ oluşumunu emerek bunların yarattığı rahatsızlıkları engellerler. Tesisat donanımında, başlıca kullanım yerleri; ı 2 3 4 5 Şekil 16. Lastik ondülasyon, (Neopren/Epidiem) Kord bezi karkas, (Naylon/Polyamid) Çelik tel mukavemet ringi, (St 60) DÎN 2501 Flanş, (Karbon Çelik) Vakum ringi, (AISI 316 Paslanmaz Çelik) GENLEŞME KAPASİTESİ Eksenel Genleşme : 15 mm Eksenel Kapanma : -20 mm Yanal Hareket : 15 mm Açısal Hareket : 10 * Pompaların emme ve basma ağızları * Klima ve Havalandırma Sistemleri * Basıçlı Hava Kompresörleri * Soğutma Grupları H-2. MONTAJ VE DİKKAT EDİLMESİ GERE- KEN HUSUSLAR Montajda sivri uçlu aletler kullanılmalı, kaynak yapılması halinde kauçuk ondülasyon kısmının kaynak sıçramalarından ve ısısından etkilenmemesi için önlem alınmalıdır. Sabit noktalar, kompansatör açma kuvvetlerine dayanabilecek mukavemette yapılmalıdır. Kayar mesnetler, kompansatöre ilave yük getirmeyecek şekilde yerleştirilmelidir. Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994 37

LfîSTİK ICOHPUHSfiTÖR ÜYGÜLW! ÖRNEKLER! SN JtL l. Eksenel Genleşme Uygulaması 2. Eksene] ve Yanal Genleşme Uygulaması b^ ü?a C'N:-P-ME i! Ü 1İ 3. Eksene! ve Yanal Genleşme Uygulaması 4. Yanal Genleşme Ön-Germe Sistemi Basınç Alma Kuvvetleri için tedbir alınması şarttır. Aksi takdirde Kompansaîör yandaki şekilde belirtildiği biçimde açılarak tahrip olur.!«sn Tıe-Rod Baâian!:: H K Sabit Nokta ve Kılavuzlamalar, Kompansatöre yük getirmeyecek ve boru hattının rahatça çalışmasına izin verecek şekilde yerleştirilmelidir. SN jr -G Pompa çıkışlarındaki açma kudretlerinin Kompansatörü açmasına karşı gerekli tedbirler alınmalıdır. 38 Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994

Çeviren: Uğur KÖKTÜRK DEĞİŞKEN HIZLI POMPALAR Bir pompanın manometrik basma yüksekliğinin değiştirilebilmesi için devitim (tahrik) motorunun dönme hızının değiştirilmesi gerekir. Böylece her koşulda en uygun manometrik basma yüksekliğinin seçilmesi sağlanabilir. Ayrıca gürültülerin azaltılması ve pompa gurupları tarafından tüketilen enerji tüketiminin kısılması da bu yolla mümkün olur. Değişken hızlı pompa kullanımının asıl amacı belli düzeyde bir diferansiyel basıncın sabit seviyede alıkonulmasının sağlanmasıdır. Basınç düşürme armatürünün konumu uygun şekilde seçilirse pompanın enerji tüketimi de azaltılabilir. Ancak, böyle bir seçim tesisatın dengelenmesi bakımından bazı güçlükler doğurursa da diferansiyel basıncın düşürülmesini sağlayan armatürün tesisatın orta yerine yerleştirilmesi yoluyla bu güçlüklerin kolaylıkla aşılması olanaklıdır. Değişken hızıl pompalar birçok alanda yararlı bir şekilde kullanılmaktadır. Bellibaşlı birkaç uygulama alanı aşağıda açıklanmıştır. l.sabit BİR MANOMETRİK BASMA YÜKSEKİĞİNİN SAĞLANMASI Değişken dcbili tesislerde borularda oluşan basınç kayıplarının azaltılması ve uzak çevrimler üzerine uygulanan diferansiyel basınç değerlerinin artırılması ancak değişken hızlı pompalar sayesinde sağlanabilir. Böylece açık konumdaki yük kaybının kapalı konumdaki maksimal basınca oranını belirten VANA YÜK KAYIP KARAKTERİSTİĞİ de önemli ölçüde küçülür, otomatik vanalarda oluşan gürültüler azalır. Sabit hızlı bir pompanın kullanılması halinde debi azaldığı zaman manometrik basma yüksekliği artacağı için sakıncalar büsbütün büyür. Gerçekten de Şekil l'de görüldüğü gibi A noktasından B noktasına gidildiği zaman Ap basıncında artış gözlenir. Bundan dolayı değişken hızlı pompa kullanılmasında yarar vardır. Manomelrik basma yüksekliğinin sabit kalması sağlanacağı için pompanın karakteristiği yatay bir konum alır. Tesisatın bazı bölgelerinde debi değerlerinin yükselmesine karşılık diğer bazı bölgelerinde azalmasının önlenmesi için pompa çıkışında hidrolik denge özelliğinin gerçeklenmesi şarttır. Manometrik basma yüksekliğinin değiştirilmesi dengesizliği önlcycmc/,. Oysa su debilerinin uygun dağılımı üretimle dağıtımın birbirleriyle bağdaşmasını sağlar ve kurulu maksimal güçten tam anlamıyla yararlanılabilmcsi olanağına elverir. / / Pompaların aagtt En*»* Tuk.llml X \OO B X 33 3' X. M C X 59 Şekil l. Sabit hıılı bir pomjnımn karakteristikleri devitim motorunun dönme hızına bağlı olarak derişir. 2. ISITMA REJİMİNİN YAVAŞLATILMASI SIRASINDA MANOMETRİK BASMA YÜKSEKLİĞİNİN AZALTILMASI Kalorifer tesislerinde su sıcaklığı geceleyin genellikle düşürülür. Böylelikle ortam sıcaklığının ve buna bağlı olarak ısı kayıpları ile enerji tüketiminin azaltılması amaçlanır. Isıtma rejiminin yavaşlatılması sırasında tesisatın uzak bölgelerinde bulunan otomatik vanalar, örneğin termostatik musluklar ortam sıcaklığının düşük olmasından ötürü tamamen açılır. Böylece tesisat maksimal debi altında çalışmaya başlar. Hem ısıtma rejimi yavaşlatıldığı halde pompanın enerji tüketiminin olabildiğine artması gibi çelişkili bir durumla karşılaşılır, hem de tesisatın gürültü seviyesi can sıkacak ölçüde yükselir. Oysa tesisatta değişken hızlı bir pompa kullanılırsa geceleyin ısılına rejiminin yavaşlatılması sırasında manometrik basma yüksekliğinin azaltılması olanağı sağlanır. Böylece hem tesisattaki gürültü seviyesi düşer, hem de pompanın enerji tüketimi a/alır. ' Bu yazı Chaııd-Froid -Plomberie dergisinin Ekim 1993 tarihli 551. savısımlan alınmıştır. Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994 39

3. ZAYIF YÜKLE ÇALIŞMA SIRASINDA MANOMETRIK BASMA YÜKSELİĞİNİN AZALTILMASI Gidiş suyu sıcaklığı sabit olan değişken debili ısıtma tesislerinde zayıf yükle çalışma sırasında iki yollu otomatik vanaların çoğunluğu kapanır. Bu gibi durumlarda pompa manometrik basma yüksekliğinin azaltılması en mantıklı çözüm yoludur. Böyle yapılırsa pompanın enerji tüketimi hissedilir şekilde azalır. Çünkü pompanın enerji tüketimi manometrik basma yüksekliği ile debinin çarpımına bağlıdır. H x Q çarpımında gerek H manometrik yüksekliği gerekse Q debisi azaldığı için pompanın enerji tüketimi de düşer. Oysa sabit hızlı bir pompadan yararlanılması durumunda debi azaldığı halde manometrik basma yüksekliğinde artış gözlenir. Ancak iki yollu otomatik vanaların ÇOĞUN- LUGU'nun kapandığını söylemiştik. Problemin düğüm noktası budur. Vanaların %50'si kapansa öteki %50'si tam yükle çalışmaya devam etse yük ortalama olarak %50 oranında azalır. Pompa manometrik yüksekliğinin bu koşullarda azaltılması tam yüke gereksinme duyan vanalarda tam yük altında çalışmayı olanaksız hale getirir. Şekil l 'de görülen A noktası pompa karakteristik eğrisi ile şebeke karakteristik eğrisinin kesim noktasıdır. Maksimal yük koşullan altında çalışma rejimini nitelendiren bu noktada bütün otomatik vanalar tam olarak açıktır. Sabit hızlı bir pompadan yararlanılması halinde bazı vanaların kapanması çalışma rejimini değiştirir; yeni çalışma noktası örneğin B konumunu alır. Değişken hızlı bir pompa kullanılmış olsa aynı debinin elde edilmesi için manometrik basma yükseliğinin D'ye indirgenmesi sağlanabilirdi. Ancak bütün otomatik vanalar tam açık konumda kalmayacağı için bu durum gerçeklenemez. Bu durumun sonucu olarak, manometrik basma yüksekliği bir C noktasına kadar azalabilir. C noktası tesisatın orta kesimindeki diferansiyel basıncın pompanın enerji gereksinimi EC/EB oranında azalmış olur. Ancak pompa verimiyle elektrik motoru ve değişken frekanslı jeneratör gurubunun verimi azalacağı için bu oran gerçeği tam olarak yansıtmaz. Bir ısıtma tesisatında pompanın manometrik basma yüksekliği azaltılırken gidiş suyu sıcaklığının artırılması yoluyla bu kaybın telâfi edilmesi uygun görünmektedir. Zayıf yükle çalışma sırasında bu yol benimsenmelidir. Gidiş suyunun sıcaklığı dış ortam koşullarına göre ayarlanırken bu özellik de dikkate alınmalıdır. Tesisatın otomatik bir regülatörle yönetilmesi durumunda pompa manometrik basma yüksekliğinin değişimi de ayarlama bileşenleri arasına alınmalıdır. Bu yapılmazsa regülatör uygun bir ısıtma eğrisini ne kadar arasa da asla yakalayamaz. Örneğin tesisatın ilk kez çalıştırılması sırasında olduğu gibi ağır yükle çalışına konumunda manometrik basma yüksekliği maksimal düzeyine erişebilir, diğer hallerde ise minimal seviyelere kadar inebilir. Sadece kısa bir süre uygulanacağı için bu gibi durumlarda pompa hı/ının daha fazla artırılması olanaklıdır. Ayarlama vanaları yararlı diferansiyel basınç en düşük değerinde olduğu zaman maksimal hesap debisine yol verecek biçimde tasarlanmış olursa manometrik basma yüksekliğinin debiye bağlı olarak düşürülmesi farklı şekilde gerçeklenebilir. Bu değişkenlik VANA YÜK KAYIP KARAKTERİSTİĞİ ile ilgilidir. Ayarlama vanalarında bu karakteristiğin nasıl bir anlam taşıdığı aşağıda açıklanmıştır. AYARLAMA VANALARINA İLİŞKİN YÜK KAYIP KARAKTERİSTİĞİ Bir ayarlama vanasında açık konumdaki yük kaybının kapalı konumda iken vanaya uygulanan maksimal basınca oranı YÜK KAYIP KARAKTERİSTİĞİ deyimiyle tanımlanır. ApV n B = Api Oranı aracılığı ile tanımlanan bu kavramda: Ap Vn: Tam açık konumda iken hesaplanan miktarda debinin geçişine izin veren bir vanada oluşan yük kaybını; Api: Kapalı konumda iken vanaya uygulanan maksimal basıncı; 6: YÜK KAYIP KARAKTERİSTİĞI'ni göstermektedir. Pompa manometrik yüksekliğinin öyle seçilmesi gerekir ki, en uygunsuz çalışma koşullarında bile her ayarlama vanasında yeterli düzeyde bir B katsayısı sağlanabilmelidir. Şekil 2'de tanıtılan genel prensip şemasında birinci ve sonuncu çevriınlerdeki yararlı basıncın hesap koşullarında Apj ve Ap n olduğu varsayımında bulunalım. Örneğin Apj bt.sıncı sabit tutulursa bütün otomatik vanaların tümü birden kapandığı zaman Ap n ve ApV n basınçları Apı değerini alır. En uygunsuz çalışma koşulu budur. Bu gibi durumlara ender olarak rastlandığı için 0.25 düzeyindeki bir YÜK KAYIP KARAKTERİSTİĞİ'nin genellikle yeterli olduğu düşünülür. Vananın yük kayıp karakteristiği bu değerden daha küçük olursa regülatör oransal ayarlama bandının birhayli genişletilmesi z.orunluğu doğar, bu durumun sonucunda ayarlama işleminin duyarlılığı azalır. Kapalı çevrim durumunda PI veya PID tipinde bir regülatörün tümsel bileşeni oransal bileşen tarafından yaratılan farkın %50 oranındaki bölümünü tüm içme zamanının üç katı düzeyinde olan bir süre sonra telâfi edebilir. 40 Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994

r. ot««u DEB: U [ip«] 140 ; 100 BU i ı. ı n ; '\//s / / / <//?? -Z X ıf ' 30 20 10 D 10 2O 30 AÇ 50 60 70 Bu 90 100 Şekil 2. n sayıda çevrimi bulunan bir ısıtma tesisatı şebekesine ilişkin prensip şeması Ortam sıcaklığının ayarlanması sırasında gereken tümleme süresi 20 dakika seviyesindedir. Bundan dolayı kalan farkların büyük olması durumunda bu farkların uzun süre devam etmesi önlenemez. Regülatörlerin oransal ayarlama bandının azaltılması bu nedenle zorunludur. Bu da otomatik vanaların uygun özelliklere sahip olması ve YÜK KAYIP KARAKTERİSTİ- Gİ'nin yeterince büyük olmasıyla ancak mümkündür. Çoğu zaman da boyutları hesap yoluyla belirlenen otomatik vanalar piyasada bulunmamakta ve böyle durumlarda tesisata daha büyük boyutlu vanalar monte edilmektedir. Tesisatın ilk kez çalıştırılması sırasında ayarlama vanalarının büyük çoğunluğu açık olduğu zaman, daha rahat koşullarda çalışan radyatörlerin debisi artarken olumsuz koşullarda çalışan radyatör debilerinde azalış gözlenmekte, toplam dağıtım debisi üretim debisiyle bağdaşmamaktadır. Bundan dolayı, bir dengeleme vanasından yararlanılması yoluyla ayarlama vanası debisinin kısılması zorunludur. Bu kısıtlama işleminin ayarlama vanasının karakteristiği üzerinde nasıl etkili olduğu Şekil 3'te açıklanmıştır. Dengeleme vanası olmadığı zaman otomatik vananın tamamen açılması halinde debinin %22 oranında arttığı görülmekte 6=0,34 düzeyindeki bir YÜK KAYIP KARAKTERİSTİĞİ vana karakteristiğinde oluşan gerçek deformasyonu belirtmektedir. Tesisatta bir ayarlama vanası bulunsa da B katsayısı değişmez. B YÜK KAYIP KARAKTERİSTİĞİ esas olarak ayarlama vanasının seçimine bağlıdır. Dengeleme vanasının yeri belirlendikten ve gerekli ayarlar yapıldıktan sonra uygun debi değerlerinin elde edilmesi olanağı sağlanır. Otomatik vananın karakteristiği zayıf yük değerlerinde değişmez. Çünkü böyle durumlarda dengeleme vanasında oluşan yük kaybı önemsenmeyecek ölçüde küçüktür. Buna karşılık debi değerleri arttığı zaman otomatik vananın karakteristiği ideal teorik hale yaklaşır. Dengeleme vanası ayarlama karakteristiğini düzeltmeye başlar. Şekil 3. Maksimal debinin sınırlandırılması yoluyla ayarlama vanası karakteristiğinin değiştirilmesi olanaklıdır. l sembolü VANASIZ karakteristik eğrisini;2 sembolü YANALI karakteristik eğrisini, 3 sembolü ise TE- ORİK karakteristik eğrisini göstermektedir. Aşağıda vereceğimi/, örnekler gidiş suyu sıcaklığı sabit olan tesislerle ilgilidir. Borulardaki yük kaybı, ApR=65 kilo pascal [kpa] olarak hesaplanmıştır. Vana yük kayıp karakteristiğinin minimal değeri B=0,25 düzeyindedir. Tamamen açık konumdaki dengeleme vanası dahil sonuncu ünitelere ilişkin hesapsal yük kaybı 10 [kpa] a eşittir. SABİT HIZLI POMPALARDAN YARARLANILMASI HALİ Şekil 4 bu durumla ilgilidir. Yük değerleri zayıf olduğu zaman pompanın manomelrik basma yüksekliği 20 [kpa] artar. Hesap koşullarında 107 [kpa] değerine eşit olan Apı basıncı bu nedenle 127[kPa] düzeyine yükselir. Apı Basıncının hesap değeri; ApC+ ApR+20.B Apı=- --- l-b formülü aracılığı ile belirlidir. Sayısal verilerle, 10+65+20.0.25 Apı = = 106,66 = 107[kPa] 1-0,25 sonucu elde edilir. İlk çevrimde ayarlama vanasının, Ap=107-10=97[kPaJ düzeyinde bir yük kaybı oluşturması gerekir. Bu vana devamlı olarak l'e yakın bir yük kayıp karakteristiği ile çalışır. En düşük yük kayıp karakteristiği sonuncu çevrime ait olup, 32 B= =0.25 127 Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994 41

değerindedir. Pompanın bağıl enerji tüketiminin belirlenme amacıyla, K.Ap,.Q Tip 1 lm formülünden yararlanacağız. ise pompanın bağıl enerji tüketimi, 0.00673x 127x50 P= = 76.45 0.65x 0.86 değerine iner. Pompanın bağıl enerji lüketinıindc, 100-76.45 = 23.55 puanlık bir azalma olmaktadır. Tam yükle çalışma rejiminden yarı yükle çalışma rejimine geçildiği zaman enerji tüketiminde gerçeklenen ekonomi bu kadardır. YAR fj«ll KONUMU DEĞİŞKEN HIZLI POMPALARDAN YARARLANILMASI HALİ YARI YÜKLE ÇALIŞMA KONUMU Şekil 4. Sabit hızlı bir pompadan yararlanılması durumunda zayıf yükle çalışırken pompanın Ap basıncı bütün çevrimlerde artar. P : Pompanın bağıl enerji tüketimini; K : 0.00673 değerine eşit olan bir referans katsayısını; Apı : Pompamın manometrik basma yüksekliğini Q : Çalışma rejimini belirleyen oransal debi yüzdesini; Hp : Pompa verimini; T nl : Devinim motoru verimini göstermektedir. Tam yükle çalışılması halinde debinin tümü kullanıldığı için oransal debi yüzdesi Q= 100'e eşittir. Tam yükle çalışma halinde pompanın Apı =107[kPa] düzeyinde bir manometrik basma yüksekliği ürettiğini biliyoruz, tam yüke ilişkin verim katsayıları Tip = 0.80 ve r m = 0.90 ise, pompanın bağıl enerji tüketimi; 0.00673x107x100 p= = 100 0.80 x 0.90 olur. Yarı yükle çalışma halinde debi yarıyarıya azalacağı için oransal debi yüzdesi Q=50'dir. Yarı yükle çalışırken pompanın manometrik basma yüksekliği 20 [kpa] artarak Apı = 127 [kpa] değerine yükselmektedir. Yarı yüke ilişkin verim katsayıları, TI P = 0.65 ve Ti m = 0.86 Şekil 5. Şekil 5 'tc Apı basıncının ilk çevrimde sabit kaldığı varsayımı yürütülmüştür. Pompanın manometrik basma yüksekliğini berirlen Apı basıncı, ApC + ApR 1-6 formülü aracılığı ile hesaplanır. ApC Sembolü çevrim sonunda bulunan ısıtıcılarda oluşan yük kaybını ApR sembolü ise boru donanımında oluşan yük kaybını, göstermektedir. Değişken hızlı pompanın manometrik basma yüksekliği, 10+65 Ap, = 100 [kpa] 1-0.25 değeriyle belirlidir. Sabit hızlı pompaya oranla manometrik basma yüksekliği, 107-100= 7 [kpa] daha azdır. Elektrik motoruyla frekans konvertisörünün ortak veriminin T m = 0.84 olduğu düşünülürse değişken hızlı pompanın tam yük halindeki bağıl enerji tükcümi. 0.00673x100x100 p = = 100,15 0.80x 0.84 değerine, yarı yük halindeki bağıl enerji tüketimi ise, 0.00673x100x50 P= = 65 0.65x 0.75 değerine eşit olur. 42 Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994

Yan yük halindeki pompa veriminin r p =0.65 değerine elektrik motoru-frekans konvertisörü veriminin 'im =0.75 değerine eşit olduğu varsayılmıştır. Görüldüğü gibi pompa manometrik basma yüksekliğinin daha düşük olmasına rağmen bağıl enerji tüketiminde yüksek düzeyli bir azalış sağlanabilmiş değildir. Tam yükle çalışma rejiminden yarı yükle çalışma rejimine geçilmesi durumunda pompanın bağıl enerji tüketiminde, 100.15-69=31.15 puanlık bir azalma olmaktadır. Üstelik bu tüketimler sabit hızlı bir pompa ile gerçeklenen tüketimlerle hemen hemen aynıdır. Şekil 6'da pompanın Apı manometrik basıncının son çevrimde sabit kaldığı varsayımı yürütülmüştür. Manometrik basma yüksekliği formülü tıpkı bundan önceki halde olduğu gibidir. ApC + ApR Apı = l-b formülü yine aynı, 10+65 Apı = = 100 [kpa] 1-0.25 değerini verir. Ancak bütün ayarlama vanalarının hesabında aynı diferansiyel basınç değerinin dikkate alınması gereği vardır. Zira, zayıf yükle çalışma halinde yararlı Ap basıncı bütün çevrimlerde aynı maksimal düzeyine erişir. Örneğin sabahlan tesisatın ilk kez Şekil 6. çalıştırılması sırasında l çevrimi 35 [kpa] lık bir basınç için hesaplanmış olduğu halde 100 [kpa] lık maksimal basıncın etkisi altında kalır. Bu yüzden debi değeri aşırı ölçüde artar. Debi diferansiyel basıncın kare köküyle orantılı olduğu için, debi artım oranı, 100x ----- 100 = %69 35 değeriyle belirlidir. Bu debi fazlası boru donanımında ek yük kayıpları oluşturur. Bunun sonucu olarak, değişken hızlı pompa maksimal hızlı dönme devinimi yaptığı hakle sonuncu çevrimlerde yeterli basınç sağlayamaz. Bu gibi durumlarda debilerin hesap değerlerinden büyük olması kesinlikle önlenmelidir. Bu amaçla otomatik vanaya uygulanan diferansiyel basıncın sabit düzeyde tutulmasını sağlayan bir diferansiyel basınç regülatöründen yararlanılabilir. Böylece hem otomatik vananın yük kayıp karakteristiği yükselir hem de debi artımı basıncın Apı in seçimi aşamasında dikkate alınması zorunluğu vardır. Şekil 7'de tesisatın ilk ve son çevrimlerinde aynı B yük kayıp karakteristiğinin gerçeklendiği varsayımı yürütülmüştür. Teorik halde, pompalar tarafından minimal düzeyde bir enerji tüketimi yapılması için birinci ve sonuncu çevrimlere ilişkin en büyük kayıp karakteristiklerinin birbirlerine eşit olması gerekir. Diferansiyel basınç dengeleme armatürü ile sonuncu çevrim arasında bırakılması en uygun olan açıklık, 8 0.25 x= = = 0.2 l+b 1+0.25 olmak koşuluyla x.l çarpımıyla belirlidir. L sembolü boru donanımının uzunluğunu göstermekledir. Bu durumda, ApC + ApR 10+0.2x65 -= 30.66 [kpa] l-b 1-0.25 olmak koşuluyla, pompanın manometrik basma yüksekliği Apı=Ap M +(l-x).apr=30.66+(l-0.2).65=82.66 [kpa değerine eşit olur. Bununla birlikte, tesisatın ilk kez çalıştırılması sırasında debilerin aşırı artmasının önüne geçilemez. Şekil 6'da görüldüğü gibi dinamik bir dengeleme yapılması gerekir. Debi artım oranı. / 82.66 100x / 100 = %64.19 V 30.66 düzeyindedir. Şekil 8'de Apı manometrik basıncının tesisatın orta kesiminde sabit tutulduğu varsayımı yürütülmüştür. Pompanın Apı basıncı ApC + ApR. (l-0.5.b) 10+65. (1-0.5x0.25) l-b 1-0.25 = 89.16[kPa] değeriyle belirlidir. Şekil 7'de tanılılan prensip şemasına oranla pompaların bağıl tüketimi artmakla ise de tesisatın ilk kez çalıştırılması sırasındaki debi değerlerinin aşırı şekilde artması büyük oranda önlenmekledir. Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994

L (4o«- 05) 0.00673x 100x100 p= = 100.15 0.80x 0.84 değeriyle, yarı yük halindeki bağıl enerji tüketimi, 0.00673x 51x50 P= 0.60x0.65 değeriyle bellidir. = 44 Şekil 7 L ;ı<>*-<>s> Şekil 8'de tanıtıldığı pompa basıncının tesisatın orta kesiminde sabit tutulması durumunda, tam yük haline ilişkin bağıl enerji tüketimi, 0.00673x 89.16x100 p= = 89.29 0.80x 084 değerine, yarı yük haline ilişkin bağıl enerji tüketimi ise 0.00673x 65x50 p= = 54.40 0.60. 0.67 değerine eşittir. Debi artım oranı, Şekil 8 100x -100=%25 düzeyine indirgenmiş durumdadır. Böyle geçici bir debi artımına izin verilebilir.tesisatın normal dengeleme vanaları aracılığı ile hesap koşullarında çalışabilecek şekilde dengelenmesi mümkündür. Tesisatın ilk ve son çevrimlerinde aynı B yük kayıp karakteristiğinin sağlanması halinde tam yük durumundaki bağıl enerji tüketimi, 0.00673x 82.66x100 p= =82.78 0.80x 0.84 değeriyle, yarı yük durumundaki bağıl enerji tüketimi, 0.00673* 43.50 p= =40.19 2x 0.60x060 değeriyle belirlidir. Enerji tüketiminde büyük oranda azalma sağlanmaktadır. Şekil 7 bu durumla ilgilidir. Pompa basıncının son çevrimde sabit tutulması durumunda [Bakınız Şekil 6] tam yük halindeki bağıl enerji tüketimi, İRDELEME Değişken hızlı pompaların yaygın olarak bilinen en önemli özelliği sabit düzeyde bir manomelrik basma yüksekliği sağlanmasına olanak vermesidir. Değişken hızlı pompalar genellikle tesisatın orta kesimindeki diferansiyel basıncın sabit tutulması amacıyla kullanılır. Böyle bir uygulama zayıf yükle çalışma halinde gürültülerin azalmasını sağladığı gibi bir yandan da pompanın enerji tüketimini düşürür. Ancak, pompalar tarafından tüketilen enerjinin bir ısıtma tesisatında toplam ısıtma dönemi boyunca ancak %2 oranına eşit olduğu gözden uzak tutulmamalıdır. Üstelik pompalar tarafından tüketilen enerji kayıp enerji değildir. Bu enerji suyun ışımasına yardımcı olur. Gidiş suyu sıcaklığı sabit olan tesislerde pompalar tarafından tüketilen enerjinin toplam enerji tüketimi içindeki payı %2'den en az %15'e yükselir. Bir önemli olgu da şudur. Bir ısıtma tesisatında değişken hızlı pompalar kullanılması hidrolik denge sorunlarını çözmeye yetmez. Su debileri düzgün dağılımlı değilse pompanın hızı değişse de dağılımın düzelmesi mümkün olmaz. Uygun koşullarda çalışan çevrimlerde debi değerleri artar, buna karşılık uygunsuz koşullarda çalışan çevrimlerde debi değerleri azalır. Üretim debisi ile dağıtım debisi birbirleriyle uyuşmadığı için özellikle tam yükte çalışma sırasında beklenen su sıcaklıkları elde edilemez. Özetle, değişken hızlı pompalar kullıınılsa da kullanılması da ısıtma tesislerinde uygun biı su dağılım dengesinin sağlanması her zaman zorunludur. 44 Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994

TANITIM N» 556 C H A U D F R O l D - P L O M B E R l E Lef indutfnek Oe la pncme alteoösr» la repnw. Destıalrhcatıon de irat aans tel otelıers üe ta SNCF Q Hotty-Le-Sec Un peu Oe ngueur dans tos cateuis.. Dıltuuan O aıı M" un Ioux-Dtafond an tl»u lenoy Interet af (rnıteı beş aelecmuft as 901 Commuıl cnımer la petanıitâ du nogoce mdependcmtı L'aıâtnoteur de poche. un outf mecıeuı ı Sommohe aâtöiie poges S el 4 Yayının Adı İsteme Adresi Tel Fax Yayın Dili Yayın Peryodu Abonman Bedeli : CHAUD-FROID-PLOMBL-RİIİ : LEŞ E'DITIONS PARIS1ENNES S.A. 4,rucCharlcs-Divry75014 PARİS : (1)45.40.95.99 : (1)45.41.02.30 : Fransı/ca : Aylık Teknik Dergi : 980 FF LEŞ E'DITIONS PARISIENNES yayınevi tarafından yayınlanan bu dergi. Tesisat alanında Avrupa'nın önde gelen pccliyodiklcri neleridir. Isıtma, soğutma, havalandırma, iklimlendirmc ve sıhhi tesisat konularında gerek teoriye gerekse uygulamaya dönük makaleler yanında Avrupa'dan aktüel haberler, söyleşiler, firma ve ürün tanıtımları, fuar ve toplantı duyurulan dergide yer almaktadır. Aşağıda; derginin Mart 1994 tarihli 556ıncı sayısında yer alan konularla ilgili açıklamalar ile belli başlı makalelerin özetlerini bulacaksınız. HESAPLARDA DUYARLILIK SORUNU Isıtıcı güçlerinin belirlenmesinde uzun yıllardan beri aritmetik ortalama sıcaklık farkından yararlanılmaktadır. Gidiş suyu sıcaklığı 90 C] ve iç ortam sıcaklıkları 20 [ C] olarak belirlenen tesislerde bunun fazla sakıncası olmaz. Yarım derecelik bir sıcaklık hatası ısıtma gücünün %1'den fazla oranda değişmesine yol açmaz. Ancak, yukarıda açıklanan sıcaklık sınırlan aşıldığı zaman aritmetik ortalama sıcaklık farkı yerine logaritmik ortalama sıcaklık farkından yararlanılması gerekir. Isı iletimi hesaplarında gerçeğe en yakın olan yöntem budur. Özellikle ısıtma ve iki imlendirme tesislerinde bol sayıda yaklaşık formül kullanıldığı için hesap duyarlılığına özen gösterilmesi şarttır. ASMA TAVANLI HAVALANDIRMA VE İKLİMLENDİRME TESİSLERİ Geçirgen bir kumaşla kaplanan bir asma tavandan yararlanılmak yoluyla hava dağıtımı yapılarak gerçeklenen bir iklimlendirme tesisatı Fransa'da son iki yıldan beri uygulanmaktadır. Bu gibi tesisler iklimlendirilen hacimler içinde hiçbir yararlı alanı işgal etmemek gibi bir üstünlüğe sahiptir. Hava dağıtım veya üfleme menfezlerinin bulunmayışı gürültü, yük kaybı, kanal şebekesi gibi olumsuzlukları ortadan kaldırdığı gibi konut yapılarında insan sağlığı açısından sakıncalı olan hava huzmelerinin oluşumunu da engeller. Bu gibi tesislerde hava ilkin asma tavanın üzerinde öngörü Icn yaklaşıklıkla 60 [mml yüksekliğindeki bir hacme gön dcrilmekte, daha sonra geçirgen kumaşla kaplı asma lavarı yüzeyin arasından iklimlendirilen hacimlere ulaşmaktadır. DOĞALGAZ ALARM CİHAZLARININ UYGULANMA ALANI Doğal gaz kullanan konutlarda yapı içi tesisatının güvenliği bir seri önlemle sağlanır. Doğalgaz aygıtlarının bakım ve kullanım yönergelerine uyulması bunların başında gelir, Hava akımı etkisiyle sönen bir ocak alevi, açık bırakılan biı gaz musluğu büyük facialara yol açması muhtemel küçük olaylar arasındadır. DOĞAL GAZ DETEKTÖRLERİ 1 nir kullanılması hiç bir zaman varolan kuralların arlık ihlâl edi lebileceği anlamını taşımaz. Bu aygıt tüketici için ek biı güvenlik oluşturur. Olası bir gaz kaçağı vuku bulması halinde uyarı görevini yapan yararlı bir cihazdır. Doğalga/, de tektörlerinin etkinlikleri ve güvenirlilikleri mutlak değildir, Hatta tüketici tarafından böyle algılanırsa bu aygıtların kul lanılması zararlı bile olabilir, Fransadaki ulusal GAZ DE FRANCE kurumu bu cinazların kurum adına önerilmcsini şimdilik uygun bulmamaktadır. CEP BİLGİSAYARLARI Fabrikada, şantiyede, hattâ kahve köşesinde teknik elemanlar zihinlerindeki bir sürü problemi çözmekle meşguldürler Banyo küvetini besleyen borunun anma çapı hava kanallarının boyutları vb... gibi bir sürü problem zihinlerin karıştım durur. Bu sorunların anlık çözümü için ciltlerce kitabın koltuk altında taşınması mümükün olmadığına göre bir bilgisayarın cepte taşınması düşünülemez mi? Hesap makinası adıyla anılan bu küçük cep aygıtları aslında gerçek birer bilgisayardır. BASIC Dilinde programlanabilen bu cihazlar biı veri bankası niteliğindedir. Bir Dos'la yüklü olmadıkları için önceden programlanan tuşlarla çok yoğun bilgileri saklayabilirler. CASIO FX 795 P ve TANDY PCG tipindeki bilgisayarların programlan BASIC dilinde programlanan başka her tip cihaza kolaylıkla uyarlanabilir. Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994 45

MARMARA ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ CAD/CAM SERTİFİKA PROGRAMI J T /» %! Y / % %/» * / l ^ W. %*»/ ft tufi»»»»»»«««^»y,*^»:*^^ DUYURU Ülkemizde gelişen sanayii desteklemek amacıyla, fakültemiz bünyesinde bilgisayar destekli tasarını, anali/ ve imalat konularını içeren bir yıl süreli sertifika programı düzenlenmiştir. Program,Endüstri Mühendisliği Bölümü CAD/CAM Laboratuarlarında bilgisayar yoğun ve atölye destekli olarak konularında uzman bölüm elemanlarınca gerçekleştirilecektir. 1. Dönem Bilgisayar Destekli Tasarım I Bilgisayar Destekli İmalat I CNC Programlama I Bilgisayar Destekli Analiz I EĞİTİM PROGRAMI 2. Dönem Bilgisayar Destekli Tasarını II Bilgisayar Destekli İmalat II CNC Programlama II Bilgisayar Destekli Analiz II PROGRAMIN SÜRESİ Sertifika programı 2'şer haftalık 2 dönem olmak üzere 15 Ekim-15 Ocak, 15 Şubat-15Mayıs, tarihleri arasında açılacaktır. Program, her dönemde haftada üçer saatlik 4 ders alınarak toplam 288 ders saatinde tamamlanacaktır. Gruplar 10 kişiyle sınırlıdır. DERS SAATLERİ Hafta arası Pazartesi, Salı, Çarşamba ve Perşembe günleri Saat: 18.00-21.00 Hafta sonu Cumartesi ve Pazar Saat: 9.00-12.00 / 13.00 16.00 YILIN EN İYİ PROGRAMI Ülkemizin Yeni Yöneticileri için, ileri Yönetim Teknolojileri Sertifika Programı Uluslararası Verimlilik... Kalite Standartları... Rekabet Gücü.. Toplam Kalite Yönetimlerinin Pratikle Kullanımı... Bilgisayar Destekli Yönetim ve Planlama Yöntemleri 1. Dönem * Toplam Kalite Yönetimi (1) İstatistiki Yönetimi * Üretim Planlama (1) Tasarım, Talep Tahmini, Kapasite yönetimi * Üretim Planlama (2) Stok Yönetimi Orta ve Kısa Vadeli üretim Planı EĞİTİM PROGRAMI 2. Dönem * Toplam Kalite Yönetimi (2) Takım Çalışması, Organizasyon Denetim * Üretim Planlama (3) MRPII Tam Zamanında Üretim * Maliye Analizi ve Nakit Akışı Yönetimi PROGRAMIN SÜRESİ Sertifika Programı 13'er haftalık iki dönem olmak üzere l Ekim-31 Aralık / l Şubat -30 Mayıs tarihleri arasında yapılacaktır. Her dönemde haftada 3'er saatlik 3 ders alınacak, dönem sonu sınavları dahil olmak üzere sertifika programı toplam 234 ders saatinde tamamlanacaktır. Ara ve dönem sonu sınavlarında en az %50 oranında başarı gösterenler sertifika alabilirler (Her grup 15 kişidir). Hafta Sonu Cumartesi 9.00-12.00/13.00-16.00 Pazar 13.00-16.00 DERS SAATLERİ Hafta Arası Pazartesi, Çarşamba ve Cuma 7.30-10.30 Program M.Ü. Mühendislik Fakültesi Seminer Salonu ve Bilgisayar Laboratuvarı'nda uygulanacaktır. Başvuru Adresi: Marmara Üniversitesi Mühendislik Fakültesi CİM Laboratuarı Kayışdağı Caddesi Kuyubaşı - GÖZTEPE 81040 İSTANBUL TEL: 0(216) 348 14 78 & 347 32 98 FAX: 0(216) 346 02 93 46 Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağus.tos-Eylül 1994

DUYURU 6. TÜRKİYE ENERJİ KONGRESİ 17-22 Ekim 1994 İZMİR ÖNSÖZ Türkiye 6. Enerji Kongresi Sayın Cumhurbaşkanımız Süleyman Demirel'in himayeleri ile Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'nın önderliğinde, Dünya Enerji Konseyi Türkiye Milli Komitesi'nin koordinatörlüğünde düzenlenmektidir. 17-22 Ekim 1994 tarihleri arasında İzmir Enternasyonal Fuan'nda yapılacak olan bu Kongreye; Türkiye Elektrik Üretim -İletim A.Ş. (TEAŞ) Türkiye Elektrik Dağıtım A.Ş. (TEDAŞ) Elektrik İşleri Etüt İdaresi (EİEİ) Türkiye Kömür İşletmeleri Kurumu (TKİ) Türkiye Taşkömürü Kurumu (TTK) Maden Tetkik ve Arama (MTA) Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı (TPAO) Devlet Su İşleri (DSİ) Etibank Karadeniz Bakır İşletmeleri (KBİ) Türkiye Petrol Rafinerileri A.Ş. (TÜPRAŞ) Boru Hatları ile Petrol Taşıma A.Ş. (BOTAŞ) Petrol Ofisi A.Ş. (POAŞ) Kayseri ve Civarı Elektrik Türk A.Ş. Genel Müdürlükleri finansman sağlamakta ve organizasyonunda görev almaktadırlar. Kongre'de teknik oturumlar ve panellerin yanısıra, 20 Ekim 1994 tarihinde yabancı konukların da katılımıyla Türkiye Enerji Günü düzenlenecektir. Ayrıca. Konre ile birlikte 1. Uluslararası Enerji Fuarı açılacaktır. Türkiye 6. Enerji kongresi'nin ve onun paralelinde düzenlenen diğer etkinliklerin, ülkemizin enerji sorunlarının her yönüyle görüşülerek çözüm önerilerinin üretilmesine katkılar sağlamasını dileriz. Organizasyon Grubu ORGANİZASYON GRUBU Hüseyin ARABUL Başkan (DEK, Türk Milli komitesi) Dr. Mustafa TURHAN, Bşk. Yrd. (DEK, Türk Milli Komitesi) Necati BEYCAN, Başkan Yrd. (TKİ) Fikret BİL, Genel Sekreter (Petrol Ofisi A.Ş.) Ergün ATAY; Muhasip Üye (ETİBANK) Doç. Dr. Güner ÜNALAN, Teknik Program Komitesi Bşk. (MTA) Dr. Mesut YILDIZ, Kayıt ve Toplantı Yeri Düzenleme Komitesi Başkanı (EİE) Füsun İV AK, Yayın ve Tanıtım Komitesi Başkanı (BOTAŞ) İsmail H. ALTUN, Ağırlama, Teknik Turlar ve Sosyal İşler Komitesi Başkanı (DSİ) Çiğdem HATUNOĞLU, Üye (DEK, Türk Milli Komitesi) NaimelŞIK, Üye (DEK, Türk Milli Komitesi) Yaşar KOÇOĞLU Üye (DEK, Türk Milli Komitesi) Prof. Dr. Nuri SARYAL Üye (DEK, Türk Milli Komitesi) Teoman ALPTÜRK Üye (DEK. Türk Milli Komitesi) A.Galip MUTDOĞAN, Üye (DEK. Türk Milli Komitesi) Bülent GADA, Üye (ETKB) E. Ardan FENERCİ, Üye (TÜPRAŞ) Nilüfer KARAKAYA, Üye (TEAŞ) Mahmut KESKİN, Üye(TTK) Cafer TEMÜR, Üye (KBİ) Ülker AYDIN, Üye (TPAO) GENEL BİLGİLER Kongre Yeri: İzmir Enternasyonal Fuarı İsmet İnönü Sanat Merkezi Kayıt: 17 Ekim 1994 Pazartesi saat: 8.00-9.30 Açıhş: 17 Ekim 1994 Pazartesi saat 10.00 Kongre Yazışma Adresi: Türkiye 6. Enerji Kongresi Organizasyon Grubu, Toros Sok. Barış Ap. 33/18 06430 Sıhhiye -ANKARA Büro Müdürü Dr. Mehmet F. Akkuş Tel: 0-312 231 48 21 Faks: 0-312 229 47 01 Teknik Programla İlgili Bilgi: Doç.Dr. Güner Ünalan, MTA Genel Müdürlüğü, ANKARA Tel: 0-312 287 91 54 Faks: 0-312 287 91 51 Konaklama: Kongreye İzmir dışından katılacak olanların konaklamaları için Organizasyon Komitesince herhangi bir rezervasyon yapılmamıştır. * Kongre ile ilgili avrıııttlı bilgi gelecek sayımızda yer alacaktır. Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994 47

D Ul Y_U R U tmmob makina mühendisleri odası ILULUSAL ı VI TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ KONGRESİ VE SERGİSİ l l KATKIDA BULUNAN KURULUŞLAR Tesisat Mühendisleri Derneği» Ege Soğutma Sanayi ve ş Adamları Derneği Isıtma Soğutma Klima imalatçıları Derneği Dokuz Eylül Üniversitesi TMMOB Makina Mühendisleri Odası izmir Şubesi Atatürk Caddesi No: 422 Kat: 5 35210 Alsancak izmir Tel: (232) 463 55 54-422 08 11 463 41 98 Faks: (232) 422 60 39 48 Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994

ECOS'95 Organize eden kuruluşlar: İstanbul Teknik Üniversitesi ve Ortadoğu Teknik Üniversitesi Destekleyen Kuruluşlar: Amerikan Makina Mühendisleri Odası, İleri Enerji Sistemleri Bölümü, Türk Isı Bilimi ve Tekniği Derneği ve Yıldız Teknik Üniversitesi Konfrans Dili İngilizcedir. Toplantının Amaçları; Endüstriyel işlemler ve iletim önemli miktarlarda enerji kullanımını gerektirmektedir. Tasarım ve işletim hataları nedeniyle, bu enerjinin gözle görülebilir bir miktarı boşa harcanmakta ve çeşitli kirletici elemanlar yayılmaktadır. Enerji kullanımını iyileştirmek için ileri bir termodinamik ve termo ekonomik analiz önemli bir araçtır. Bu konferans üniversitelerden, araştırma merkezlerinden ve endüstriden gelen mühendislere ve bilim adamlarına, iyi temcllendirilmiş bir uluslararası forumda, aşağıda belirtilen konularda sonuçları sunma ve tartışma fırsatı verecektir. Bu konferans, Roma, İtalya (1987); Pekin, Çin (1989); Floransa, İtalya (1990); Atina, Yunanistan (1991); Zaragoza, İspanya (1992); Kraşov, Polonya (1993) ve Floransa, İtalya (1994) toplantılarının da devamıdır. Konferans Konuları: "Enerji sistem ve İşlemlerinin Termodinamik ve Termockonomik Analizi * Enerji Sistemlerinin Simulasyonu, Optimizasyonu ve Tasarımı * Fosil Yakıtların ve Yenilenebilir Enerjinin Kullanımında İyileştirmeler * Enerji-Yoğun İşlemlerin Çevreye Etkileri * Enerji Yönetimi ve Ekonomi * Gelecekteki Enerji Sistemleri *Klasik ve Denge Dışı Termodinamiğin Temelleri ve Uygulamaları. Verim, Maliyet Optimizasyon, Simulasyon ve Enerji Sistemlerinin Çevreye Etkileri İSTANBUL -TÜRKİYE, 11-14 TEMMUZ 1995 Bildiri Sunumu İçin Duyuru: Yukarıda belirtilen ve toplantının genel amaçlarına uygun konularda bildirilerin sunulması için çağrı yapılmaktadır. Bildiri sunmak isteyenlerin, bildiri başlığını, yazar isimlerini, görev yerlerini ve tam yazışma adreslerini (varsa faks numarası ve elektronik posta adresi ile birlikte) içeren bildiri özetlerini konferans sekretaryasına üç kopya halinde en kısa zamanda gönderilmesi gerekir. Bildiri özeti; ilgili çalışmanın amaçlarını, sonuçlarını ve varılan yargıları vurgulamalıdır. Yazar (kır) in konferansa kaydolmaları ve bildirilerini toplantıda sunmaları beklenmekledir. Takvim: 15 Ağustos 1994 Özetin üç kopyasının Toplantı Sekreterliği'nc sunumu için son gün 15 Eylül 1994 Özetin kabulüne ilişkin bilgi için son gün 30 Ekim 1994 Bildirinin dört kopyasının Toplantı Sekreterliği'nc sunumu için son gün 15 Ocak 1995 Bildirinin kabulüne ilişkin bilgi için son gün 15 Mart 1995 Bildirinin ofset baskıya uygun şekilde Toplantı Sckreterliği'ne sunumu için son gün. Bilimsel Komite: Profesörler A.Ö Arnas (A.B.D.); G. Atagündü/, (Türkiye); A.Bejan (A.B.D.); V.Brodyansky (Rusya); C. Ruixian (Çin); Y.M.El-Saycd (A.B.D.);W. Frank (Avusturya); R.A. Gaggioli (A.B.D.); D.Y. Goswami (A.B.D.); E.P. Gyftopoulus (A.B.D.); E. Hahnc (Almanya); M. Ishida (Japonya); S. Kakaç (A.B.D.); K.F. Knoche (Almanya); Z.Kolenda (Polonya); T.Kokas (İngiltere); D.A. Kouremenos (Yunanistan); R.J.Krane (A.B.D.) ; P.LeGoıT (Fransa); B. LinnhoH (İngiltere); G. Manfrida (İtalya); M.J.Moran (A.B.D.); K.Onat (Türkiye); S.S.Penncr (A.B.D.); B.Qvalc (Danimarka); E.Sciubba (İtalya); G. Svedberg (İsveç). J. Szargut (Polonya); A. Valero (İspanya); T.N. Vcziroğlu (A.B.D.); Dr. J. Wang (Çin); H.Yüncü (Türkiye) Organizasyon Başkanı: Prol. Y. Göğüs, İkinci Başkanlar: G. Tsatsaronis (A.B.D.), Prof. A. Öztürk (Türkiye); Üyeler: Prof. N. Eğrican, Prof. T. Gürkan, Prof. N.Kadırgan, Prof. H. Yavuz, Toplantı Sekreterliği: Prof. Y.Göğüş, F.B.E Doğal ve Uygulamalı Bilimler Okulu Ortadoğu Teknik Üniversitesi TR-06531 Ankara Türkiye Tel: 90 (312) 210 1000/2596 Faks: 90 (312) 21011 13 veya.. 10 veya... 05 Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994 49

tmmob makina mühendisleri odası ODA DERGİLERİ 1994 YILI ABONE KOŞULLARI MÜHENDİS HMÂKİNA tmsç.».»»... TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ AVLİK tckhlk $İ"(EÜ W nlıd H*v«KMİMglK Açıkoturum: Indbıfc/DİKfc ıntol Dtfi "önelnt (ib«dr V Evopanrif ıpılhflhiîm - * u y gul»ı«tı so* iteri rfıtım [«. MÜHENDİS VE MAKİNA Makina Mühendisleri Odası kurulduğundan bu yana Makina Mühendisliği uzmanlık alanına yönelik olarak, özel sayılar dışında ayda bir yayınlanmaktadır. Baskı Adedi: 35.000., Ederi 45.000 TL., Abone Bedeli Üye-Öğrenci: 320.000 TL. Diğer: 480.000 TL. (l Yıllık-12 Sayı), Yurtdışı Abone: 60 US$ &3SSİ ENDÜSTRİ MÜHENDİSLİĞİ Endüstri ve İşletme Mühendisliği alanlarına yönelik olarak Mayıs 1989'dan bu yana yayınlanmaktadır. 1. hamur kağıda baskılıdır. Baskı Adedi: 4.000 TL., Ederi: 45.000 TL., Abone Bedeli Üye-Öğrenci: 160.000 TL. Diğer: 240.000 TL. (1 Yıllık-6 Sayı), Yurtdışı Abone: 60 US$ TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ Tesisat Mühendislerine yönelik olarak Mart 1 993 yılından buyana aylık periyotla yayınlanmaktadır. 1. hamur kağıda baskılıdır. Baskı adedi: 5000., Ederi : 30.000 TL. Abone Bedeli : 300.000 TL. TMMOB' ye bağlı Odaların üyelerine, mühendislik eğitimi yapan öğrenci, araştırma ve öğretim görevlilerine yıllık abone bedeli özel sayılar dahil; Mühendis ve Makina Dergisi 320.000 TL., Endüstri Mühendisliği Dergisi 160.000 TL., Tesisat Mühendisliği Dergisi 300.000 TL. Fiyatlara KDV dahildir. Abone olmak için posta çeki veya havale makbuzunun aslının Abone Formu ile birlikte Tesisat Mühendisliği Dergisi için istanbul Şube adresine, diğerleri için Merkez adresine gönderilmesini rica ederiz. ODA DERGİLERİ 1994 YILI ABONE FORMU Adı - Soyadı : Meslek : İşyeri Adı : Adres ve Posta Kodu : Telefon : Kayıtlı Olduğunuz ODA : Oda Sicil No : istenilen Dergi : Q Mühendis ve Makina Q Tesisat Mühendisliği Ödenen Miktar : Ödeme Şekli : Q Endüstri Mühendisliği Gereğini bilgilerinize sunarız. Tarih / /199 İmza: 50 Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994

tmmob makina mühendisleri odası Sayın Üyemiz; Odamız, 1954 kuruluş yılından bu yana yayınlanan Mühendis ve Makina Dergisi ve 1989 Mayıs ayından bu yana yayınlanan Endüstri Mühendisliği dergisi 1993 yılında da yayınlanmaya devam edecektir. Uzmanlık alanlarına yönelik bu yayınlardan başka genellikle çeviri yapıtlardan oluşan, uygulamaya yönelik Teknik ve Uygulama Dergisi 1986 yılında başladığı yayın yaşamını sürdürmektedir. Bir uzmanlık alanı dergisi olarak Tesisat Mühendisliği dergisi yayın hayatına Mart 1993'te girmiştir. Odamız uzmanlık alanlarına yönelik süreli yayınlarından birini isteklerine göre üyelerine ücretsiz göndermektedir. 1993 yılı içinde Mühendis ve Makina, Endüstri Mühendisliği Dergileri ve Tesisat Mühendisliği Dergisi bu formun doldurulmasına bağlı olarak üyelerimize bedelsiz olarak gönderilecektir. Bir derginin yanında diğer dergilerin de gönderilmesi istenirse formda yer alan posta çeki hesabına abone bedelinin yatırılması gerekmektedir. Formun ve birden fazla dergi istenmesi durumunda dekont fotokopisinin aşağıdaki adreslerden birine gönderilmesi veya en yakm Oda birimine teslim edilmesini rica ederiz. MÜHENDİS ve MAKİNA - TEKNİK ve UYGULAMA - ENDÜSTRİ MÜHENDİSLİĞİ TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ DERGİLERİ TMMOB Makina Mühendisleri Odası, Sümer Sok. 36/1 06440 Demirtepe-ANKARA Tel: (4) 231 31 59-231 80 23-231 80 98 Fax: (4) 231 31 65 TMMOB Makina Mühendisleri Odası Genel Merkezi, Posta Çeki Hesap No: 96954 Oda Sicil No. Adı, Soyadı Uzmanlık Alanı Q Makina Q Endüstri ü Uçak Q Gemi Q İşletme Öğrenim Durumu Q Lisans Q Yüksek Lisans U Doktora Okul, Tarih Akademik Kariyer Q Y. Doçent Q Doçent ü Profesör işyeri Adresi : Fax: Tel: Ev Adresi : Fax: Tel: Tek Dergi Bedelsiz Q Mühendis ve Makina Q Endüstri Mühendisliği Q Tesisat Mühendisliği (Üyeler için) Gönderme Adresi Q İşyeri Adresi Q Ev Adresi Abone Durumu Q Mühendis ve Makina Q Teknik ve Uygulama Q Endüstri Mühendisliği Q Tesisat Mühendisliği Gereğini bilgilerinize sunarız. Tarih./.../199... İmza Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994 51

tmmob makina mühendisleri odası TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ DERGİSİ REKLAM ŞARTNAMESİ İLAN ŞARTNAMESİ 1. TANIMLAR Bu şartnamede TMMOB Makina Mühendisleri Odası istanbul Şubesi "ODA", ODA süreli yayını Tesisat Mühendisliği Dergisi "DERGİ" ve dergiye ilan veren kuruluşa "FİRMA" denir. 2. KAPSAM Şartnamenin kapsamı ODA' nm yayınladığı DERGİ' de üretim ve hizmetlerini tanıtmak ve duyurmak isteyen FİRMA 1 larca belirtilan koşullarda ilan verilmesi işleridir. 3. İLAN KOŞULLARI 3.1. DERGİ' nin sayfa boyutları 20x27 cm' dir. Reklamlar 16x23.5 cm boyutlarında pozitif ofset film olarak gönderilir. 3.2. ilan bedelleri aşağıdaki tabloda yer almaktadır. Bu bedellere KDV eklenecektir. 3.3. Film gönderilmemesi halinde film bedeli FİRMA tarafından ödenir. 3.4. ODA gerektiğinde ilan bedellerini ve koşullarını değiştirebilir, sözleşme yapan firmalar bu durumdan etkilenmez. 4. ÖDEME KOŞULLARI 4.1. DERGİ yayınlandıktan sonra 2 adet DERGİ, FİRMA' nm bu DERGİ' de yayınlanan reklamların tutarını belirten ODA nın açık faturası ile birlikte FİRMA' ya gönderilir. 4.2. Reklam bedeli fatura tarihinden başlayarak en geç 15 gün içerisinde nakit olarak aşağıda verilen ODA hesabına yatırılır veya 15 günü'geçmeyecek vade ile çek düzenlenebilir. ODA gerektiğinde tahsilat için eleman yollayabilir. 4.3. FiRMA yapılan ödemelerde, ödeme ile ilgili ODA faturasının tarih ve numarası ile reklamın yayınlandığı DERGİ sayısını belirtir. 4.4. Fatura bedelinin sözleşmede belirtilen opsiyondan sonra ödenmesi durumunda aylık %8 gecikme farkı alınır. 4.5. Süresinde yapılmayan ödemelerde ODA tek taraflı olarak sözleşmeyi fesh etmek hakkına sahiptir. Bu gibi durumlarda FİRMA'ya önceki faturalarda yapılan indirimler, ek bir fatura kesilerek geri alınır. 5. DİĞER KOŞULLAR 5.1. Şartname konusu işlerin yürütülmesinde FİRMA'nın adresine yapılacak bildirim aynı gün FİRMA'ya yapılmış sayılacaktır. 5.2. Uyuşmazlıklar ve ortaya çıkacak yeni durumların görüşmeler yoluyla çözülmesi esastır. Çözümlenemeyen uyuşmazlıklar için Ankara Mahkemeleri ve icra Daireleri yetkilidir. 5.3. Bu şartname, 1 Ocak 1994 tarihinden itibaren geçerli olup 5 madde olarak düzenlenmiştir. ILAN. YERİ İLAN SAYISI ARKA KAPAK RENKLİ ON İÇ KAPAK RENKLİ ARKA İÇ KAPAK RENKLİ İKİNCİ KAPAKLAR* RENKLİ İÇ SAYFALAR RENKLİ İÇ SAYFALAR SİYAH-BEYAZ 1/2 SAYFALAR RENKLİ 1/2 SAYFALAR SİYAH-BEYAZ 1/4 SAYFALAR RENKLİ 1/4 SAYFALAR SİYAH-BEYAZ İÇ TANITIM " BÖLÜMÜ TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ DERGİSİ 1994 YILI İLAN BEDELLERİ 1-2 SAYI 19.200.000 15.200.000 14.400.000 12.000.000 9.600.000 6.400.000 5.600.000 4.000.000 3.200.000 2.400.000 19.200.000 3-4 SAYI 18.240.000 14.440.000 13.680.000 1 1.400.000 9.120.000 6.080.000 5.320.000 3.800.000 3.040.000 2.280.000 18.240.000 5-6 SAYI 17.280.000 13.680.000 12.960.000 10.800.000 8.640.000 5.760.000 5.040.000 3.600.000 2.880.000 2.160.000 17.280.000 7-8 SAYI 16.320.000 12.920.000 12.240.000 10.200.000 8.160.000 5.440.000 4.760.000 3.400.000 2.720.000 2.040.000 16.320.000 9-10 SAYI 15.360.000 12.160.000 11.520.000 9.600.000 7.680.000 5.120.000 4.480.000 3.200.000 2.560.000 1.920.000 15.360.000 11-12 SAYI 14.400.000 11.400.000 10.800.000 9.000.000 7.200.000 4.800.000 4.200.000 3.000.000 2.400.000 1.800.000 (4.400.000 Peşin Ödeme: ilan bedelinin tamamının Sözleşme imzalandığında nakit olarak ODA'nın banka hesap numarasına yatırılma;;! durumunda DERGİ'de yayınlanacak ilanlara ayrıca %20 indirim uygulanır. * İkinci Kapak: Ön kapaktan hemen sonra gelen sayfalar. ** İç Tanıtım Bölümü: Derginin tam ortasında yer alan 4 sayfadır(2'si karşılıklı) 52 Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994

TMMOB MMO TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ DERGİSİ 1994 YILI KÜÇÜK İLANLAR ŞARTNAMESİ 1. TANIMLAR Bu şartnamede TMMOB Makina Mühendisleri Odası Tesisat Mühendisliği Dergisi "TMD", küçük ilan veren firmalar "FİRMA" olarak anılacaktır. 2. KAPSAM Şartnamenin kapsamı TMD'de üretim ve/veya hizmetlerini tanıtmak ve duyurmak isteyen FİRMA'larca belirtilen koşullarda reklam ve ilan verilmesi İşleridir. 3. TMD'NİN TEKNİK ÖZELLİKLERİ 3.1. Dergi Boyutu 20x27 cm'dir. 3.2. Küçük ilanlar için ayrılan baskı alanı 16x23,5 cm'dir. 3.3. TMD'nin baskı sayısı 5000 adettir. 3.4. Küçük ilanlar sadece siyah/beyaz olarak kullanılabilir. 3.5. Renkli kullanılmak istendiğinde ek ücret Ödenir. 4. REKLAM KOŞULLARI 4.1. Reklam metinlerinin boyutları; genişlik en az 7,5 cm., en fazla 16 cm., yükseklik FİRMA'arın tercihine göre değişir veya en fazla 9cm. olabilir. (Dikey bant ilan; 5cm. x 23,5cm. ebadında) 4.2. Reklam bedeli (genişlik x yükseklik x birim fiyat) + KDV olarak hesaplanacaktır. Birim fiyat st. x cm. üzerinden alınacaktır. Birim fiyat (siyah-beyaz)= 16.000 TL'dir. Birim fiyat (renkli)= 26.000 TL'dir. 5. ÖDEME KOŞULLARI 5.1. Reklam bedeli, sözleşme tarihinde nakit olarak ödenecektir. 5.2. Ödemeler TMMOB Makina Mühendisleri Odası İstanbul Şubesi'nin T.iş. Bankası Galatasaray Şubesi 623683'nolu hesabına yatırılabilir. 5.3. TMD'nin reklam faturaları ve iki adet dergi, yayınlandıktan hemen sonra gönderilecektir. 6. DİĞER KOŞULLAR 6.1. Şartname konusu işlerin yürütülmesinde FİRMA'nın adresine yapılacak bildirim aynı gün FİRMA'nm kanuni adresine yapılmış sayılacaktır. 6.2. Uyuşmazlıklar durumunda Ankara Mahkemeleri ve İcra Daireleri yetkilidir. 6.3. Bu şartname, sözleşme imzalandığı tarihten başlayarak geçerli olup 6 madde olarak düzenlenmiştir. TMMOB MAKİNA MÜHENDİSLERİ ODASI TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ DERGİSİ 1994 YILI KÜÇÜK İLANLAR SÖZLEŞMESİ TMMOB Makina Mühendisleri Odası istanbul Şubesi, istiklal Cad. Ankara işhanı No: 99 Kat: 4 Beyoğlu/İST. Tel: (0-212) 245 03 63-64 / 252 95 00-01 Fax: 249 86 74 FİRMA ADI Firma Yetkilisi Adı-Soyadı Adres Telefon: Fax: Vergi Dairesi ve No.su: YAYINLANACAK İLANIN Ebadı (genişlik x yükseklik) : Kaç sayıda yayınlanacak : Tasarım : ( ) Firma tarafından ( ) Oda tarafından Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994 53

TESİ SAT MÜ HEND İSL İĞİ YAYI N DAN IŞM A KURU LU Mak. Müh Hasan AKALIN Mak. Müh.Cürhan AKDOĞAN Mak. Müh. Hulki AKSOY Mak. Yük. Müh. Bülent ALTAN Prof. Dr. Ahmet ARISOY Mak. Müh.. Suat ARZIK Mak. Yük. Müh.Erdoğan ATAKAR Mak. Yük.. Müh. Tuncay AYHAN Mak. Yük. Müh.Güralp BASIM Doç. Dr. Düriye BİLGE Dr. Müh. Mustafa BİLGE Mak. Müh. Metin BİLGİÇ Mak. Müh. Sami BÖLÜKBAŞIOĞLU Mak. Müh. Remzi ÇELİK Mak. Yük.Müh.Kevork ÇİLİNGİROĞLU Prof. Dr. Alpin Kemal DAĞSÖZ Doç. Dr. Onur DEVRES Prof. Dr. Talha DİNİBÜTÜN Mak. Yük. Müh. Metin DURUK Prof. Dr. Nilüfer EĞRİCAN Prof. Dr. Ekrem EKİNCİ Mak. Müh. Mustafa ERHAN Mak. Yük. Müh Timur EROL Mak. Yük. Müh. Nuri ERTOKAT Prof. Dr. Osman CENGELİ Mak. Müh. Ahmet GÖKŞİN Doç. Dr. İhsan GÜLFERİ Mak. Yük. Müh. Ersin GÜRDAL Mak. Yük. Müh. Muharrem GÜVENÇ Doç. Dr. Hasan HEPERKAN Kimya Müh. Tomurcuk HİMMETOĞLU YAZI VE KATKI BEDELLERİ Prof. Dr. Neşet KADIRGAN Prof. Dr. Haluk KARADOCAN Doç.Dr.Abdurahman KILIÇ Dr. Müh. Erdoğan KİBARER Mak. Müh. Kani KORKMAZ Yük. Müh. Uğur KÖKTÜRK Mak. Müh. Ferruh S. KUDUOĞLU Mak. Yük. Müh. Rüknettin KÜÇUKÇALI Mak. Yük. Müh. Celal OKLTAN Prof. Dr. Kemal ONAT Mak. Müh. Coşkun ÖZBAŞ Doç. Dr. Salim ÖZÇELEBİ Prof. Dr. Doğan ÖZGÜR Prof. Dr. Eralp ÖZİL Mak. Yük. Müh. Nuri ÖZKOL Prof. Dr. Aksel ÖZTÜRK Prof. Dr. Mehmet PALA Doç. Dr. Cem PARMAKSIZOĞLU Mak. Yük. Müh. Naci SİVRİ Doç. Dr. Oğuz SOYLU Mak. Yük. Müh. Baycan SUNAÇ Mak. Müh. Arif ŞAHİN Prof. Dr.Macit TOKSOY Mak. Müh. Erol TULPAR Mak. Müh. Orhan TURAN Mak. Müh. Gazanfer UĞURAL Mak. Müh. Üzeyir ULUDAĞ Mak. Yük. Müh. Dinçalp UYSALCR Doç. Dr. Hüseyin VURAL Mak. Müh. Erol YAŞA Mak. Müh. Metin YÜCEL Özgün ve Derleme Makale Yazarın kendi bilgi ve birikimleri, bu bilgi ve birikimleri ile vardığı sonuçları içeren yazılardır. Bedeli: 1.500.000.-TL / makale Çeviri Makale Yazarın kendi seçimiyle yada Dergi Yayın Kurulu ve Yayın Danışma Kurullarından birinin belirlediği, yabancı dilde yazılmış bir tek makale ya da makaleler bileşiminin tanımlanan formatta Türkçe'ye kazandırılması.. Bedeli: 750.000.-TL. / makale Makale İncelemesi Özgün, derleme ve çeviri makalelerin, yazı değerlendirme esaslarına uygun olarak incelenmesi isidir. Bedeli: 200.000.-TL / makale Sayfa Hazırlama Dergide her sayıda yada belli aralıklarla hazırlanması düşünülen, bir ya da daha fazla şayiadan oluşan bölümlerin yayına hazırlanması işi ve sorumluluğunun üstlenilmesi. Bedeli: 1.500.000.-TL. / makale Yabancı Teknik Süreli Yayın Sorumluluğu Tesisat Mühendisliği ile ilgili alanlarda yayınlanan yabancı süreli teknik yayınlardan birinin sorumluluğunu alarak; incelenmesi, raporlandırılması ve Yayın Kuruluna öneriler sunulması. Bedeli: 1.OOO.OOO.-TL. / makale NOT: Sipariş makale ve yazılar, Yayın Danışma Kurulundan yayınlanabilir kararı alındığı taktirde, yayınlanamasa bile, bedeli ödenir. Diğer makale ve yazıların bedeli, yayınlandığında ödenir. 54 Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994

TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ DERGİSİ YAZI DEĞERLENDİRME ESASLARI 1. TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ dergisinde yayınlanmak üzere gönderilen teknik yazılar (özgün,derleme,çeviri) konunun uzmanı en az iki Yayın Danışma Kurulu üyesi tarafından olumlu görüş belirtilmeden yayınlanmaz. 2. Yazılar, yazarları gizli tutularak incelemeye gönderilir. Birbiri ile çelişen raporlarda üçüncü bir üyenin görüşüne başvurulur. Yayınlanmaz kararları,gerekçesi ile birlikte, söz konusu makalenin yazarına gerekçeli olarak bildirilir. Yayınlanmaz kararına yazarın itiraz etmesi durumunda, yazı Yayın Danışma Kurulu içinden yada dışından belirlenen yeni uzmanlara inceletilir. Bu son karar kesindir. Olumlu yada olumsuz, yazara iletilir. Yazıların değerlendirilmesi ile ilgili raporların sahipleri yazara bildirilmez. 3. Dergide yer alacak haber, tanıtım, sunuş, köşe yazısı, röportaj gibi teknik makale olmayan yazılara; bu esasların yalnızca biçimsel esasları uygulanır. Bu tür yazıların değerlendirilmesini Yayın Kurulu yapar. 4. Yayın Danışma Kurulu üyeleri yazıları değerlendirirken derginin, tesisat alanında çalışan üyelerimize uzmanlık ve güncel bilgi aktarma amacını göz önönde bulundurur. 5. Yayın Danışma Kurulu üyeleri teknik makaleleri değerlendirirken, ekteki değerlendirme formunu doldururlar. Yazıya ilişkin genel değerlendirme ve yazara öneriler, raporda mutlaka yer almalıdır. Yazardan düzeltmeler isteniyorsa, istenen düzeltme ve öneriler net olarak belirtilmeli ve açıklanmalıdır. 6. Öneri ve düzeltmeler, yazara Yayın Kurulu tarafından iletilir. 7. Yayın Danışma Kurulu Üyeleri kanaatlerini; yayınlanabilir, düzeltilerek yayınlanabilir. yayınlanamaz biçimde net olarak belirteceklerdir. 8. İncelemek üzere Yayın Danışma Kurulu üyelerine iletilen yazıların incelenmesi en geç on gün içinde tamamlanıp, Yayın Kuruluna iade edilecektir. 9. Derleme ve çeviri eserler Yayın Danışma Kurulu üyelerine asılları ile birlikte gönderilir. 10. Telif eserler Yayın Danışma Kurulu üyelerine kaynakçaların asılları ile birlikte gönderilir. 11. Yazıların yazım formatma uygunluğu Yayın Kurulu tarafından denetlenir ve uygunsuzluk durumunda düzeltilmek üzere yazarına iade edilir. Tesisat Mühendisliği Dergisi, Ağustos-Eylül 1994 55

PİTAŞ İNŞAAT SANAYİ ve TİCARET LİMİTED ŞİRKETİ URUN LİSTESİ LIST OF PRODUCTS KARE ANEMOSTAD DAİRESEL ANEMOSTAD LİNEER DİFÜZÖR MİNİ ANEMOSTAD TÜRBÜLANSLI MENFEZ DAĞITICI MENFEZ TOPLAYICI MENFEZ YUVARLAK KANAL MENFEZİ LİNEER MENFEZ KARE PETEKLİ MENFEZ YANGIN DAMPERİ HAVA DAMPERİ KOLON KLAPESİ EL KUMANDALI PANJUR DIŞ HAVA PANJURU (Hareketli/Sabit) HAVA FİLTRESİ (Yağlı/Kuru) KONTROL KAPAKLARI ALÜMİNYUM KÖR KASA (Menfez ve Anemostad için) TEL KAFES SPLİT DAMPER KOLU SUSTURUCU SPİRAL KENETLİ HAVA KOLU Q D D n G D D n D D D D D D D D D D D D Q D SOUARE DIFFUSER CIRCULAR DIFFUSER LINEAR DIFFUSER MİNİ ANEMOSTAD SVVIRL DIFFUSER SUPPLY GRILL RETURN GRILL GRILL LINEAR GRILL SOUARE HONEY COMB GRILL FİRE DAMPER AIR DAMPER DUCT FLAP MANUAL OPERATED LOUVRE OUT DOOR AIR LOUVRE (Movable/Fixed) AIR FILTER (Oily/Dry) CONTROL COVERS ALUMINIUM BLIND FRAME (For Grilles and Diffusers) ALUMINIUM WIRE VVITH FRAME SPLIT DAMPER LEVER SOUND ATTENUATOR AIR DUCT WITH SPİRAL LOCK Tl H > rvj ro -^ O o> o) ~J o> jçm ^ o) CJV ' II CJi Ui _ U) g OD C İZOLELİ FLEKSİBIL İZOLESİZ FLEKSİBIL ALCAN ÜRÜNLERİ İSO-9000 (ULUSLARARASI KALİTE STANDARTLARI) ONAYLIDIR

4. ULUSLARARASI İMALAT MAKINELE1. - - ^ İSTANBUL SERGİ.:/'>: **5,J- "f'l -i "»*.,!-f^"«/îş 1"! *-;?> ;,. Ttopebaşı- İstanbtİ"-N..jM^âî.l$fe^; -,». ; s-».,ft»v ı > «.. ',*5 -,v, '?*.... '.<.t, f»!%' ^;:? Mühendisler, sanayiciler, r... Bu fuar sizin için. Sektörünüzöeki İMAK'94'te IMAIC94 de 500'e yakın tezgahları, hidrolik ve pnörri ve havalı el aletleri, kalite kontı ekipmanlarını sergileyecekler, ite» olanağı bulacaksınız. AFEKS

ISDHA'95-I ISDHA 95-11 8. ULUSLAR ARASI SOĞUTMA HAVALANDIRMA VE KLİMA FUARI 8.ULUSLARARASI TESİSAT, ISITMA VE DOĞ ALG AZ TEKNOLOJİSİ FUARI 19-22 Ocak» 20-23 Nisan» İSTANBUL SERGİ SARAYI Tepebaşı - İstanbul İSTANBUL SERGİ SARAYI Tepebaşı - İstanbul ISOHA'95 daha profesyonel hizmet için ihtisas konularına göre iki bölüme ayrıldı. ISOHA'95-I, sanayici, müteahhit, teknisyen, ithalatçı, pazarlamacı ve akademisyenler ve tüm ihtiyaç sahiplerinden oluşan büyük bir ziyaretçi kitlesi tarafından gezilecek. ISOHA'95-l'de klima ve soğutma tesislerinden, izolasyon, su filtreleme ve şartlandırma tekniklerine, kompresörler, aspiratörler, hava filtreleri, ısı geri kazanım tesisleri ile proje ve mühendislik hizmetlerine kadar pekook ürün sergilenecek. AFEKS, sizi sektördeki bu büyük buluşmanın avantajlarını paylaşmaya davet ediyor. ISOHA'95-l'de buluşalım. ' ISOHA'95, bu yıl yoğun katılımcı ve ziyaretçilere daha profesyonel hizmet için ihtisas konularına göre iki bölüme ayrıldı. ISOHA'95-II, sanayiciden teknisyene, ithalatçıdan pazarlamacıya ve akademisyenlerden tüm ihtiyaç sahiplerine uzanan büyük bir ziyaretçi kitlesi tarafından gezilecek. ISOHA'95-H'rie doğalgaz ve ısıtma tekne ojısindan, otomatik kontrol ve ölçöm cihanlarına, pompalar, borular, ve yakıt tasarruf " siste Tilerine kadar pek çok ürün sergilenecek. Sektördeki geliş mini izlemeniz için, bu büyü < organizasyonda biran önce yerinizi alın. ISOHA'95-ll'de buluşalım. taha'95-lss AFEKS -'- ISDHA'95-II!2J AFEKS

11.11USLARARÂSI İŞ MAKİNELERİ VE İNŞAAT TEKNOLOJİSİ FUARI 23-28 Mayıs* )r Salonu fuarı olan ANKOMAK'95, lar, üreticiler, mümessiller, luşları ile belediye OOO'in üzerinde bir ından gezilecek. ANKOMÂIC95'te iş makinele*iwten inşaat makine, araç ve gereçlerine, kaldırma sistemlerinden prefabrike yapılar, kalıp sistemleri, kamyonlar, vinçler ve eskavatörlere kadar yüzlerce ürün yer alacak. Siz de, Türkiye'nin bu en büyük fuarında * ürünlerinizi sergileme fırsatını kaçırmayın. ANKOMAK'95'te buluşmak üzere... UFİ üyesi olan

NİÇİN MUSLUKLARINIZA R.C. Mannesmann AĞ SU REGÜLATÖRLERİ KOYMUYORSUNUZ? R. C. Mannesmann AĞ Typ MK 22 Hava karışımlı sabit debili Typ DW Araya bağlanır sabit debili Kullanma Örnekleri: M/K 22 Regülatörünün Standart bataryaya montajı GELİN SUYUMUZU BOŞA HARCAMAYALIM YARIN ÇOCUKLARIMIZIN DAHA FAZLA SUYA İHTİYACI OLACAK R/C MANNESMAN SU REGÜLATÖRLERİ, su hattındaki basınç değişimlerinden gelen gereksiz su akışını önler. Basınç değişimi ne şekilde olursa, olsun suyun sabit debi ile akmasını sağlar. Bu da su harcammda büyük ekonomi demektir 4 kişilik bir ailenin günlük soğuk, sıcak su harcamı: 500 litre/gündür Yıllık su harcamı: 500 litre x 365 gün= 182.500 litre M/K MANNESMANN SU REGÜLATÖRLERİ ile sağlanan tasarruf % 60'tır. (Resmi test ve tatbiki neticelere göre): 182.500 litre x %60= 109.500 litre Neticede 4 kişilik bir ailenin yıllık su tasarrufu: 100 tondur. Suyun ne kadar kıymetli ve pahalı olduğu düşünülürse, sağlanan ekonominin boyutu ortaya çıkar. Tüm ile'rı ülkeler OTEL, OKUL, HASTAHANE, FABRİKA ve EV 'terinde artık R/C MANNESMAN SU REGÜLATÖLERİNİ kullanmaya başlamışlardır. M/K MANNESMANN SU REGÜLATÖRLERİ İSVİÇRE patentlidir. NETİCE ŞAŞIRTICIDIR. Typ M K 24 Hava karışımlı sabit debili Typ SR Kendi kendine temizlemeli hava karışımlı M/K su regülatörü - DW tipinin el ve duvar duşuna montajı B Bataryanın süzgecini çıkartınız. Yerine M/K Su regülatörünü takınız tip bataryaya uyar ve montajı çok basittir endüstri malzemeleri sanayi ve ticaret ItrJ ş İstanbul Merkez Tel: 245 18 06-245 46 43 Fax:2496461. Kartal Şube: Tel: 389 39 10 11 Fax: 353 27 13 Ankara Şube Tel: 310 14 35 Fax: 310 43 05.. Bursa Şube: Tel: 220 79 17 Fax: 221 45 45

Gece gündüz kupkuru. Yeni Burgmann küresel vana 1136. Standart yapıda olup en iyi vana dizaynını almıştır; Metal sitildir. Sıvı, gaz, ve hatta tanecikli ortamda rahat çalışır. DN 15 den 200'e kadar, vakumdan PN 40'a, sıcaklıkta -20 den + 400 C kadar. Bağlantı ve dizayn DÎN ISO 9001' in her şartına uygundur. Standardizasyon, çalışma güvenliği, kolay bakım, uzun ömür ve çevre bilinci gibi tüm kriterler Burgmann küresel vana tip 1136 da tavizsiz bütünleşmiştir. Yumuşak sitli küresel vanalar ile verimliliği mukayese edin. Maliyet performans oranı sizi ikna edecektir. Yeşil bir doğa temiz bir çevre için. Endüstriyel Sızdırmazlık Elemanları Paz. Ltd. Şti. Kasap Sok. Eser Apt. A Blok No. 16/53 TR-80280 Esentepe/istanbul Tel.: 212/2722566 Telefax:212/2720094

İZOLASYON Isıtma, Soğutma, Klima, Doğalgaz sektörünün karşılaştığı yalıtım sorunları için Öde Mühendislik çözümler üretiyor. Tesisat sektörünün yalıtım sorunlarının çözümünde ısı kayıp hesapları bilgisayar ile yapılıyor. Uygun malzeme seçimi ve uygulama yöntemi deneyimli mühendislerimiz tarafından tespit ediliyor. Yalıtım uygulaması mühendis ve teknisyenlerden oluşan deneyimli ekiplerimizce en kısa sürede gerçekleştiriliyor. Rubaflex Kauçuk köpüğü esaslı boru ve yüzey ısı yalıtım malzemesi Odeflex PE esaslı boru ve yüzey ısı yalıtım malzemesi Danmat PVC Kaplama Sistemi izolasyonu yapılmış borular için kaplama malzemesi Vana Ceketi Vanalar için ısı kaybını önleyici izolasyon ceketi Isı, ses, su yalıtımı konusunda 1986'dan bu yana çağdaş yalıtım malzemelerinin ülkemizde tanıtımını ve uygulamalarını başarı ile sürdüren Öde Mühendislik, tesisat sektörünün hizmetinde olmaktan gurur duymaktadır. ÖDE ÖDE MÜHENDİSLİK LTD. STI. Fulya, Hakkı Yeten Cad. No. 17 80700 Beşiktaş - İST. Tel : 0212 225 59 50/6 hat Fax : 0212 225 59 56 Advance HEVAC bantları Opim Kendinden yapışkanlı veya delikli izolasyon askı pimi Vibrasyonu Önleme Levhaları Tabi mantar & kauçuktan mamul Coroplast Korozyon önleme bantları ca ^ffîgohmm ^j ^^te Rubax Support Borular için ısı köprüsü oluşumunu önleyen malzeme Yoğuşmayı Önleme Bandı Soâutma borularının izolasyonu için

polileknik PASLANMAZ ÇELİK KOMPANSATÖRLER politcknik LASTİK KOMPANSATÖRLER AISI 304-31 6-32! Kaille paslanmaz çelik ondülasyonlu Eksene! / Yanal /Açısal tip Döner-Sabit Flanşlı / Kaynak Boyunlu EJMA Standartlarına uygun dızaynlı Tek / Çok kat ondülasyonlu 650 C sıcaklık / 40 bar basınç ve <j) 3200 mm.çapa kadar imalat Vibrasyon,ses ve dilatasyon sorunlarını/i kesin çözüm l 6 bar basınç ve l l O C" sıcaklığa dayaı ı Neopren veya EpiJiem malzemeli NB -l 6 bar basınç sınıfında,deliklerine dış çekilmiş karbon çelik fianşlı Ayrıca contaya ihtiyaç göstermeyen flarv konstruksıyonlu (j) 32-250 mm.çapları arasında imalat polileknik DEKORATİF TESİSAT KOMPANSATORLERİ l 6 bar basınç / 55 mm.genleşme kapasitesinde Tesisat kolon borularındaki ısıl genleşme.quruiiu ve esneklik sorunlarını önler Estetik ve dekoratif görüntüsü ile ko> lullar,oteller ve görüm a mekanlarda rahatlıkla kullanılabilir Montajı kolayca ve kısa sûrede yapılabilir. iç kovanla basınç kaybı ve rkscrı kaçıklarını önler.dış kovanla ondülasyonları dış etkilerden korur Esnek ondulasyon elemanlarında AISI 304,3 i 6,32 i kalite l 8/8 CrNı paslanmaz çelik kullanılır' polileknik İSTANBUL :Perşembepazarı Cd.Kale iş Hanı No : 55 Kat: 4 80000 Karaköy - İstanbul TEL :(212)293 90 36-243 35 34 FAX: (212)251 75 18 ANKARA :KaranfilSk.No:28/18 06640 Kızılay-Ankara TEL :(312)418 55 98 FAX : (312)417 01 50

Sirkülasyon... n mroıorıar,. tr w «nıaıar ı «Tennik b^ması üzerindedir Süper sessiz çalışır -15 C île + 130 C arası kullanılabilir Ayrıca bir pano gerektirmez Otomatik yedeklemelidir PN6, PN10 ve PN16 her flanşa uygundur Çalışırken sesi duyulmaz Az yer kaplar, Montajı kolaydır Kireçlenme problemi yoktur Isınamıyoruz problemini Bakım ve onarım gerektirmez %100 sızdırmazlık sağlar kökünden çözer Fevkalade ekonomiktir Kendinden contalıdır Değişik kapasitelere ayarlanabilir Atık su ve Foseptîk Pompaları Dalgıç tiptir, montajı kolaydır Fişini prize takmak yeterlidir Su seviyesine göre otomatik çalışır Çok az elektrik harcar Bakım gerektirmez, uzun ömürlüdür Fevkalade sessiz çalışır Kapalı Genleşme Depoları Yakıttan, mekandan ve işçilikten büyük tasarruf sağlar Kazan ve tesisatınızı kireçlenmeden, korozyondan korur ^<rprw»*~.*» **t

Kat kaloriferleri dıştan aynıdır. Birinin içi farklı, SUPERMATIK TÜRKİYE'DE İLK VE TEK. Süpermatık, üstün üretim teknolojisiyle ısınma, verimlilik, dayanıiılık ve tasarrufta yepyeni, benzersiz bir kat kaloriferi üretti... Evinizin konforunda tam bağımsızlık için. Çift Melal nedir? Çift Metal, Türkiye'de ilk kez, Süpermatik tarafından geliştirilen ve uygulanan bir sistemdir, ilk kez bir kat kaloriferi kazanında pik döküm ve çeliğin olağanüstü gerçekleştirilmiştir. bileşimiyle Çehk dış gömlek Kırılmaz, çatlamaz, su sızdırmaz Uzun omurlu Neden Çift Metal? Çünkü, Süpermatik Çift Metal kazanda, yanma odası pik dökümden, suyun bulunduğu bölüm çeliktendir. Her iki metal, en üstün yönleriyle, niteliklerine uygun konumlarda kullanılmışlardır. Çünkü pik döküm aleve, çelik, suya karşı en dirençli malzemedir. Çünkü Çift Metal, ideal. Süpermatik Çift Metal kazanda alev, pik döküm bölüme gelir. Pik döküm ısıyı en yüksek değerde iletir. Pik döküm ve çeliğin avantajlarını birleştiren sistem: Süpermatik Çift Metal, Süpermatik garantisi, bol ve hesaplı yedek parça güvencesiyle sunulmaktadır. SÜPERMATİK " B i l i n ç l i Seçim" Isınan su ise, çelik bölümde en ideal şekilde korunur. Süpermatik Çift Metal kazan, bu çift korumalı sistemiyle kesinlikle delinmez, aşınmaz, çürümez. Sadece pik ya da sadece çelik gövdeli kazanlardan üstündür. Kazandaki ısı kaybının en az düzeyde olması, mekân içi ısınma verimini en yüksek düzeye çıkarır. Süpermatik Çift Metal, doğalgaz, tüpgaz ya da mazotla tam uyumlu çalışır. Süpermatik Çift Metal kazanlı Kat Kaloriferi ile Türkiye'de ilk kez: Isınma ve sürekli sıcak su özelliği bir arada.»9691 olağanüstü verim. Yakıt giderinde inanılmaz tasarruf 9618.»En alt düzeyde periyodik bakım. Uzun ömür. Genel Müdürlük: Necalibey Cad 68 Karaköy-ist Tel (1)2529846(PBX) Faks (1)2939413 Bölge Müdürlüğü:HoşdereCad 60/2 Y Ayrancı-Ankara Tel-(4)46815 73-4275535-36 Faks (4)4278226 Süpermatik bir PASlNER kuruluşudur

96 ft t?9<: : 9i 69 22 6Sf^e-j gg 00 6St- ::-'! LY t-0 IK:*BJ esjng /o 0 29E : 3l Jiuı^j - JiyssıuaA 9t: 91- (K'.C 92-Q f ueyt j i B wp^( ^Ijg :g E-ıvy sz t:<j os:c :ıaj 6Z :ON ;; ( JOSiiON.a.ia^asasaMüM^İ/t :ON '-.'" > r v,'.m I (J«H t') 9Q(İO l G (3 :ıai VMVMNV I VZVOVIM IZ3)IİJ3I/U 13*UIS!' 'V 'o 9A'NVS dlva V1JOVMVA MIDVMVA İ