Silvikült ltürün Temel Esasları (Klasör - 9) Prof. Dr. Musa GENÇ Süleyman Demirel Üniversitesi Orman Fakültesi Orman Mühendisliği Bölümü Silvikültür Anabilim Dalı 32260 Isparta musagenc@sdu.edu.tr http://kisisel.sdu.edu.tr/akademik/musagenc
Dikkat!.. 5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanununun ilgili maddeleri gereğince bu eserin bütün yayın, tercüme ve iktibas hakları Prof. Dr. Musa GENÇ e aittir. Prof. Dr. Musa GENÇ in yazılı izni olmaksızın ticari amaçlarla çoğaltılamaz, kopya edilemez ve yayımlanamaz. Bu esasa uymayanlar hakkında, 5846 SY nın Beşinci Bölüm ünde yer alan maddelere göre hukuk ve ceza davaları açma hakkı, eser sahibince saklı tutulmaktadır.
Silvikültürel Özellikler
Silvikültürel Özellikler Orman ağacı türlerinde yaşama belirtileri olarak çiçeklenme, tozlaşma, döllenme, çimlenme, büyüme, çökme ve ölme olguları gösterilir. Bu olgular, bakir ormanda, doğal koşullar altında ve birbiri ardı sıra ya da yan yana görülür.
Silvikültürel Özellikler İşletme ormanlarında maksada dayalı faydalanma mevcuttur. Dolayısıyla, bu olgular, bakir ormandaki gibi düzenli seyretmez.
Silvikültürel Özellikler Çökme ve ölme olguları göz ardı edilirse, belki bir ölçüde seçme işletmesinde bu düzen görülebilir. Zira, optimal kuruluşa sahip seçme ormanlarında, doğal ve yapay gençleştirme çalışmaları ile ağaçlandırmadan bahsedilemez. Seçme işletmesi bağlamında yapılan bir silvikültürel müdahale ile hasat, bakım ve gençleştirme çalışması aynı anda gerçekleştirilmektedir.
Silvikültürel Özellikler Silvikültürel tedavi bağlamında, orman ağacı türlerine ait şu özelliklerin bilinmesi zorunludur: Tohum tutma özellikleri Kalıtım Gençleştirme ve Orman Kurma Büyüme, Yaşlanma ve Ölüm
Tohum Tutma Özellikleri
Tohum Tutma Özellikleri Doğal gençleştirmede tohumsal başarı bağlamında, Tozlaşma, Döllenme ve Tohum Olgunlaşma Dönemleri Doğal Tohum Döküm Dönemi ve Bol Tohum Yılları (BTY) ve Tekerrürü bilinmesi mecburi özelliklerdir.
Tohum Tutma Özellikleri Çiçeklenme - tohum olgunlaşma döneminde karşılaşılan çevresel sorunlar: Yağışlar (yağmur, sis, çiğ, kırağı ve kar yağışı) Sonbahar ve ilkbahar donları Ekstrem pozitif sıcaklıklar Kuraklık
Tohum Tutma Özellikleri Örneğin; Çiçeklenme döneminde oluşan sis yağışları gelişme dönemine girişi geciktirir. Özellikle erken süren bireylerde ilkbahar donlarından etkilenme azalır. Fakat, çiçeklenmedeki bu gecikme, tohum olgunlaşma döneminin sıcak ve kurak geçmesi halinde; bu kez, boş tohum oranının artmasına neden olabilir.
Tohum Tutma Özellikleri Çiçeklenme döneminde oluşan ilkbahar donları, erkek ve dişi çiçek kaybına neden olur; o yıl yaşanması beklenen bol tohum yılında yeterince sağlıklı tohum oluşamaz. Çiçeklenme döneminde görülen anormal kırağı ve kar yağışları da benzer olguları beraberinde getirir.
Tohum Tutma Özellikleri YAHYAOĞLU nun ROHMEDER e atfen bildirdiğine göre; Salix, Populus, Betula, Alnus, Picea, Pinus, Abies ve Larix cinsleri, her zaman döllenmemiş (embriyosuz) tohum verirler. Ulmus, Carpinus, Fagus ve Acer de tozlaşmayan dişi çiçeklerin bir kısmı dökülür, diğer kısmı meyve ve tohum kabuğu olan, ama embriyosuz tohuma gelişirler. Quercus cinsinde ise, tozlaşmayan dişi çiçekler tamamen dökülür.
Tohum Tutma Özellikleri Çiçeklenme döneminde görülen şiddetli yağmurlar ise, tozlaşma ve döllenmeyi sekteye uğratır, kendilemeye neden olur; neticede,sağlıklı tohum miktarı düşer. Tohum olgunlaşma döneminde görülen sis yağışları, bilhassa sıcak ve kurak geçen yazlarda, pozitif etkiye sahiptir. Boş tohum oranını azaltır.
Tohum Tutma Özellikleri Meşe ve kayında, sonbahar donları, tohumların olgunlaşmasına mani olur. Aşırı sıcak ve kurak geçen yazlar, kayın fıstıklarının kavrulmasına, dolayısıyla kitle halinde sağır tohum oluşmasına neden olur. Serin geçen yazlar, meşede tohumların olgunlaşmasını geciktirir. Bu tohumlar sonbahar donları ile kavrulur ve ağaçlardan dökülür.
Tohum Tutma Özellikleri Kayında, bol tohum yılı yaklaşmış ise (4-5 yılda bir yaşanır), aşırı sıcak ve kurak geçen bir yazı takip eden yıl, muhtemelen bol tohum yılıdır. Kuş vb. tohum zararlılarının populasyonundaki artış da, yaşanacak bol tohum yılının habercisidir. Bol tohum yılında, doğal gençleştirme için ihtiyaç duyulan tohumun yaklaşık 10 katı fazla tohum oluşur.
Bol Tohum Yılı Tespiti Orman Amenajman Planı Meşcere Tipleri Haritasında mavi boyalı gösterilmiş alanlar doğal ve/veya yapay gençleştirme alanlarıdır. Orman işletme şefliğine ait silvikültür planı, mavi boyalı bu alanlarda planlama dönemi içinde yapılacak gençleştirme çalışmalarının yıllık dökümünü vermektedir.
Bol Tohum Yılı Tespiti Muhtemel tohum yılından en az 3, en fazla 5 yıl önce Hazırlama Kesimi veya Geç Kalmış Bakım Kesimi ile hazırlanmış doğal gençleştirme bölmesine/bölmelerine, Temmuz Ağustos döneminde gidilir ve sırasıyla şu çalışmalar yapılır: Bölme gezilerek, gençleştirme alanını temsil edecek şekilde 10 tane tohum ağacı belirlenir. Bu ağaçlar, mümkün olduğunca dipten kesilir. Dip kütükteki yıllık halkalar sayılarak ağaçların yaşları saptanır.
Bol Tohum Yılı Tespiti Dip kütüklerde belirlenen yaşların ortalaması alınır ve ortalama yaş hesaplanır. Kesilen ağaçlarda, ilk kesim yüzeyinden 80 cm uzaklıktan ikinci bir kesim yapılarak, bir sanayi odunu çıkarılır. Bu sanayi odununun üst uç kesit yüzeyindeki yıllık halkalar sayılarak, tekrar yaş tespiti yapılır. Kaliteli gövdelerde, sanayi odunu çıkarmak zayiat olacaksa, kesim yapılmaz; gövdenin alt kesim yüzeyinden 80 cm uzaklıktan artım kalemi alınır ve yaş tespiti bu kalemle yapılır.
Bol Tohum Yılı Tespiti Yerden 80 cm uzaklıktaki gövde kısımlarında saptanan yaş değerleri için de aynı hesap yapılır ve 80 cm ye ulaşmaları için geçen ortalama yaş belirlenir. Her iki yaş değeri arasındaki fark, türün/türlerin biyolojik bağımsızlığa kavuşma süresini verir. Tohumu iki yılda olgunlaşan Anadolu karaçamı ve sarıçamda, her bir ağaçta, toprak rengindeki kozalakçıklar, 1 yaşındaki yeşil kozalaklar ve o sene tohumunu dökmüş ve hemen hepsi yere düşmüş kozalaklar sayılır.
Bol Tohum Yılı Tespiti Kozalakçık ve kozalak sayımları, ekli tutanağa kaydedilir. Karaçam ve sarıçamda, kozalakçıkların sayısı net bir şekilde fazla ise, muhtemelen önümüzdeki yıl bol tohum yılı olacaktır. İkinci yaşını idrak etmekte olan yeşil kozalakların sayısı belirgin bir şekilde fazla ise, yaşanmakta olan yıl bol tohum yılıdır. Fakat, tohum dökümü takip eden yıl ilkbahar aylarında olacaktır. Tohumları dökülmüş kozalakların sayısı fazla ise, bol tohum yılı geçen yıl yaşanmıştır.
Girgin 1993 ten
Bol Tohum Yılı Tespiti Tohumu 2 yılda olgunlaşan kızılçamda, Temmuz-Ağustos aylarında sahaya gittiğimizde, kırmızımsı kahverengi kozalakçıklar, yeşil renkli ikinci yaşını idrak etmekte olan ve önümüzdeki yıl olgunlaşacak kozalaklar ve tepe sürgününden itibaren aşağıya doğru üçüncü asıl yıllık dal halkasında bulunan, güneşe bakan kısımları boz renkli kiremit kırmızısı renkteki 3 yaşındaki kozalaklar sayılır.
Bol Tohum Yılı Tespiti Kızılçamda kozalakçıkların adedi fazla ise, takip eden ikinci yılda; yeşil kozalakların adedi fazla ise, takip eden yılda bol tohum yılı yaşanacak ve Nisan- Aralık döneminde tohumlar dökülecek demektir.
Bol Tohum Yılı Tespiti Tohumu 26 ayda olgunlaşan Toros sedirinde, Temmuz-Ağustos aylarında sahaya gidildiğinde karşımıza, o sene oluşmuş henüz yeşil veya sararmaya başlamış erkek çiçeklerle beraber, Fıçı büyüklüğünde, bir yaşını doldurmak üzere olan, yeşil renkli kozalaklar ve Hakim yeşil rengini kaybetmeye başlamış, boz-gri renkli, yaşanmakta olan vejetasyon dönemi sonunda olgunlaşacak kozalaklar görülür. Dolayısıyla, Toros sedirinde bu iki tip kozalağın adedi belirlenir.
Bol Tohum Yılı Tespiti Toros sedirinde, yeşil renkli kozalakların sayısı net bir şekilde farklılık arz ediyorsa önümüzdeki yıl, Boz-gri renkli kozalakların sayısı çok çok fazla ise, yaşanan yıl bol tohum yılı dır. Tohum dökümü, o yıl, Kasım ortası Ocak başı döneminde gerçekleşecektir.
Bol Tohum Yılı Tespiti Tohumu 6 ayda olgunlaşan Doğu kayını, akmeşeler, Doğu ladini ve göknar taksonlarına gelince: Meşceredeki galip ve müşterek galip ağaçlara bakılır. Bu ağaçların tamamı tohum tutmuşsa, o yıl muhtemelen bol tohum yılıdır. Ancak, bu tespit, meşe ve kayında TK yapmak için yeterli değildir. Meşe ve kayında sonbahar donlarının oluşması beklenir. Sonbahar donları ile sağır ve sağlıksız tohumların tamamına yakını dökülür.
Bol Tohum Yılı Tespiti Sonbahar donlarının oluşumunu beklemek de yetmez. Kayın fıstıklarında ve meşe palamutlarında kesme deneyi yapılarak, ağaçlar üzerinde kalan tohumların sağlıklı olup olmadıkları tespit edilmelidir. Bu amaçla, rasgele toplanacak en az 100 tohum kesilir ve kontrol edilir. Sağlıklı tohum oranı %80 ve üzerinde ise, TK ne başlanır.
Bol Tohum Yılı Tekerrürünün Tahmini Bu amaçla dört yöntem kullanılır: 1. Yöntem: Tohumları dökülmüş kozalakların ağaçlar üzerinde kaldığı kızılçam ve Doğu ladininde, bu kozalakların bulunduğu yıllık dal halkası ile muhtemel bol tohum yılının yaşanacağı yıla ait kozalakların bulunduğu halka arasındaki asıl dal halkaları adedi, bol tohum yılının tekrarlandığı yıl adedi olarak kabul edilir.
Bol Tohum Yılı Tekerrürünün Tahmini 2. Yöntem: Karpelleri dağıldıktan sonra kozalak eksenleri ağaçlar üzerinde kalan Toros sediri ve göknar taksonlarında, şayet varsa, bu kozalak eksenlerinin bulunduğu yıllık dal halkaları ile muhtemel bol tohum yılının yaşanacağı yıla ait kozalakların bulunduğu halka arasındaki asıl dal halkaları adedi belirlenir. Bulunan değer, büyük ihtimalle, bol tohum yıllarının tekrarlandığı yıl adedidir.
Bol Tohum Yılı Tekerrürünün Tahmini 3. Yöntem: Tohumları dökülmüş kozalakların ağaçlar üzerinde kalmadığı sadece ilkbahar sürgünü yapan Anadolu karaçamı ve sarıçam taksonlarında, kozalakçıkların çok çok fazla olduğu bir yıl beklenir. Kozalakçıkların bulunduğu tepe sürgünü dahil, o yıl olgunlaşacak kozalakların bulunduğu boğum arasında kalan yıllık dal halkaları sayılır. Bulunan değer, muhtemelen bol tohum yılları tekrarlanma süresidir.
Bol Tohum Yılı Tekerrürünün Tahmini Yukarıda açıklanan üç yöntemin de kullanımı için ön koşulların gerçekleşmiş olması gerekmek-tedir. Bu nedenle her üç yöntem pek kullanışlı değildir. 4. Yöntem: Farklı boy ve çaplara sahip mevcut öncü gençliklerden en az 100 en fazla 200 adet gençlikte, yaş tespitleri yapılır. Gençliklerin, her bir yaşa dağılımı tespit edilir. Gençlik adetlerinin yoğunlaştığı yaşlar arasındaki fark, bol tohum yıllarının tekrarlanma sürelerini gösterir (Çizelgeye bakınız).
Bol Tohum Yılı Tekerrürünün Tahmini Yaşlar Adet BTYT 1 12 2 8 3 38 x 4 13 5 9 6 42 x 7 9 8 6 9 55 x 10 8 Toplam 200 3
Kalıtım
Tanımı Bütün canlı bireyler kendilerine özgü genetik bir yapıya sahiptirler. Bu yapı zaman içinde değişmeden nesilden nesile devam eder. Bu olgu kalıtım olarak isimlendirilir.
Önemli Kavramlar Silvikültürel müdahaleler için, kalıtım kapsamında 8 kavram önem kazanır. Bunlar: Genotip Fenotip Modifikasyon Mutasyon Aklimatizasyon Seleksiyon Yetişme ortamıırkı (= ekotip) Orijin
Önemli Kavramlar Genotip: Genlerin ortaya koyduğu irsi yapıdır. Fenotip: Genlerin, yetişme ortamı özelliklerinin ve genler ile yetişme ortamı özelliklerinin karşılıklı etkileşiminin sonucu olarak ortaya çıkan dış görünümdür. Modifikasyon: Çevresel koşulların etkisiyle, bitkilerin sadece dış görünümlerinde oluşan, kalıtsal olmayan değişikliklere denir.
Önemli Kavramlar Mutasyon: Genlerde ve kromozomlarda meydana gelen, kalıtsal değişikliğe denir. Aklimatizasyon: Türlerin doğal yayılış alanları dışında, yeni götürüldükleri ortamlara adapte olmasına denir. Yapılan son araştırmalar, insanlarda ve hayvanlarda görülenin aksine, bitkilerde aklimatizasyonun yaşanmadığını ortaya koymuştur.
Önemli Kavramlar Bitki türlerine ait bazı genotiplerin, doğal yayılış alanları dışında da varlıklarını devam ettirebilmesi, getirildikleri ortama dayanabilmelerini sağlayan farklı genlere sahip oluşları ile açıklanmaktadır.
Önemli Kavramlar Seleksiyon: Bitkilerin veya aynı taksona ait farklı genotiplerin, genetik yapılarındaki yetersizlikler sebebiyle, doğal yetişme ortamlarında meydana gelen değişmelere ya da götürüldükleri yabancı ortamlara uyum sağlayamayarak yok olmasına seleksiyon denir.
Önemli Kavramlar Yetişme ortamı ırkı (ekotip): Sahip olduğu genetik yapı sayesinde, yaşadığı yetişme ortamında uzun yılları bulan zaman içinde oluşan değişikliklere dayanıp varlığını sürdürebilmiş, o yetişme ortamına özgü takson veya taksonlara denir. Ekotip, aynı veya farklı genotiplerden oluşabilir, ama bu genotiplerde en azından bir gen aynıdır ve varlıklarını bu gene borçludurlar.
Önemli Kavramlar Orijin: Bir türün kalıtsal özellikleri bakımından farklı toplumlarına denir. Her orijinde ayrı bir irsel istidat bulunabilir, dolayısıyla, orijinlerin her biri başlı başına bir ekotipi temsil edebilir.
Önemli Kavramlar Orijinler arasındaki kalıtsal farklılıklar Morfo-genetik araştırmalarla Döl denemeleri ile Genotip analizlerine dayalı araştırmalarla (izoenzim ve reçine analizi gibi) saptanır. Buna göre; Islah zonları (tohum transfer rejyonları) ve Orijin haritaları hazırlanır.
Önemli Kavramlar Orijin denemeleri ile, denemeye alınan orijinlerin, yeni yetişme ortamı için tesis yetenekleri ve değerleri saptanmaya çalışılır. Tesis yeteneği i : Orijinlerin götürüldüğü yere uyum sağlama yeteneklerine denir. Tesis değeri eri : Orijinlerin yeni götürüldüğü yerde, doğal olarak bulunan diğer tür veya orijinlere kıyasla ekonomik üstünlüğe sahip olmalarına denir.
Orijin Denemeleri Orijin denemeleri üç aşamada amada yapılır: 1. Eliminasyon safhası Bu aşama 3-5 yıl sürer ve yetişme ortamına intibak edemeyen orijinler elenir. 2. Sınırlı örnekleme safhası Türün idare süresinin yarısı kadar devam eder. Orijin sayısı 3-15 olabilir. Yinelemelerde fidan sayısı 100-225 olmalıdır. 3. Meşcere formunda mukayese safhası Türün idare süresi kadar devam eder. Deneme alanları 0,5-5,0 ha büyüklükte olabilir. Orijin sayısı asgari düzeydedir.
Türkiye Milli Ağaç Islah Zonlaması Ülkeler, doğal türleri ile yapacakları yapay gençleştirme ve ağaçlandırma çalışmaları için tohum kaynağı tespitinde milli ıslah zonlaması nı esas alırlar. Islah zonları ikiye ayrılır: Ana ıslah zonu Alt ıslah zonu
Türkiye Milli Ağaç Islah Zonlaması Tohum transferi, aslında aynı alt ıslah zonu içinde yapılmalıdır. Zorunlu hallerde, aynı ana ıslah zonu içinde kalan alt ıslah zonları arasında da tohum transferi imkanları araştırılabilir. Fakat, ana ıslah zonları arasında tohum transferi kesinlikle yapılmamalıdır.
Türkiye Milli Ağaç Islah Zonlaması Orman Ağaçları ve Tohumları Islah Araştırma Müdürlüğü (OATIAM) tarafından, asli orman ağacı türlerimizden karaçam, kızılçam, sarıçam, Toros sediri ve doğu kayını için ıslah zonlaması yapılmış bulunmaktadır.
Türkiye Milli Ağaç Islah Zonlaması Karaçam am ıslah zonları
Türkiye Milli Ağaç Islah Zonlaması Kızılçam ıslah zonları
Türkiye Milli Ağaç Islah Zonlaması Sarıçam am ıslah zonları
Türkiye Milli Ağaç Islah Zonlaması Toros sediri ıslah zonları
Türkiye Milli Ağaç Islah Zonlaması Doğu u kayını ıslah zonları
Gençleştirme ve Orman Kurma
Gençleştirme ve Orman Kurmada Önemli Kavramlar Ormancılığın baş ve taç prensibi olan DEVAMLILIK, gençleştirme ve/veya orman kurma çalışmaları ile mümkündür. Gençle leştirme Doğal gençleştirme Yapay gençleştirme Orman kurma Tekrar ormanlaştırma Ormanlaştırma olarak ikiye ayrılır.
Gençleştirme Kavramları Gençle leştirme tirme Kararlaştırılan idare süresini doldurmuş ya da strüktürü (tabakalılığı, kapalılığı ve sıklığı) veya tekstürü (ağaç türü karışımı, karışım oranı ve karışım biçimi) bozulmuş meşcerelerde, mevcut populasyonun yerine, yetişme ortamı koşullarına uygun genç bir orman toplumu getirmek amacıyla yapılan plânlı ve maksatlı silvikültürel müdahalelere gençleştirme denir.
Gençleştirme Kavramları Doğal Gençle leştirme Doğal gençleştirme koşullarının mevcut olduğu ormanlarda, doğal tohum dökümünden yararlanılarak yapılan gençleştirmeye denir. Yapay Gençle leştirme Doğal gençleştirme koşullarının yok olduğu ormanlarda, ekim ve/veya dikim yoluyla yapılan gençleştirmeye denir.
Orman Kurma Kavramları Tekrar Ormanlaştırma (reforestation) Önceden orman olmasına rağmen bugün itibariyle, toprak özellikleri dışında orman niteliğini kaybetmiş yetişme ortamlarında, ekim ve/veya dikim yoluyla yapılan ormanlaştırma çalışmalarına denir.
Orman Kurma Kavramları Ormanlaştırma (afforestation) Bugüne kadar hiç orman niteliği taşımamış yetişme ortamlarında, ekim ve/veya dikim yoluyla yapılan ormanlaştırma çalışmalarına denir.
Gençleştirme ve Orman Kurmada Başarı Koşulları Gençleştirme veya orman kurma çalışmasına karar verilirken tür veya türler bazında şu özelliklerin belirlenmesi zorunludur: Doğal gençleştirme için gerekli niteliklerde ve miktarda tohum ağacı var mıdır? Bu tohum ağaçları gençleştirme alanına homojen bir şekilde dağılmış mıdır? Bol tohum yılı yaşansa bile, yeterince tohum oluşmuş mudur?
Gençleştirme ve Orman Kurmada Başarı Koşulları Tohumların gençleştirme alanına ulaşması mümkün müdür? Tohumlar olgun ve çimlenme yeteneğine sahip, sağlıklı tohum mudur? Çimlenme yatağı hazır mıdır? Uygun işletme şekli nedir? Çimlenen tohumlardan oluşan gençlik, biyotik ve abiyotik faktörler bağlamında, elverişli yaşama ve gelişme şartlarına sahip midir?
Gençleştirme ve Orman Kurmada Başarı Koşulları Doğal gençleştirme koşulları mevcut değilse, yapay gençleştirme şartları nelerdir? Arazi hazırlığı ve toprak işleme zamanı ve yöntemi Uygun tohum ve/veya fidan materyali seçimi ve üretimi Uygun ekim ve/veya dikim zamanı seçimi Uygun ekim ve/veya dikim sıklığı seçimi Uygun ekim ve/veya dikim yöntemi seçimi Uygun bakım ve koruma yöntemlerinin seçimi
Gençleştirme ve Orman Kurmada Başarı Koşulları Gençleştirme söz konusu değilse, ağaçlandırma şartları nelerdir? Arazi hazırlığı ve toprak işleme zamanı ve yöntemi Uygun tohum ve/veya fidan materyali seçimi ve üretimi Uygun ekim ve/veya dikim zamanı seçimi Uygun ekim ve/veya dikim sıklığı seçimi Uygun ekim ve/veya dikim yöntemi seçimi Uygun bakım ve koruma yöntemlerinin seçimi
Gençleştirme ve Orman Kurmada Başarı Koşulları Sıralanan bu hususların tamamı Silvikült ltür Disiplinine ne ait şu u derslerin konularını oluşturur: Silvikültür Tekniği Silvikültürel Planlama Orman Bakımı Bitki Genetiği ve Islahı Fidanlık Tekniği Ağaçlandırma Tekniği Bitki Besleme
Büyüme, Yaşlanma ve Ölüm
Meşcere Gelişme Çağları Gençlik ve Kültür Çağı (a - çağı) d1,30 < 8,0 cm Sıklık Çağı (a - çağı) d1,30 < 8,0 cm Sırıklık (= ince direklik) çağı (b - çağı) d1,30 = 8,0-10,9 cm Direklik Çağı (b - çağı) d1,30 = 11,0-19,9 cm İnce Ağaçlık Çağı (c - çağı) d1,30 = 20,0-35,9 cm Orta Ağaçlık Çağı (d - çağı) d1,30 = 36,0-51,9 cm Kalın Ağaçlık Çağı (e - çağı) d1,30 52,0 cm
Yaşama Mücadelesi ve Gövde Ayrılması Meşcerelerde ağaç-ağaçça ççık türlerinin geçirdi irdiği 4 gelişme çağı vardır: r: Gençlik ve Kültür çağı Sıklık çağı Sırıklık-direklik ve ağaçlıkağaççık çağı Gençleştirme (= silvikültürel olgunluk) çağı Yaşama ama mücadelesi m cadelesi gençlik, sıklık, k, sırıkls klık ve kısmen k direklik ve ağaçlık-ağaçça ççık çağlarında karşı şımıza çıkar.
Yaşama Mücadelesi ve Gövde Ayrılması Yaşama ama mücadelesi: m cadelesi: Işığa ulaşma Su ve besin elementi alabilme Gövde ayrılmas lması: Ekseriyetle gençlik ve sıklık; kısmen direklik ve ince ağaçlık çağının başlarında, meşcere bireylerinin aralarında yaptıkları mücadele sonucunda, bazılarının ölerek meşcereden ayrılması olgusuna denir.
Yaşama Mücadelesi ve Gövde Ayrılması Kültür çağında gövde ayrılması görülmez. Ekim veya dikimler belli aralık ve mesafelerle yapıldığından, plantasyon alanlarında, kültür çağında yapılan kültür bakımları kapsamında, seyreltmeye de gerek kalmaz.
Adet 20 000 15 000 15 000 10 000 10 000 5 000 5 000 YAŞ 1 5 10 15 Saatçioğlu 1976
Sarıçamda Gövde Ayrılması Saatçioğlu 1976
Orman Ağaçlarının Ulaştığı Yaşlar Saatçioğlu 1976
TÜRÜ GÖĞÜS ÇAPI (cm) BOY (m) TAHMİNİ YAŞ (Yıl) TANIMLAYAN VE YAYIN TARİHİ BULUNDUĞU YER T. Sediri 204 40 950-1000 236 26,2 2000 207 36 500 Evcimen, 1961 Kantarcı, 1984 Boydak, 1988 Mersin, Çoçakdere Kumluca, Dibek Çukuru Fethiye, Kemer, Deve Uçan 249 25 1114 Asan, 1986 Elmalı, Bölükkatran 204 26 1185 Asan, 1986 Akseki, Güzelsu D. çınarı 400 21 1100 Zeytin 430 - - Servi 200 27 950 Menengiç 217 15 750 Aslanboğa, 1993 Aslanboğa, 1993 Aslanboğa, 1993 Aslanboğa, 1993 İzmir, Buca, Kaynaklar Köyü İzmir, Karaburun İzmir, Urla, Özbek Köyü Milas-Bodrum arası Ağaçlı Köyü K. Ardıç 340 25 700 - Elmalı, Çığlıkara D. çınarı 600 22 700 - Harnup 120 17 250 Meşe 187 35 500 D. ladini 213 69 350 D. kayını 212 39 300 Aslanboğa, 1993 H. Aksoy, 1985 Ü. Asan, 1986 Ü. Asan, 1986 Buca, Kaynaklar Köyü Marmaris, İçmeler Zonguldak, Yenice, Çitdere Gümüşhane, Torul Giresun, Bulancak, Ambardağ
TÜRÜ GÖĞÜS ÇAPI (cm) BOY (m) TAHMİNİ YAŞ (Yıl) TANIMLAYAN VE YAYIN TARİHİ BULUNDUĞU YER Porsuk 205 17 360 - D. çınar 353 16 - Yaltırık ve ark., 1984 Karabük, Yenice, Kavaklı Serisi Bursa-Nilüfer, Güngören D. çınarı 350 22 - Bursa-Nilüfer S. meşe 335 36,5 400 S. meşe 280 24,5 350 D. çınarı 350 14 500 Bursa-Keleş, Sarıyer Bursa- Armutköy, Mezarlık Bursa-İznik, Esbekli D. çınarı 475 24 650 Bursa-İznik L. çınarı 364 32 - S. meşe 350 14 500 Yaltırık, 1965 İÜ Orman Fak Arş. Orm. İstanbul, Yıldız Parkı
TÜRÜ GÖĞÜS ÇAPI (cm) BOY (m) TAHMİNİ YAŞ (Yıl) TANIMLAYA N VE YAYIN TARİHİ BULUNDUĞU YER D. çınarı 305 25 510 Genç ve Güner, 2003 Burdur, Ağlasun T. sediri 230 49 530 Burdur, Altınyayla D. çınarı 172 19 650 Burdur, Altınyayla D. çınarı 197 20 590 Burdur, Gölhisar Ardıç 183 19 880 Karaçam 188 33 815 Kestane 207 20 230 Kestane 148-151 33 - S. meşe 183 32 420 D. çınarı 312 26 725 T. fındığı 131 17 340 T. sediri 216 20 610 K. ardıç 250 28 855 B. ardıç 110 33 310 Burdur, Gölhisar- Karapınar Burdur, Gölhisar- Elmalıyurt Isparta, Dere Mahallesi Isparta, Yenice Mahallesi Isparta, Yakaören Köyü Isparta, Sav Kasabası Afyon, Sultandağı- Dereçine Isparta, Senirkent, Garip Isparta, Sütçüler, Çandır Isparta, Şarkikaraağaç, Gedikli
Anıt Ağaç Geçmiş ile günümüz, günümüz ile gelecek arasında iletişim sağlayabilen; yaş, boy, gövde ve tepe çapı itibariyle, bulunduğu yerde, kendi türünün alışılagelmiş ölçülerinin çok üzerindeki boyutlara ulaşan ve doğal ömrü en az 100 yıl olan ağaçlarla; yöre tarihinde, mistik kültür ve folklorunda özel yeri bulunan ağaçlar, anıt ağaç olarak kabul edilir.
Anıt Ağaç Çeşitleri Anıt ağaçları, Tarihi anıt ağaçlar, Folklorik anıt ağaçlar, Mistik anıt ağaçlar ve Boyutsal anıt ağaçlar olmak üzere dört grupta toplayabiliriz.
Anıt Ağaç Çeşitleri Tarihi anıt ağaçlar: Tarihi bir olaya veya şahsiyete (devlet başkanı, asker, şair, yazar, ozan gibi) ait geçmişe tanıklık etmiş ağaçlardır.
Anıt Ağaç Çeşitleri Mistik anıt ağaçlar: Dini bir inanışla yöre halkı tarafından yüceltilmiş ağaçlardır. Mistik anıt ağaçların altında veya yakınında, çoğunlukla, halkın kutlu bir kişi olduğuna inandığı dini bir şahsiyetin mezarı, evi veya bir süre kullandığı bir mekân bulunur.
Anıt Ağaç Çeşitleri Folklorik anıt ağaçlar: Halkın binlerce yılı bulan gelenek ve göreneklerinin, dönemsel olarak da olsa civarında yaşatıldığı ya da yörede yaşanan çok üzücü veya sevindirici bir olaya tanıklık ettiği için halkın anılarında özel bir yeri olan ağaçlardır.
Anıt Ağaç Çeşitleri Boyutsal anıt ağaçlar: Bulundukları yerde, yaş, boy, gövde ve tepe çapı gibi boyutsal özellikleri itibariyle kendi türünün alışılagelmiş ölçülerinin çok üzerindeki boyutlara ulaşmış, geçmiş ile günümüz, günümüz ile gelecek arasında iletişim sağlayabilecek uzunlukta, en az 100 yıllık doğal ömre sahip, görkemli görünümüyle insanları psikolojik olarak etkileyen ağaçlardır.
Anıt Ağaç Topluluğu Anıt ağaçlar, en az grup veya şerit büyüklüğündeki bir alan üzerinde ve bir topluluk halinde bulunuyor ise, Bulundukları alanda, adet olarak olmasa da, psikolojik olarak hakimiyet kurmuşlarsa, Bu topluluk tasvir edilirken anıt ağaç topluluğu kavramı kullanılır.
Yaşama Eğrisi ve Büyüme Hızı Ağaç-ağaççık k türlerinin t hepsinde yaşama ama eğrisi; e İlk önce yükselir, En yüksek noktaya ulaşır ve Sonra yavaş yavaş alçalır. Boylanma ve hacim eğrisi genel olarak birbirine benzer fakat üst üste çakışmayabilir.
Yaşama Eğrisi ve Büyüme Hızı Bir büyüme b eğrisinde e risinde üç bölüm m vardır: r: Gençlik safhası Esas büyüme safhası Yaşlılık safhası
Saatçioğlu 1976
Büyüme Performansını Etkileyen Faktörler Bir ağaç-ağaçça ççık k türünün t n büyüme b safhalarındaki performansını Ağaç-ağaççık türünün yaşa bağlı botanik özellikleri Yetişme ortamı koşulları Sıcaklık Nem Rüzgar Karbondioksit yoğunluğu Bakı Yükselti Bulunduğu enlem derecesi Toprak özellikleri Ağaç-ağaççık türünün optimum yetişme ortamında bulunup bulunmaması etkiler.
Ağaç Türlerinin Gelişme Hızları Hızlı büyüyen yen türlert İğne yapraklılar: Fıstık çamı, Kızılçam, Servi, Sedir, Kazdağı Göknarı Geniş yapraklılar: Ak Kavak, Kara Kavak, Titrek Kavak, Söğüt, Kızılağaç, Akçaağaç, Dişbudak, Çınar
Ağaç Türlerinin Gelişme Hızları Orta hızda h büyüyen b yen türlert İğne yapraklılar: Karaçam ve Sarıçam Geniş yapraklılar: Karaağaç, Ihlamur, Kestane, Gürgen, Kayın, Meşe, Sığla
Ağaç Türlerinin Gelişme Hızları Yavaş büyüyen yen türlert İğne yapraklılar: Ladin, Göknar (Kazdağı Göknarı hariç), Ardıç Geniş yapraklılar: -
Ağaç Türlerinin Gelişme Hızları Çok yavaş büyüyen yen türlert İğne yapraklılar: Porsuk Geniş yapraklılar: Şimşir
Ağaç Türlerinin Gelişme Hızları Ağaç türlerinin ilk 10 yıl y içindeki indeki boy büyümeleri, b takip eden yıllara y göre g büyük b farklılıklar klar gösterir. g İlk 10 yıllık k dönemdeki d boy büyümelerine göre: g Gençlikte yavaş büyüyenler: Taxus 20 cm Buxus 25 cm Picea orientalis 50 cm Abies nordmanniana 50 cm
Ağaç Türlerinin Gelişme Hızları Gençlikte orta hızda büyüyenler: Quercus cerris 85 cm Quercus robur ssp. pedunculiflora 110 cm Quercus frainetto 100 cm Acer pseodoplatanus 110 cm Quercus petraea 130 cm
Ağaç Türlerinin Gelişme Hızları Gençlikte hızlı büyüyenler: Pinus nigra 145 cm Pinus silvestris 190 cm Cedrus libani 200 cm Pinus pinea 225 cm Pinus brutia 210 cm Fagus orientalis 190 cm
Ağaç Türlerinin Gelişme Hızları Gençlikte çok hızlı büyüyenler: Robinia pseudoacacia 300 cm Acer sp. 310 cm Fraxinus oxycarpa 320 cm Platanus sp. 450 cm Populus sp. 800 cm
Gençlikte Büyüme Hızının Kritiği Gençlikte yavaş büyüyenler (ladin, göknar) sonraları hızlı bir büyümeye girerler. Gençlikte hızlı büyüyenler erken yaşlarda biyolojik bağımsızlıklarına kavuşurlar. Gençlik-kültür bakımı giderleri daha azdır. Gençlikteki büyüme hızı karışık meşcerelerin kurulmasında önemli bir silvikültürel özelliktir. Yavaş büyüyen türlere, biyolojik bağımsızlıklarına kavuştukları süre kadar yaş ve boy üstünlüğü verilmelidir.
Gençlikte Büyüme Hızının Kritiği Gölge ağaçlarıışık ağaçlarına göre gençlikte daha yavaş büyürler. Gençlikte hızlı büyüyen türler, bu hızlarını ilerleyen dönemde kaybederler. İleri yaşlarda, gençlikte yavaş büyüyenler hızlı büyüyenlere yetişir ve hatta onları geçebilir. Boy büyümesinin belirgin bir şekilde azaldığı zaman, normal koşullarda yaşlılık belirtisi olarak kabul edilir. İdare süresinin tespitinde bu olgunun yaşandığı yaş(lar) da dikkate alınır.
Bazı asli orman ağacı türlerimize ait optimal yetişme ortamlarındaki müdahale görmemiş normal kapalı meşcerelerde, meşcere üst boyundaki değişmeler Saatçioğlu 1976
Boy Artımı Tipine Göre Türler Üçe e ayrılır: r: Sürekli boy artımı yapanlar Gürgen, Huş, Kavak, Kızılağaç Kesikli boy artımı yapanlar Ladin, Meşe, Kayın, Göknar, Sedir, Kızılçam Kararlı büyüme yapanlar Sarıçam ve Karaçam
Saatçioğlu 1976
2002 7 6 5 4 3 2 1 2001 2000 Foto: M. Genç Kızılçamda Bileşik Sürgün Oluşumu. 2002 Vejetasyon Döneminde 7 Sürgün Oluşmuştur Karacaören Baraj Gölü Sütçüler Isparta (20 Mart 2003)
Karaçamda Kararlı Büyüme Vejetasyon Döneminde Bir Sürgün Oluşmuştur 2002 ve 2003 Yılı Sürgünleri Eğirdir Isparta (14 Mayıs 2003) Foto: M. Genç
Yaş Boy Üstünlüğü Süresi ve Tahmini Gençlikte büyüme hızları farklı türlerin karışık meşcerelerinin gençleştirilmesi sırasında, gelişme hızı zayıf tür, o meşcerede tali tür olarak bulunuyorsa Ya da, gençleştirme amacımıza göre tali tür olarak yer alacak ise, Bu türün gençliğine diğer türün gençliği ile mücadele edebileceği boyutlara ulaşması için belirli bir yaş ve boy üstünlüğü verilmesi gerekir. Dolayısıyla, verilmesi gereken bu yaş-boy üstünlüğü süresinin de saptanması şarttır.
Yaş Boy Üstünlüğü Süresi ve Tahmini Yaş-boy üstünlüğü süresi iki yöntemle tahmin edilir: 1. Yöntem: Üst ve yan siper etkisinden büyük ölçüde korunmuş farklı yaşlardan ve boylardan kaliteli öncü gençliklerden, tür bazında 100-200 gençlikte yaş ve boy tespitleri yapılır. Belirlenen değerlerle yaş-boy grafiği elde edilir. Bu grafik üzerinde, türlerin, biyolojik bağımsızlıklarını kazandığı ortalama 80 cm boya ulaşma yaşları bulunur.
Yaş Boy Üstünlüğü Süresi ve Tahmini Kollanması gereken türün biyolojik bağımsızlığına kavuştuğu yaş, aynı zamanda, bu türün gençliğine verilmesi gereken ideal yaş-boy üstünlüğü süresi dir. Gençleştirme çalışması 20 yıl içinde tamamlanamayacaksa, Karışımı oluşturan türlerin biyolojik bağımsızlıklarını elde ettiği yaşlar arasındaki fark da, verilecek yaş-boy üstünlüğü süresi olarak kullanılabilir ki, Bu süreye zorunlu yaş-boy üstünlüğü süresi denir.
Biyolojik Bağımsızlığa Ulaşma Yaşı Sarıçam = 06 Yıl Göknar = 12 Yıl İdeal Yaş-Boy Üstünlüğü Süresi = 12 Yıl Zorunlu Yaş-Boy Üstünlüğü Süresi = 06 Yıl
Yaş Boy Üstünlüğü Süresi ve Tahmini 2. Yöntem: Bol tohum yılı tespiti için, her türden kesilen 10 ağacın her birinin dip kütüklerinde ve Kesilen her gövdenin yerden 80 cm yüksekliğinde yaş tespitleri yapılır. 10 adet dip kütükten tespit edilen yaşların ortalaması, 80 cm yükseklikte tespit edilen yaşların ortalamasından çıkarılır. Hesaplanan yaş farkı, türün gençliğinin biyolojik bağımsızlığa kavuştuğu süreyi gösterir.
Ağaç-Ağaççıklarda Ölüm Sebepleri Ölüm m temelde iki nedene dayanır: Su sürgünü oluşumu Yaşlanmaya paralel olarak oluşan kök kayıpları ve beslenme bozuklukları Her iki olgu ağaç-ağaçça ççıklarda tepe çökmesi kmesine neden olur. Dikili (Ayakta) Kuru Dikili (Ayakta) Kuru Ormanda devrilmeden duran ölü ağaçlara denir.
Kafkas Göknarında Su Sürgünü Oluşumu Zigana Geçidi - Trabzon (1992) Foto: M. Genç
Toros Sedirinde Tepe Çökmesi Esenli Sediri Altınyayla - Burdur Genç ve Güner 2003
Toros Sedirinde Dikili Kuru Kızıldağ Milli Parkı Şarkikaraağaç Isparta (2002) Foto: M. Genç