ANTEP FISTIĞI DÜNYA ÜRETİMİ Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) nün en güncel verileri olan 2011 yılı verilerine göre; dünyada Antep fıstığı üretiminde lider durumda bulunan ülke İran dır. İkinci sıradaki Amerika Birleşik Devletleri son zamanlarda üretim tekniklerini ve sulama tekniklerini geliştirmek suretiyle üretim hacmini devamlı artırmış ve İran a rakip konuma gelmiştir. Ülkemiz ise dalgalı üretim yapısı ile üretimin çok olduğu sezonda bu ülkelerin ardından üçüncü sırada yer almaktadır. (Tablo 1) İran fıstıklarının fiyatının göreceli olarak daha düşük ve fıstıkların iri taneli olması İran fıstıklarının dünya çapında talep edilmesine neden olmaktadır. Ancak üretim esnasında oluşan aflatoksin, ithalatçı ülkelerin zaman zaman İran fıstığı ithalatına engel koymalarına neden olmuş ve geçtiğimiz yıllarda özellikle Avrupa Birliği ile A.B.D. bu konuda ciddi önlemler almaya başlamışlardır. Çin Halk Cumhuriyeti nde yetişen Antep fıstığı farklı bir biyolojik familyadan (Pistacia chinensis) olup, söz konusu ağacın meyveleri insan tüketimine elverişli değildir. Çin de söz konusu bitkinin üretimine son yıllarda ağırlık verilmiş olup, bu bitki biyodizel yakıt üretimi çalışmaları için yetiştirilmektedir. A.B.D. de Antep fıstığı ağırlıklı olarak Kaliforniya eyaletinde yetişmektedir. Bu ülkeye fıstık ilk olarak İran dan 1848 yılında getirilmiştir. A.B.D. de Kirman ve Peter tipi Antep fıstıkları ağırlıklı olarak yetişen çeşitler olup, bu çeşitlere ilave olarak Ibrahmim, Ohadi, Safidi, Şasti ve Vahidi çeşitleri de vardır. Dünya Antep Fıstığı pazarı incelendiğinde ürünün reeksporta tabi olduğu, Hong Kong, Almanya, Hollanda, Lüksemburg gibi üretici olmayan ülkelerin de bu pazarda önemli rol oynadığı görülmektedir. Tablo :1 Dünya Antep Fıstığı Üretimi (Ton) Ülkeler 2010 2011 Değişim Pay İran 446.647 472.097 5,7% 49,8% A.B.D 236.775 201.395-14,9% 21,3% Türkiye 128.000 112.000-12,5% 11,8% Çin Halk Cum. 58.000 74.000 27,6% 7,8% Suriye 57.471 55.610-3,2% 5,9% İtalya 9.170 10.801 17,8% 1,1% Yunanistan 8.998 9.580 6,5% 1,0% Afganistan 3.830 4.203 9,7% 0,4% Tunus 2.300 2.100-8,7% 0,2% Kırgızistan 800 888 11,0% 0,1% Diğer Toplam 2.091 2.199 5,2% 0,2% Genel Toplam 956.173 947.072-1,0% 100,0% Kaynak : FAO Türkiye Cumhuriyeti-Ekonomi Bakanlığı, 2013 1
TÜRKİYE ÜRETİMİ Dünyada Yakındoğu, Akdeniz Bölgesi ve Asya nın batı bölgelerinde yetişen Antep fıstığı (Latincesi Pistacia vera), adından da anlaşılacağı üzere, ülkemizde ağırlıklı olarak Gaziantep yöresinde yetişmektedir. Yine Antep fıstığı yetiştirilen toplam il sayımız 44 olup, bu iller Güneydoğu, Akdeniz, Ege ve hatta İç Anadolu Bölgelerimizde bulunmakla birlikte, ancak üretimde en çok söz sahibi olan iller Gaziantep, Kahramanmaraş, Adıyaman, Şanlıurfa, Mardin, Kilis, Diyarbakır ve Siirt tir. Ülkemizde Antep fıstığı yetiştiriciliği profesyonel anlamda 1948 yılında Ceylanpınar Devlet çiftliği ile 114 dekar alanda başlamıştır. Bugün bu kurum Antep fıstığı araştırmalarında önemli bir yere sahip olup, bu araştırmalar için 10,7 milyon hektarlık bir alan ayrılmış bulunmaktadır. Ülkemizde üretim bölgelerinde bağlı olarak, birçok fıstık çeşidi mevcut olup başlıca çeşitleri şunlardır: Uzun: küçük ebadına karşın, Gaziantep yöresinden dünya çapında lezzeti ile tanınmaktadır. Diğer çeşitlere nazaran daha geç olgunlaşmakta fakat verimi daha yüksek olarak gerçekleşmektedir. Gıda sanayinde kullanımı oldukça yaygındır. Ülkemizde bulunan en yaygın çeşittir. Kırmızı: ağırlıklı olarak Gaziantep yöresinin yüksek kesimlerinde yetişmekte olup, erken olgunlaşması nedeniyle tercih edilmektedir. Siirt: Siirt ve Şanlıurfa da yetiştirilen Siirt fıstığı, iri taneleri ve yüksek çıtlak oranı nedeniyle önemli bir popülariteye sahiptir. Halebi: sıcak bölgelerde yetişen bu çeşit, hem kuruyemiş hem de gıda sanayine girdi olarak kullanılmaktadır. Ohadi: büyük ebatları nedeniyle daha çok kuruyemiş olarak tüketilmekte olup, geç olgunlaşan bir çeşittir. Bu türlerin dışında; Keten Gömleği, Beyaz Ben, Değirmi, Çakmak, Sultani, Vahidi, Mümtaz, Sefidi ve Hacı Şerifi de ülkemizde yetiştirilen Antep fıstığı çeşitleri arasında yer almaktadır. Türkiye Cumhuriyeti-Ekonomi Bakanlığı, 2013 2
DIŞ TİCARET Dünya İhracatı Uluslararası pazarlarda İran ve ABD kökenli fıstıklarının fiyatlarının düşük olması, fıstıkların iri taneli olması ve çıtlak oranının yüksek olması daha çok tercih edilmesine neden olmaktadır. Ülkemiz kökenli fıstıkların daha küçük ve fiyatının yüksek olması uluslararası pazarlarda pazarlanabilmesi açısından daha zor olmakla birlikte, ülkemiz fıstıklarının tadının daha yoğun olması uluslararası pazarlarda önemli bir avantaj sağlamaktadır. Bu bağlamda söz konusu ürünlerin tanıtımında bu özelliğin vurgulanmasının pazarlamada önemli olduğu düşünülmektedir. Yine önemli bir üretici konumunda bulunan A.B.D. nin de son yıllarda ülkemiz Antep fıstığı ithalatçısı durumuna gelmesi bu özelliğinin pazarlanmasının etkin olduğunu göstermektedir. Trademap 2011 yılı verilerine göre dünyada toplam 2,2 milyar ABD dolarına ulaşan dünya Antep fıstığı ihracatında en büyük payın 701 milyon dolar ile İran da olduğu, bu ülkeyi 674 milyon dolar ile ABD nin takip ettiği görülmektedir. Ülkemizin ise yakın dönemde 9. sıraya yükseldiği ancak üretim ve ekili alan miktarları ile karşılaştırıldığında potansiyel ihraç miktarının çok gerisinde olduğu görülmektedir. (Tablo 2) Tablo 2: Dünya Antep Fıstığı İhracatı (Bin $) Ülkeler 2010 2011 Pay İran 1.159.352 700.918 31,7% A.B.D 632.881 673.726 30,5% Hong Kong, Çin 205.426 269.091 12,2% Almanya 156.862 146.945 6,7% Lüksemburg 103.913 95.921 4,3% Belçika 65.583 86.979 3,9% Hollanda 85.122 86.902 3,9% Suriye 29.107 27.909 1,3% Türkiye 13.973 23.342 1,1% Afganistan 14.225 18.231 0,8% Genel Toplam 2.533.702 2.209.282 100,0% Kaynak: Trademap Dünya İthalatı Trademap 2011 yılı verilerine göre dünyada toplam 2,1 milyar ABD dolarına ulaşan dünya Antep Fıstığı ithalatında en büyük pay %22 ile Hong Kong dadır. Bu ülkeyi Almanya (%16), Çin Halk Cumhuriyeti (%6) ve İtalya (%6) takip etmektedir. (Tablo 3) Türkiye Cumhuriyeti-Ekonomi Bakanlığı, 2013 3
Tablo 3: Dünya Antep Fıstığı İthalatı (Bin $) Ülkeler 2010 2011 Pay Hong Kong, Çin 550.489 450.068 21,9% Almanya 269.459 323.545 15,7% Çin Halk Cum. 203.136 116.644 5,7% Italya 107.033 114.244 5,6% Rusya Federasyonu 82.999 112.708 5,5% Lüksemburg 129.083 103.169 5,0% Vietnam 369 92.082 4,5% Hollanda 101.644 91.170 4,4% Fransa 88.017 90.678 4,4% Belçika 72.812 88.316 4,3% Genel Toplam 2.330.717 2.056.063 100,0% Kaynak: Trademap Türkiye nin Antep Fıstığı İhracatı Üretim maliyetlerinin yüksekliği rakip ülke ürünleri karşısında pazarlama zorluklarını beraberinde getirmekle birlikte, 2011 yılında antepfıstığı ihracatımız 40 milyon dolar (2.545 ton) olarak gerçekleşmiştir (ambalajlı Antep fıstığı dahil). 2012 yılında ise Antep fıstığı ihracatımız bir önceki yıla kıyasla yaklaşık %30 oranında artış ile 52 milyon dolara (4.744 ton) çıkmıştır. Ülke bazında ihraç pazarlarımız incelendiğinde ise en büyük payı %18 ile İtalya nın aldığını, bu ülkeyi sırasıyla Almanya (%15), İsrail (%9) ve ABD nin (%7) izlediği görülmektedir. (Tablo 4) Tablo 4: Türkiye nin Antep Fıstığı İhracatı 2011 2012 Ülke Adı Miktar (Ton) Değer (Bin$) Miktar (Ton) Değer (Bin$) Değişim Pay İtalya 549 11.180 639 9.481-15,2% 18,4% Almanya 389 5.885 624 7.693 30,7% 14,9% İsrail 107 2.097 468 4.477 113,5% 8,7% A.B.D. 254 2.997 356 3.666 22,3% 7,1% Azerbaycan 191 2.194 334 3.195 45,6% 6,2% Türkmenistan 73 771 316 2.605 237,7% 5,1% Tacikistan 76 764 262 2.152 181,6% 4,2% Irak 34 391 212 1.983 407,4% 3,8% Mısır 8 131 148 1.754 1240,8% 3,4% Belçika 189 2.724 95 1.149-57,8% 2,2% Diğer 675 10.572 1.291 13.355 26,3% 25,9% Genel Toplam 2.545 39.707 4.744 51.509 29,7% 100,0% Kaynak : Ekonomi Bakanlığı Bilgi Sistemi Türkiye Cumhuriyeti-Ekonomi Bakanlığı, 2013 4