BİLİŞSEL DAVRANIŞÇI ÇİFT VE AİLE TERAPİSİ Atölye Çalışması Metinleri Frank M. DATTILIO Psikoterapi Enstitüsü
Psikoterapi Enstitüsü Eğitim Yayınları: 89 Bilişsel Davranışçı Çift ve Aile Terapisi Atölye Çalışması Metinleri Frank M. Dattilio ISBN 978-605-5241-95-7 Copyright Psikoterapi Enstitüsü Tüm hakları saklıdır. Yayıncının izni olmaksızın tümüyle veya kısmen yayımlanamaz, kısmen de olsa çoğaltılamaz ve elektronik ortamlarda yayımlanamaz. Birinci baskı: Kasım 2012 Editör: Tahir Özakkaş Yayıma hazırlayan: Sevgi Çorabatur, Menekşe Arık Baskı: İklim Ofset Nişanca Mah. Arpacı Hayrettin Sok. No:21 Eyüp/İstanbul Tel: 0212 577 77 45 www.iklimmatbaa.com PSİKOTERAPİ ENSTİTÜSÜ EĞİTİM ARAŞTIRMA SAĞLIK ORGANİZASYON VE DANIŞMANLIK LTD. ŞTİ. Eğitim ve Kongre Merkezi: Fatih Sultan Mehmet Caddesi No285 Darıca-İZMİT Tel : 0262 653 6699 Fax : 0262 653 6698 Merkez: Bağdat Caddesi No: 540/8 Bostancı-İSTANBUL Tel : 0216 464 3119 Fax : 0216 464 3102 www.psikoterapi.com - www.psikoterapi.org - www.hipnoz.com ii
BİLİŞSEL DAVRANIŞÇI ÇİFT VE AİLE TERAPİSİ 1-2 Eylül 2012 Frank M. DATTILIO Psikoterapi Enstitüsü iii
SUNUŞ Psikoterapi Enstitüsü olarak, öncelikle ruh sağlığı profesyonellerinin ya da ruh sağlığı ile ilgilenen kişilerin ihtiyaç duyacağı teorik bilgileri ve pratik/uygulamaya yönelik deneyimleri paylaşan özgün ve çeviri yayınlar ile literatüre katkıda bulunmayı hedefliyoruz. Psikoterapi Enstitüsü Eğitim Yayınları, Psikoterapi Enstitüsü nün çalışmaları kapsamında gerçekleştirilen atölye çalışmaları, uluslararası konferanslar ve dünya literatüründen seçkileri içermektedir. Bilişsel davranışçı terapi alanındaki önde gelen uzmanlardan biri ve seçkin bir klinisyen olan Dr. Dattilio, son dönem araştırmalarla klinik dehasını bir araya getirmektedir. Esasında bireyler için tasarlanmış olan terapötik tekniklerin çift ve ailelere nasıl başarıyla uyarlandığını ilk elden öğrenmek için bu benzersiz bir fırsattır. Terapide değerlendirme, bilişsel ve davranışçı müdahalelerin uygulanması ve karşılaşılan engellerin aşılması konularında çok canlı ve zengin klinik örneklerle zihinlerimizi aydınlatmaktadır. Dr. Dattilio yu Enstitümüzde ağırlama onuruna sahip olmaktan dolayı kıvançlıyız. Eğitim faaliyetlerimize yapmış olduğu katkıdan ötürü kendisine içten teşekkürlerimi sunarım. Konuya ilgi duyan okuyucuların yanı sıra klinisyenler, psikoterapistler ve araştırmacılar için başvuru kitabı niteliği taşıyan bu yayını sizlerle buluşturmaktan kıvanç duyarız. Tahir ÖZAKKAŞ Psikoterapi Enstitüsü Başkanı v
İÇİNDEKİLER ATÖLYE ÇALIŞMASI PROGRAMI... ix 1 Eylül 2012 1 BİLİŞSEL DAVRANIŞÇI ÇİFT VE AİLE TERAPİSİNİN TARİHSEL GELİŞİMİ VE GİRİŞ...3 2 ÇİFTLER VE AİLELERİN ANLAŞILMASI VE TEDAVİSİNE BAĞLAMSAL BİR YAKLAŞIM... 30 3 DEĞERLENDİRME YÖNTEMLERİ... 59 4 VAKA KAVRAMSALLAŞTIRMA... 87 02 Eylül 2012 5 DANIŞANLARIN ÇİFT VE AİLE TERAPİSİNE KATILIMININ SAĞLANMASI...121 6 BAĞLANMA KONULARINDA BİLİŞSEL MÜDAHALELER... 151 7 ÇİFT VE AİLE ÇATIŞMALARI, SADAKATSİZLİK, EBEVEYNLİK BECERİLERİ KONULARINDA MÜDAHALELER... 171 8 BDT STRATEJİLERİNİN BAŞKA MODALİTELERLE BÜTÜNLEŞTİRİLMESİ...211 Frank M. DATTILIO Hakkında...241 vii
BİLİŞSEL DAVRANIŞÇI ÇİFT VE AİLE TERAPİSİ ATÖLYE ÇALIŞMASI PROGRAMI 1 Eylül 09:00 10:30 Bilişsel Davranışçı Çift ve Aile Terapisinin Tarihsel Gelişimi ve Giriş 10:30 11:00 Kahve Arası 11:00 12:30 Çiftler ve Ailelerin Anlaşılması ve Tedavisine Bağlamsal Bir Yaklaşım 12:30 14:00 Öğle Yemeği 14:00 15:30 Değerlendirme Yöntemleri 15:30 16:00 Kahve Arası 16:00 17:30 Vaka Kavramsallaştırma 2 Eylül 09:00 10:30 Danışanların Çift ve Aile Terapisine Katılımının Sağlanması 10:30 11:00 Kahve Arası 11:00 12:30 Bağlanma Konularında Bilişsel Müdahaleler 12:30 14:00 Öğle Yemeği 14:00 15:30 Çift ve Aile Çatışmaları, Sadakatsizlik, Ebeveynlik becerileri Konularında Müdahaleler 15:30 16:00 Kahve Arası 16:00 17:30 BDT Stratejilerinin Başka Modalitelerle Bütünleştirilmesi ix
Bilişsel Davranışçı Çift ve Aile Terapisi Frank M. Dattilio 1 Eylül 2012
1 BİLİŞSEL DAVRANIŞÇI ÇİFT VE AİLE TERAPİSİNİN TARİHSEL GELİŞİMİ VE GİRİŞ Tahir Özakkaş ın açılış konuşması: Değerli arkadaşlar hepiniz hoş geldiniz. Psikoterapi Enstitüsü olarak sizleri burada misafir etmekten onur duyuyoruz. Kısaca ben Psikoterapi Enstitüsü ile ilgili bilgi vermek istiyorum. Sizlerin de çoğunuzun bildiği gibi Psikoterapi Enstitüsü özellikle son 20 yılda dünyada gelişen psikoterapi gelişmelerini ülkemize aktarmak, aracılık etmek bu konuda. Çeşitli yaklaşım tarzlarını ülkemize tanıtmak bilgilendirmek ve bununla ilgili ruh sağlığı profesyonellerine yönelik bu bağlamda hekimler, psikologlar, psikolojik danışmanlar, sosyal hizmet uzmanları ve psikiyatri hemşirelerine, psikolojik danışmanlar. Kendi ilgi alanlarında yasal dayanakları perspektifinde psikoterapi ile ilgili eğitimlerin, bilgilerin, becerilerin verilmesine
çalışmaktı. Bu bağlamda birçok psikoterapi ekolleri dünyadaki temsilcilerini ülkemize getirmek bunlarla ilgili atölye çalışmalarını yapmak birçok uluslararası kurumla psikoterapi enstitüsü arasında işbirliği oluşturarak Türkiye de o yaklaşım tarzlarını eğitmenlerin oluşturulması, süpervizyon çalışmaları yapılması ve Türkiye deki bilimsel gelişmeye yardımcı olmak açısından birtakım görevler üstlendi. Bu görevleri de yapmaya çalışıyor, yine bu çerçevede tespit ettiğimiz yüz civarındaki temel kaynak psikoterapi kitabını Türkçeye tercüme ederek ülkemizin insanına, ruh sağlığı profesyonellerine kazandırmayı amaçladık. Bunun da büyük oranında gerçekleştirdik. Yine de çalışmalarımız devam ediyor. Herhalde bundan sonraki bu 100 kaynağa ulaştıktan sonra da tarihi önemi olan kaynak olarak psikoterapi kökenleri olan temel kitapları Türkçemize kazandırma imkânı bulabileceğiz, yurt dışında inanılmaz çalışmalar, inanılmaz güzel gelişmeler var ve bunları olabildiğince Türkiye ye ve Türkçeye aktarmaya gayret ediyoruz. Bu bağlamda kanıta dayalı uygulamalar olarak belirtilen ve tıbbın vazgeçilmez unsurları olan kanıta dayalı çalışmanın psikoterapideki öncülüğünü bildiğiniz gibi bilişsel davranışçı ekol yapmakta. Son yıllarda yavaş, yavaş dinamik ekollerden birtakım ekoller ki bunların başında aktarım odaklı psikoterapi Kernberg in ekibi geliyor. Kanıta dayalı çalışmaları ağırlıklı olarak devam ediyor kişilik bozukluklarında, Marchel Linehan diyalektif davranışçı terapist keza aynı şekilde. Fonag nin mentalizasyon terapi aynı şekilde bu çalışmaların başında bilişsel davranışçı çalışmalar geliyor ve gerçekten psikoterapiye tıp dünyasının daha sıcak bakmasını sağlayan daha yakın bakmasını sağlayan ekol olarak psikoterapinin önünü açan ekol idi. Burada da karşımıza Albert Ellis, A. Beck in çalışmaları vardı biliyorsunuz bu işleri başlatan ve tetikleyen onlar. Onlara müteşekkiriz birinci halkada yetiştirmiş olduğu insanlar işte Judith Pearson dan başlayan Albert, Dattilio bunların başında geliyor yurtdışındaki kongrelerde 4 BİLİŞSEL DAVRANIŞÇI ÇİFT VE AİLE TERAPİSİ
çok yakinen ben kendilerini her seferinde takip etmeye çalışıyorum. Gerçekten özellikle Dattilio bu konunun piri diye bileceğim üstadı diyebileceğimiz önde gelen çok çok önde gelen isimler. Atölye çalışmalarında konuşmalarında yurt dışındaki toplantılarında hınça hınç salonlarında bazen yer bulamadığımız oluyor idi. Kenarda izlediğimiz oluyordu. Biz bu atölye çalışması yeteri kadar Türkiye ye duyuramadık. Bu bizim eksikliğimiz ve kusurumuz. Gerçekten Dattilio her kelimesiyle her cümlesiyle çığır açan bir yapı. Ve çok katı tutumlar içerisinde olmayan elastik adaptif ve kendisini yenileyen ve aşan bir isim. Yeniliğe çok çok adaptif bir isim, gönlü çok geniş isim. Size çevirdiğimiz son kitap bu Çift terapi ve aile terapileri bilişsel davranış terapinin bunun ayak izleri çok net görebilirsiniz. Grubun çalışmaları kanatlanması, duygulara olan kanatlanması, bilişsel davranışçı terapiyi hem duygu bazında hem de bağlanma bazında, hem de nörobiyolojik bazında tekrardan yapılandırılması ve harmanlanması bunu sistematik terapiye, sistematik terapiyle birleştirilmesi bizim için inanılmaz bir ufuklar açıcı bir şey. Bana sordu kendisi dün senin yaklaşımın nedir diye ben de dedim entegratif ve bütüncül psikoterapi bağlamında yaklaşıyorum. Dedi ki; bende entegratif çalışıyorum, bende bütüncül çalışıyorum. Bütüncül çalışmamak mümkün değil dedi. O manada aslında ortak noktalarımız çok fazla zaten insan bir tane. Bazı yaklaşım tarzları belirli bir konuya fazla odak yaparken diğerleri biraz daha farklı bir pencereden bakıyor ama herkes dağın zirvesine çıkmaya çalışıyor. İnsanları tanımaya çalışıyor, farklı yönlerden çalışıyor. Bu konuda ittifak içerisinde olduğumuzu görüyorum. Davetimizi kabul edip buraya kendisi geldi gerçekten çok çok müteşekkirim. Çok çok teşekkür ediyorum. Enstitümüzü böyle bir isim ağırlanmış olması, gelmesi bize onur veriyor keyif veriyor. Bundan sonra daha sık görüşeceğimizi umut ediyorum. Hele hele böyle bütüncül entegratif bağlamındaki bizim naçizane duygularımızı ve dübilişsel Davranışçı Çift ve Aile Terapisine Giriş 5
şüncelerimize kısmen destek vermesinden dolayı kendilerine teşekkür ediyorum. Sözü ben kendisine bırakacağım. Evet, çok çok teşekkürler. Dr. Dattilio: Teşekkürler, hoşgeldiniz. Burada olmak benim için bir zevk. Hepinize hoş geldin demek istiyorum, Günaydınlar. Önümüzdeki iki gün beraber geçireceğiz. Çiftlerle ve ailelerle çiftli bilişsel davranışçı terapi yaklaşımını tartışıyor olacağız sizinle. Bütün bu Powerpoint sunumlar Türkçeye çevrilmiş şekilde elinizde var. Bu da iyi zira Türkçem pek iyi değil. Burada ayrıca çeviride yapacağız zaten size, iyi olacak diye düşünüyorum. Önümüzdeki iki gün çiftlerle ailelerden konuşacağız. Benim burada amacım bu seminerden çıkarken aradığınızı bulmuş olarak ayrılmanız. Bu seminerde ayrılırken işinizde kullanabileceğiniz her şeyi alarak ayrılmanız benim için çok önemli. Çünkü psikoterapist olarak yaptığımız işe iş bakımından bir noktada bir aileyle veya çiftle çalışmak durumunda kalabiliyoruz. Bazen bir bireyle çalışıyorsunuz eşini getirmek istiyor terapiye veya getiriyor veya ilk aile seansları yapmanız gerekebiliyor kişinin doğduğu aile ile ilgili seanslar yapmanız gerekiyor. Bunlar hep üzerinde çalıştığınız sorunlara bağlı bunun çok faydası olabiliyor. Burada kaç kişi özel olarak çiftler ve ailelerle çalışıyor düzenli olarak. Tamam, çok güzel diğerleri zaman zaman mı çift ve ailelerle çalışmalar yapabiliyor. Peki, güzel. Burada sorularınızın yanıtlandığını sağlamak benim için çok önemli ve önümüzdeki iki günü lütfen bunun için kullanın özel olarak. Sorularınızı yanıtlamazsam lütfen yanıma gelin çevirmen aracılığıyla mutlaka istediğiniz bilgiyi aradığınız bilgiyi ulaşmanızı sağlamanızı isterim. İki numaralı şey söylemek istediğim bilişsel davranışçı tekniklerin kullanımına dair bir algı oluşturmak istiyorum kafanızda. Ama bunlar diğer tedavi modaliteleri çok 6 BİLİŞSEL DAVRANIŞÇI ÇİFT VE AİLE TERAPİSİ
bütüncül giden teknikler, buradaki fikir herkes için doğru tek bir model değil. Pek çok farklı tedavi modeli teknikleri öğrenmemiz gerekiyor. Onlardan bir şeyler öğrenmemiz gerekiyor. Pek çok farklı modalitenin önerebileceği, sunabileceği çok şey var duygu odaklı yaklaşım gibi, kısa vadeli çözüm odaklı yaklaşımın müdahaleleri gibi, pek çok psikodinamik müdahale gibi. Bilişsel davranış terapi çok bütünleştirici bir yaklaşım. Çünkü bütün bu farklı yaklaşım biçimleri göz önüne alıyor ve bunlara bir sistem yaklaşımları zemininde değerlendiriyor. Bilişsel davranışçı çift ve aile terapi tarihsel gelişiminden bahsedeceğiz giriş olarak. Bu çiftlerin ve ailelerin anlaşılması için bağlamsal bir yaklaşım olarak düşünebilirsiniz bu yaklaşımı. Danışanların çift ve aile terapisine katılımının sağlanmasını konuşacağız ve tedavide karşınıza çıkan çeşitli sorunlarla nasıl baş edeceğimize bakacağız. Bağlanma konuları değişimi kolaylaştırmak gibi konular üzerinde çalışacağız ayrıca ve diğer modalitelerle bütünleştirebilme olanaklarına bakacağız. Bilişsel Davranışçı Çift ve Aile Terapisine Giriş 7
Bu karikatür bizim Newyork Times te çıkan bir karikatürdü yıllar önce burada rahibi görüyoruz evlendiriyor. Sorunlarınız size ayırana kadar? diyor. Ölüm sizi ayırana kadar yerine.. ben ilk gördüğümde komik geldi ama üzerine düşündükçe o kadar da komik olmadığını fark etmeye başladım. Aslında ilişkiye olan tam olarak da bu ve dünyanın her yerinde bu oluyor. Dünyanın her yerinde görece yüksek durumda boşanma oranları bütün bu elimizdeki iyi güzel modalitelere rağmen neden hale evlilikler sıkıntı yaşıyor ve dağılıyor. Birkaç neden var, bunların biri pek çok genç insanın çok yüksek beklentileri olması. Evliliğin olması gereken şeye dair bu beklentileri çiğnendiğinde bu benim evlendiğim insan değil diyorlar. Benim ofisime gelen genç insanlarda tekrar tekrar gördüğüm şey şu ilişkiler bu kadar çok çaba gerektirmemeli ama aslında ilişkiler çok çaba gerektirir. On yıldır evli olan kim var aramızda kaç kişi, 10 yıldır, 20 yıldır, 30 yıldır, 35 yıldır, 40 yıl var mı? Bu kadar uzun süreli ilişkide olanlarınız biliyorlardır bunun ne kadar büyük bir iş olduğu ne kadar büyük çaba gerektiğini. Ben küçükken babam bize derdi ki aşkın gözü kördür ama evlilik hakikatten insanın gözünü açar. Demek istediği şuydu, âşık olmak kolaydır ama evlenmek ve birlikte kalmak başka bir şeydir çok fazla çaba gerektirir. 40 yıl evli kaldıktan sonra bile biz halen eşimle ben ilişkimiz üzerinde çalışıyoruz hala değişiyor evriliyor yeni sorunlar ortaya çıkıyor. İşte evleniyorsunuz faturalar gelmeye başlıyor sonra çocuklar oluyor daha da çok fatura geliyor böyle olunca. Yeni sorunlar karşınıza çıkıyor. Çocuklar büyüdüğünde evleniyorlar ama bu da işin sonu değil. O zaman torunlar oluyor onların sorunları oluyor. Sürekli para istiyorlar, yaşlandıkça da sağlık sorunlarımız çıkıyor ortaya bununla nasıl baş ediyoruz. Üzerine çalışacak çok şey var sürekli. İlişkiler çok çaba gerektiriyor. Bek8 BİLİŞSEL DAVRANIŞÇI ÇİFT VE AİLE TERAPİSİ
lentiler bir şey; bir nokta, ikinci nokta değişim veya her şey karşılıklı dediğimiz quid pro pro ilkesi her ilişki kişilerin değişebilmesine diğer insanların eksikliğine hoşgörü gösterebilmesine dayanır. Bunu yapabilmek zaten insanların güçlük yaşadığını gördüğümüz bir başka alan. Bununla uğraşmanın birtakım tekniklerine bakacağız bugün yapılan anketlerden tercih ettikleri birinci tedavi modalitesinde bağımsız olarak bilişsel davranışçı teknikleri tedavi sırasında en çok kullandıkları teknikleri öneren modalite olarak derecelendirmişlerdir. Bunu bir düşünelim. Özünde bütün tedavi modalitelerin bir şekilde bilişsel değil midir? Düşünüyoruz düşünceyle algılarla uğraşıyoruz elbette. Ve çoğu modalite duyguya odaklanır çünkü insanlar bize bununla gelirler genelde bunu gösterirler, gösterdikleri şey duygudur. Bütün modaliteler belirli düzeyde davranışçıdır. Davranışçıyı değiştirmeye çalışırız çünkü belli bir anlamda. Freud bile hastalarına özellikle anksiyete bozukluğu olan korkuları olan hastalarına nihayetinde gerçeklikte o korkularıyla yüzleşmeleri gerektiğini söylemiştir. Pek çok yöntem o da davranışçı terapi yapıyordu. Dışarı çıkıp bir şeylerin demelerine teşvik ediyordu. Bütün araştırmalar evlilik ve aile terapistlerin bilişsel davranışçı teknikleri benimsediklerini gösteriyor. Bunlardan kaçınamazsınız çünkü bunu belirtmemiz önemlidir. Bunu nasıl kullandığımız fark yaratan nokta her terapist kendi kişisel tarzını kullanıyor. Hem bireylerle hem çift ve ailelerle çalışırken zaten kendi tarzını kullanıyor. Bu gerçekten size kalmış, sizin aklınızda tutmanızı isteyeceğim şeyi açık fikirli olmanız söylediklerime karşı açık fikirli olun. Bunları kendi yaklaşımınıza nasıl uydurabileceğinize bakmaya bunun yolunu bulmaya çalışın. Bütün olarak almak zorunda değilsiniz bu yaklaşımı farklı yönlerini alabilirsiniz. Hâlihazırda yaptığınız şeyi farklı yönlerini uygulayabilirsiniz. Bilişsel Davranışçı Çift ve Aile Terapisine Giriş 9
Bir şekilde kendiniz için terapötik alet çantasını oluşturmaya benziyor bu. Ustalar eve geldiklerinde tamirat için işte su tesisatçısı olsun, elektrikçi olsun hep yanlarında bir alet çantası var değil mi kocaman. Terapistler olarak bizimde büyük bir alet çantasına ihtiyacımız var. Çünkü kapımızdan içeri gelen şeye bağlı olarak belki bilişsel davranışçı terapiyle mesela içgörü odaklı, geştalt veya duygu odaklı kısa dönem terapiden daha çok faydalanacaklar belki. Bu kararı vermek size kalmış. Şimdi bilişsel davranış için modelleri tarihsel gelişimi 50 lere dayanıyor. Önce çiftlere uygulamaya başlamış bu davranış teknikler bunlar arasında çocuk terapistlerinden geldiler. Çocuk terapistleri çocukların davranışını değiştirmek için ailelerle çalışmak durumundaydı ve çocuklarla uyguladıkları bu tekniklerin çoğunu çiftlere de uygulayabileceğini fark ettiler. Çünkü zaten çiftler bazen küçük çocuklar gibi kavga ediyorlar aslında. Sosyal öğrenme teorisi, sosyal alışveriş teorisinden alır köklerini. Bundan az sonra bahsedeceğiz. Mehmet Sungur hocamız geldi. Kral geldi. Arkasından bilinçsel terapistler sahneye gelmeye başladılar sadece davranışı değiştirmek değil insanların bilgiyi nasıl işlediklerine bakmak algılarına bakmak, bu algılarla yaptıkları çarpıtmalara bakmak ve duygusal ve davranışsal tepkileri nasıl etkiliyor bunlar. Bunlara bakmak önemlidir dediler. Sosyal bilişsel araştırmalar atıflar, algısal önyargılar şemaların üzerine çalışır insan olarak hepimizin algısal ön yargıları vardır. Evet, daha sonra ayrıntılı olarak bahsedeceğiz şemalar üzerine çalıştılar birde. Bütün ilişkileri ve yaşam olaylarını değerlendirdiğimiz şemalardır bunlar. Sonra aile şemaları geliyor, ilişki işleyişine ve yapısına dair ailede gelişen şemalar Jacobson ve Christensen in geliştirdiği bütüncül davranışsal çift terapisi var kabullenme ve değişime dayanır. İnsanların değişimi gerçekleştirebilme kapasitesine sahip oldukları 10 BİLİŞSEL DAVRANIŞÇI ÇİFT VE AİLE TERAPİSİ