ISO 50001 Enerji Yönetim Sistemi
Enerji ve İnsanlığın Gelişimi Enerji; insan yaşamı ve ekonomik gelişme için olmazsa olmaz temel unsurdur. Ülkemizde nüfus artışı, konfor standartlarının yükselmesi, sanayi ve teknolojideki gelişmelere paralel olarak enerji tüketimi hızla artmaktadır. Bu enerji artışının Türkiye nin sahip olmadığı özellikle doğal gaz gibi kaynaklara doğru yoğunlaşması ve kaynakların uluslararası güçlerce yönetilen fiyat artışlarının, ülke ekonomisi üzerinde oluşturduğu ağır yük, Türkiye nin en önemli problemleri arasındadır. Elbette politik açıdan da enerji bakımından yurtdışına bağlı olmanın getirdiği pekçok başka sorun da bununla birlikte dikkate alınması gereken önemli bir konudur. 2
Dünya ve Türkiye Enerji Kullanımları Türkiye de 2010 yılında 28,7 milyon ton petrol tüketilirken, 2009 yılına göre %1,7 oranında artış kaydedildi. Türkiye bu rakamlarla, dünya petrol tüketiminin %0,7 sini gerçekleştirmiş oldu. 2010 yılında Türkiye de 39 milyar metreküp doğalgaz tüketildi. Buna göre, Türkiye de doğalgaz tüketimi geçen yıla oranla %9,2 artmış oldu. Türkiye 2010 yılında, dünyadaki doğalgaz tüketiminin %1,2 sine sahip oldu. Dünyadaki kömür üretiminin %0,5 ini gerçekleştiren Türkiye de 2010 yılında kömür üretimi değişmedi ve değerini korudu. Kömür tüketiminde ise Türkiye de %7,4 lük artış görüldü. Dünyadaki hidroelektrik enerji tüketiminin %1,5 unu gerçekleştiren Türkiye de hidroelektrik enerji tüketimi %44,3 oranında artış gösterdi. Dünya çapında yenilenebilir enerji tüketiminde 2010 da %15,5 lik büyüme yaşandı. Türkiye, yüzde 88,1 lik artışla küresel yenilebilir enerjinin %0,6 lık kısmını tüketmiş oldu. 3
Sürdürülebilirlik Üzerine Odaklanma 4
Ülkemizin Sürdürülebilirliği... 74,8 Milyon nüfus (2011)-Dünya 18. si 35,8 milyon çalışan nüfus (2011) Nüfus artış hızı % 1,35 (2011)- Dünya 100.sü Şehir nüfusu toplam nüfusun % 76,8 i (2011) Kişi Başı Milli Hasılası 10522 USD (2011) Dünyanın 17. Avrupa nın 6. büyük ekonomisi (2010) Enerji kullanımı (TPES)1990-2008 arası % 87 arttı Türkiye nin birincil enerji ihtiyacı yılda ortalama % 4-5 ve elektrik enerjisi ihtiyacı % 8 gibi bir hızla artmakta iken, artış hızı son bir iki yıldır resmi tahminlerin de üzerine çıkarak enerji ihtiyacında açık yaratacak boyuta ulaşmıştır. Bunun % 72 si için dışarıya bağımlı 5
Türkiye de Enerji Tüketimi ve İklim Değişikliği Küresel olarak büyük bir dezavantaj haline gelmiş olan iklim değişikliği sorunu, tüm ülkelerde enerji sektörünü CO2 gazının miktarındaki artıştan dolayı ciddi bir kıskaç içine almakta ve tüketimin azaltılması yönünde yoğun baskı yapmaktadır Diğer yandan Enerji sektöründe ülkenin enerji ihtiyacını karşılayacak yatırımlar henüz yapılamamış ve bir enerji arzı probleminin eşiğine gelinmiştir. 6
Enerji verimliliğinin arttırılması Ülkemizdeki kayıpların yıllık değeri 6-7 milyar dolar civarındadır Zengin imkanlara sahip olduğumuz yenilebilir enerji kaynaklarının daha fazla kullanılması, sadece küresel iklim değişikliği politikalarına uyum için değil, aynı zamanda; ülkenin dış ödemeler açığı, isdihdam katkısı, hava kirliğine bağlı sağlık problemlerinin azalması, hane halkının harcamalarında rahatlama gibi çok sayıda ve çok yönlü yararlar sağlayacaktır. 7
Enerji verimliliğinin arttırılması Türkiye bugüne kadar enerji ihtiyacını esas olarak yeni enerji arzı ile karşılamaya çalışan bir politika izlemiştir. Dağıtımda, kaçaklarla birlikte % 18 e ulaşmış kayıplar ve nihai sektörlerde yer yer % 50 nin üzerine çıkabilen enerji tasarrufu imkanları göz ardı edilmiştir. Enerji ihtiyacını karşılamak üzere çok pahalı bazı yatırımlar yapılmış ve diğer yandan bu kayıplar devam ederken, enerjideki dışa bağımlılık Türkiye için ciddi boyutlara ulaşmıştır. Önümüzdeki yıllarda yaşanması beklenen enerji sıkıntısının aşılması için yapılması gereken en önemli uygulama tasarrufa yatırımdır. 8
Enerji tasarrufu ve enerji verimliliğinin arttırılması Enerji tasarrufu dünya ekolojisi, ülke ekonomisi ve aile bütçesi gibi geniş bir yelpazeyi kapsamaktadır. Bu anlamda 5627 Sayılı Enerji Verimliliği Kanunu ülkemiz için önemli bir başlangıçtır İşte bu gerekçeler elimizin altındaki enerjinin daha verimli kullanılmasını zorunlu kılmaktadır. Enerji Verimliliği, harcanan her birim enerjinin daha fazla hizmet ve ürüne dönüşmesidir. 9
Reaktif Stratejiler Havaya verilen emisyonlar Hammadde, Enerji Seyreltmenin çözüm olduğu Boru Sonu yaklaşımları Atıklar Plepys 2008 10
Reaktif Stratejiler Filtreler Hammadde ve enerji İki kez yapılan masraflar Atık Arıtma Mekanik Kimyasal Biyolojik Plepys 2008 11
Proaktif Stratejiler Hava Emisyonları Hammadde ve Enerji Kirlilik Önlemesi Kazandırır Atıklar ve Deşarjlar 12
ISO 50001 Enerji Yönetim Sistemi-Enerji Yönetiminde Yararlı Bir Araç ISO 50001 Enerji Yönetim Sistemi Neden Sizin İçin İyi? Ve Bu Sistemi Uygularken Nelere Dikkat Etmelisiniz? 13
ISO 50001 nereden geldi? Yıllardır Avrupada, enerji yönetimi amaçlı kullanılan birçok ulusal standart kullanımdaydı. Bunlar Hükümetler tarafından, kendi enerji etkinlik geliştirme politikaları kapsamında tanımlanmış ve gönüllülük esasına dayanmaktaydılar. Birçok şirket, enerji yönetimlerini halihazırda yayımlanmış ISO 14001 gibi yönetim sistemlerine adapte ettiler. ISO 50001 her çeşit ve boyutta kuruluşa ve endüstriye uygulanabilir. 14
Enerji Yönetim Sistemi (EnMS)nedir? (3.9) tanımına göre, bir enerji politikasının ve enerji amaçlarının, ve bu amaçlara erişmek için proseslerin ve prosedürlerin oluşturulması amacıyla kullanılan, birbiri ile ilişkili veya etkileşimli elementler grubu. Kaynak ISO 50001. 15
Amaç Enerji Yönetim Sisteminin amacı, organizasyonlara, enerji etkinliği, kullanımı ve tüketimini kapsayacak şekilde, enerji performanslarını geliştirmek için gerekli sistemlerini ve proseslerini kurma olanağı vermektir. Bu sistemlerin geliştirilmesi, sistematik enerji yönetimi ile birlikte sera gazı emisyonlarının ve diğer ilişkili çevresel etkilerin ve enerji maliyetinin düşmesine kılavuzluk edecektir. 16
Faydalar Bu tip bir sistemi olması kuruluşa şunları sağlayacaktır:- Enerji etkinliğine ilişkin taahhütlerini gösterebilmesi; Enerji kullanma performansını sistematik bir yolla geliştirmesi; Bir enerji yönetim sistemi kurması; Enerji yönetiminin taahhüt edilen politikaya uygunluğundan emin olunması; Hissedar ve diğer taraflara organizasyonun enerji kullanımı iyileştirme taahhütlerinin gösterilebilmesi; Akredite bir üçüncü taraftan enerji yönetim sistem sertifikasyonunun yapılmasına olanak sağlaması; Enerji harcamalarında indirim. 17
Bölüm 3 Genel Gereklilikler 18
4.1 Genel Gereklilikler EnMS nin kurulması, dökümante edilmesi, uygulanması, sürekliliğinin sağlanması ve geliştirilmesi. EnMS nin kapsam ve sınırlarının tanımlanması ve dökümante edilmesi. EnMS inde enerji performansının sürekli iyileştirilmesini sağlamak için standardın gereklerinin nasıl karşılanacağının tarifi. 19
Bölüm 4 Yönetim Sorumluluğu 20
Bölüm 5 Enerji Politikası ve Planlama 21
4.3 Enerji Politikası [1] Enerji politikası, organizasyonun enerji performansında iyileştirmeye ulaşma taahhüdünü içerecektir. Enerji politikasını Üst Yönetim tanımlayacaktır. 22
Enerji Planlama Prosesi Kavram Diyagramı Planlama girdileri Önceki ve güncel enerji kullanımları Önemli enerji kullanımını etkileyebile cek ilgili değişkenler Performans Enerji gözden geçirmesi A. Enerji kullanım ve tüketiminin analizi B. Önemli enerji kullanım ve tüketim alanlarının belirlenmesi C. Enerji performansın ın iyileştirme fırsatlarının belirlenmesi Planlama çıktıları Enerji baz değeri EnPI(ler) Amaçlar Hedefler Aksiyon planları 23
4.4.2 Yasal Gerekler ve Diğer Gerekler Organizasyon, enerji kullanımı, tüketimi ve etkinliği ile ilgili uyma taahhüdü verdiği uygulanabilir yasal gerekler ve diğer gerekleri belirleyecek, uygulayacak ve erişecektir. 24
Yasal gerekler ve diğer gereklere erişim (Örnekler) Yasal 5627 Sayılı Enerji Verimliliği Kanunu Enerji Kaynakları ve Enerji Kullanımında Verimliliğinin Arttırılması Yönetmeliği Elektrik Motorlarının Değişimi Konusundaki Yönetmelik Bina Enerji Performans Yönetmeliği Diğer IE Elektrik MotorlarıStandardı Ürün Etiketleme Standartları (Yakın gelecek) BAT-Best Available Techniques Eurovent Standartları 25
4.4.3 Enerjinin gözden geçirilmesi [1] Enerjinin gözden geçirilmesi gerçekleştirilmeli, kayıt edilmeli ve sürekliliği sağlanmalıdır. Enerji gözden geçirmesi gerçekleştirilmesinde kullanılan metodoloji ve kriterler dökümante edilmelidir. Bir enerji gözden geçirmesinin gerçekleştirilmesi için organizasyon: Enerji kullanımını ve tüketimini ölçmeye ve diğer verilere dayanarak analiz etmelidir, örneğin - Mevcut enerji kaynaklarının belirlenmesi; - Geçmiş ve mevcut enerji kullanım ve tüketiminin değerlendirilmesi; Enerji kullanım ve tüketim analizine dayanarak önemli enerji kullanımı alanlarını belirlemelidir 26
4.4.4 Enerji baz değeri İlk enerji gözden geçirmesindeki bilgi kullanılarak, organizasyonun enerji kullanım ve tüketimine uygun bir veri periyodu belirlenmeli, enerji baz değer(ler)i tespit edilmelidir. Performanstaki her değişim, enerji baz değerine göre ölçülecektir. 27
4.4.5 Enerji performans indikatörleri Enerji performansını izlemek ve ölçmek için uygun EnPI lar tanımlanmalı. EnPI ları belirlemek ve güncellemek için kullanılan yöntem kayıt edilmeli ve düzenli olarak gözden geçirilmeli. EnPI lar uygun olduğunda, enerji baz değeri ile karşılaştırılarak gözden geçirilmeli. 28
4.4.6 Enerji Amaçları, Enerji Hedefleri ve Enerji Yönetim Aksiyon Planları [1] Organizasyonun ilgili fonksiyonları, seviyeleri, prosesleri veya tesisleri için dökümante edilmiş enerji amaçları oluşturulmalı, uygulanmalı ve sürekliliği sağlanmalıdır. 29
4.5.2 Yetkinlik, Eğitim ve Farkındalık [1] Organizasyon, önemli enerji kullanımı ile ilgili olarak kendisi için/adına çalışanların uygun öğrenim, eğitim, beceri veya deneyim temelinde yeterli olmalarını sağlayacaktır. 30
4.5.3 İletişim Organizasyon, kuruluş büyüklüğüne uygun olarak, enerji performansı ve EnMS e yönelik içi iletişimi sağlayacaktır. 31
4.5.4.1 Dökümantasyon gereklilikleri EnMS in temel öğelerinin ve bunların birbiri ile ilişkisinin bilgi, kağıt, elektronik veya diğer bir ortamda oluşturulmalı, uygulanmalı ve sürekliliği sağlanmalıdır. 32
4.5.4.2 Dökümanların kontrolü ISO 50001 ve EnMS in gerekli gördüğü dökümanlar kontrol edilmelidir. 33
4.5.5 Operasyonel kontrol (işletme) Önemli enerji kullanımı ve enerji politikası, amaçları, hedefleri ve aksiyon planlarına ilişkin operasyon ve bakım faaliyetlerinin belirlenmesi ve planlanması sağlanmalıdır: - Yokluklarında etkin enerji performansından önemli bir sapmaya neden olabilecek, önemli eneji kullanımı için etkin işletme ve bakım kriterlerinin oluşturulması ve ayarlanması; - Tesislerin, proseslerin, sistemlerin ve ekipmanın işletme kriterlerine göre işletilmesi ve sürekliliğinin sağlanmas; - Organizasyon için/adına çalışan personel ile işletme operasyonel kontrole yönelik uygun iletişim sağlanması. 34
4.5.6 Dizayn Organizasyon, yeni, modifiye edilmiş ve yenilenmiş, enerji performansına önemli etki yapabilecek tesis, ekipman, sistemler ve proseslerin yeni, modifiye veya yenilenme dizaynlarında, enerji performans iyileştirme fırsatlarını ve operasyonel kontrolü dikkate alacaktır. 35
4.5.7 Enerji hizmetlerinin, ürünlerinin, ekipmanlarının ve enerjinin tedariği/satınalınması Organizasyonun, önemli enerji kullanımına etki eden veya edebilecek enerji hizmetlerini, ürünlerini ve ekipmanlarını tedarik ederken, tedarikçilerine enerji performansı temelinde kısmi olarak tedariğin değerlendirileceğini bildirmesi gereklidir. 36
4.6.1 İzleme, Ölçme ve Analiz [1] Organizasyon, planlanmış aralıklarda, operasyonlarının kilit karakteristiklerinin enerji performansının izlenmesini, ölçülmesini ve analiz edilmesini sağlamalıdır. Kilit karakteristikler minimum şunları kapsar: - önemli enerji kullanımları ve enerji gözden geçirmesinin diğer çıktıları; - önemli enerji kullanımına dair ilgili değişkenler; - EnPI lar; - amaç ve hedeflere ulaşmada aksiyon planlarının etkinliği; - enerji tüketiminin mevcut durumu ile beklenen durumunun karşılaştırılarak değerlendirilmesi. 37
4.6.2 Yasal gerekler ve diğer gereklerin uygunluğunun değerlendirilmesi Organizasyon, planlı aralıklarla, uymayı taahhüt ettiği enerji kullanımı ve tüketimine yönelik yasal ve diğer gereklerin uygunluğunu değerlendirecektir. 38
4.6.3 EnMS nin iç denetimi Organizasyon EnMS da planlı aralıklarla iç denetimler yapacaktır: 39
4.6.4 Uygunsuzluk, düzeltme, düzeltici faaliyet ve önleyici faaliyet Organizasyon mencut ve potansiyel uygunsuzluklarına yönelik düzeltmeleri yapacak ve düzeltici ve önleyici faaliyetleri gerçekleştirecektir: 40
4.6.5 Kayıtların kontrolü Organizasyon, EnMS inin gereklerine, ISO 50001 e ve ulaşılan enerji performans sonuçlarına uygunluğu göstermek için gerekli kayıtları oluşturacak ve tutacaktır. 41
4.7.1 Genel Üst yönetim, organizasyonun EnMS ini, uygunluğunun, yeterliliğinin ve etkinliğinin devam ettiğinden emin olunması için planlı aralıklarla gözden geçirecektir. 42