Cilt:2 Sayı:9 Eylül 2015
1 Türkiye Akılcı İlaç Kullanımı Bülteni EDİTÖR Uzm. Ecz. Elif SARIGÖL Yayın Kurulu Prof. Dr. İrfan ŞENCAN Prof. Dr. Özkan ÜNAL Uzm. Dr. Muhammet Ali ORUÇ Dr. Ali ALKAN Ecz. Mesil AKSOY Dr. Dyt. Pınar GÖBEL Bio. Züleyha YAVUZ Yazarlar Ecz. Mesil AKSOY Dr. Ali ALKAN Uzm. Dr. Fatma İŞLİ İLETİŞİM ADRESİ: Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu, Söğütözü Mahallesi 2176. Sok. No:5 PK 06520 Çankaya/ANKARA Tel:+90 (312) 218 30 00 F:+90 (0312) 218 34 60 Soru ve önerilerinizi akilci.ilac@titck.gov.tr e-posta adresine gönderebilirsiniz.
2 Türkiye Akılcı İlaç Kullanımı Bülteni İçindekiler Editörün Önsözü...3 Sağlık Bakanlığı nın Akılcı İlaç Kullanımını Yaygınlaştırma Faaliyetleri.... 4 Mesil AKSOY, Ali ALKAN, Fatma İŞLİ (Türkiye Klinikleri J Pharmacol-Special Topics 2015;3(1):19-26)
Editörün Önsözü Akılcı İlaç Kullanımı Bülteni nin Eylül 2015 sayısında, Türkiye Klinikleri dergisinin izniyle, Akılcı İlaç Kullanımı Birim Sorumlusu Ecz. Mesil AKSOY, birim çalışanlarımızdan Uzm. Dr. Fatma İŞLİ ve Akılcı İlaç Kullanımı ve İlaç Tedarik Yönetimi Daire Başkanı Dr. Ali ALKAN tarafından hazırlanmış ve Türkiye Klinikleri Farmakoloji Özel Dergisi Akılcı İlaç Kullanımı Özel Sayısı Cilt 3 Sayı 1 de yayımlanmış olan Sağlık Bakanlığı nın Akılcı İlaç Kullanımını Yaygınlaştırma Faaliyetleri yazısına yer verilmiştir. Bu yazıda Ülkemizde şimdiye kadar yürütülmüş olan Akılcı İlaç Kullanımı çalışmaları ayrıntılı olarak değerlendirilmiştir. 3
4 Sağlık Bakanlığı nın Akılcı İlaç Kullanımını Yaygınlaştırma Faaliyetleri (Türkiye Klinikleri dergisinin izniyle Türkiye Klinikleri Farmakoloji Özel Dergisi Akılcı İlaç Kullanımı Özel Sayısı ndan alınmıştır.) Orijinal makaleye aşağıdaki bağlantı üzerinden ulaşılabilir. Mesil AKSOY, Ali ALKAN, Fatma İŞLİ (Türkiye Klinikleri J Pharmacol-Special Topics 2015;3(1):19-26) http://www.turkiyeklinikleri.com/journal/farmakoloji-ozel-dergisi/1304-4257/tr-index.html Özet Akılcı İlaç Kullanımı (AİK) çalışmaları dünyada 30 yıldan beri sürdürülmektedir. Akılcı olmayan ilaç kullanımı sadece ülkemizde değil tüm dünyada halk sağlığını etkileyen ciddi bir sorun olarak devam etmektedir. Dünya Sağlık Örgütü nün önerileri doğrultusunda ülkemizde AİK Programı yürütülmektedir. Bugün Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu nun Akılcı İlaç Kullanımı ve İlaç Tedarik Yönetimi Dairesi ne bağlı Akılcı İlaç Kullanımı Birimi olarak faaliyet gösteren oluşumun 2010 yılında Akılcı İlaç Kullanımı Şube Müdürlüğü olarak kurulmuş olması, AİK konusunda ülkemizde atılmış en önemli adımlardan birisidir. Bu yapısal oluşumun kurulmasıyla birlikte Türkiye de AİK ile ilgili faaliyetler hız kazanmıştır. Bakanlığımızın koordinatörlüğünde yürütülmekte olan AİK faaliyetleri Akılcı İlaç Kullanımı Ulusal Eylem Planı 2014-2017 çerçevesinde etraflı biçimde yeniden hazırlanmış ve uygulamaya konulmuştur. Reçete izleme ve değerlendirme işlemi bu faaliyetler arasında oldukça ilgi çekenlerinden birisidir. Ülkemizde AİK in yaygınlaştırılması amacıyla geliştirilen Reçete Bilgi Sistemi (RBS) aracılığıyla hekimlerimizin yazdığı reçete verileri analiz edilip, değerlendirilip bunlarla ilgili bilgilendirmeler yapılmaktadır. Bakanlığımızın yürütmekte olduğu bu ve ilgili diğer faaliyetlere yazıda ayrıntılı şekilde yer verilmeye çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Akılcı ilaç kullanımı; Sağlık Bakanlığı; Akılcı İlaç Kullanımı Ulusal Eylem Planı
Akılcı İlaç Kullanımı (AİK); ilk defa 1985 yılında Kenya-Nairobi de gerçekleştirilen Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) toplantısında, kişilerin klinik bulgularına ve bireysel özelliklerine göre; uygun ilacı, uygun süre ve dozda, kendilerine ve topluma en düşük maliyetle sağlayabilmeleri olarak tanımlanmıştır. 1 Bu tanımda yer alan maddelerden birinin veya birkaçının karşılanmaması durumu akılcı olmayan ilaç kullanımı (AOİK) olarak kabul edilmektedir. 2 AOİK; hastaların tedaviye uyumunun azalmasına, ilaç etkileşimlerine, antibiyotiklere karşı direnç gelişmesine, hastalıkların tekrarlamasına ya da uzamasına, karşıt olay görülme sıklığının artmasına ve tedavi maliyetlerinin artmasına neden olabilmektedir. 2 DSÖ nün tahminlerine göre; ilaçların %50 sinden fazlası uygun olmayan şekilde reçetelenmekte, sağlanmakta veya satılmaktadır. 2 Tüm hastaların yarısı da ilaçlarını doğru şekilde kullanamamaktadır. 2 AOİK sadece ülkemizde değil tüm dünyada halk sağlığını etkileyen ciddi bir sorun olarak devam etmektedir. Bu bağlamda DSÖ ülkelere AİK in teşvik edilmesi için 12 temel düzeltici faaliyet önermektedir (Tablo 1). 2 Tablo 1. DSÖ nün AİK in teşvik edilmesi için belirlediği ve ülkelere önerdiği 12 temel düzeltici faaliyet Türkiye de 1990 lı yıllarda başlatılan AİK faaliyetleri, DSÖ nün önerileri doğrultusunda yürütülmektedir. Bunların bir kısmı akademik, eğitim, araştırma, sivil toplum kuruluşu faaliyetleri vb. adlar altında yapılmakla birlikte önemli kısmı Sağlık Bakanlığı nın (SB) öncülüğünde ve desteğiyle dünden bugüne gelmiş faaliyetlerdir. Bunların pek çoğuna SB ya doğrudan öncülük etmiş ya da doğrudan veya dolaylı olarak destekleyici, teşvik edici rol üstelenmiştir. Geçmişten bugüne yürütülmekte olan bu faaliyetler özetlenecek olursa şu 5
etkinliklerin ön plana çıktığı söylenebilmektedir; SB 1992 yılında AİK ile ilgili saha çalışmalarını başlatmıştır. Tıp Fakültelerinde Probleme dayalı akılcı tedavi eğitimi uygulanmasına ve yaygınlaştırılmasına aktif katkı sağlanmaya çalışılmıştır. 1998/99 Orta Vadeli İşbirliği Programı kapsamında DSÖ ile SB arasında AİK konusunda bir çalışma başlatılmış ve AİK in yaygınlaştırılmasına dönük çalışma toplantıları, bilgilendirici bir takım faaliyetlerde bulunulmuştur. 3 AİK kaynak sıkıntısına çare olması amacıyla ilki 1999 yılında basılan Türkiye İlaç Kılavuzu - TİK hekim ve eczacılara tavsiye edilmiştir. 4 SB, çoğu Bakanlıkça düzenlenen bir kısmı da çeşitli sivil toplum kuruluşlarının organize ettiği AİK ile ilgili pek çok eğitim faaliyetine destek sağlamıştır. Bu sayede aralarında günümüzde AİK ile çeşitli platformlarda uğraş veren çoğu hekim AİK konusunda bilgili yetişmiş insan gücü kazanımına katkıda bulunulmuştur. 5 2002-2003 yıllarında Tanı ve Tedavi Rehberinin ilk kez basımı ve revizyonu yapılmıştır. 6 DSÖ nün Reçete Yazma Rehberi ve Eğiticilere Yönelik Reçete Yazma Rehberi ve Akılcı İlaç Kullanımı Konusunda Halk Eğitimi kitabı ve ilgili bazı başka kaynaklar Türkçeye çevrilmiş ve basımları gerçekleştirilmiştir. 7-9 2006 da AİK Çalıştayı gerçekleştirilmiştir. Eczacılıkta AİK eğitimi uygulanmaya başlamıştır. SB tarafından Uzaktan Erişimle AİK Eğitimi ön çalışma programını 2010 yılında başlatmıştır. 2010 yılında Ulusal AİK Koordinasyon Kurulu kurulmuştur. Bu gelişmeyi aşağıda ayrıntısına değinilen Bakanlığımız bünyesinde AİK in yapısal oluşum süreci izlemiştir. SB tarafından, ülke genelinde kapsamlı saha verileri toplanarak AİK ile ilgili araştırmalar yapılmış ve raporları yayımlanmıştır. 10-13 2011 de International Conference for Improving Use of Medicines (ICIUM) konferansı Antalya da gerçekleştirmiştir. Akılcı İlaç Kullanımı kitabı SB Sağlık Araştırmaları Genel Müdürlüğü tarafından 2013 yılında yayımlanmıştır. 14 Bu yazının aşağıdaki bölümlerinde SB nin doğrudan yürüttüğü faaliyetlerin ayrıntısına yer verilmeye çalışılmıştır. Bu kapsamda öncelikle AİK in Türkiye de yapılanmasına değinilmiş, ardından AİK konusunda yürütülen faaliyetleri daha koordineli biçimde anlaşılmasına yardımcı olacak şekilde Akılcı İlaç Kullanımı Ulusal Eylem Planı 2014-2017 nin ayrıntılarına yer verilmiştir. Reçete izleme ve değerlendirme faaliyeti bu faaliyetler arasında oldukça ilgi çeken ve ülkemize has yönleri bulunan, muhatapları tarafından yapılan geri bildirimlerde başarılı kabul edilen bir faaliyet olarak tanımlanmaktadır. Ülkemizde AİK in yaygınlaştırılması amacıyla geliştirilen Reçete Bilgi Sistemi (RBS) aracılığıyla hekimlerimizin yazdığı reçete verileri analiz 6
edilip, değerlendirilip bunlarla ilgili bilgilendirmeler yapılmaktadır. Yazıda bunun ayrıntısına yer verilmiş ve bu çerçevede Gaziantep te yürütülen pilot bölge çalışmasının bulguları okuyucularla paylaşılmaya çalışılmıştır. İlaç kullanımı verilerinin kıyaslanabilir verilere dönüştürülmesi AİK açısından araştırma ve rutin hizmet yönleri başta olmak üzere pek çok yarar sağlamaktadır. Bu etkinliklerin verimli sürdürülmesi için tek taraflı değil tüm tarafların konu hakkında bilgi sahibi olması gerekmektedir. Bu bağlamda önemsenen bir analiz yöntemi olan ve Bakanlığımızın da sıkça kullandığı, ATC-DDD metodolojisinde ilaç tüketimi hesaplaması işleminden kısaca söz edilmiştir. Türkiye deki Akılcı İlaç Kullanımı Yapılanması Ülkemizde AİK çalışmaları 20 yıldan uzun bir zamandan beri sürdürülmektedir. 2010 yılında Sağlık Bakanlığı tarafından önemli bir adım atılarak 12 Ekim 2010 tarih 6420 sayılı Bakan Oluru ile İlaç ve Eczacılık Genel Müdürlüğü bünyesinde Akılcı İlaç Kullanımı Şube Müdürlüğü kurulmuştur. Akılcı İlaç Kullanımı Şube Müdürlüğü koordinasyonunda 81 İlde AİK il temsilcisi belirlenmiş ve illerde AİK faaliyetleri yürütülmüştür. 2 Kasım 2011 tarihinde 28103 sayılı Resmi Gazete de yayımlanan 663 Sayılı Sağlık Bakanlığı ve Bağlı Kuruluşlarının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükümde Kararname ile Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu (TİTCK) kurulmuştur. Bunu takiben Mart 2012 de TİTCK bünyesinde Akılcı İlaç Kullanımı, İlaç Tedarik Yönetimi ve Tanıtım Dairesi kurulmuştur. 23 Ocak 2014 tarihli ve 9573 sayılı Makam Onayı ile yürürlüğe konulan Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumunun Hizmet Birimlerine Bağlı Daire Başkanlıklarının Görevlerine Dair Yönerge ile, ilgili dairenin adı Akılcı İlaç Kullanımı ve İlaç Tedarik Yönetimi Dairesi olarak değiştirilmiştir. Akılcı İlaç Kullanımı ve İlaç Tedarik Yönetimi bünyesinde kurulun beş birimden biri olan Akılcı İlaç Kullanımı Birimi tarafından AİK ile ilgili iş ve işlemler takip edilmekte ve yürütülmektedir. AİK ile ilgili faaliyetler yürütülürken gerek alanında uzman akademisyenlerin gerekse konunun kamudaki paydaşlarının görüş ve önerileri dikkate alınmaktadır. Bu nedenle alanında uzman akademisyenlerden ve Akılcı İlaç Kullanımı Ulusal Eylem Planı 2014-2017 kapsamında sorumluğu olan kamu kurum/kuruluşlarından temsiliyetin sağlandığı AİK Bilimsel Danışma Kurulu kurulmuştur. Akılcı İlaç Kullanımı Ulusal Eylem Planı 2014-2017 uygulamaya konulduktan sonra Mart 2014 te 81 ilde AİK faaliyetlerini yürütmek ve koordinasyonu 7
8 sağlamak amacıyla İl Sağlık Müdür Yardımcısının koordinatörlüğünde İl Sağlık Müdürlüğü, İl Halk Sağlığı Müdürlüğü ve Kamu Hastaneleri Birliği Genel Sekreterliklerinden en az bir teknik çalışanın temsilci olduğu AİK İl Koordinatörlüğü oluşturulmuştur. Akılcı İlaç Kullanımı Ulusal Eylem Planı 2014-2017 AİK, ilacın üretiminden atığının imhasına kadar geçen süreci kapsamaktadır. Tanı ve tedavi süreçleri göz önüne alındığında hekim, eczacı, yardımcı sağlık personeli, ilaç sektörü, halk (hasta, hasta yakını vb.) ve meslek örgütleri/diğer sivil toplum kuruluşları/medya AİK de sorumluluk sahibi taraflardır. Bu çerçeveden bakıldığında AOİK çok sayıda etkene bağlı olabilecek bir sorundur. Böyle bir sorunun da ancak multidisipliner bir yaklaşımla çözümlenebileceği düşünülmektedir. Bu bağlamda, AİK i destekleyecek faaliyetlerin yürütülmesi için koordinasyon ve işbirliğinin sağlanması; ayrıca hekim, eczacı, yardımcı sağlık personeli, halk ve ilaç sektörüne yönelik AİK konusunda davranış değişikliği oluşturmak amacı ve etki edilen taraflarda AİK ile ilgili farkındalık, bilgi ve bilinç düzeylerini artırmak hedefiyle sorumluluk sahibi tüm tarafları kapsayacak şekilde TİTCK Akılcı İlaç Kullanımı ve İlaç Tedarik Yönetimi Dairesi tarafından Akılcı İlaç Kullanımı Ulusal Eylem Planı 2014-2017 hazırlanmıştır. Uzun zamandır üzerinde çalışılan ve AİK danışma Kurulunun da görüş ve önerileriyle şekillenen bu plan 30 Ocak 2014 tarihli ve 12612 sayılı Bakan Oluru sonrasında uygulamaya konulmuştur. Akılcı İlaç Kullanımı Ulusal Eylem Planı 2014-2017: 6 başlık, 20 stratejik hedef ve toplamda 99 faaliyetten oluşmaktadır. Tablo 2 de görüldüğü gibi bu planda; AİK yapılanması ve koordinasyon, hekim, eczacı, yardımcı sağlık personeli, halk ve ilaç sektörü ayrı başlıklarda ele alınmıştır. Her ana başlık için idari düzenlemeler ve planlamalar, tanıtım, eğitim ile izlemedeğerlendirme olmak üzere dört alt başlıkta faaliyetler planlanmıştır. 15 AİK Yapılanması ve Koordinasyon başlığında 5 faaliyet planlanmıştır. AİK ile ilgili çalışmaların yürütülmesi, yapılandırılmanın tamamlanması ve güçlendirilmesi hedefiyle merkez yapının desteklenmesi, il temsilciliklerinin yeniden yapılandırılması, hastanelerde bulunan AİK ekiplerinin yeniden oluşturulması ve görev ve sorumluluklarının belirlenmesi, Bilimsel Danışma Kurulu ve alt çalışma gruplarının oluşturulması ve faal hale getirilmesi, DSÖ başta olmak üzere uluslararası kurum ve kuruluşlarla işbirliği yapılması bu başlıkta planlanan faaliyetlerdir. 15
9 Tablo 2. Akılcı İlaç Kullanımı Ulusal Eylem Planı 2014-2017 nin 6 ana başlıkta yürüttüğü faaliyetlerin alt faaliyet alanlarına göre dağılımının ayrıntıları Hekim başlığında toplam 29 faaliyet planlanmıştır. AİK ve kanıta dayalı tıp uygulamaları hakkında hekimler için bilgilendirme materyallerinin oluşturulması; Tıp ve Diş Hekimliği Fakültelerinin eğitim müfredatlarına AİK ile ilgili ders ve staj programlarının eklenmesinin sağlanması; asistan hekimlerin uzmanlık eğitim müfredatına AİK in eklenmesi; aile hekimleri için uygulanan uzaktan eğitim programında AİK e yer verilmesi; bilimsel toplantılarda AİK konusuna yer verilmesi; AİK konusunda konuşmacı ve eğitici havuzunun oluşturulması; reçete verilerinin analiz edilip, değerlendirilip hekimlere kendileri ile ilgili bilgilendirme yapılmasına imkân sağlayan RBS işlerliğinin arttırılması ve aile hekimleri başta olmak üzere tüm hekimlere kendileri ile ilgili bilgilendirmelerin yapılabilmesi; tanı ve tedavi rehberlerinin oluşturulması ve hekimlere ulaştırılması; e-reçete sistemi ile koordineli çalışan ilaçların karşıt etkileri ve ilaç etkileşimleri ile ilgili uyarı verebilen bir sistemin altyapısının oluşturulması; ülkemizde kalıtsal kanama bozuklukları için ulusal bir veri tabanı oluşturulmasına ve etkin hasta takibine imkân sağlayan Hemophiline Portal ve Proje sinin etkin şekilde yürütülmesinin sağlanması bu başlıkta öne çıkan faaliyetlerdir. 15 Eczacı başlığında toplam 17 faaliyet planlanmıştır. Eczacılık fakültelerinde AİK ile ilgili multidisipliner eğitim modelinin geliştirilmesi; hastane eczacılarına ve serbest eczacılara yönelik meslek içi eğitim programlarının planlanması ve uygulanması; eczacıların ilaçlar ile ilgili bilgilere ulaşılabileceği cep telefonu ve tablet bilgisayarlarla uyumlu çalışabilen bir yazılım geliştirilmesi ve kullanıma sunulması; ilaç bilgilendirmelerinin ve etiketlemelerin e-reçete sistemi ile uyumlu hale getirilmesinin sağlanması bu başlıkta öne çıkan faaliyetlerdir. 15
10 Yardımcı Sağlık Personeli başlığında toplam 12 faaliyet planlanmıştır. Yardımcı sağlık personeli yetiştiren lise, ön lisans, lisans, lisansüstü programlarının eğitim müfredatlarına AİK ile ilgili ders veya staj programı eklenmesinin sağlanması; başta aile hekimliği ve toplum sağlığı merkezlerinde çalışan yardımcı sağlık personellerine yönelik hizmet içi eğitim programlarında AİK konusunun işlenmesi ve ilaç uygulama yollarına yönelik yardımcı sağlık personelini bilgilendirici eğitim videolarının oluşturulmasının sağlanması bu başlıkta öne çıkan faaliyetlerdir. 15 Halk başlığında toplam 23 faaliyet planlanmıştır. AİK il temsilcileri desteği ile illerde AİK ile ilgili tanıtım etkinlikleri ve eğitim seminerleri düzenlenmesi; çocuklar için oyun, hikaye kitabı şeklinde bilgilendirici tablet uygulama modüllerinin geliştirilmesi ve kullanıma sunulmasının sağlanması; çocukların yaşlarına uygun olacak şekilde AİK konusunda bilgilendirme yapılmasının sağlanması; Milli Savunma Bakanlığı, Adalet Bakanlığı ve Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı ile işbirliği içinde projeler geliştirilerek eğitimler verilmesi; ilaçların kullanma talimatı ile ilgili bilgilere ulaşabilecek yazılımlar geliştirilmesi ve kullanıma sunulması; ilaç formlarının uygulama yollarını ve dikkat edilecek hususları içeren kısa bilgilendirme videolarının oluşturulması ve bitkisel ilaçların bilinçsiz kullanımları ile ilgili AİK kapsamında farkındalık oluşturulmasının sağlanması bu başlıkta öne çıkan faaliyetlerdir. 15 İlaç Sektörü başlığında toplam 13 faaliyet planlanmıştır. Ürün tanıtım temsilcilerine yönelik kayıt sisteminin oluşturulması ve AİK konusunu da içeren yeterlilik eğitimi verilmesi; güvenlik aralığı dar ilaç gruplarının güvenli ambalaja geçmesinin sağlanmasına ve soğuk zincire tabi farmasötik ürünlere zaman-sıcaklık indikatörü yerleştirilmesine yönelik düzenlemeler yapılması bu başlıkta öne çıkan faaliyetlerdir. 15 Ayrıca tüm taraflara yönelik olarak AİK kampanyalarının düzenlenmesi; www.akilciilac.gov.tr web sitesinin ve sosyal medyanın etkin yönetimi ile bilgi paylaşımının sürdürülmesi; sağlık hizmet sunucuları için AİK e münhasır sempozyumların düzenlenmesi ve AİK kaynak kitaplarının hazırlanması planlanmıştır. 15 Bu planda tüm dünyayı ve geleceğimizi ilgilendiren çok önemli bir tehdit olan antibiyotik direncinin önüne geçmek adına antibiyotiklerin akılcı kullanımın sağlanması, psikiyatrik hastalıkların ve göğüs hastalıklarının tedavisinde kullanılan ilaçların, ayrıca çoklu ilaç
kullanımının yüksek olduğu yaşlı hasta gruplarında ilaçların akılcı kullanımının sağlanması ve hemofili hastalarının kayıt altına alınarak hemofili ilaçlarının akılcı kullanılmasının sağlanması öncelikli faaliyet alanları olarak kabul edilmiştir. Bu plan kapsamındaki faaliyetler 4 yıllık bir sürece yayılmış ve ulaşılması amaçlanan hedefler, ihtiyaçlara ve önceliklere göre farklı zaman dilimlerinde gerçekleştirilmek üzere planlanmıştır. 15 Akılcı İlaç Kullanımı Ulusal Eylem Planı 2014-2017 kapsamında planlanan her bir faaliyet için sorumlu kurum/kuruluş(lar), işbirliği yapılacak kurum/kuruluş(lar), beklenen faydalar, hedef(ler), izleme ve kontrol için sağlanacak veri ve ilerleme göstergesi belirlenmiştir. 15 Planlanan bu faaliyetlerin; Bakanlığımıza bağlı Kurumlar ve Genel Müdürlükler, Sosyal Güvenlik Kurumu, Milli Eğitim Bakanlığı, Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, Adalet Bakanlığı, Milli Savunma Bakanlığı, Yüksek Öğretim Kurumu, Üniversiteler, meslek örgütleri, sivil toplum kuruluşları ve medya ile işbirliği içinde gerçekleştirilmesi hedeflenmiştir. 15 Bu plan kapsamında AİK İl Koordinatörlükleri tarafından illerde eğitim faaliyetlerine başlanmıştır. Ürün tanıtım elemanlarına yönelik AİK konusunu da içeren yeterlilik eğitimi verilmeye başlanmıştır. Ayrıca bazı illerimizde AİK ile ilgili paneller ve sempozyumlar düzenlenmektedir. TİTCK Akılcı İlaç Kullanımı ve İlaç Tedarik Yönetimi Dairesi tarafından çeşitli illerde başta hekimlerimiz olmak üzere tüm sağlık çalışanlarımıza yönelik olarak değerlendirme ve eğitim toplantıları yapılmaktadır. Hastane eczacılarına yönelik olarak eğitimler düzenlenmektedir. AİK ve kanıta dayalı tıp konusunda hekimlerimize yönelik Türkiye Akılcı İlaç Kullanımı Bülteni hazırlanmıştır. İlk sayısı 1 Ekim 2014 tarihinde olmak üzere aylık olarak bu bültenler www.titck.gov.tr ve www.akilciilac.gov.tr web adreslerinde yayımlanmakta ve ayrıca aile hekimlerimize e-posta olarak da iletilmektedir. Sağlık Araştırmaları Genel Müdürlüğü ile Finlandiya Tıp Birliği Duodecim arasında Kanıta Dayalı Tıp Rehberinin elektronik versiyonunun kullanımı için anlaşma yapılmıştır. Dilimize çevrilen ve ülkemize uyarlaması yapılan bu rehberler başta aile hekimleri olmak üzere tüm hekimlerin kullanımına açılmıştır. Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü ile işbirliği içinde halka yönelik bilgilendirme broşürleri hazırlanmıştır. Ayrıca Yalova AİK İl Koordinatörlüğü tarafından hazırlanan ve Doğu Marmara Kalkınma Ajansı tarafından kabul olunan Yalova Akılcı İlaç Kullanımı Toplumsal Farkındalık Projesi kapsamında sağlık çalışanlarımıza ve halkımıza yönelik, profesyonel tiyatro ekibi tarafından komedi-dram dalında Hapı Yuttuk isimli tiyatro 11
oyunu hazırlanmıştır. Bu oyunun belirli zamanlarda gösterimi yapılmaktadır. Reçete Bilgi Sistemi DSÖ nün 12 temel düzeltici faaliyetinden biri kurumsal çerçevede izleme, değerlendirme ve geri bildirim sistemlerinin geliştirilmesidir. Bu kapsamda 26 Ekim 2010 tarihinde Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü nde AİK in yaygınlaştırılması amacıyla Dünya Bankası destekli Reçete Değerlendirme Projesi (RDP) başlatılmıştır. Bu proje kapsamında Aile Hekimliği Bilgi Sistemi (AHBS) üzerinden verilerin alınarak tüm aile hekimlerinin reçetelerinin izlenmesine, değerlendirilmesine ve kendi reçeteleri ile ilgili bilgilendirmenin yapılabilmesine imkân sağlayan elektronik bir sistem geliştirilmiştir. 32 ilde yapılan pilot çalışmanın başarılı olması sonucu ülke geneline yaygınlaştırılmasına ve adının Reçete Bilgi Sistemi olarak değiştirilmesine karar verilmiştir. 15 Ocak 2013 tarihi itibariyle tüm sağlık kurumlarında e- reçete uygulamasına geçilmesiyle, SağlıkNET2 den alınan verilerle tüm hekimlerin reçeteleri izlenebilmekte, değerlendirilebilmekte ve kendi reçeteleri ile ilgili hekimlere bilgilendirme yapılabilmektedir. RBS de hekime ait istatistikler, illere ve ülkeye ait istatistikler ile illere ait dönemsel trend analizleri bulunmaktadır. RBS aracılığıyla il, ilçe, hastane, aile sağlığı merkezi ve hekim bazında farklı parametrelerde analizler ve değerlendirmeler yapılabilmektedir. Ekim 2013 itibariyle ülkemizdeki tüm aile hekimlerinin RBS üzerinden kendi reçete verileri ile ilgili yapılan analizleri ve değerlendirmeleri görebilmeleri için gerekli teknik çalışmalar tamamlanarak, Kasım 2013 itibariyle yaklaşık 22.000 aile hekimine kendi reçeteleri ile ilgili bilgilendirme yapılmaya başlanmıştır. Gaziantep Pilot Bölge Çalışması Örneği Türkiye de RBS verileri incelediğinde, 81 ilde aile hekimlerinin düzenlediği reçetelerde Antibiyotik bulunan reçete yüzdesi değerlerinin ülke ortalamasının 2011 yılında %34,94, 2012 yılında ise %33,99 olduğu tespit edilmiştir. Aynı parametrede %57,58 ve %55,49 yüzde değerleri ile her iki yılda da Gaziantep ilinin ilk sırada yer aldığı saptanmıştır. Bu nedenle Gaziantep, akılcı olmayan antibiyotik kullanımının nedenlerinin araştırılması, aksayan yönlerin tespiti ve düzeltici faaliyetlerde bulunulması amacıyla pilot il olarak seçilmiştir. 12
13 Bu doğrultuda, 5 Temmuz 2013 tarihinde Gaziantep iline saha ziyareti yapılmış; Gaziantep İl Halk Sağlığı Müdürlüğü ile Gaziantep İl Sağlık Müdürlüğü yöneticilerinin ve RBS verilerine göre seçilmiş 25 aile hekimin bulunduğu bir toplantı gerçekleştirilmiştir. Bu toplantıda katılımcılara Gaziantep te görev yapan aile hekimlerinin antibiyotik reçeteleme durumu hakkında genel bilgilendirme yapılmıştır. Bu ziyaretin devamı niteliğinde 23-25 Eylül 2013 tarihleri arasında, Gaziantep İli Akılcı Antibiyotik Kullanımı Değerlendirme Toplantıları gerçekleştirilmiştir. İlk gün Gaziantep te görev yapan serbest eczacılarla, ikinci gün aile hekimleriyle son gün ise hastanelerin enfeksiyon kontrol komitelerinde görev alan sağlık çalışanları ile bir araya gelinerek, Gaziantep te görev yapan aile hekimlerinin antibiyotik reçeteleme durumu hakkında bilgilendirmeler yapılmıştır. 21-22 Şubat 2014 tarihleri arasında Gaziantep İl Sağlık Müdürlüğü ve Gaziantep Eczacı Odası girişimiyle TEB Akademi tarafından, eczacılara yönelik Uygun Antibiyotik Kullanımı ve Klinik Eczacı konulu eğitim düzenlenmiştir. 5 Ağustos 2014 tarihinde Akılcı İlaç Kullanımı Bilimsel Danışma Kurulu üyesi akademisyenlerin desteğiyle Gaziantep te görev yapan tüm hekimlere yönelik olarak enfeksiyon hastalıkları özelinde Akılcı Antibiyotik Kullanımı Eğitim ve Değerlendirme Toplantısı düzenlenmiştir. İlgili saha ziyaretleri sonrası Gaziantep te görev yapan aile hekimlerinin RBS aracılığıyla Ekim 2013 - Haziran 2014 tarihleri arasındaki aylık reçete verileri bir önceki yılın aynı ayları ile karşılaştırılarak Şekil 1, 2 ve Tablo 3, 4 te ayrıntılarına yer verilmiştir. Bu şekiller incelendiğinde Antibiyotik bulunan reçete yüzdesi parametresinde Ekim 2013-Haziran 2014 tarihleri arasında aylık 6,40-13,09 arasında düşüşlerin olduğu görülmektedir. Bu düşüşler, Ekim 2013-Haziran 2014 tarihleri arasında aile hekimlerinin oluşturdukları reçetelerde antibiyotiklerin tercih edilmesinde aylık olarak %9,86-20,15 arasındaki oranlarda azalmaya işaret etmektedir.
% Türkiye Akılcı İlaç Kullanımı Bülteni 14 Şekil 1: Gaziantep ilinde 2012 ve 2013 yıllarının son üç ayında yapılan reçete analizlerinde antibiyotik bulunan reçete yüzdeleri nin dağılımı Şekil 2: Gaziantep ilinde 2013 ve 2014 yıllarının ilk altı ayında yapılan reçete analizlerinde antibiyotik bulunan reçete yüzdeleri nin dağılımı
Tablo 3. Gaziantep ili için yapılan reçete analizlerinde 2012 ve 2013 yıllarına ait son üç aylık zaman diliminde antibiyotik bulunan reçete yüzdeleri ndeki değişime ait dağılım Tablo 4. Gaziantep ili için yapılan reçete analizlerinde 2013 ve 2014 yıllarına ait son altı aylık zaman diliminde antibiyotik bulunan reçete yüzdeleri ndeki değişime ait dağılım ATC-DDD Metodolojisinde Tüketim Verilerinin Hesaplanması RBS aracılığıyla reçete verilerinin analiz edilip değerlendirilmesinin yanı sıra ülkemize ait ilaç tüketim verilerinin ATC-DDD metodolojisine göre hesaplanması ile ilgili çalışmalar da TİTCK tarafından yürütülmektedir. ATC-DDD metodolojisi; DSÖ tarafından desteklenen, yönetilen ve geliştirilen bir yöntemdir. Bu yöntem ilaç tüketim istatistiklerinin sunumuna ve doğru şekilde karşılaştırılmasına imkân sağlamaktadır. 16 Bu yöntemle AİK Ulusal Eylem Planı 2014-2017 kapsamındaki öncelikli çalışma alanlarımızdan biri olan antibiyotiklere ait 2011 yılı tüketimi, IMS verileri ile hesaplanmıştır. Bu veriler ile DSÖ ve Belçika Antwerp Üniversitesi koordinatörlüğünde yürütülen Doğu Avrupa Ülkelerinde Antibiyotik Kullanımı: Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölge Ofisi Koordinatörlüğünde Çapraz-Ulusal Veri Tabanı Çalışması na katılım sağlanmıştır. 17 Bu çalışmada Avrupa Birliği üyesi olmayan DSÖ nün Avrupa bölgesinde bulunan Türkiye nin de içinde bulunduğu 13 ülkenin ulusal antibakteriyel kullanım verileri, DSÖ nün ATC/DDD metoduyla analiz edilmiş ve DDD/1000 kişi/gün (DID) şeklinde belirtilmiştir. 14 Bu çalışmaya katılan ülkeler içinde 42,28 DID ile ülkemiz ilk sırada yer alırken 15,2 DID ile Ermenistan son sırada yer almıştır. 17 Ülkemizde 2014 Yılında SB Türkiye Halk Sağlığı Kurumu 15
16 koordinatörlüğünde; TİTCK nın, T.C. Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı nın ve konusunda uzman akademisyenlerin desteğiyle Ulusal Akılcı Antibiyotik Kullanımı ve Antimikrobiyal Direnç Stratejik Eylem Planı çalışmaları başlatılmıştır. Ülkemizdeki tüm ilaç gruplarına ait tüketimlerin ATC-DDD metodolojisiyle hesaplaması ile ilgili çalışmalar da TİTCK tarafından yürütülmektedir. Ayrıca Türkiye Kamu Hastaneleri Kurumu na bağlı tüm hastanelerin bu metodolojiyle hesaplanan 100 yatak başına düşen antibakteriyel tüketiminin hesaplanması ve bu hastanelere geri bildirim yapılması ile ilgili teknik çalışmalara devam edilmektedir. Sonuç olarak TİTCK nın kurulması ve devamında bu çatı altında AİK Birimi nin kurulmuş olması, ülkemizde AİK çalışmaları için adeta bir milat olmuştur. Bu sayede önceki yıllarda başlatılan faaliyetler, kurumsal çerçevede daha organize olmuş ve ivme kazanmıştır. AİK in yaygınlaştırılması açısından bundan çok daha önemlisi, 2012 itibariyle AİK konusunda yürütülen çalışmalar, etraflı bir planlama ve bilirkişi desteğiyle, Kurumumuz çalışanlarının katkılarıyla ülke ve dünya ölçeğinde ses getiren faaliyetlere dönüşmüştür. AİK in uzun soluklu bir süreç olduğu ve halen önemli AOİK sorunlarımız bulunduğu göz önüne alındığında önümüzde ülke olarak alınması gereken oldukça fazla yol bulunduğu söylenebilir. AOİK in neden olduğu sorunlar toplumun her kesimini ilgilendirmektedir. AİK in sağlanması ve planlanan bu faaliyetlerin ve yürütülen tüm çalışmaların başarıyla beklenen hedeflere ulaşabilmesi için her paydaşın üzerine düşen görevi yerine getirmesi gerekmektedir. TİTCK, yaptığı durum tespiti sonrası tüm paydaşları kapsayan bir plan çerçevesinde, gerekli düzeltici faaliyetlerin hem planlayıcısı hem de paydaşların desteğiyle azimli bir uygulayıcısı olmuştur ve olmaya da devam edecektir.
17 Kaynaklar 1. World Health Organization. The rational use of drugs: Report of the Conference of Experts Nairobi, 25-29 November; 1985. 2. World Health Organization. Promoting Rational use of Medicines: Core Components. WHO Policy Perspectives on Medicines. Report WHO/EDM/2002.3. Geneva: WHO; 2002. 3. Oktay Ş. Bir toplantının ardından: Türkiye de rasyonel ilaç kullanımı ilkelerinin yerleştirilmesinde farmakoterapi eğitimi ve klinik farmakolojinin yeri çalışma toplantısı. Türk Farmakoloji Derneği Bülteni. Sayı: 57;Kasım Aralık 1999. 4. Kayaalp SO. TİK-6 2011-2012 Formüleri: Türkiye İlaçla Tedavi Kılavuzu TİK-6 2011-2012 Formüleri. Pelikan Yayıncılık ve Ltd Şti; 2011. 5. Akıcı A. Türkiye de Akılcı İlaç Kullanımı Uygulamaları ve Klinik Farmakoloji Çalışma Grubunun Katkıları. Türk Farmakoloji DerneğiKlinik Farmakoloji Çalışma Grubu E-Bülteni, Sayı 55; Ocak 2012. 6. T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Projesi Genel Koordinatörlüğü. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri 2003. 7. De Vries TPGM, Henning RH, Hogerzeil HV, Fresle DA. Guide to Good Prescribing. WHO/Action Programme on Essential Drugs, Geneva, 1994. (T.C. Sağlık Bakanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü. Reçete Yazma Rehberi (Türkçe Çeviri: Oktay Ş, Kocabaşoğlu YE, Mollahaliloğlu S, Uğurlu M. Ankara, 2003). 8. Hogerzeil HV, Barnes KI, Henning RH, Kocabasoglu YE, Möller H, Smith AJ, Summers RS, de Vries TPGM. Teacher s Guide to Good Prescribing. World Health Organization,Geneva, 2001. (T.C. Sağlık Bakanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü. Eğiticilere Yönelik Reçete Yazma Rehberi (Türkçe Çeviri Ed: Mollahaliloğlu S.). 9. T.C. Sağlık Bakanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü. Akılcı İlaç Kullanımı Konusunda Halk Eğitimi (Türkçe Çeviri Ed: Utku A). Ankara, 2004. 10. T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü Birinci Basamakta Akılcı Reçete Yazımı Araştırma Serisi 7. Ankara: 2011. 11. T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü Hekimlerin Akılcı Reçeteleme Yaklaşımı Araştırma Serisi 8. Ankara: 2011. 12. T.C. Sağlık Bakanlığı Refik SaydamHıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü Toplumun Akılcı İlaç Kullanımına Bakışı Araştırma Serisi 9. Ankara: 2011. 13. T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü Hekimlerin Akılcı İlaç Kullanımına Bakışı Araştırma Serisi 10. Ankara: 2011. 14. Akıcı A. Akılcı ilaç kullanımı. T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Araştırmaları Genel Müdürlüğü Yayını. 1. Baskı. Ankara; 2013. 15. Akılcı İlaç Kullanımı Ulusal Eylem Planı 2014-2017 (Yayımlanmamış Rapor) http://www.akilciilac.gov.tr/wpcontent/uploads/2014/11/aik-ulusal-eylem-plani.pdf 16. WHO Collaborating Centre for Drug Statistics Methodology, Guidelines for ATC classification and DDD assignment 2014. Oslo, 2013 17. Versporten A, Bolokhovets G, Ghazaryan L, Abilova V, Pyshnik G, Spasojevic T, et al; WHO/Europe- ESAC Project Group. Antibiotic use in eastern Europe: a cross-national database study in coordination with the WHO Regional Office for Europe. Lancet Infect Dis 2014;14(5):381-7.