1 ALTERNATİF AKIM DEVRE ANALİZİ
2 ALTERNATİF AKIMIN TARİHÇESİ
Elektriğin Tanımı ve Üstünlükleri Elektrik elektriksel yükün varlığı ve akışından meydana gelen çeşitli olguları tanımlayan sözcüktür. Mıknatıslık (manyetizma) ile birlikte doğadaki temel etkileşimlerden biri olan elektro mıknatıslığı oluşturur. Yıldırım, elektrik akımı ve alanı gibi yaygın olarak bilinen birçok olguyu bünyesinde barındırmanın yanı sıra, en önemli endüstriyel uygulamaları arasında elektronik ve elektrik gücü sayılabilir. Elektriğin çoğu özellikleri 19. yüzyıl esnasında anlaşılmış olup, sanayi devriminin önemli etkenlerinden biridir. Günümüzde ise, elektrik uygarlığın ayrılmaz parçası konumundadır. 3
Elektriğin varlığıyla ilgili ilk kayıtlara MÖ.2750 yılında Antik Mısır da rastlanmaktadır. Kayıtlara göre Nil nehrinde yaşayan ve bütün balıkların koruyucusu olarak adlandırılan Elektrik Balığının elektrik şoku insanlar tarafından fark edilmişti. Elektrikli yılan balıkları (Electric eel) elektrik alan üretme kapasitesine sahiptir. 4
Antik Yunan da kehribarın (Grekçe: ήλεκτρον, elektron) sürtünmesi ile diğer nesneleri çektiğini gözlemlemiş ve bu güce elektrik adını vermişlerdir. Yüzyıllar sonra, 1752'de, Benjamin Franklin (1706-1790) elektrik üzerine deneyler gerçekleştirmiş ve yıldırım ile dural elektrik (statik elektrik) arasındaki bağı, tanınmış uçurtma deneyi (1852) ile incelemiştir. Bilimsel toplulukta elektriğin tekrar ilgi odağı olması ile Luigi Galvani (Hayvansal elektrik) (1737-1798), Alessandro Volta (Volta pili) (1745-1827), Michael Faraday (Elektromanyetik indüksiyon, elektrik motoru) (1791-1867), Hans Christian Oersted (Elektromanyetizma, akım geçen iletkenin mıknatısın yönünü değiştirdiğini fark 5 eden ilk kişi) (1777-1851),
André-Marie Ampère (Elektromanyetizma matematiği, akım taşıyan iletkenlerin birbirini itme ve çekmesi) (1775-1836) ve Georg Simon Ohm (Ohm kanunu) (1789-1854) çalışmaları ile önemli katkıda bulunmuşlardır. 6
19. ve 20. yüzyılların sonunda ise, elektrik mühendisliği tarihinin en önemli isimlerinden bazıları belirmiştir: Nikola Tesla (Alternatif akım, Radyo, AC motor, flüoresan), Samuel Morse (Telgraf), Antonio Meucci (Elektrik ile ses iletimi), Thomas Edison (Ampul, DC elektrik üretimi), George Westinghouse (İşadamı, girişimci), Werner von Siemens (Elektrik ölçer), Charles Steinmetz (Alternatif akım matematiği) ve Alexander Graham Bell (Telefon), James Clerk Maxwell (Elektromanyetizma, ışık), Joseph Henry (Elektromanyetizma), Heinrich Rudolf Hertz (Radyo dalgaları), Wilhelm Eduard Weber Carl Friedrich Gauss (Elektromanyetik telgraf). 7
Elektriğin Tarihi Eski Yunanlı düşünür Miletli Thales MÖ yaklaşık 600 yılında, bir kürk parçasına sürtünen kehribarın saman çöpü, kuş tüyü gibi hafif cisimleri çektiğini bulmuştu. Kehribar (Amber) anlamındaki Yunanca Elektron anlamına gelir. Elektrik terimi Yeni Latincede Electricus kelimesinin İngilizce karşılığından Amber- Like (Kehribar Gibi) türetilmiştir. 8
Alternatif Akımın Tarihçesi 19. yüzyılda daha önce bilinen statik elektrik yanına elektrik akımı eklenmiş ve sürekli elektrik akımını mümkün kılan pil icat edilmiştir. Elektriğin bu dalındaki çalışmaları başlatan kişi, ünlü kurbağa deneyi ile tanınan Luigi Galvani (1737 1798) dir. 1780 yılında yaptığı deneylerin sonuçlarını 1791 de açıklayan Galvani, "hayvansal elektrik" teorisini ortaya attı. Bu teorisini, rastlantı sonucu ölü bir kurbağanın bacağındaki sinirlerin neşter ile kesildiğinde kasıldığını gözleyerek oluşturmuştu. Buna göre, canlıları oluşturan hücreler elektrik içermekteydi. 9
1793'de Galvani'nin deneylerine devam eden Alessandro Volta (1745 1827) kurbağa bacağı kasılmalarının farklı iki metalden kaynaklandığını bulur. Bacağın uyarılması, birbirine benzemeyen iki farklı metalden ve hücrelerin sıvı içermesinden kaynaklanıyordu. O hâlde elektrik elde edebilmek için iki farklı metale ve sıvıya ihtiyaç olmalıydı. Bundan yararlanarak bakır ve çinko madenleri alarak aralarına tuzlu suya batırılmış süngerler yerleştiren Volta, elektrik akımını elde etmeyi başardı. Böylece Volta Pili adı verilen pili buldu(1800). Volta Pili Alessandro Volta (1800) 10
Elektromanyetizmanın tanınması yani elektrik ve manyetik olguların bütünleşmesi, 1819-1820 de Hans Christian Oersted and André-Marie Ampère ile mümkün olmuştur. Oersted, akım geçen iletkenin mıknatısın yönünü değiştirdiğini fark eden ilk kişiydi. 11
Michael Faraday, iletkenden geçen akımın iletken etrafında dairesel bir kuvvet oluşturduğunu deneysel olarak gösterdi. Daha sonra yaptığı çalışmalarda manyetik alanın akım taşıyan iletkeni ittiğini keşfetti. Bu fikirden yola çıkarak Michael Faraday 1821 de elektrik motorunu icat etti. Faraday diski Faraday diski, ilk elektrik üretecidir. At nalı şeklindeki mıknatıs (A) disk (D) içinde manyetik alan oluşturur. Disk dönerken merkezden dış kenara doğru döner şekilde bir 12 elektrik akımı indükler. Akım, kayar yay kontak (m), dış devre ve dingil sayesinde disk merkezine geri dönecek şekilde akar.
Faraday Motoru Elektrik ve manyetizma (ve ışık) James Clerk Maxwell e göre kesinlikle birbiri ile alakalıydı (1861-1862). Elektrik ile manyetik alanların bir örgü gibi birbirine bağlı olduklarını ve elektriğin manyetik alan, manyetik alanın da elektrik üreteceğini gösterdi. Elektrik üretim hızı yaklaşık 300000km/sa yani ışık hızı. Işığın da bir elektromanyetik dalga olduğunu 13 söyledi. George Ohm 1827 de elektrik devresini matematik olarak analiz etti.
Alternatif akımın ilk pratik uygulaması elektroterapiyi icat eden ve geliştiren Guillaume Duchenne (Fransız Nörolog) tarafından uygulanmıştı. 1855 te kas kasılmalarının elektroterapik tetiklemesi için alternatif akımın doğru akımdan daha üstün olduğunu ifade etti. Duchenne nin «appareil volta-électrique(elektrik cihazı)» gravür resmi 14
1881 de Lucien Gaulard (Fransız Mucit) ve John Dixon Gibbs (İngiliz) tarafından geliştirilen bir güç transformatörü Londra da gösterildi ve Westinghouse un ilgisini çekti. 1884 yılında elektrik aydınlatma sistemine uyarladıkları icatlarını Turin de de sergilediler. Tasarımlarının çoğu UK de elektrik dağıtımını düzenleyen belli kanunlara uyduruldu. Gaulard ve Gibbs transformatörlerinin patenti için 1882, 1884 ve 1885 te başvurdular ancak Nikola Tesla nın daha önceki çalışmaları ve Sebastian Ziani de Ferranti tarafından başlatılan faaliyetlerden dolayı geri çevrildiler. Ferranti tasarladığı çeşitli elektrik aygıtları için Londra'da bir dükkan kurduğu zaman 1882 yılında bu işe girişmişti. Ferranti alternatif akımın güç dağıtımındaki başarısına ilk inanan ve bu sistemin UK deki uzmanlarından biriydi. 15
1887 de Londra Elektrik Dağıtım Şirketi Deptford ta elektrik santrali tasarlamak için Ferranti yi işe aldı. Ferranti binayı, üretim santralini ve dağıtım sistemini tasarladı. 1891 de tamamlandığında aynı sokaktaki tüketici için kaynaktaki yüksek voltajı düşüren ilk gerçek modern elektrik santraliydi. Bu temel sistem dünya etrafında günümüzde kullanılmaya devam etmektedir. Hala dünyanın her yerindeki pek çok ev Ferranti AC patentli elektrik ölçerlere sahiptir. Sebastian Ziani de Ferranti (1864-1930) İtalyan asıllı İngiliz Elektrik mühendisi ve mucit 16
William Stanley, Jr. yalıtılmış devreler arasında AC gücü verimli şekilde dönüştürmek için ilk kullanışlı aletlerden birini tasarladı. İndüksiyon bobini olarak adlandırdığı ortak bir demir nüve üzerine sarılmış bobin çiftlerini kullanan tasarımı, ilk transformatördü. Pratik bobin devreleri modern transformatörlerin prototipleriydi. 17 (U.S. Patent 349,611)
Günümüzde kullanılan AC güç sistemleri 1886 dan sonra hızla gelişti Westinghouse İlk AC Sistemi 1887 George Westinghouse Amerikalı girişimci ve mühendis 1846-1914 Dünyanın ilk ticari AC sistemini icat etti 18
AC sistemler sonradan patentini George Westinghouse a satan (60000$ ve her HP başına 2,5$) Nikola Tesla tarafından ifade edilen temel kavramları içermektedir. Daha sonra imtiyaz payından 216bin$ (günümüz parasıyla 12milyon$) (Günümüze kadar karşılığı 40milyar$) karşılığında vazgeçti. 1856-1943 Sırp, dünyada kişisel en çok patent (300 civarı) sahibi kişidir. Radyo, flüoresan lamba, AC üretimi, İndüksiyon motor, Tesla bobini, kablosuz elektrik iletimi, elektriğin uzak mesafelere iletimi 19
New York Long Island Shoreham da bulunan 57m lik Wardenclyffe kulesi. Mimar Stanford White tarafından tasarlanan 29m ye 29m lik tuğla bina 20
Milyonlarca Volt üreten «magnifying transmitter» ile Colorado Springs deki laboratuvarında oturan katılımcının tanıtım resmi. Yaklaşık 7 metrelik arklar (Elektrik kıvılcımları) 21
Nikola Teslanın büyük uzaklıklar arasında elektriği iletmekte kullanılan AC üreten AC dinamosu. 22
Nikola Tesla nın 1893 Chicago Dünya Fuarında sergilediği çok fazlı Alternatif akım generatörü. Tesla nın çok fazlı yenilikleri iletimde devrim yarattı. 23
Lucien Gaulard, John Dixon Gibbs, Carl Wilhelm Siemens ve diğerleri sonradan bu alana katkıda bulundular. Edison, Akımlar Savaşı sırasında çok tehlikeli olduğunu söyleyerek alternatif akımı gözden düşürmeye çalışmasına rağmen AC sistemler Thomas Edison tarafından kullanılan doğru akım sistemlerinin çok uzun mesafelerde verimli elektrik dağıtımındaki sınırlamalarının üstesinden geldi. Thomas Edison, Menlo Park (İlk endüstriyel araştırma laboratuarı) Sihirbazı olarak bilinen Amerikalı mucit ve işadamı; DC güç şebekesinin gelişmesi için uğraşmıştı. 24
Thomas Edison un orijinal karbon flamanlı ampulu 0.223.898 ABD Patentli Thomas Edison tarafından geliştirilmiş bir elektrik lambası, Ocak 27, 1880 25
1890 New York sokakları, Telgraf hatları yanında çoklu elektrik hatları, farklı gerilim gereken araçların her bir sınıfı için gerekliydi. 26
Alfred P. Southwick ın tasarımına dayanan ilk elektrikli sandalye Harold P. Brown tarafından yapıldı. 27
Elektrikle çalışan motora sahip ilk otomobil Thomas Parker tarafından 1884 te yapıldı Benzinle çalışan içten yanmalı motora sahip ilk otomobil Alman mühendis Karl Benz tarafından 1885 te yapıldı Dizel motor 1893'de Alman Mühendis Rudolf Diesel 28 tarafından bulunmuştur.
Amerika da üç fazlı alternatif akım kullanan ilk ticari elektrik santrali Kaliforniya, Redlands yakınlarındaki Almirian Decker tarafından tasarlanan Mill Creek No.1 Hydroelectric Plant elektrik santralidir. 7 Eylül 1893 yılında elektrik üretimine başladı. Her biri 250kW lık güç ve 2400V luk gerilim üreten generatörlere sahipti. Üretilen güç 7,5mil mesafedeki Redlands şehrine iletilmekteydi. Decker in tasarımı 10000V luk iletim hattına birleştirildi ve günümüzde kullanılan üretim, iletim ve motorların komple sistemleri için standartlar kuruldu. 29
Ames Hidroelektrik Santrali (1891 ilkbaharı) ve orijinal Niagara Şelalesi Adams Santrali (25 Ağustos, 1895) ilk ACgüç üreten hidroelektrik santralleri arasında yer aldı. 1891 Baharında üretime başlayan Ames Hydroelectric Generating Plant elektrik santrali. Generatör 320 feet başlık altında altı feet pelton çark ile tahrik edilmektedir. 100HP lik Westinghouse alternatörü o zamana değin yapılmış en büyük alternatördü, 3000V ve 133Hz lik frekansta bir fazlı AC üretim 30 yapıyordu. (1891)
Hırvatistan daki The Jaruga Hydroelectric Power Plant 28 Ağustos 1895 te üretime başladı. Her biri 550kW ve 42Hz lik iki generatör ve transformatörler Macar şirketi Ganz tarafından üretildi ve montajı yapıldı. İletim hattı elektrik santralinden Šibenik şehrine kadar 11,5km lik mesafe boyunca ağaç direkler ve yerel dağıtım şebekesi içinde 3000V/110V luk altı transformatör istasyonu vardı. Dünya üzerinde kurulmuş Hidroelektrik santrallerinin en eskilerinden biridir. 31
Nikola Tesla ve Benjamin G. Lamme nin çalışmalarına dayanan 5000HP (3700kW) lık ilk büyük ölçekli AC elektrik santrali 25 Ağustos1895. 2250V luk 10 alternatör 1775A lik 25Hz iki fazlı AC üretiyordu. 22000V luk iletim hattı ile 26mil uzaklıktaki Buffalo City ye elektrik sağlanmıştır. 32
Alternatif akım devre teorisi 19. yy ın ikinci yarısı ve 20. yy. başlarında hızlı bir şekilde gelişti. Alternatif akım hesaplamalarında teorik temelleri için Charles Steinmetz (Alternatif akım matematiği), James Clerk Maxwell (Elektromanyetizma), Oliver Heaviside (Karmaşık Sayıları elektrik devrelerine uydurdu) ve daha diğerlerinin dikkate değer katkıları olmuştur. Dengesiz üç fazlı sistemlerde hesaplamalar 1918 yılında Charles Legeyt Fortescue tarafından ele alınan simetrik bileşenler yöntemiyle basitleştirildi. 33
KAYNAKLAR YAĞIMLI, Mustafa; AKAR, Feyzi; Alternatif Akım Devreleri & Problem Çözümleri, Beta Basım, Ekim 2004 MARTI, İ. Baha; GÜVEN, M. Emin; COŞKUN, İsmail; Elektroteknik Cilt I, 1998 MARTI, İ. Baha; GÜVEN, M. Emin; Elektroteknik Cilt II, 1998 34