1. SOSYAL SERMAYE 1. Sosyal sermaye OECD tarafından grup içerisinde ya da gruplar arasında işbirliğini kolaylaştıran anlayışlar, paylaşılan değerler, normlarla birlikte ağlar olarak tanımlanmaktadır (1). Dünya Bankası na göre sosyal sermayenin bileşenleri aile, toplum, firmalar, sivil toplum, kamu kurumları, etnik köken ve cinsiyettir. Sosyal sermaye; ekonomi, çevre, kırsal ve kentsel kalkınma, yenilikçilik, eğitim, istihdam, suç, finans, sağlık, bilgi teknolojileri, yoksulluk gibi konularla ilgilidir (2). Ülke ve bölge bazında bu alanlardaki değerlendirmeler bölge planının ilgili konu başlıkları altında yapılmıştır. 2. Sosyal sermayenin güven düzeyi yönüyle ölçülmesine yönelik yapılan Dünya Değerler Anketi ne göre, ankete katılan 20 ülke içerisinde Türkiye %4,9 luk oran ile güven düzeyi (insanlara ilişkilerde ve birlikte iş yaparken güven) en düşük ülke konumundadır. Bu oranın yüksek olduğu, sosyal sermayesi de yüksek olan ülkeler özellikle İskandinav ülkeleridir. Gelişmiş ülkelerin sadece ekonomik olarak değil, sosyal sermaye açısından da ön planda oldukları görülmektedir (3). UNDP tarafından doğumda yaşam beklentisi ile ölçülen ömür; yetişkinlerde okuma yazma oranı ile ilköğrenim, lise ve yüksek okul okullaşma oranları ile ölçülen eğitim düzeyi ve kişi başına reel GSYH ile beşeri kalkınma endeksinin hesaplanmasına ilişkin çalışmalar yapılmıştır. Beşeri kalkınma endeksleri yüksek olan ülkelerin aynı zamanda güven düzeyleri de yüksek olmakla birlikte, Türkiye nin güven düzeyi ve beşeri kalkınma endeksi bu ülkelere göre oldukça düşüktür (4). 3. 9. Kalkınma Planı Bölgesel Gelişme Özel İhtisas Komisyonu Raporu nda sosyal sermaye yetersizliği bölgesel politikalara ilişkin zayıf yönlerden birisi olarak belirtilmiş, sosyal sermayenin kendisi bölgesel politikaların geliştirilmesinde ve başarıyla uygulanmasına araç olarak görülmüştür (5) (6). 4. Sosyal sermaye bir çok alt bileşenden oluştuğu için, sosyal sermayenin nispeten düşük olması, bazı bölgelerde eğitim kalitesinin düşüklüğünden, bazı bölgelerde yoksulluktan kaynaklanabileceği gibi, bazı bölgelerde sosyal yaşam alanlarının yetersizliğinden, bazı bölgelerde ise toplumun ortak iş yapma kültürünün eksikliğinden kaynaklanabilmektedir. Dolayısıyla, sosyal politikalar belirlenirken, çalışmanın yapıldığı bölgenin yerel dinamikleri göz önünde bulunudurulmalı, bölgeler arası gelişmişlik farklarının azaltılması, ekonomik 1
gelişmenin sağlanması amacıyla yapılacak çalışmalarda sosyal sermayeyenin arttırılmasına da önem verilmelidir. 5. Kalkınma Bakanlığı uzmanlık tezi olarak hazırlanan bir çalışmada 10.000 kişi başına düşen dernek sayısı, seçimlere katılım oranı, intihar oranı, hükümlü sayısının toplam nüfusa oranı, kişi başı yıllık gazete-dergi tirajı, boşanma oranı, eğitimli nüfus oranı, elektrik kayıp-kaçak oranları, iç göç hızı bileşenleri kullanılarak Düzey 2 bölgeleri sosyal sermaye endeksi temel bileşenler analizi yoluyla 2000 ve 2010 yılları için hesaplanmıştır (Şekil 1) (4). TR10 2 TRC2 TRC3 1,5 TRC1 1 TRB2 0,5 0 TRB1-0,5-1 TRA2-1,5-2 TRA1 TR90 TR83 TR21 TR22 TR31 TR32 TR33 TR41 TR42 TR51 TR52 SSE_2000 SSE_2010 TR82 TR81 TR72 TR71 TR62 TR63 TR61 6. TR72 Bölgesi, değerler büyükten küçüğe sıralandığında; 10.000 kişi başına düşen dernek sayısı bakımından 26 bölge arasından 3., seçimlere katılım oranında 15., eğitimli nüfus oranında 19.; değerler küçükten büyüğe sıralandığında, intihar oranında 20., hükümlü sayısının toplam nüfusa oranında 9., gazete ve degi tirajı sayısında 13., boşanma oranında 12., elektrik kayıp kaçak oranında 9., iç göç hızında 9. sırada yer almaktadır. Bu değerlere göre TR72 Bölgesi nin bölgeler arasında ortalamada kaldığı söylenebilir. İlgili veriler iller bazında incelendiğinde ise Kayseri nin Sivas ve Yozgat a göre daha iyi konumda olduğu görülmektedir (4). Şekil 1. Düzey 2 Bölgeleri SSE2000 ve SSE2010 değerleri (4) kullanılarak çizilmiştir. 7. 2000 yılında negatif endeks değerine sahip olan TR52, TR72, TR82 bölgelerinin 2010 yılında SSE lerini yüksekterek pozitif değer almış olmaları; TRA2, TRB2, TRC2 ve TRC3 bölgelerinin ise 2
2000 yılında negatif olan endeks değerlerinin, 2010 yılında daha da gerilemiş ve diğer bölgelerle aralarındaki sosyal gelişmişlik farklarının artmış olması dikkat çekmektedir (Şekil 1). 8. 2011 yılında Kalkınma Bakanlığı tarafından illerin sosyo-ekonomik gelişmişlik seviyesinin belirlenmesi amacıyla yapılan endeks çalışması sonuçları ile düzey 2 bölgelerinin sosyal sermaye endeksi karşılaştırıldığında, sosyal sermaye endeksi düşük olan bölgelerdeki illerin genellikle sosyo-ekonomik gelişmişlik seviyesine göre yapılan sıralamada da son sıralarda yer aldığı görülmektedir. Batıda yer alan bölgeler doğu ve güneydoğuda yer alan bölgelere göre sosyal sermaye açısından daha gelişmiş olup, TR72 Bölgesi sosyal sermaye endeksine göre 3. grupta yer almaktadır (7) (4) (Şekil 2). Şekil 2. Düzey 2 Bölgeleri SSE 2010 ve İl Bazında SEGE sıralamaları SSE 2010 değerleri (4), SEGE sıralamaları (7) kullanılarak çizilmiştir. 9. Bölgeler arası sosyal sermayenin taşınmasında göç de önemli olabilmekte olup, sosyal birikimler göç ile taşınabilmektedir. 2011 yılı net göç değerleri pozitif olan TR10, TR51, TR41, TR61, TR42, TR21, TR31, TR32 ve TR22 bölgelerinin, aynı zamanda SSE leri de yüksek olan bölgeler olmaları net göç değeri ile sosyal sermaye arasındaki pozitif yönlü ilişkiye de işaret etmektedir. Kayseri ilinin net göç değeri pozitif, Sivas ve Yozgat illerinin net göç değerlerinin negatif olması, sosyal sermaye endeksi sıralamasında Kayseri ilinin ön sıralarda, Sivas ilinin orta, Yozgat ilinin ise son sıralarda yer almasını açıklayan sebeplerden biridir (4). Göçün 3
gelişmiş bölgelere yapıldığı düşünüldüğünde bu beklenen bir durum iken, Kayseri iline göç eden kişilerin ilin sosyo ekonomik yapısına etkileri ayrıca araştırılması gereken bir konudur. 10. Sosyal sermaye endeksinin iller bazında hesaplanmasına yönelik çalışmalardan biri EDAM ve DElOITTE nin ortak çalışması olan Türkiye İçin Bir Rekabet Endeksi çalışmasıdır. Hanehalkı büyüklüğü, 10.000 kişi başına düşen doktor ve sinema sayısı, gazete tirajı; kız okullaşma oranı, 1000 kişi başına STK sayısı, kişi başı konut elektrik tüketimi, net göç oranı, okuma yazma oranı değişkenleri kullanılarak iller bazında sosyal sermaye endeksi hesaplanmıştır. Kayseri bu çalışmaya göre sosyal sermaye endeksi sıralamasında iller arasında 27., Sivas 54., Yozgat ise 67. sıradadır. Yapılan bu hesaplamada da doğu-batı arasındaki farklılaşma açıkça görülmektedir (8). Şekil 3. İl Bazında Sosyal Sermaye Endeksi ( (8) kullanılarak çizilmiştir.) 11. Ekonomik göstergelerden biri olan Kişi Başına Düşen GSKD değeri aynı zamanda SSE endeksi ile de ilişkilidir. Bu değerin düşük olduğu bölgeler aynı şekilde SSE sıralamasında da son sıralarda yer almaktadır. TR72 Bölgesi iki gösterge bakımından da ortalamada kalmaktadır (Şekil 4). Bu durum ekonomik gelişmeye yönelik yapılacak çalışmalarda sosyal sermaye unsurunun göz ardı edilmemesinin gerektiğini göstermektedir. 4
Şekil 4. Düzey 2 Bölgelerinin Kişi Başına Düşen GSKD-SSE Sırası Karşılaştırması (4) ve (9) kullanılarak çizilmiştir. 12. Çalışmalarda hesaplanmış olan SSE lere bakıldığında, TR72 Bölgesi nin 26 bölge arasında ortalamada kaldığı görülmekte olup, il bazında yapılan sıralamalarda ise Kayseri, Sivas ve Yozgat illerine göre daha iyi konumdadır. 13. İl merkezi ile ilçeler arasındaki eğitim, sosyal ve ekonomik hataya katılım, sağlık altyapısı gibi değişkenlerdeki farklar özellikle Kayseri ilinde ön plana çıkmaktadır. Örneğin; Kayseri ili merkez ilçelerinden biri olan Kocasinan ilçesindeki hekim sayısı bölgedeki en yüksek değer iken, Kayseri nin bazı ilçelerinde hekim yok denecek kadar azdır. TR72 Bölgesi nde sosyal hayata katılım seviyesi de oldukça düşüktür. Bunun nedenleri Kültürel Yapı başlığı altında da belirtildiği üzere, bölge genelinde -özellikle Yozgat ta- kültürel altyapının, düzenlenen kültürel faaliyetlerin yetersiz olmasıdır. Kadınların, gençlerin sosyal ve ekonomik hayata katılım seviyeleri düşük olup, bunun arttırılması toplumun sosyal sermayesini arttırabilecek unsurlardan biridir. Sosyal sermaye eğitim açısından değerlendirildiğinde ise, Kayseri ve Sivas ın okuryazarlık oranları düşük olan ilçeleri olduğu; yüksek öğrenimde ise yalnızca bölgedeki il merkezlerinin Türkiye ortalamasının üstünde kaldığı görülmektedir. (Bkz. Bölge Planı Demografi kısmı Eğitim başlığı) 14. TR72 Bölgesi nde eski dönemlerden kalma Ahilik kültürünün etkileri görülse de, ortak iş yapma kültürü, kurumlar arası işbirliği ve iletişim seviyesi düşüklüğü de sosyal sermayeyi 5
etkileyen unsurlardan biridir. Bölgedeki üniversiteler, sivil toplum kuruluşları ve özel sektör arasındaki işbirliğinin arttırılmasının bilgi paylaşımının artmasına olumlu katkıları olabilecek olup, bunun yolu sosyal sermayenin de bir unsuru olan ilgili kurumlar arasındaki güven düzeyinin artmasından geçmektedir. KAYNAKÇA 1. OECD. What is Social Capital? *Çevrimiçi+ *Alıntı Tarihi: 1 Nisan 2013.+ http://www.oecd.org/insights/37966934.pdf. 2. World Bank. Sources Of Social Capital. *Çevrimiçi+ *Alıntı Tarihi: 1 Nisan 2013.+ http://web.worldbank.org/wbsite/external/topics/extsocialdevelopment/exttsocialcapit AL/0,,contentMDK:20185225~menuPK:418213~pagePK:148956~piPK:216618~theSitePK:401015,00. html. 3. Sosyal Sermaye ve Ekonomik Kalkınma İlişkisi Açısından Türkiye Üzerine Bir Değerlendirme. Zafer YILDIZ, Hüseyin TOPUZ. 61, İstanbul : Sosyal Siyaset Konferansları / Journal of Social Policy Conferences, 2011, Cilt 2011/2. 4. TÜYSÜZ, Nurettin. Sosyal Sermayenin Ekonomik Gelişme Açısından Önemi ve Sosyal Semaye Endeksinin Hesaplanması. *Çevrimiçi+ Kasım 2011. *Alıntı Tarihi: 29 Mart 2013.] http://www.dpt.gov.tr/docobjects/view/13735/tez-ntuysuz.pdf. 5. Kalkınma Bakanlığı. 9. Kalkınma Planı (2007-2013). *Çevrimiçi+ 2006. *Alıntı Tarihi: 29 Mart 2013.+ http://ekutup.dpt.gov.tr/plan/plan9.pdf. 6. Bölgesel Gelişmede Temel Araçlar ve Koordinasyon Özel İhtisas Komisyonu Raporu. *Çevrimiçi+ 2006. *Alıntı Tarihi: 29 Mart 2013.+ http://plan9.dpt.gov.tr/oik15_1_bolgeseltemel/151bolgel1.pdf. 7. Kalkınma Bakanlığı. SEGE 2011. Ankara : s.n., 2011. 8. EDAM ve DELOITTE Ortak Yayını. *Çevrimiçi+ 2009. *Alıntı Tarihi: 2 Nisan 2013.+ http://www.smenetworking.gov.tr/userfiles/pdf/belgeler/kaynaklar/uluslararasi/deloitte_turkiye_ic in_bir_rekabet%20endeksi.pdf. 9. TÜİK. Bölgesel İstatistikler. *Çevrimiçi+ *Alıntı Tarihi: 15 Ocak 2012.+ http://tuikapp.tuik.gov.tr/bolgesel/menuaction.do. 6