SHELL MODEL CALCULATIONS OF LİGHT 103,105,107 Te ISOTOPES



Benzer belgeler
A=18 Çekirdekleri için Nükleer Enerji Seviyelerinin Hesaplanması. Nuclear Energy Level Calculations for A = 18 Nuclei

Büyük Ölçekli Paralel Nükleer Kabuk Modeli Hesaplamaları

4 ve 2 enerji seviyelerinin oranından 3.33 değeri bulunur, bu da çekirdeğin içi hakkında bllgi verir.

SCHRÖDİNGER: Elektronun yeri (yörüngesi ve orbitali) birer dalga fonksiyonu olan n, l, m l olarak ifade edilen kuantum sayıları ile belirlenir.

Kuantum Mekaniğinin Varsayımları

Aralığında (γ,p) Reaksiyon Tesir Kesiti Hesaplamaları

Magnetic Materials. 7. Ders: Ferromanyetizma. Numan Akdoğan.

BÖLÜM 3: (6,67x10 Nm kg )(1,67x10 kg)»10 36 F (9x10 Nm C )(1,6x10 C) NÜKLEONLAR ARASI KUVVET- NÜKLEER KUVVET

görülmüştür. Bu sırada sabit nükleer yoğunluk (ρ) hipotezide doğrulanmış olup ραa olarak belirtilmiştir.

ÖZDEĞERLER- ÖZVEKTÖRLER

8.04 Kuantum Fiziği Ders XII

3.3. ÇEKİRDEK MODELLERİ

ESM 309-Nükleer Mühendislik

Bölüm 1: Lagrange Kuramı... 1

Alfa Bozunumu Alfa bozunumu

Matematik I: Analiz und Lineer Cebir I Sömestr Ders Saati D 2 U 2 L 1 AKTS 6 Lisans/ Yüksek Lisans Lisans Dersin Kodu MAT 106 Sömestr 2

Geçen Derste. ρ için sınır şartları serinin bir yerde sona ermesini gerektirir Kuantum Fiziği Ders XXIII

NÜKLEER REAKSİYONLAR II

ATOMİK YAPI. Elektron Yükü=-1,60x10-19 C Proton Yükü=+1,60x10-19 C Nötron Yükü=0

Ubh Elementinin E4, M4, E5 ve M5 Geçişleri İçin Dönüşüm Katsayılarının Yapay Sinir Ağları Modeli ile Tahmin Edilmesi

4.2. KABUK MODELİ Sıvı damlası modeli başarılı bir şekilde tartışıldı. Bu formül taban durumundaki ve kararlılık eğrisi veya yakınındaki

İleri Diferansiyel Denklemler

3.5. KOLLEKTİF MODEL DEFORME ÇEKİRDEKLERDE ROTASYONEL HAREKET

NÜKLEER FİSYON Doç. Dr. Turan OLĞAR

KİM-117 TEMEL KİMYA Prof. Dr. Zeliha HAYVALI Ankara Üniversitesi Kimya Bölümü

1.ÜNİTE MODERN ATOM TEORİSİ -2.BÖLÜM- ATOMUN KUANTUM MODELİ

BÖLÜM 24 PAULI SPİN MATRİSLERİ

ÖZGEÇMİŞ ve ESERLER LİSTESİ. : Alanya Alaaddin Keykubat Üniversitesi, Konaklı Belediye Merkezi, Alanya/Antalya. : huseyinertik@akdeniz.edu.

Doç. Dr. Orhan BAYRAK

ATOMUN YAPISI. Özhan ÇALIŞ. Bilgi İletişim ve Teknolojileri

Mezon Molekülleri ve X(3872)

Gamma Bozunumu

FEM ile, Hapsolmuş Kuantum Mekaniksel Sistemlerin Çözümü

İNSTAGRAM:kimyaci_glcn_hoca

ATOMİK YAPI. Elektron Yükü=-1,60x10-19 C Proton Yükü=+1,60x10-19 C Nötron Yükü=0

GEO182 Lineer Cebir. Matrisler. Matrisler. Dersi Veren: Dr. İlke Deniz Derse Devam: %70. Vize Sayısı: 1

BİYOLOJİK MOLEKÜLLERDEKİ

ÖABT Lineer Cebir KONU TESTİ Matris Cebiri

ÇALIŞMA YAPRAĞI (KONU ANLATIMI)

GENEL KİMYA. Yrd.Doç.Dr. Tuba YETİM

ESM 309-Nükleer Mühendislik

Özdeğer ve Özvektörler

Bu durumu, konum bazında bileşenlerini, yani dalga fonksiyonunu, vererek tanımlıyoruz : ) 1. (ikx x2. (d)

Fen ve Mühendislik Bilimleri için Fizik

Bölüm 8: Atomun Elektron Yapısı

ATOM BİLGİSİ Atom Modelleri

Element atomlarının atom ve kütle numaraları element sembolleri üzerinde gösterilebilir. Element atom numarası sembolün sol alt köşesine yazılır.

Karbon Benzeri Elementlerin Bazı Uyarılmış Seviyeleri İçin. İyonlaşma Potansiyellerinin Teorik Olarak Hesaplanması

A B = A. = P q c A( X(t))

ile verilir. Einstein ın kütle-enerji eşdeğeri formülüne göre, bu kütle farkı nükleer bağlanma

A NEW SIMPLE APPROACH FOR ENTROPY AND CARNOT THEOREM

BÖLÜM 4: NÜKLEER DÜZEY SPEKTRUMU ve ÇEKİRDEK OLUŞUMLARI

T.C. NEVŞEHİR HACI BEKTAŞ VELİ ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ BAZI ÇİFT ÇİFT STRONSIYUM ÇEKİRDEKLERİNİN DÜŞÜK SPİN DÜZEY ÖZELLİKLERİ

Fen ve Mühendislik Bilimleri için Fizik

Prof. Dr. Niyazi MERİÇ Ankara Üniversitesi Nükleer Bilimler Enstitüsü

Atomlar ve Moleküller

Nötr (yüksüz) bir için, çekirdekte kaç proton varsa çekirdeğin etrafındaki yörüngelerde de o kadar elektron dolaşır.

8.04 Kuantum Fiziği DersXIX

DENEY 3: DTMF İŞARETLERİN ÜRETİLMESİ VE ALGILANMASI

Bir H Hilbert uzay üzerinde herhangi bir kompakt simetrik T operatörü için,

İÇİNDEKİLER -BÖLÜM / 1- -BÖLÜM / 2- -BÖLÜM / 3- GİRİŞ... 1 ÖZEL GÖRELİLİK KUANTUM FİZİĞİ ÖNSÖZ... iii ŞEKİLLERİN LİSTESİ...

Geçiş olasılığımız (pertürbasyon teorisinde birinci mertebeden) c 1

Fisyon,Füzyon, Nükleer Güç Santralleri ve Radyasyon. Prof. Dr. Niyazi MERİÇ A.Ü. Nükleer Bilimler Enstitüsü

BÖLÜM 25 HELYUM ATOMU

1. Hafta. İzotop : Proton sayısı aynı nötron sayısı farklı olan çekirdeklere izotop denir. ÖRNEK = oksijenin izotoplarıdır.

1) İzotop, izoton ve izobar niceliklerini tanımlayarak örnekler

8.333 İstatistiksel Mekanik I: Parçacıkların İstatistiksel Mekaniği

Analitik Hiyerarşi Prosesi (AHP) Yrd.Doç.Dr. Sabahattin Kerem AYTULUN

Bir özvektörün sıfırdan farklı herhangi bri sabitle çarpımı yine bir özvektördür.

1 BEÜ./ÖĞR.İŞL FEN-EDEBİYAT FAKÜLTESİ FİZİK BÖLÜMÜ BÖLÜM KODU : 3111 HAZIRLIK SINIFI

BÖLÜM HARMONİK OSİLATÖR

Öğr. Gör. Dr. Demet SARIYER

BÖLÜM 17 RİJİT ROTOR

Kuantum Fiziği (PHYS 201) Ders Detayları

MIT Açık Ders Malzemeleri Fizikokimya II 2008 Bahar

Newton un F = ma eşitliğini SD den türete bilir miyiz?

BÖLÜM 4: MADDESEL NOKTANIN KİNETİĞİ: İMPULS ve MOMENTUM

DERS ÖĞRETİM PLANI. (Bölümden Bağımsız hazırlanmıştır

Bhabha Saçılması (Çift yokoluş ve Çift oluşumu. Moller Saçılması (Coulomb Saçılması) OMÜ_FEN

GAZİOSMANPAŞA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ NÜKLEER KABUK MODEL KULLANILARAK BAZI HAFİF ÇEKİRDEKLERİN ENERJİ SEVİYELERİNİN HESAPLANMASI

FEM ile, Hapsolmuş Kuantum Mekaniksel Sistemlerin Çözümü

, (Compton Saçılması) e e, (Çift Yokoluşu) OMÜ_FEN

İki Boyutlu Yapılar için Doğrudan Rijitlik Metodu (Direct Stiffness Method) (İleri Yapı Statiği II. Kısım)

1. BÖLÜM Polinomlar BÖLÜM II. Dereceden Denklemler BÖLÜM II. Dereceden Eşitsizlikler BÖLÜM Parabol

FİZ314 Fizikte Güncel Konular

KUADRATİK FORM. Tanım: Kuadratik Form. Bir q(x 1,x 2,,x n ) fonksiyonu

Kane Tipi Kuantum Halkalarında Elektronların Etkin g-çarpanı. Effective g-factor of Electrons in the Kane Type Quantum Rings

Öğr. Gör. Demet SARIYER

YABANCI DİL ÖĞRENİM BİLGİLERİ AKADEMİK ÜNVANLAR İDARİ GÖREVLER. Tel Dahili Cep Telefonu : : Adı Soyadı : Doç.Dr.

ATOMUN YAPISI ATOMUN ÖZELLİKLERİ

1 Vektör Uzayları 2. Lineer Cebir. David Pierce. Matematik Bölümü, MSGSÜ mat.msgsu.edu.tr/~dpierce/

DENİZ HARP OKULU TEMEL BİLİMLER BÖLÜM BAŞKANLIĞI DERS TANITIM BİLGİLERİ

KİNETİK MODEL PARAMETRELERİNİN BELİRLENMESİNDE KULLANILAN OPTİMİZASYON TEKNİKLERİNİN KIYASLANMASI

Öğr. Gör. Demet SARIYER

Cebir 1. MIT Açık Ders Malzemeleri

Transkript:

Muş Alparslan Üni versi tesi Fen Bilimleri Dergisi Muş Alparslan University Journal of Science ISSN:2147-7930 Cilt/Volume:1 Sayı/ Issue:2 Aralık/December: 2013 HAFİF 103,105,107 Te İZOTOPLARININ KABUK MODELİ HESAPLAMALARI SHELL MODEL CALCULATIONS OF LİGHT 103,105,107 Te ISOTOPES Öznur DEMİRÖRS 1 *, Erdal DİKMEN 1 1 Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi, Fizik Bölümü, 32260, Isparta ÖZET Bu çalışmada, N= Z= 50 çift kapalı kabuğu etrafında bulunan iki proton artı artan nötron sayılarına uyan 103,105,107 Te izotopları için standart kabuk modeli hesaplamaları yapılmıştır. Yapılan kabuk modeli hesaplamalarında 100 Sn çekirdeği kor olarak kabul edilmiş ve bu kor üzerinde bulunan 2s 1/2, 1d 3/2, 1d 5/2, 0g 9/2 ve 0h 11/2 tek parçacık yörüngeleri model uzayı olarak seçilmiştir. İki- cisim etkin etkileşmeleri olarak CD-Bonn nükleon-nükleon (NN) etkin etkileşmeleri kullanılmış ve çok-kabuklu kabuk modeli hesaplamaları Drexel Üniversitesi Kabuk Modeli (DUSM) kodu kullanılarak yapılmıştır. Hesaplamalar neticesinde 103,105,107 Te izotoplarının taban ve düşük uyarılma durumları, pariteleri ve bu durumlara karşılık gelen uyarılma enerjileri elde edilmiştir. Elde edilen teorik enerji spektrumları mevcut kaynaklarda yer alan deneysel değerlerle karşılaştırılmış ve kabul edilebilir bir uyum içerisinde olduğu bulunmuştur. Anahtar Kelimeler: Kabuk Modeli, 103,105,107 Te, Enerji Spektrumu, CD- Bonn, NN Etkileşmeleri ABSTRACT In this study, the standard shell model calculations for the 103,105,107 Te isotopes which are the nuclei consisting of two protons plus increasing neutron number around the doubly magic N= Z= 50 core. It is choosen 100 Sn as a doubly -magic core and the single particle orbits 2s 1/2, 1d 5/2, 1d 3/2, 0g 7/2 ve 0h 11/2 around this core as a model space. It has been carried out the shell model calculations by using the Drexel University Shell Model (DUSM) code and CD-Bonn two-body effective interactions. As a result of the calculations, the low-lying states, parities, and corresponding energies are calculated for the 103,105, 107 Te isotopes. The obtained theoretical energy spectra are compared with available experimental data and found to be reasonable agreement with the experimental data. Key Words: Shell Model, 103,105,107 Te, Energy Spectra, CD- Bonn, NN interactions * Sorumlu Yazar/Corresponding author: Öznur DEMİRÖRS, Süleyman Demirel Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Fizik Bölümü, 32260, Isparta, Tel: 00902462114228, oznurdemirors@hotmail.com Bu çalışma SDUBAP 3310-YL1-12 no lu proje ile desteklenmiştir. 185

1.GİRİŞ Demirörs, Ö. ve Dikmen, E. Muş Alparslan Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, 1 (2), 185-190, 2013. Nükleer fizik araştırmacılarının yıllardan beri üzerinde çalıştıkları konulardan biri yapı olarak bilinen atom çekirdeğinin yapısını ortaya koymaktır. Nükleer yapının anlaşılmasında ve çekirdeğin değişik özelliklerinin tanımlanmasında kabuk modeli oldukça başarılı olmuş bir modeldir ve çekirdeklerin yapısını açıklamak için düşük enerji seviyelerinde standart model haline gelmiştir[1]. N = Z = 50 çift kapalı kabuğu etrafındaki çekirdeklerin yapılarının araştırılması orta ağırlıklı çekirdeklere geçiş bölgesindeki özelliklerin anlaşılması için önemli bir yere sahiptir[2]. Periyodik tablonun bu bölgesinde yer alan çekirdeklerin yapısının ve özelliklerinin kabuk modeli çerçevesinde anlaşılması için Sn çekirdekleri tamamen nötron serbestlik derecelerini içerdiğinden iyi bir seçimdir ve Sn çekirdekleri üzerine bir çok teorik ve deneysel çalışmalar yapılmıştır[3,4,5,6,7]. Bu kütle bölgesindeki hafif çekirdeklerden orta ağırlıklı çekirdeklere geçiş durumunda özelliklerin nasıl değiştiğinin anlaşılması için bir proton artı artan nötron sayıları ve iki proton artı artan nötron sayıları içeren çekirdekler üzerine kabuk modeli çalışmalarının yapılması gerekmektedir. İşte bu çalışmada amacımız, A=100 kapalı koru etrafında bulunan ve iki proton artı artan nötron sayılarına uyan 103,105,107 Te izotopları için standart kabuk modeli hesaplamaları yaparak periyodik tablonun bu bölgesinde yer alan çekirdeklerin yapısının daha iyi anlaşılmasına katkıda bulunmaktır. Bu bölgedeki çekirdekler üzerine yapılan teorik çalışmalara paralel olarak deneysel çalışmalar da devam etmektedir. Örneğin; B.Hadinia vd. (2004), 107 Te gama ışıma geçişleri ilk kez keşfedilmiş ve birinci uyarılma durumu 90 kev olarak önerilmiştir[8]. S.N.Liddick vd. (2006), Recoil kütle spektroskopisi kullanarak yaklaşık 220-225 MeV lik enerji aralığında, 54 Fe( 58 Ni; 3n) 109 Xe fisyon(bölünme)-buharlaştırma reaksiyonunu serbestlik N = derecelerini Z = 50 çift içerdiğinden kapalı kabuğu iyi etrafındaki bir seçimdir çekirdeklerin ve Sn çekirde nükl deneysel ağırlıklı çalışmalar çekirdeklere yapılmıştır[3,4,5,6,7]. geçiş bölgesindeki Bu kütle bölgesindeki özelliklerin an ha çekirdeklere sahiptir[2]. Periyodik geçiş durumunda tablonun bu bölgesinde özelliklerin yer nasıl alan değiştiğinin çekirdekler artan özelliklerinin nötron sayıları ve kabuk iki proton modeli artı çerçevesinde artan nötron anlaşılması sayıları içeren için çe modeli serbestlik çalışmalarının derecelerini yapılması içerdiğinden gerekmektedir. iyi bir seçimdir ve Sn çekirde deneysel çalışmalar yapılmıştır[3,4,5,6,7]. Bu kütle bölgesindeki h çekirdeklere geçiş durumunda özelliklerin nasıl değiştiğinin İşte bu çalışmada amacımız, A=100 kapalı koru etrafında b artan nötron sayıları ve nötron sayılarına uyan 103,105,107 iki proton artı artan nötron sayıları içeren çe Te izotopları için standart kabu modeli çalışmalarının yapılması gerekmektedir. periyodik tablonun bu bölgesinde yer alan çekirdeklerin y katkıda kullanarak bulunmaktır. 109 Xe Bu 105 Te bölgedeki 101 Sn α çekirdekler bozunması üzerine yapılan te deneysel esnasında İşte çalışmalar bu çalışmada 105 Te için da birinci devam amacımız, uyarılmış etmektedir. A=100 seviyeden Örneğin; kapalı B.Hadinia koru etrafında vd. (2 ilk nötron temel kez keşfedilmiş sayılarına uyan seviyeye olan ve birinci gamma 103,105,107 uyarılma Te izotopları ışıması gözlemlenmiştir. kütle durumu için 90 standart kev olarak önerilm kab Recoil periyodik tablonun Deney spektroskopisi bu bölgesinde sonucunda kullanarak yer 52 proton yaklaşık alan çekirdeklerin ve 53 nötronu bulunan 105 Te için durumu 220-225 MeV'lik ene y fisyon(bölünme)-buharlaştırma katkıda bulunmaktır. Bu bölgedeki reaksiyonunu çekirdekler temel durum kullanarak üzerine yapılan 109 Xe te esnasında deneysel çalışmalar kabul edilmiştir[3]. 105 Te için da birinci devam uyarılmış etmektedir. seviyeden Örneğin; temel B.Hadinia seviyeye vd. olan (2 ilk kez keşfedilmiş ve birinci uyarılma durumu 90 kev olarak önerilm Deney Recoil kütle sonucunda spektroskopisi 52 proton kullanarak ve 53 nötronu yaklaşık bulunan 220-225 105 MeV'lik Te için ene 5 2 edilmiştir[3]. fisyon(bölünme)-buharlaştırma reaksiyonunu kullanarak 109 Xe esnasında 2. 105 TEORİK Te için birinci HESAPLAMA uyarılmış METODU seviyeden temel seviyeye olan Deney Nükleer sonucunda kabuk 52 modelinde proton ve çekirdek 53 nötronu nükleonlardan 2. TEORİK oluşan kuantum HESAPLAMA mekaniksel METODU bir sistem bulunan 105 Te için 5 2 edilmiştir[3]. olarak ele alınır ve problem bu sistemi tanımlayan Nükleer Schrödinger kabuk eşitiliğinin modelinde çözümünü çekirdek nükleonlardan gerektirir: oluşan kuant ele alınır 2. TEORİK ve problem HESAPLAMA bu sistemi tanımlayan METODU Schrödinger eşitiliğinin çö HH ψψ = EE ψψ (1) Nükleer kabuk modelinde çekirdek nükleonlardan oluşan kuan ele alınır Bu ifadede Bu ve ifadede problem H Hamiltoniyen Hamiltoniyen bu sistemi tanımlayan operatörünü operatörünü Schrödinger, ψ, dalga eşitiliğinin fonksiyonun çö eder. dalga Burada fonksiyonunu sistemi ve E enerji tanımlayan özdeğerlerini Hamiltoniyen ikinci kuan (creation) ifade HH eder. ψψ ve = yok EE Burada ψψ etme (annihilation) sistemi operatörleri tanımlayan cinsinden ifade edile Hamiltoniyen ikinci kuantalanma çerçevesinde oluşturma Bu ifadede (creation) H Hamiltoniyen HH = εε αα aa αα aa αα 1 ve yok VV etme operatörünü (annihilation), ψ dalga fonksiyonun 2 αααααααα eeeeeeeeee eder. Burada sistemi tanımlayan aa αα aa ββ aa δδ aahamiltoniyen operatörleri cinsinden ifade edilebilir: γγ ikinci kuan (creation) ve yok etme (annihilation) operatörleri cinsinden ifade edile Bu ifadede ilk terim valans nükleonlarının kapalı kor (d tanımlayan HH = tek-cisim εε αα aa αα aa αα bileşenlerini, 1 VV ikinci terim ise etkin iki-cisim e 2 αααααααα eeeeeeeeee aa αα aa ββ aa δδ aa γγ (2) cisim bileşenlerini temsil eder. İlk ve ikinci terimde yer alan aa αα, aa ββ operatörünü, oluşturma operatörünü, tek parçacık enerjisini ve etki etmektedir. Bu Bu ifadede ifadede Denklem ilk ilk (2) terim terim ile valans valans verilen nükleonlarının nükleonlarının kapalı kor (d özdeğer denkleminin belirli bir çe tanımlayan tek-cisim bileşenlerini, ikinci terim ise etkin iki-cisim e kuantum kapalı durumları, kor (dolu kabuklar) pariteleri, ile bunlara etkileşmesini karşılık tanımlayan tek-cisim bileşenlerini, ikinci terim ββ gelen enerji değerleri cisim bileşenlerini temsil eder. İlk ve ikinci terimde yer alan aa αα, aa operatörünü, oluşturma operatörünü, tek parçacık enerjisini ve etk etmektedir. ise etkin Denklem iki-cisim (2) etkileşmelerini ile verilen özdeğer tanımlamayan iki- durumları, cisim bileşenlerini pariteleri, temsil bunlara eder. karşılık İlk ve gelen enerji değerleri denkleminin belirli bir ç kuantum ikinci terimde yer alan,, ve sırasıyla yok etme operatörünü, oluşturma operatörünü, tek parçacık enerjisini ve etkin iki-cisim etkileşmesini temsil etmektedir. Denklem (2) ile verilen özdeğer denkleminin belirli bir çekirdek için çözümü ile mümkün kuantum durumları, pariteleri, bunlara karşılık gelen enerji değerleri ve dalga fonksiyonu elde edilir. Elde edilen dalga fonksiyonunun kullanımı ile ele alınan çekirdeğin diğer bazı özellikleri hesaplanabilir. Denklem (1) ve (2) ile verilen problemin çözümü için M. Vallieres vd.(1993) yaptıkları çalışmada Drexel University Shell Model (DUSM) adı verilen farklı bir yöntem gelişti- 186

Demirörs, Ö. and Dikmen, E. Muş Alparslan University Journal of Science, 1 (2), 185-190, 2013. rilmiştir. DUSM algoritması, permütasyon grup mantalitesinin yoğun bir şekilde kullanımına dayanır. Bu metodta Hilbert uzayı iki parçaya ayrılır: yörünge açısal momentumu (J) ve izospin (T). İzospin kuantum sayısı nötronları protonlardan ayırır. Çok-kabuklu kabuk modeli hesaplamalarında izospin fiziksel anlamının yanı sıra etiketleme ve ayırt etme olarak da çok kullanışlıdır. İyi izospinli bir durum simetrik grubun herhangi bir indirgenemeyen gösterimine ve buna uygun yörünge açısal momentum durumları konjüge gösterimlere aittir. İzospin gösterimlerinin iki satırla sınırlandırılması (t=1/2) yörünge açısal momentum gösterimlerinin iki sütuna sınırlandırılmasını ifade eder. İç çarpım izoskalar faktörlerinin kullanımı ile iki konjüge gösterime ait durumlardan global olarak anti simetrik durumlar oluşturulur. Bu yöntem bize uygun bir şekilde tam bir J-T temel seti oluşturmayı sağlar[9,10]. Coefficients of Fractional Parentage(CFP) ler spin (J) ve izospin (T) uzaylarında N tane parçacık için herbiri ayrı olarak hesaplanırlar. Bu metot uygun birim ve ortogonal gruplar için kuadratik Casimir operatörlerini temsil eden matrislerin inşasını ve köşegenleştirilmesini içerir. Antisimetrik çiftlenmiş J T durumlarının CFP leri simetrik grupların konjuge gösterimlerine uygun J ve T ler için CFP lerin çarpım terimlerinden sağlanır. Böylelikle bu yaklaşımda kuadratik Casimir operatörlerinin ortak özvektörleri CFP lerdir. Özdeğerleri ise permütasyon simetrisini ve senyoritiyi belirler (Novoselsky vd.,1988)[11]. Bu nedenle bu metot bize az sayıda çiftlenmiş açısal momentum değerleri ve öngörüleceği üzere büyük bir hesaplama zamanı kazandırır. DUSM kodunun son aşamasında sistemi tanımlayan Hamiltoniyen matrisinin hesaplaması yapılır. Bunun için daha önce hesaplanmış olan temel matris elemanları, CFP ler, iç (Inner product Isoscalar Factor - IISF) ve dış (Outer product Isoscalar Factor - OISF) çarpımlar için çiftlenme katsayıları, tek parçacık enerjileri ve iki-cisim etkin etkileşme matris elemanları sistemin Hamitoniyen hesaplamasına girdi olarak kullanılır. İnşa edilen Hamiltoniyen matrisinin boyutuna bağlı olarak tam köşegenleştirme veya Lanczos iterasyon metoduyla köşegenleştirme yapılarak özdeğerler ve özvektörler elde edilir[12]. DUSM kodunun skalar ve paralel olmak üzere iki versiyonu vardır. Hamiltoniyen boyutları 10 5 e kadar olan kabuk modeli hesaplamaları için DUSM kodunun skalar versiyonunu, 10 6 ve yukarı boyutlar için ise paralel versiyonunu kullanılır. 103,105 Te izotopları için sistemi tanımlayan Hamiltoniyenin boyutları skalar versiyona, 107 Te izotopunun Hamitoniyen boyutları paralel versiyona uygun olduğu için her iki versiyon da kullanılmıştır. DUSM kodu ile yapılan hesaplamalar Süleyman Demirel Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Fizik Bölümünde TÜ- BİTAK ve SDÜBAP projeleri desteğiyle kurulan Yüksek Başarımlı Paralel Bilgisayar Sisteminde (YUBBİS) yapılmıştır. 3. BULGULAR ve TARTIŞMA Bu çalışmada, standart kabuk modeli kullanılarak 103 Te, 105 Te ve 107 Te izotopları için düşük enerji durumları hesaplanmıştır ve hesaplamalar için 100 Sn çekirdeği kor olarak kullanılmıştır. Valans proton ve nötronları için model uzayı olarak sdgh ana kabuğu olarak bilinen 2s 1/2, 1d 5/2, 1d 3/2, 0g 7/2 ve 0h 11/2 tek parçacık yörüngelerinden oluşan model uzayı seçilmiştir. Tek parçacık enerjileri olarak ise ε s1/2 =2,45 MeV, ε d5/2 =0,00 MeV, ε d3/2 =2,55 MeV, ε g7/2 =0,17 MeV ve ε h11/2 =3,20 MeV kullanılmıştır. Hesaplamalarda iki-cisim nükleon- nükleon etkileşimi olarak CD-Bonn[13] iki-cisim etkin etkileşmelerini kullanılmıştır. CD-Bonn etkileşmesi bu bölgede en iyi kabuk modeli sonuçlarını veren etkileşmelerden olması nedeniyle seçilmiştir. 187

Demirörs, Ö. ve Dikmen, E. Muş Alparslan Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, 1 (2), 185-190, 2013. Şekil 2. 105 Te çekirdeğinin deneysel ve teorik düşük enerji spektrumları (~2,5 MeV e kadar ) Şekil 1. 103 Te çekirdeğinin teorik düşük enerji spektrumu (~2,7 MeV e kadar ) Şekil 1 de CD-Bonn etkin etkileşmesinin kullanılmasıyla hesaplanan 103 Te çekirdeği için ~2,7 MeV e kadar olan tüm pozitif pariteli durumları içeren enerji spektrumu gösterilmiştir. Hesaplamalar neticesinde durumu temel enerji seviyesi ve 2 MeV nin altında ve durumları sırasıyla 1., 2., 3., 4. ve 5. uyarılma enerji seviyeleri olarak tespit edilmiştir. Bu uyarılma seviyeleri arasında belirgin bir enerji aralıklarının olduğu görülmektedir. Özellikle ile seviyeleri arasında yaklaşık olarak 0,6 MeV lik bir enerji aralığı dikkat çekmektedir. seviyesinin üzerinde ise birbirine yakın bir çok durum elde edilmiştir. Şekil 2 de CD-Bonn etkin etkileşmeleri kullanılmasıyla hesaplanan 105 Te çekirdeği için ~2,5 MeV e kadar olan tüm pozitif pariteli enerji spektrumu görülmektedir. S.N.Liddick vd. (2006) tarafından yapılan deneysel çalışmada durumunu temel durum olarak ve bu seviyenin 150 kev üzerinde durumu birinci uyarılmış durumu olarak gözlenmiştir. Bu verilen iki deneysel veri haricinde 105 Te izotopu için literatürde başka deneysel veri bulunmamaktadır (bizim en iyi bilgimize göre). Bizim yapmış olduğumuz kabuk modeli hesaplamaları neticesinde seviyesi temel durum olarak hesaplanmıştır ve deneysel veri ile 150 kev farklıdır. Deneysel temel durum olarak gözlenen durumu ise 254 kev yukarıda hesaplanmıştır. Şekil 2 de verilen spektrumda da görüleceği üzere ~2,5 MeV nin altında deneysel veri haricinde birçok durum hesaplanmıştır. 188

Demirörs, Ö. and Dikmen, E. Muş Alparslan University Journal of Science, 1 (2), 185-190, 2013. başka durumların olması gerekmektedir. Yapmış olduğumuz kabuk modeli hesaplamalarında bu fikre uygun olarak ~2 MeV altında birçok durum hesaplanmıştır. Son olarak, her üç çekirdek için elde edilen teorik enerji spektrumlarının karşılaştırılması Şekil 4 de gösterilmiştir. Şekil 3. 107 Te çekirdeğinin deneysel ve teorik düşük enerji spektrumları (~2 MeV e kadar) Şekil 3 de CD-Bonn etkin etkileşmeleri kullanılmasıyla hesaplanan 107 Te çekirdeği için ~2 MeV e kadar olan tüm pozitif pariteli teorik ve deneysel enerji spektrumları görülmektedir. B. Hadinia vd. (2004) tarafından yapılan deneysel çalışmada seviyesi temel durum olarak gözlenmiş ve bunun 90 kev üzerinde seviyesi 1. uyarılma durumu, 721 kev üzerinde seviyesi 2. uyarılma durumu olarak gözlemlenmiştir. Bizim yapmış olduğumuz hesaplamalarda bu seviyelerin sıralaması aynı şekilde bulunmuştur. Ancak bizim hesaplamalarımız durumunu temel durum olarak netice vermiştir. Şunu ifade etmek gerekir ki, 1. uyarılma seviyesi olarak hesaplanan durumu ile temel seviye olarak hesaplanan durumu arasında 77 kev lik küçük bir enerji farkı vardır. Yani hesaplamalarda kullanılan tek parçacık enerjilerindeki küçük değişiklikler ile bu sıralama değişebilir ve deneyle uyumlu sonuçlar elde edilebilir. Hesaplamalarda kullandığımız tek parçacık enerjilerinin direk olarak deneysel verilerden elde edilemediği, çıkarım yoluyla elde edildiğine dikkat edilmesi gerekir. 107 Te çekirdeğinin çok kararsız olması nedeniyle deneysel olarak fazla veriye sahip değiliz ve tespit edilmiş olan,, durumlarının haricinde de Şekil 4: 103,105107 Te izotoplarının teorik düşük enerji spektrumları (~2 MeV e kadar ) 4. SONUÇ A= 100 koru etrafında bulunan ve iki proton artı artan nötron sayılarına uyan 103,105,107 Te izotopları için standart kabuk modeli hesaplamaları yapılmıştır. Hesaplamalar sonucu elde edilen teorik enerji spektrumları deneysel verilerle karşılaştırılmış ve kabul edilebilir bir uyumun olduğu gözlenmiştir. Deneysel verilerde 105,107 Te için temel durum olarak tespit edilmiş, bizim hesaplamalarımızda ise sırasıyla ve olarak hesaplanmıştır. Bu farklılığa büyük oranda tek parçacık enerjilerindeki belirsizliğin neden olduğunu düşünmekteyiz. Farklı tek parçacık enerjilerinin kullanımıyla çalışmaların tekrar edilmesi ve uygun tek parçacık enerjilerinin bulunması ise bir başka araştırma konusu olarak ele alınabilir. Benzer şekilde diğer hafif Te izotopları için de kabuk modeli hesaplamalarının yapılması gerektiği ve bunun sonucunda da A= 100 koru etrafında bulunan ve iki proton artı artan nötron sayılarına uyan hafif Te izo- 189

Demirörs, Ö. ve Dikmen, E. Muş Alparslan Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, 1 (2), 185-190, 2013. toplarının sistematik bir yapı analizinin yapılması gerektiği sonucuna varılmıştır. Bu bağlamda periyodik tablonun bu bölgesindeki çekirdekler üzerine yapı çalışmalarının devam etmesi gerektiği düşünülmektedir. KAYNAKÇA [1] Mayer, M. G., On Closed Shells in Nuclei II., Physical Review, 75, 1969, 1949. [2] Talmi, I., Simple Models of Complex Nuclei. Harwood Academic Publishers,1074p., New York, 1993. [3] Liddick, S. N., Grzywacz, R.,Mazzocchi, C.,Page, R.D., Rykaczewski, K.P., Batchelder, J.C.,Bingham, C.R., Darby, I.G., Drafta, G., Goodin, C., Gross, C.J., Hamilton, J.H.,Heeht, A.A., Hwang, J.K., Hyushkin, S., Joss, D.T.,Korgul, A., Królas, W.,Lagergren, K., Li, K., Tantawy, M.N., Thomson, J. and Winger, J.A., Discovery of 109 Xe and 105 Te: Superallowed α Decay near Double Magic 100 Sn, Phys. Rev. Letters PRL 97, 082501,4p, 2006. [4] Dikmen, E., Shell Model Description of Neutron-Deficient Sn Isotopes, Communications in Theoretical Physics, 515, 899-903, 2009. [5] Fahlander, C., Palacz, M., Rudolph, D., Sohler, D., Blomqvist, J., Kownacki, J., Lagergren, K., Norlin, L.O., Nyberg J., Algora, A., Andreoiu, C., Angelis de G., Ataç, A., Bazzacco, D., Berglund, L., Bӓck, T., Cederkӓll, J., Cederwall, B., Dombradi, Zs., Fant, B., Farnea, E., Gadea, A., Górska, M., Grawe, H., Hashimoto-Saitoh, N., Johnson, A., Kerek, A., Klamra, W., Lenzi, S.M., Likar, A., Lipoglavšek, M., Moszyński, Napoli, D.R., Rossi-Alvarez, C., Roth, H.A., Saitoh, T., Seweryniak, D., Skeppstedt, Ö., Weiszflog M. and Wolińska, M., Excited states in 103 Sn: Neutron single- particle energies with respect to 100 Sn, Physical Review C 63,021307(R),2001. [6] Dikmen E. Öztürk, O., and Vallieres, M., Shell model structure of mid-heavy even-even Sn isotopes, J. Phys. G: Nuclear Particle Physics 36 045102,12pp, 2009. [7] Ekström A. Cederkall, J., Fahlander, C., Hjorth-Jensen, M., Ames, F., Butler, P.A., Davinson, T., Eberth, J., Fincke, F., Görgen, A., Gorska, M., Habs, D., Hurst, A.M., Huyse, M., Ivanov, O., Iwanicki, J., Kester, O., Köster, U., Marsh, B.A., Mierzejewski, J., Reiter, P., Scheit, H., Schwalm, D., Siem, S., Sletten, G., Stefanescu, I., Tveten, G.M., Van de Walle, J., Van Duppen, P., Voulot, D., Warr, N., Weisshaar, D., Wenander, F., and Zielinska, M., 0gs 2 1 Transition Strengths in 106 Sn and 108 Sn, Physical Review Letters, 101, 012502, 4p, 2008. [8] Handinia B. Cederwall, B., Lagergren, K., Blomqvist, J., Bӓck, T., Eeckhaudt, S., Grahn, T., Greenlees, P., Johnson, A., Joss, D.T., Julin, R., Juutinen, S., Kettunen, H., Leino, M., Leppӓnen, A.-P., Liotta, R.J., Nieminen, P., Nyman, M., Pakarinen, J., Paul, E.S., Rahkila, P., Scholey, C., Uusitalo, J., Wadsworth, R., and Wiseman, D.R., First indentification of γ-ray transitions in 107 Te, Physical Review C 70, 064314, 4p, 2004. [9] Vallieres M., Novoselsky A., Drexel University Shell Model (DUSM) algorithm. Nuclear Physics A 570, 345c, 1993. [10] Dikmen E., Shell Model Studies in the sdgh shell for the proton drip line Z=51 isotopes Drexel University, Ph.D. Thesis, 115p, USA, 2002. [11] Novoselskv A., Katriel, J., Gilmore, R., Coefficients of fractional parentage in the L-S coupling scheme, Journal of Mathematical Physics, 29, 6, 1988. [12] C.Lanczos, An Iteration Method fort he Solution of the Eigenvalue Problem of Linear Differential and Integral Operators, Journal of Research of. National Bureau of Standards, 45, 4, 1950. [13] Hjorth-Jensen, M., Kuo, T.T.S., and Osnes, E., Realistic effective interactions for nuclear systems. Physics Reports, 261, 3-4, 125-270, 1995. 190