İÇİNDEKİLER 1. GİRİŞ.. 7 2. İSO VERİLERİ 13

YASED Uluslararası Yatırımcılar Derneği ODTÜ- TEKPOL Bilim ve Teknoloji Politikaları Araştırma Merkezi TÜRKİYE EKONOMİSİNDE YABANCI SERMAYELİ FİRMALARIN AR-GE ETKİNLİKLERİNİN ANALİZİ MEVCUT DURUM, SORUNLAR VE ÇÖZÜM ÖNERİLERİ (II) Hazırlayanlar: Erkan ERDİL M. Teoman PAMUKÇU Yelda ERDEN Hadi Tolga GÖKSİDAN Emek KEPENEK 1

İÇİNDEKİLER 1. GİRİŞ.. 7 2. İSO VERİLERİ 13 3. TÜRKİYE EKONOMİSİNDE YABANCI FİRMALAR VE AR-GE HARCAMALARI: 2003-2007 DÖNEMİ İÇİN BİR SEKTÖREL ANALİZ 52 3.1. Genel Durum ve Uluslararası Karşılaştırmalar 52 3.2. TÜİK verileri. 65 3.2.1) Veri kaynakları....67 3.2.2) Ar-Ge değişkenlerinin analizi..71 3.2.3) Dış ticaret değişkenlerinin analizi..85 3.2.4) OECD ülkeleriyle karşılaştırmalı analiz.. 92 3.2.5) Bulgular.....102 4. Sonuç. 105 KAYNAKÇA. 110 EKLER...111 2

TABLOLAR Tablo 2.1-2000-2009 döneminde listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin satış hasılatlarına göre sıralaması... 22 Tablo 2.2-2000-2009 döneminde listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin yarattıkları katma değere göre sıralaması... 33 Tablo 2.3-2000-2009 döneminde listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin gerçekleştirdikleri ihracata göre sıralaması... 41 Tablo 2.4-2000-2009 döneminde listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin istihdam ettikleri ücretle çalışan sayısına göre sıralaması... 47 Tablo 2.5-2000-2009 döneminde listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin yarattığı eğilimler... 48 Tablo 3.1 - İzin verilen doğrudan yabancı sermayenin sektörel dağılımı (1980 2003) (milyon dolar)... 50 Tablo 3.2 Ar-Ge Harcamalarının GSYİH İçindeki Payı (%)... 56 Tablo 3.3 Türkiye de Doğrudan uluslararası yatırım girişlerinin sektörlere göre dağılımı (milyon dolar) (2002-2009)... 58 Tablo 3.4 Doğrudan uluslararası yatırım girişlerinin ülkelere göre dağılımı (milyon dolar) 2002-2009)... 60 Tablo 3.5 - Yatırım izni verilen yabancı sermayeli firma sayılarının sektörlere göre dağılımı: 1954 2009 (%)... 61 Tablo 3.6 39 sektörlük iki haneli EBİS sektörleri... 68 Tablo 3.7 On sektörlük iki haneli EBİS sektörleri... 69 Tablo 3.8 Ar-Ge nin uluslararasılaşma sürecinin ileri düzeyde olduğu 6 sektör... 69 Tablo 3.9 Türkiye ekonomisindeki yabancı ve yerli sermayeli şirketlerin toplam şirket sayısına oranları (%)... 71 Tablo 3.10 Türkiye ekonomisinde Ar-Ge yapan yabancı ve yerli sermayeli şirketlerin Ar-Ge yapan toplam şirket sayısına oranı (%)... 72 Tablo 3.11 Türkiye ekonomisinde yabancı sermayeli şirketlerin sektörel Ar-Ge harcamalarındaki payları (%)... 72 Tablo 3.12 Türkiye ekonomisinde yabancı sermayeli şirketlerin sektörel Ar-Ge işgücündeki payı (%)... 74 Tablo 3.13 Türkiye ekonomisinde Ar-Ge harcamalarının sektörel dağılımı (%)... 75 Tablo 3.14 Türkiye ekonomisinde yabancı sermayeli şirketlerin sektörel Ar-Ge deki payı (Yab.) ile toplam Ar-Ge harcamalarının sektörel dağılımının (Toplam) karşılaştırılması (%)... 76 Tablo 3.15 Türkiye ekonomisinde yabancı sermayeli şirketlerin sektörel Ar-Ge harcamalarında (Ar-Ge) ve satış hasılatındaki (Ciro) payları(%)... 78 3

Tablo 3.16 Türkiye ekonomisinde yabancı ve yerli sermayeli şirketlerin sektörel Ar-Ge yoğunlukları (%)... 81 Tablo 3.17 Türkiye ekonomisinde yabancı sermayeli şirketlerin sektörel ihracat ve ithalattaki payları (%)... 85 Tablo 3.18 Türkiye ekonomisinde yabancı sermayeli şirketlerin sektörel Ar-Ge, satış hasılatı (ciro), ihracat ve ithalattaki payları (%)... 86 Tablo 3.19 Türkiye ekonomisinde yabancı ve yerli sermayeli şirketlerin sektörel ihracat yoğunlukları (%)... 87 Tablo 3.20 Türkiye ekonomisinde yabancı ve yerli sermayeli şirketlerin sektörel ithalat yoğunlukları (%)... 89 Tablo 3.21 Türkiye ekonomisinde yabancı şirketlerin sektörel ihracat ve ithalat yoğunlukları (%)... 90 ŞEKİLLER Şekil 1.1 Küresel ve ekonomik gruplara göre yabancı sermaye girişleri, 1980-2009(milyon dolar)... 8 Şekil 1.2 Yabancı sermaye girişlerinin dünya toplam GSYİH içindeki payı(%)... 9 Şekil 1.3 BRIC ülkeleri için Yabancı sermaye girişlerinin toplam GSYİH (FDI/GDP) içindeki payı (%)1990-2008... 10 Şekil 2.4 - Çek Cumhuriyeti, Macaristan, Polonya ve Türkiye için yabancı sermaye girişlerinin toplam GSYİH içindeki payı (%) 1990-2008... 11 Şekil 2.5-2000-2009 yılları arasında İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketler içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı (%)... 13 Şekil 2.6 - İSO ilk 500 listesine giren Yabancı Sermayeli şirket sayısının, tüm şirket sayıları içindeki ortalama paylarının imalat alt sektörlerine dağılımı (2000-2009)... 21 Şekil 2.7-2000-2009 yılları arasında İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin toplam satış hâsılatları içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı (%)... 22 Şekil 2.8 - İSO ilk 500 listesine giren Yabancı Sermayeli şirketlerin satış hâsılatları ortalama paylarının imalat alt sektörlerine dağılımı (2000-2009)... 25 Şekil 2.9-2000-2009 yılları arasında İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin yarattığı katma değer içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı (%)... 28 Şekil 2.10 - İSO ilk 500 listesine giren Yabancı Sermayeli şirketlerin yaratılan katma değer içindeki ortalama paylarının imalat alt sektörlerine dağılımı (2000-2009)... 32 Şekil 2.11-2000-2009 yılları arasında İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin gerçekleştirdikleri ihracat miktarlarında yabancı sermayeli şirketlerin payı (%)... 34 4

Şekil 2.12 - İSO ilk 500 listesine giren Yabancı Sermayeli şirketlerin toplam ihracat içindeki ortalama paylarının imalat alt sektörlerine dağılımı (2000-2009)... 40 Şekil 2.13-2000-2009 yılları arasında İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin çalıştırdıkları ücretle çalışan sayılarında yabancı sermayeli şirketlerin payı (%)... 42 Şekil 2.14 - İSO ilk 500 listesine giren Yabancı Sermayeli şirketlerin toplam istihdam içindeki ortalama paylarının imalat alt sektörlerine dağılımı (2000-2009)... 46 Şekil 3.1 - Doğrudan uluslararası yatırım girişlerinin ülkelere göre dağılımı: 2009 (%)... 61 Şekil 3.2 - Uluslararası sermayeli firma sayılarının sektörlere göre yüzde dağılımı (1954 2009 yılları arası birikimli) (%)... 63 Şekil 3.3 - Türkiye ekonomisinde 2007 yılında yabancı sermayeli şirketlerin sektörel Ar-Ge harcamalarında payı (Ar-Ge) ve toplam Ar-Ge harcamalarının sektörel (sektör) dağılımı (%)... 77 Şekil 3.4 - Türkiye imalat sanayinde 2007 yılında yabancı sermayeli şirketlerin sektörel Ar-Ge harcamalarında payı(ar-ge) ve toplam Ar-Ge harcamalarının sektörel dağılımı (%)... 77 Şekil 3.5 - Türkiye ekonomisinde 2007 yılında yabancı sermayeli şirketlerin sektörel Ar-Ge harcamalarında (Ar-Ge) ve satış hasılatında (Ciro) payları(%)... 79 Şekil 3.6 - Türkiye imalat sanayinde 2007 yılında yabancı sermayeli şirketlerin sektörel Ar-Ge harcamalarında (Ar-Ge) ve satış hasılatında (Ciro) payları(%)... 79 Şekil 3.7 - Türkiye ekonomisinde yabancı ve yerli sermayeli şirketlerin sektörel Ar-Ge yoğunlukları (2007) (%)... 83 Şekil 3.8 - Türkiye imalat sanayinde yabancı ve yerli sermayeli şirketlerin sektörel Ar-Ge yoğunlukları (2007) (%)... 83 Şekil 3.9 - Türkiye ekonomisinde yabancı ve yerli sermayeli şirketlerin sektörel ihracat yoğunlukları (2007) (%)... 88 Şekil 3.10 - Türkiye imalat sanayinde yabancı ve yerli şirketlerin sektörel ihracat yoğunlukları (2007) (%)... 88 Şekil 3.11 - Türkiye ekonomisinde (39 sektör) yabancı ve yerli şirketlerin sektörel ithalat yoğunlukları (%)... 89 Şekil 3.12 - Türkiye imalat sanayinde yabancı ve yerli şirketlerin sektörel ithalat yoğunlukları (%)... 90 Şekil 3.13 - Yabancı sermayeli girişimlerin imalat sanayi Ar-Ge sinde payı (%)... 92 Şekil 3.14 - Yabancı sermayeli girişimlerin gıda ürünleri, içecek ve tütün imalatı sektörleri Ar-Ge sinde payı (%)... 94 Şekil 3.15 - Yabancı sermayeli girişimlerin dokuma, giyim eşyası, deri ürünleri ve ayakkabı imalatı sektörleri Ar-Ge sinde payı (%)... 95 Şekil 3.16 - Yabancı sermayeli girişimlerin kağıt ürünleri, basım ve yayım sektörleri Ar-Ge sinde payı (%)... 95 Şekil 3.17 - Yabancı sermayeli girişimlerin kimyasal ürünler sektörü Ar-Ge sinde payı (%)... Şekil 3.18 - Yabancı sermayeli girişimlerin eczacılık ürünleri imalatı sektörü Ar-Ge sinde payı (%)... 97 Şekil 3.19 - Yabancı sermayeli girişimlerin plastik ve kauçuk ürünleri imalatı sektörün Ar-Ge sinde payı (%)... 97 5

Şekil 3.20 - Yabancı sermayeli girişimlerin makine ve teçhizat (bys.) ürünleri imalatı sektörü Ar-Ge sinde payı (%)... 98 Şekil 3.21 - Yabancı sermayeli girişimlerin elektrikli makine ve cihazlar (bys.) ürünleri imalatı sektörü Ar- Ge sinde payı (%)... 99 Şekil 3.22 - Yabancı sermayeli girişimlerin radyo, televizyon ve haberleşme teçhizatı imalatı sektörü Ar- Ge sinde payı (%)... 100 Şekil 3.23 - Yabancı sermayeli girişimlerin motorlu kara taşıtı imalatı sektörünün Ar-Ge sinde payı (%)... 101 EKLER EK 1: 110 EK2: 134 EK3: 152 6

1. GİRİŞ Çalışmanın bu bölümünde, var olan istatistiksel veriler kullanarak Türkiye ekonomisinde Ar-Ge gerçekleştiren yabancı sermayeli firmaların sektör düzeyinde profili çıkarılacaktır. Bu bölümde amaçlanan yeni veri toplanması değil resmi veri kaynaklarından elde edilen verilerin analizidir. Bir sonraki bölümde ise çalışmaya özel olarak toplanan veriler analiz edilecektir. Çalışmanın üçüncü bölümünde her iki veri analizi sonuçları kullanılarak, Türkiye de faaliyet gösteren yabancı sermayeli firmaların Ar-Ge etkinlikleri üzerine politika önerileri geliştirilecektir. Bu bölümde ulusal ve uluslar arası olmak üzere iki veri grubundan yararlanılacaktır. Ulusal veriler İstanbul Sanayi Odası nın (İSO) Türkiye nin 500 Büyük Sanayi Kuruluşu verisi ve Türkiye İstatistik Kurumu nun (TÜİK) yıllık Yapısal İş İstatistikleri ve Ar-Ge anketleridir. İSO verisi üretimden yapılan net satışlar üzerinden Türkiye nin 500 büyük sanayi kuruluşunu belirlemektedir. Ancak YASED in katkılarıyla 2000-2009 yılları için ayrıntılı veri seti elde edilmiş ve temelde beş farklı değişken (firma sayısı, satış hasılatı, katma değer, ihracat ve ücretle çalışan sayısı) için veri analizi gerçekleştirilmiştir. Bu veri yardımıyla bir kısım başka ölçütlerde (yabancı sermaye payı ve ihracat yoğunluğu gibi) hesaplanmıştır. Diğer bir ulusal veri seti olan Türkiye İstatistik Kurumu nun (TÜİK) yıllık Yapısal İş İstatistikleri ve Ar-Ge anketleri temel alınarak, yabancı sermayeli şirketlerin Türkiye ekonomisinde yoğun olarak faaliyet gösterdikleri sektörlere ait ölçütler ve bu sektörlerdeki toplam Ar-Ge harcamalarındaki payları incelenmiştir. 1 Ancak, TÜİK verileri üç yıllık bir gecikmeyle yayınlanmaktadır. Bu nedenle analiz için 2003-2007 yıllarına ait veri kullanılmıştır. 2002 yılından beri toplanan Yapısal İş istatistikleri sektörlerin yapısını belirlemek üzere girişim bazında veri derlemeyi amaçlamaktadır. 2 Öte yandan ticari kesime yönelik Ar-Ge anketleri; birincil faaliyeti üretilen ürün ve hizmetlerin ekonomik açıdan kayda değer bir fiyatla satılması için pazarlama yapmak olan sanayi ve hizmet sektöründeki Ar-Ge yaptığı veya Ar-Ge desteği aldığı önceden tespit edilen girişimler ile KİT leri kapsamakta ve 2000 yılından beri toplanmaktadır. 3 Burada da 2003-2007 yıllarına ait veriden yararlanılmıştır. Ulusal verinin analizi, hem son dönemde Türkiye deki yabancı firmaların Ar-Ge harcamalarını hangi sektör ve alt sektörlerde yoğunlaştırdıkları ve bu harcamaların seyri hakkında bize bilgi verecektir. 1 Bu çalışma yapılırken TÜİK ile ODTÜ-TEKPOL arasında yapılan protokol çerçevesinde veriler üzerinde sadece TÜİK te çalışılmıştır. 2 Bu verinin toplama yöntemi ile ilgili daha geniş bilgiye http://www.tuik.gov.tr/metaveri.do?tb_id=30&ust_id=9 adresinden ulaşılabilir. 3 Ar-Ge anketleri ile ilgili daha detaylı bilgi http://www.tuik.gov.tr/metaveri.do?tb_id=8&ust_id=2 adresinden görülebilir. 7

Uluslar arası veri setleri olaraksa OECD (Organisation for Economic Cooperation and Development) ve UNCTAD (United Nations Conference on Trade and Development) kaynaklı veriler kullanılacak ve böylece çokuluslu firmaların Ar-Ge etkinliklerinin uluslarasılaşmasının başlıca GOÜ ve gelişmiş ülkeler bazında tablosu çizilecektir. Bu çalışmanın amacı, Türkiye nin bu alandaki konumunu belirlemektir. İlk veri seti olan OECD verisi (Main Science and Technology Indicators), kuruluşun 1981 yılından itibaren resmi istatistik kurumlarından topladığı Ar-Ge, patent, teknoloji ödemeler dengesi ve Ar-Ge yoğun sektörlere ait uluslar arası ticaret verilerini içermektedir. Veriler üye ülkeler ve bir kısım üye olmayan ülkelerden (Arjantin, Çin, İsrail, Romanya, Rusya, Singapur, Slovenya, Güney Afrika ve Tayvan) elde edilmiştir. Ancak çoğu ülkeye ait kesintisiz zaman serileri ve özdeş bir veri başlangıç yılı bulmak mümkün olmamaktadır 4 Diğer uluslar arası veri ise UNCTAD tarafından yıllık olarak üretilen World Investment Report adlı kaynaktan alınmıştır. Bu veri seti doğrudan yabancı sermaye yatırımları ile ilgili küresel eğilimleri yansıtmaktadır. 5 Veri setindeki değişkenler için Birleşmiş Milletler üyesi ülke ve bölgelere göre 1970 yılından itibaren veri toplanmakta ve iki yıl gecikmeli olarak raporlanmaktadır. Ancak yine bazı ülkeler için zaman serilerinde kesintiler mevcuttur. UNCTAD tarafından yayınlanan World Investment Report serisi sermaye yatırımlarının küresel hareketliliğini göstermekte ve Türkiye üzerine yapılacak yorumlarla ilgili önemli ipuçları sağlamaktadır. 2009 yılındaki son durumda yabancı sermaye yatırımlarının değerlendirmek için, küresel doğrudan yabancı sermaye akışlarını incelersek, özellikle 2009 un ikinci yarısında doğrudan yabancı sermaye girişlerinin en düşük seviyeye ulaştığını, 2010 un ilk dönemlerinde de ancak mütevazi sayılabilecek bir toparlanma yaşadığını görebiliriz (Şekil 1). Küresel doğrudan yabancı sermaye girişleri 2009 yılındaki son durumda, genel olarak bir düşüş trendi izlemektedir. Dünyadaki toplam yabancı sermaye girişleri, 2008 yılındaki %16 lık düşüşün ardından 2009 yılında %37 daha gerileyerek, 1.114 milyar dolara düşmüş, yabancı sermaye çıkışları ise %43 düşerek 1.101 milyar dolara gerilemiştir (WIR,2010). Gelişmiş ülkelere gelen yabancı sermaye yatırımlarında 2009 yılında %44 lük bir düşüş gözlemlenmiş ve toplam yabancı sermaye yatırımı 566 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Bunun yanı sıra gelişmekte olan ülkelere gelen doğrudan yabancı sermaye yatırımlarının oranı da %24 lük bir düşüş sergileyerek 478 milyar dolara gerilemiştir. Geçiş ekonomilerinin (transition economies), yani Güney Doğu Avrupa ve Birleşik Devletler Topluluğu 4 http://oberon.sourceoecd.org/vl=2373168/cl=18/nw=1/rpsv/~3954/v207n1/s1/p1 adresinden bu veri seti ile ilgili detaylı bilgi edinilebilir. 5 Bu veri seti ile ilgili detaylı bilgi için http://www.unctad.org/templates/webflyer.asp?intitemid=5535&lang=1 adresine bakınız. 8

(Commonwealth of Independent States) nun 6, aldığı yabancı sermaye yatırımlarının da oranı %43 düşmüş ve 70 milyar dolar olmuştur. Şekil 1: Küresel ve ekonomik gruplara göre yabancı sermaye girişleri, 1980-2009(milyon dolar) 2009 yılında gelişmiş ülkelere, gelişmekte olan ülkelere ve geçiş ekonomilerine gelen yabancı sermaye yatırımlarının bu şekilde bir anda düşmesi, dünyanın birçok yerinde ekonomik performansın zayıfladığının ve çok uluslu şirketlerin finansal yeterliliklerinin azaldığının bir göstergesi olarak kabul edilmektedir. Fakat 2010 yılında, yabancı sermaye akışlarında gerçekleşmesi beklenen düzelmenin gelişmiş ülkelere kıyasla gelişmekte olan ülkelerde daha güçlü olacağı ve bunun sonucunda da gelişmekte olan ülkelere ve geçiş ekonomilerine yönelik yabancı doğrudan sermaye yatırımlarının hızlanacağı beklenmektedir. Yabancı sermaye girişlerinin dünyadaki toplam gayri safi yurt içi hasıla içindeki payı ise, yabancı sermaye girişlerinin dünyadaki genel seyri hakkında fikir edinmemiz konusunda bize yardımcı olacaktır. Şekil 2 denden görüleceği gibi 1980-1990 yılları arasında yabancı sermaye yatırımlarının dünyadaki toplam GSYİH içindeki payı % 0,5 ile %1,0 arasında seyretmiş, 1990 lardan sonra hızlı bir artış gösterip 1999 da %3,47 ye, 2000 yılında da % 4,31 e kadar yükselmiştir. Fakat 2001 senesine gelindiğinde önemli bir düşüş gözlenmiş ve bu oran %2,58 e gerilemiştir. Sonrasında da, düşmeye devam ederek 2004 senesinde %1,75 e kadar gerilemiştir. Takip eden dönemde, 2007 ye kadar yükselme eğilimine girip, 2007 de 6 Birleşik Devletler Topluluğu, Sovyetler Birliği nin dağılması sonrasında kurulan ve eski Sovyet Cumhuriyetlerin oluşturduğu bir bölgesel organizasyondur. Üyeleri Ermenistan, Azerbaycan, Belarus, Kazakistan, Kırgızistan, Moldova, Rusya, Tacikistan, Türkmenistan (aday ülke), Ukrayna(katılımcı ama resmi üye değil), Özbekistan dır. 9

%3,59 a ulaşmasına rağmen 2008 de tekrar düşmüş ve 2,8 e gerilemiştir. Son durumda 2009 senesinde yabancı sermaye girişlerinin dünyadaki toplam gayri safi hâsılanın %2,02 si olduğu görülmektedir. Şekil 2: Yabancı sermaye girişlerinin dünya toplam GSYİH içindeki payı(%) Genel hatlarıyla, Türkiye için yabancı sermaye yatırımlarını değerlendirirsek, YSY girişlerinin 1995-2005 arasında ortalama olarak 2.184 milyar dolar; 2006 yılında 20.223, 2007 yılında 2.223, 2008 yılında 18.148 ve 2009 yılında 7.611 milyar dolar olarak gerçekleşmiş olduğunu görürüz. Bu girişler, 1995-2005 arasında toplam sabit sermaye yatırımlarının % 4 ü, 2007 yılında % 15,9 u 2008 yılında % 12,5 i ve 2009 yılında % 7,3 ü olmuştur. YSY çıkışları ise, 1995-2005 arasında ortalama olarak 483 milyar dolar; 2006 yılında 926, 2007 yılında 2.104, 2008 yılında 2.532 ve 2009 yılında 1.551 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Bu çıkışlar, 1995-2005 arasında toplam sabit sermaye yatırımlarının ortalama % 0,9 u, 2007 yılında % 1,5 i, 2008 yılında % 1,7 si ve 2009 yılında % 1,5 i olmuştur. Yabancı varlıklara göre yapılan sıralamaya göre, kalkınmakta olan ülkelerden gelen ilk 100 Çok Uluslu Şirket listesinde Türkiye den yer alan şirketler ise, inşaat ve emlak sektöründe faaliyet gösteren Enka İnşaat ve Sanayi (76. Sırada) ve telekomünikasyon sektöründe faaliyet gösteren, Turkcell İletişim Hizmetleri A.Ş.(100. Sırada) olmuştur. 7 Türkiye nin yabancı sermaye girişleri açısından performansını değerlendirmek için ise, yabancı sermaye girişlerinin GSYIH içindeki payını, Türkiye ve dünyada yabancı sermayeyi en çok çeken ülkelerden Türkiye nin rekabette olduğu BRIC ülkeleriyle (Brezilya, Çin, Hindistan ve Rusya) karşılaştırmak 7 WIR (2010) 10

Türkiye nin dünyadaki karşılaştırmalı genel durumu hakkında bir fikir edinmemizi sağlayacaktır (Şekil 3). BRIC ülkeleri ve Türkiye yi söz konusu dönem için değerlendirirsek, 1990 ve 1995 arasında Brezilya, Rusya, Türkiye ve Hindistan ın GSYİH larında yabancı sermayenin payının birbirine çok yakın olduğunu ve % 0,2 ile %0,5 arasında seyrettiğini görürüz. Fakat 1995 ten sonra Hindistan ve Rusya da yukarı yönlü bir hareket gözlemlenmiş, Brezilya da yükselişe geçmiş, hatta diğerlerine göre daha hızla hareket etmiştir. Şekil 3: BRIC ülkeleri için Yabancı sermaye girişlerinin toplam GSYİH (FDI/GDP) içindeki payı (%)1990-2008 8 1995-2000 arasında Türkiye de ise YSY nin GSYİH daki payı nerdeyse aynı seviyede seyretmeye devam etmiştir. Fakat bu dönemde Çin deki durum bu diğer ülkelerden oldukça farklıdır. Çin de 1990 ve 1991 yıllarında %1 seviyesinde seyreden bu oran 1993 de aniden %6,24 e çıkmış ve daha sonra 2000 senesine kadar azalarak %3,2 seviyesine gerilemiştir. 1995 ten sonra ise Brezilya için yukarı yönlü bir hareket başlamış ve 1996 da %1,33 ile başlayan bu oran 2000 senesinde %5,08 e kadar yükselmiştir. Daha sonra aşağı doğru bir hareket gözlemlemiş ve Brezilya için düşüş 2003 senesine kadar sürmüştür. Sonrasında ise iniş çıkışlar tecrübe eden Brezilya için YSY nin GSYİH daki payı 2008 senesine gelindiğinde %2,86 olarak bulunmuştur. Türkiye de ise 1995 yılında %0,52 seviyesine gelen YSY/GSYİH oranı, sonrasında düşmeye başlamış ve 2000 senesine gelindiğinde %0,36 ya kadar gerilemiştir. Bu durum 2001 de %1,71 ye sıçrama olması dışında 2004 senesine kadar neredeyse aynı seviyede seyretmiştir. 2005 e gelindiğinde ise önemli bir artış gözlemlenmiş ve YSY/GSYİH oranı %2,07 ye yükselmiş, 2006 da ise %3,81 seviyesine ulaşmıştır. 2006 dan sonra ise düşüşe geçmiş ve 2008 senesinde %2,49 ile son bulmuştur. 8 Kaynak World Development Indicators veritabanıdır ve veri 2008 yılına kadar mevcuttur. 11

1993-2001 döneminde düşüş gözlemlediğimiz Çin için ise durum, Türkiye nin yaşadığından oldukça farklı seyretmiştir. 2001-2002 yıllarında YSY/GSYİH oranında ihmal edilebilir bir artıştan sonra, 2003-2004 te yine ihmal edilebilir düşüşler olmuş ve 2004 yılında % 2,84 olan bu oran 2005 yılında % 3,54 e yükselmiştir. Sonraki yıllarda yine düşüş ve yükselişlerin ardında 2008 e gelindiğinde %3,42 seviyesinde durmuştur. 2008 yılında BRIC ülkeleri içinde en yüksek YSY/GSYİH oranına sahip ülke % 4,25 ile Rusya olmuştur. Onu Çin ve Hindistan, Brezilya ve Türkiye izlemiştir. Şekil 4: Çek Cumhuriyeti, Macaristan, Polonya ve Türkiye için yabancı sermaye girişlerinin toplam GSYİH içindeki payı (FDI/GDP) (%) 1990-2008 9 Bu değerlendirmemizde de yabancı sermaye girişlerinin GSYIH içindeki payını, Türkiye ve AB ye yeni üye olan ve Türkiye ye benzerlikleri bulunan Çek Cumhuriyeti, Macaristan ve Polonya ile karşılaştırırsak, Türkiye nin yabancı sermaye girişleri açısından dünyadaki yerini kavramamız daha kolay olacaktır (Şekil 4). 1990-1995 döneminde yabancı sermaye yatırımlarının GSYİH içindeki payının, Çek Cumhuriyeti, Polonya ve Türkiye nin birbirine yakın seviyelerde seyrettiğini ama Macaristan için YSY nin GSYİH içindeki payının diğer ülkelerden daha fazla olduğunu görürüz. 1995 yılına gelindiğinde bu fark daha da belirgin hale gelmiş, Çek Cumhuriyeti, Polonya ve Türkiye için YSY/GSYİH oranı sırasıyla % 4,65, %2,63 ve % 0,52 olurken, Macaristan için bu oran %10,75 olarak bulunmuştur. 1999 a geldiğimizde ise YSY nin GSYİH içindeki payı Çek Cumhuriyeti için %10,49 a ve Polonya için %4,33 e yükselmiş, Macaristan için %6,89 a ve Türkiye için de %0,31 e gerilemiştir. 2002 yılına kadar Çek Cumhuriyeti nin performansı diğer ülkelere göre yukarda seyretmiş ve YSY/GSYİH oranları Çek Cumhuriyeti nde %11,29, Macaristan da %4,53, 9. Çek Cumhuriyeti için veri 1993 tarihinden başlamaktadır. Kaynak yine World Development Indicators veri tabanıdır ve veri 2008 yılına kadar mevcuttur. 12

Polonya da %2,08 ve Türkiye de %0,49 olmuştur. 2003 yılına gelindiğinde değerlendirdiğimiz tüm ülkeler için düşüş gözlenmesine rağmen sonrasında hepsinde artışlar yaşanmış özellikle Macaristan ın performansındaki artış çok çarpıcı olmuştur. Macaristan da 2004 yılında %4,43 olan YSY/GSYİH oranı, 2005 te %6,92 ye, 2006 da %17,45 e, 2007 de %52,13 ye yükselmiş ve 2008 yılında da %40,59 seviyesine ulaşmıştır. Bu rakamlar diğer ülkelerin GSYİH larında YSY nin paylarından çok yüksek seviyelerdir. Öte yandan Çek Cumhuriyeti için 2005 yılında %9,31 oranı gözlemlenmiş fakat 2008 yılına gelene kadar artış ve azalışlar yaşandıktan sonra 2008 de % 5,04 seviyesinde son bulmuştur. Polonya da 2005 senesinde bir düşüş yaşanmış ve YSY/ GSYİH oranı %3,39 a gerilemiş, 2007 de %5,56 ya yükselmesine rağmen 2008 de %2,81 e gerilemiştir. Türkiye için ise 2005 de % 2,07 olarak bulunan bu oran 2007 de %3,40 a kadar yükselmiş fakat 2008 de yine düşerek %2,49 a gerilemiştir. Genel küresel tablonun ve Türkiye nin bu tablodaki yerinin bu biçimde ortaya konmasını takiben, raporun bu bölümünde öncelikle İSO tarafından sağlanan veriler analiz edilecek, daha sonra ise TÜİK ve OECD verilerinin sağladığı sonuçlar tartışılacaktır. Raporun son alt bölümünde ise bu veriler yardımıyla Türkiye açısından durum özetlenecek ve birtakım genel çıkarımlar aktarılacaktır. 2. İSO VERİLERİ Çalışmanın bu bölümünde 2000-2009 yıllarına ait İSO tarafından Türkiye Ekonomisi nin ilk 500 şirketi için toplanan veriler kullanılarak beş temel değişken (firma sayısı, satış hâsılatı, katma değer, ihracat ve ücretle çalışan sayısı) ve bu veriden hesaplanan bazı ölçütlerden (yabancı sermaye payı ve ihracat yoğunluğu gibi) faydalanılarak büyük ölçekli yabancı sermayeli firmaların Türkiye ekonomisi içindeki yeri tartışılacaktır. Veri elverdiği ölçüde geniş tanımlı sektörel çözümlemeler de bu tartışmanın bir parçası olacaktır. Bu verinin diğer veri kaynaklarına göre sağladığı önemli avantajlardan biri firma isimlerinin belli olmasıdır. Bu çerçevede yeri geldikçe ve analiz açısında anlamlı sonuçlar üretebileceği düşünüldükçe firma bazında da tartışmalara yer verilecektir. Bölümün içinde genelde verilerden oluşturulan özet şekil ve tablolar kullanılmış, detaylı çözümlemeler için yararlanılan şekiller ise EK 1 de verilmiştir. 2000-2009 yılları arasında İSO ilk 500 şirket arasında yer alan yabancı sermayeli şirketlerin sayısına bakacak olursak, bu dönemde Şekil 5 ten de görebildiğimiz gibi 2005 yılına kadar önemli bir artış olduğunu gözlemleriz. 2000 yılında 131 olan yabancı sermayeli şirket sayısı 2004 yılında 149 a ulaşmış, fakat 2004-2005 yılları arasında bu sayı % 8,7 gerileyerek 136 ya düşmüştür. Daha sonraki yıllarda, ilk 500 şirket içindeki yabancı sermayeli şirketlerin sayısında her sene ortalama %2,8 civarında bir artış olmuş ve İSO ilk 500 şirket içindeki yabancı sermayeli şirketlerin sayısı 2009 yılında 153 e ulaşmıştır. Son durumda ise 2009 13

yılı itibariyle, İSO tarafından açıklanan ilk 500 şirketin %30,6 sının yabancı sermayeli şirket olduğu gözlemlenmektedir. 2. 1.Firma Sayısı Şekil 5: 2000-2009 yılları arasında İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketler içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) 2000 senesinde İSO ilk 500 listesine giren 131 yabancı sermayeli şirketin 18 tanesi üretimden satışlara göre yapılan sıralamada ilk 50 şirket içinde yer almıştır. Listede en yukarılarda yer alan yabancı sermayeli şirketler Oyak-Renault Otomobil Fabrikaları A.Ş (3. Sırada), Tofaş Türk Otomobil Fabrikası A.Ş (8. Sırada), Vestel Elektronik San ve Tic A.Ş (10. Sırada)., Ford Otomotiv Sanayi A.Ş (11. Sırada) ve Mercedes-Benz Türk Anonim Şirketi (13. Sırada) olmuş ve şirketlerin dördü otomotiv sektöründeki faaliyetleriyle, bir tanesi de metal eşya ve makine sektöründeki faaliyetleriyle listeye dahil olmuştur. Bu şirketlerin hiç biri %100 yabancı sermayeli şirket değildir. 2004 senesine geldiğimizde ise, İSO ilk 500 listesine giren 149 yabancı sermayeli şirketin 22 tanesinin üretimden satışlara göre yapılan sıralamada ilk 50 şirket içinde yer aldığını, hatta listede 1. sırada yer alan Tüpraş-Türkiye Petrol Rafinerileri A.Ş. nin bu yabancı sermayeli şirketlerden birisi olduğunu görürüz. 2004 senesinde listeye 2. sırada giren Ford Otomotiv Sanayi A.Ş., 3. sırada giren Toyota Otomotiv Sanayi Türkiye A.Ş. ve 4. Sırada giren Oyak-Renault Otomobil Fabrikaları A.Ş. şirketleri de yabancı sermayeli şirketlerdir. Üst sıralarda yer alan bu yabancı sermayeli şirketlerin yalnızca bir tanesi %100 yabancı sermayeli şirket olmuştur (Toyota Otomotiv Sanayi Türkiye A.Ş). 2009 yılına gelindiğinde ise, üretimden 14

satışlara göre yapılan bu sıralamada listedeki ilk 50 şirketin 20 tanesinin yabancı sermayeli şirket olduğunu görürüz. Listeye 3. sırada giren Oyak-Renault Otomobil Fabrikaları A.Ş., 5. sırada giren TOFAŞ Türk Otomobil Fabrikası A.Ş., 6. sırada giren Ford Otomotiv Sanayi A.Ş., 9. Sırada giren Vestel Elektronik San. ve Tic. A.Ş ve 13. Sırada giren Toyota Otomotiv Sanayi Türkiye A.Ş., 2009 yılında İSO ilk 500 listesinde en iyi performans gösteren yabancı sermayeli şirketler olmuşlardır. İlk 500 şirket içinde yer alan yabancı sermayeli şirketlerin, sermaye yapılarında uluslararası sermayenin payını inceleyecek olursak, 2000 yılında şirketlerin %55 inin sermaye yapısında uluslararası sermaye payının %50 ve üzerinde olduğunu görürüz 10. Bu durum yıllar içinde artış göstermiş ve 2008 yılına gelindiğinde İSO ilk 500 şirket içinde yer alan yabancı sermayeli şirketlerin % 74 ünün sermaye yapısında uluslararası sermayenin payının %50 ve üzeri olduğu görülmüştür 11. 2009 yılında ise İSO ilk 500 şirket listesine giren 153 yabancı sermayeli şirketin 108 inin sermaye yapısında uluslararası sermayenin payının %50 ve üzerinde olduğu ve 2008 yılına nazaran sermaye yapısında uluslararası sermayenin daha baskın olduğu yabancı sermayeli şirketlerin payının %70,5 e gerilediği görülmüştür 12. Bu durumda, 2000-2009 dönemini incelediğimizde, İSO ilk 500 şirket içinde yer alan yabancı sermayeli şirketlerin önemli bir çoğunluğunun 13 sermaye yapılarında uluslararası sermayenin baskın olduğunu, genel olarak da listeye giren şirketlerde yabancı sermayeli şirketlerin sayısının arttığını söyleyebiliriz. Aynı değerlendirmeyi 2000-2009 döneminde imalat alt sektörleri için yaparsak, Gıda, tütün ve içki alt sektöründe faaliyet gösteren şirketlerden 2000 yılında 88 tanesinin ilk 500 şirket arasına girmiş olduğunu ve bunlardan 17 tanesinin (%19,3 ü) yabancı sermayeli şirket olduğunu gözlemleriz. 2000 yılında en iyi performans gösteren yabancı sermayeli gıda, tütün ve içki şirketi, listeye 53. Sıradan giren JTI Tütün Ürünleri Sanayi A.Ş. olmuştur. Listeye bu sektördeki faaliyetleriyle giren yabancı sermayeli şirketlerin, listedeki tüm sektör şirketleri içindeki payı 2003 yılında %29,6 14 ya yükselmiştir. Bu sene listeye en yüksek girişi yapan 10 2000 senesinde listeye giren 131 yabancı sermayeli şirketin 22 tanesi %100 yabancı sermayeli şirket olmuştur. Bu şirketlerin 8 tanesi kimya, petrol ve plastik sektöründe, 5 tanesi metal eşya ve makine sektöründe, 2 şer tanesi de gıda, tütün ve içki, kağıt ürünleri ve otomotiv sektörlerinde faaliyet göstermektedirler. 3 tanesi hakkında bilgi mevcut değildir. En yüksek girişi yapan %100 yabancı sermayeli şirket gıda, tütün ve içki sektöründeki faaliyetleriyle listeye giren JTI Tütün Ürünleri Sanayi A.Ş. (53. Sırada) olmuştur. 11 2008 senesinde listeye giren 148 yabancı sermayeli şirketin 45 tanesi %100 ü uluslararası sermaye olan yabancı sermayeli şirkettir. Bu şirketlerin önemli bir çoğunluğu kimya, petrol ve plastik (17 tanesi), otomotiv (10 tanesi) ve gıda, tütün ve içki (7 tanesi) sektörlerinde faaliyet göstermektedir. Listeye en yüksek girişi yapan %100 yabancı sermayeli şirket ise Toyota Otomotiv Sanayi Türkiye A.Ş (3. Sırada) olmuştur. 12 2009 senesinde listeye giren 153 yabancı sermayeli şirketin 44 tanesi %100 ü uluslararası sermaye olan yabancı sermayeli şirkettir. Bu şirketlerin önemli bir çoğunluğu kimya, petrol ve plastik (13 tanesi), otomotiv (10 tanesi) ve gıda, tütün ve içki (6 tanesi) sektörlerinde faaliyet gösteren şirketlerdir. Listeye en yüksek girişi yapan %100 yabancı sermayeli şirket yine Toyota Otomotiv Sanayi Türkiye A.Ş (13. Sırada) olmuştur. 13 2000-2009 yılları arasında İSO ilk 500 şirket listesine giren yabancı sermayeli şirketlerin en az %55 inde uluslararası sermayenin payının %50 ve üzerinde olduğu görülmüştür. 14 2003 yılında ilk 500 şirket içine giren şirketlerden gıda tütün ve içki sektöründe faaliyet gösteren 91 şirketin 27 tanesi yabancı sermayeli şirkettir. 15

yabancı sermayeli şirket ise, Philsa Philip Morris Sabancı Sigara ve Tütüncülük Sanayi ve Ticaret Anonim Şirketi (22. Sırada) olmuştur. 2003 yılından sonra ise, gıda tütün ve içki sektöründeki faaliyetleriyle ilk 500 listesine giren şirketlerin sayısı 90 civarında seyretmiş ve bu şirketler içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı, ortalama % 26 olarak bulunmuştur. Bu dönemde 2006 ve 2007 yılları istisna olarak görülebilir. Çünkü bu yıllarda İSO ilk 500 şirket listesine, gıda tütün ve içki sektöründeki faaliyetleriyle giren şirketlerin sayısı 90 lardan 80 lere gerilemiş ama listeye giren yabancı sermayeli gıda, tütün ve içki şirketlerinin sayısı değişmemiştir 15. Bu yıllarda, İSO ilk 500 şirket listesine bu sektördeki faaliyetleriyle giren şirket sayısının azalmasının, gıda tütün ve içki sektöründe faaliyet gösteren yerli firmaların listenin dışında kalmasından kaynaklandığını söyleyebiliriz 16. 2009 senesinde ise İSO ilk 500 şirket listesine gıda tütün içki sektöründeki faaliyetleriyle giren şirket sayısı 100 e yükselmiş fakat bu şirketler arasında yabancı sermayeli şirketlerin sayısı ve oranı önemli bir değişiklik göstermemiştir 17. 2008 yılında 92 olan bu sayının 2009 yılında 100 e yükselmesinde, gıda tütün ve içki sektöründe faaliyet gösterip listeye giren yeni yerli şirketlerin önemli bir rolü vardır 18, fakat 2008 de listede olmayıp da 2009 yılında listeye giren yabancı sermayeli gıda, tütün ve içki şirketi sayısı da gözden kaçırılmamalıdır 19. Listeye giren yabancı sermayeli gıda, tütün ve içki şirketlerinin sermaye yapılarına daha yakından bakacak olursak, 2000-2006 yılları arasında İSO ilk 500 listesine giren bu şirketlerin %50-55 inin sermaye yapısında uluslararası sermaye payının %50 ve üzerinde olduğunu görürüz. Fakat bu oran 2007 yılında yükselmiş ve 24 yabancı sermayeli şirketin 17 tanesinin, yani %70,8 inin sermaye yapısında uluslararası sermaye payının %50 ve üzerinde olduğu görülmüştür. 2009 yılına gelindiğinde ise, gıda tütün ve içki sektöründe faaliyet gösteren ve İSO ilk 500 listesine giren yabancı sermayeli şirketlerin sayısı 24 olmuş ve bunlardan 18 tanesinin, yani %72 sinin sermaye yapısında uluslararası sermaye payının %50 ve üzerinde olduğu görülmüştür. Bir diğer imalat alt sektörü olan Dokuma ve giyim eşyası alt sektörünü inceleyecek olursak, bu sektörde faaliyet gösteren şirketlerden İSO ilk 500 listesine giren şirketlerin sayısı 2000 yılında 95 olduğunu ve 15 2006 yılında ilk 500 şirket arasına giren ve gıda tütün ve içki sektöründen faaliyet gösteren şirket sayısı 23, 2007 yılındaki sayı ise 24 tür. 16 2005 yılında listede olan Atikler Tarım Ürünleri San. ve Tic. Ltd. Şti., Birlik Pazarlama Sanayi ve Ticaret A.Ş., Della Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş.,Edirne Yağ Sanayi ve Ticaret A.Ş., Eksun Gıda Tarım San. ve Tic. A.Ş., Et ve Balık Ürünleri A.Ş. Genel Müd., Fatoğlu Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş., Klas Yağ ve Gıda San. Tar. Ür. ve Tük.Mal. Paz. Tic. Ltd. Şti., Lio Yağ San. ve Tic. A.Ş., Özlem Tarım Ürünleri A.Ş., Özyılmaz Fındık Tic. San. Ltd. Şti., Sardunya Hazır Yemek Üretim ve Hizmet A.Ş., Yavuzlar Fındık Gıda Sanayi ve Ticaret Uluslararası Taşımacılık Ltd. Şti. Gibi %100 ü yerli sermaye olan gıda, tütün ve içki şirketleri 2006 ve 2007 yıllarında liste dışında kalmışlardır. Bu şirketlerden bir kısmı 2008 ve 2009 yıllarında listeye geri girmiş ama bazıları da tamamen sektörden çekilmişlerdir. 17 2008 yılında listeye gıda, tütün ve içki sektöründeki faaliyetleriyle giren yabancı sermayeli şirket sayısı 22 dir. 18 2008 de listede olmayıp da 2009 da listeye giren yerli gıda, tütün ve içki şirketleri sayısı 15 tür., 19 2008 de listede olmayıp da 2009 da listeye giren yabancı sermayeli gıda, tütün ve içki şirketleri sayısı 6 dır ve bu şirketler Doğa Organik Gıda ve Tarım Ür. Ürt. ve Tic. İth. İhr. A.Ş, Erikli Su ve Meşrubat San. ve Tic. A.Ş., Fruko Meşrubat Sanayii Ltd.Şti., PNS Pendik Nişasta Sanayi A.Ş., Türk Tuborg Bira ve Malt Sanayii A.Ş., Unipro Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş dir. 16

bunlardan yalnızca 7 tanesinin yabancı sermayeli şirket olduğunu gözlemleriz. 2001 yılında listeye bu sektördeki faaliyetleriyle giren şirket sayısı 107 ye yükselmiş fakat daha sonraki yıllarda bu sayı sürekli düşerek 2009 yılında 49 şirkete kadar gerilemiştir. Bu durum sektörde genel bir küçülme eğilimine işaret etmektedir. 200-2009 döneminde İSO ilk 500 listesine dokuma ve giyim eşyası sektöründe faaliyetleriyle giren yabancı sermayeli şirketlerin sayısı ise 2007 yılı dışında önemli bir değişiklik göstermemiş ve sürekli 5 ila 10 şirket arasında seyretmiştir. Bu sektördeki faaliyetleriyle listeye dâhil olan şirketlerin sayısı 2000 yılından başlayarak sürekli azalmış ve 2007 yılındaki şirket sayısı 2001 ile karşılaştırıldığında %47, 6 azalarak 56 ya gerilemiştir. Fakat listeye giren şirket sayısında bir azalış görülmesine rağmen, listeye giren yabancı sermayeli şirket sayısı önemli derecede artmış ve 2007 yılında listeye giren 56 şirketin 17 tanesi yabancı sermayeli şirket olmuştur. Bu durum, 2001 yılında sektördeki yabancı sermayeli şirket sayısıyla karşılaştırıldığında %112,5 lik bir artışı işaret etmektedir. 2009 yılına gelindiğinde ise, İSO ilk 500 listesine giren sektör firmalarının sayısı 48 ye gerilemiştir ve bunlardan sadece 4 tanesi yabancı sermayeli şirket olabilmiştir 20. 2000-2009 döneminde İSO ilk 500 listesine dokuma giyim ve eşya sektöründeki faaliyetleriyle giren yabancı sermayeli şirketlerin sermaye yapılarını inceleyecek olursak, bu şirketlerin %50 ila 60 ının sermaye yapılarında uluslararası sermayenin payının %50 ve üzerinde olduğunu görülür. 2007 yılındaki 17 yabancı sermayeli şirketin 12 tanesinin (%70,5 inin) sermayelerinde uluslararası sermayenin payının %50 ve üzerinde olduğu görülmüştür. Fakat bir sonraki yıl olan 2008 yılında ise, bu sayı 1 e düşmüştür. Bu düşüşün ardındaki temel neden, 2008 yılında listeye yabancı sermayeli şirket olarak girmiş birçok dokuma ve giyim eşyası şirketinin sermaye yapılarının değişmesinden ve 2009 yılında listeye yabancı sermayeli şirket olarak girmemelerinden kaynaklanmaktadır 21. Orman ürünleri ve mobilya imalat alt sektörünü incelediğimizde ise, 2000-2009 döneminde İSO ilk 500 şirket listesine giren şirket sayısının 10 ila 15 arasında değiştiğini ve bunların çok küçük bir bölümünün yabancı sermayeli şirket olduğunu söyleyebiliriz. 2000 yılında bu sektördeki faaliyetleriyle listeye giren 11 şirketin 1 tanesi yabancı sermayeli şirket olurken, 2007 yılında listeye giren 13 şirketin 5 i yabancı sermayeli şirket olmuş ve uluslararası sermayeye sahip şirketlerin orman ürünleri ve mobilya sektöründeki faaliyetleriyle listeye giren şirketler içindeki en yüksek payı olan %38,5 e ulaşmıştır. 2009 yılındaki son durumda ise, İSO ilk 500 listesine giren 11 orman ürünleri ve mobilya şirketinden sadece 1 tanesi yabancı sermayeli şirket olmuştur. Bu sektörden listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin sayısı oldukça az 20 Bu dönemde listeye giren yabancı sermayeli şirketlerden sadece bir tanesi (Sasa Dupont Sabancı Polyester Sanayi A.Ş. - Advansa Sasa Polyester Sanayi A.Ş.) üretimden satış miktarlarına göre yapılan sıralamada ilk 50 şirket içine girmiştir, fakat bu şirket sadece bu sektöde faaliyet göstermemektedir ve asıl faaliyet alanı kimya, petrol ve plastik sektörüdür. 21 2000-2004 döneminde İSO ilk 500 listesine bu sektördeki faaliyetleriyle giren yabancı sermayeli şirketler içinde %100 yabancı sermayeli olan herhangi bir şirket yer almamıştır. 2005, 2006, 2008 ve 2009 yıllarında listeye girmiş olan %100 yabancı sermayeli tek dokuma, giyim ve eşya şirketi Hugo Boss Tekstil Sanayii Ltd. Şti. 2007 yılında ise listeye giren %100 yabancı sermayeli şirketler Atateks Tekstil İşletmelerı San. ve Tic. A.S., Kilim Grubu Kartaltepe Mensucat Fab. T.A.S., Menderes Tekstil San. ve Tic. A.S. ve Sunjüt Sun'ı Jüt San. ve Tic. A.Ş. 17

görünmektedir ve sermaye yapıları incelendiğinde ise uluslararası sermayenin payının %50 nin altında olduğu firma sayısı görece fazla olarak bulunmuştur. 22 Bir diğer imalat alt sektörü olan Kağıt Ürünleri sektörünü incelersek, bu sektördeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin sayısı 2000 yılında 28 iken bu sayının 2009 yılında 16 ya gerilediğini görürüz. Fakat bu şirketler arasında yabancı sermayeli şirketler genellikle yerlerini korudukları için, yabancı sermayeli şirketlerin 2000 yılında tüm şirketler içindeki %28,5 olan payı yıllar içinde artmış ve 2009 yılında %37,5 e yükselmiştir. Listeye giren bu yabancı sermayeli şirketlerin %50 den fazlası sermaye yapılarında uluslararası sermayenin payının %50 ve üzerinde olduğu şirketler olmuştur. Bu dönemdeki en çarpıcı gözlem, 2004 yılında kâğıt ürünleri sektöründeki faaliyetleriyle listeye giren 6 yabancı sermayeli şirketin 5 inin yani %83,4 ünün sermaye yapısında uluslararası sermayenin payının %50 ve üzerinde olmasıdır. 2009 yılında bu oran %66,6 olarak bulunmuştur 23. Kimya, petrol plastik sektöründeki faaliyetleriyle 2000-2009 döneminde İSO ilk 500 listesine giren şirketlerin sayısı 70 ila 75 arasında, bu şirketlerden yabancı sermayeli olanların sayısı ise 25 ila 30 arasındadır. Fakat 2007 yılında listeye bu sektörden giren 68 şirketten sadece 15 tanesi yabancı sermayeli şirket olmuş ve bu sayı söz konusu dönemdeki en düşük sayı olarak bulunmuştur. 2008 yılında ise listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin sayısında 2007 yılına göre %146,6 lık önemli bir artış görülmüş ve listeye giren 75 şirketin 37 si (% 49,3 ü) yabancı sermayeli şirket olmuştur. 2009 yılında ise listeye kimya, petrol ve plastik sektöründeki faaliyetleriyle giren yabancı sermayeli şirketlerin sayısının 30 olduğu gözlenmiştir. İSO ilk 500 listesine giren yabancı sermayeli kimya, petrol ve plastik şirketlerinin her sene yaklaşık % 75 veya 80 inin sermaye yapısında uluslararası sermayenin payı %50 ve üzerindedir 24. Bu sektörden ilk 50 şirket arasına en çok giriş yapan yabancı sermayeli şirket İpragaz A.Ş. olmuştur 25. Onu Unilever Sanayi ve Ticaret Türk Anonim Şirketi 26 ve Tüpras-Türkiye Petrol Rafinerileri A.S 27, takip etmiştir. 22 Bu dönemde listeye sadece 2005 (Grammer Koltuk Sistemleri Sanayi ve Ticaret A.Ş.), 2006(Grammer Koltuk Sistemleri Sanayi ve Ticaret A.Ş.) ve 2007 (Yıldız Entegre Agaç San. ve Tic. A.S. ve Yıldız Sunta Mdf Orman Ürünleri Sanayi Tesisleri Ith. Ihr. ve Tic. A.S.) senelerinde %100 yabancı sermayeli orman ürünleri ve mobilya şirketleri dahil olmuştur. 23 2009 yılında listeye giren 6 yabancı sermayeli şirketin 4 ünün sermaye yapılarında uluslararası sermayenin payı %50 ve üzerindedir. 24 Örneğin 2009 yılında listeye giren yabancı sermayeli şirketleri %83,3 ünde(30 şirketin 25 inde), 2008 yılında %83,7 sinde, 2007 de %80 inde, 2006 da ise % 78,5 inde uluslararası sermayenin payı %50 ve üzerindedir. Listeye giren %100 yabancı sermaye şirketlerinin sayısı ise 2000,2001 ve 2006 da 8; 2002, 2003 ve 2004 de 7, 2005 de 11, 2007 de 3, 2008 de 17 ve 2009 da 13 olmuştur. 25 İpragaz A.Ş. listeye 2000 yılında 22.sıradan, 2001 yılında 25. sıradan, 2002 ve 2003 yıllarında 16. sıradan, 2008 de 22. sıradan ve 2009 da 19. sıradan giriş yapmıştır. 26 Unilever Sanayi ve Ticaret Türk Anonim Şirketi, 2005 senesinde 16. sıradan ve 2007 senesinde 17.sıradan listeye dahil olmuştur. 27 Tüpras-Türkiye Petrol Rafinerileri A.S 2005 ve 2007 yıllarında listeye 1. Sıradan giriş yapmıştır. 18

Bir diğer imalat alt sektörü olan Taş ve toprağa dayalı imalat sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 listesine giren şirketlerin 2000-2009 arasındaki performanslarını incelersek, en düşük girişin 2001 yılındaki 34 şirket, en yüksek girişin de 2006 yılındaki 48 şirket olduğunu görürüz. Bu şirketler içindeki yabancı sermayeli şirketlerin payı ise %20 ile %30 arasında değişmektedir. Örneğin 2000 yılında listeye bu sektördeki faaliyetleriyle giren 36 şirketin 8 tanesi (%22,2 si) yabancı sermayeli şirket iken, 2009 yılında listeye giren 40 şirketin 14 ü (%35 i) yabancı sermayeli şirket olmuştur. Bu yabancı sermayeli şirketlerin sermaye yapılarını inceleyecek olursak, 2000 yılındaki 8 şirketin 4 ünün (%50 si), 2007 yılında 14 şirketin 9 unun (%64,2 si), 2008 yılındaki 16 şirketinin 10 unun (%62,5 si) ve 2009 yılındaki 14 şirketin 7 sinin (%50 si) sermaye yapılarında uluslararası sermayenin payı %50 ve üzerinde olduğunu görürüz. 2000-2009 döneminde bu sektördeki faaliyetleriyle ilk 50 şirket arasına girebilen yabancı sermayeli şirketler Trakya Cam Sanayii A.Ş 28 ve Paşabahçe Cam Sanayii ve Ticaret Anonim Şirketi 29 olmuştur. Metal ana sanayi ne baktığımızda gördüğümüz tabloda İSO ilk 500 listesine giren şirketlerin sayısından söz konusu dönem için önemli bir artışın olduğunu gözlemleriz. 2000 yılında bu sektördeki faaliyetleriyle listeye giren şirket sayısı 43 iken 2004 yılında 64 e 2007 yılında da 76 ya yükselmiştir. Bu şirketlerinden yabancı sermayeli olanların sayısı ise 2000 yılında 6 iken 2004 yılında 12 ye, 2007 yılında ise 23 e yükselmiştir. 2007 yılında yabancı sermayeli metal ana sanayi şirketlerinin performansı dönem içindeki en yüksek performans olarak gözlenmiştir ve bu sene İSO ilk 500 listesine giren şirketlerin %30,3 ü yabancı sermayeli şirket olmuştur. 2008 yılına geldiğimizde ise listeye bu sektörden 78 şirket girmiş, fakat listeye giren yabancı sermayeli şirket sayısı 2007 yılıyla karşılaştırıldığında %60,9 düşerek 9 a gerilemiştir 30. Bu durum önemli bir düşüş olarak görülmesine rağmen aslında uç nokta olarak karşımıza çıkan durum, 2007 yılında listeye 23 tane yabancı sermayeli şirketin girmiş olmasıdır. Çünkü, 2000-2009 dönemini incelersek, İSO ilk 500 listesine metal ana sanayi sektöründeki faaliyetleriyle giren yabancı sermayeli şirket sayısı genellikle 5 ila 10 arasında seyretmiştir fakat 2007 yılında önemli bir artış gözlenip 23 şirkete yükselmiştir. 2009 yılına gelindiğinde ise, listeye bu sektördeki faaliyetleriyle giren 65 şirketin 8 i (12,3 ü) yabancı sermayeli şirket olmuştur. Bu dönemde listeye en üst sıralardan giren yabancı sermayeli metal ana sanayi şirketleri Diler Demir Çelik Endüstri ve Ticaret Anonim Şirketi 31, Borçelik Çelik Sanayii Ticaret A.Ş 32, Borusan Mannesmann Boru Sanayi 28 2000 ve 2001 yıllarında 37. olarak, 2002 ve 2003 yıllarında 39. olarak, 2004 yılında 43. olarak,2005 yılında 44. olarak listede ilk 50 ye yabancı sermayeli şirket olarak dahil olmuştur. 29 2002 yılında 34. Sıradan ilk 50 şirket arasına yabancı sermayeli şirket olarak girmiştir. 30 2007 yılında listeye bu sektörde giren 76 şirketin 23 ü yabancı sermayeli şirket iken, 2008 yılında listeye giren 78 şirketin 9 u yabancı sermayeli şirket olmuştur. Böylece, yabancı sermayeli şirketlerin sayısı %60,9 luk bir azalma göstererek 23 ten 9 ya inmiştir. 31 2002 de 36. sıradan, 2003 de 26. sıradan, 2004 de 26. sıradan, 2005 de 34. sıradan, 2006 de 37. sıradan, 2007 de 33. sıradan, 2008 de 29. sıradan, 2009 da ise 35. sıradan listeye girmiştir. 32 2003 de 30. sıradan, 2004 de 30. sıradan, 2005 de. 29. sıradan,2006 da 31. sıradan, 2008 de 33.sıradan, 2009 da ise 28. sıradan listeye girmiştir 19

ve Ticaret A.Ş 33, İzmir Demir Çelik Sanayi A.Ş 34, Ege Çelik Endüstrisi San. ve Tic. A.Ş 35, Ereğli Demir ve Çelik Fabrikaları T.A.Ş. 36, Assan Demir ve Sac San. A.Ş 37, Kroman Çelik Sanayii A.S 38 şirketleri olmuştur. Listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin sermaye yapılarını incelediğimizde ise, 2000 yılındaki 6 yabancı sermayeli şirketten yalnızca 1 inde uluslararası sermaye payının %50 ve üzerinde olduğunu görürüz. Yabancı şirketler içinde uluslararası sermayenin payının %50 nin üzerinde olduğu şirketlerin oranı 2007 yılına kadar artmış ve 2007 yılında %60,8(24 şirketin 13 tanesi) ulaşmıştır. Fakat bu sayılar 2008 ve 2009 yıllarında gerilemiştir ve 2008 yılındaki 9 yabancı sermayeli şirketin 3 ünde (%33,3) ve 2009 yılındaki 8 yabancı sermayeli şirketin 3 ünde (%37,5 i) uluslararası sermayenin payı %50 ve üzerinde olmuştur. Metal eşya ve makine imalat alt sektöründeki firmaların İSO ilk 500 şirket listesindeki performanslarını değerlendirirsek, 2000 yılında listeye giren 51 şirketin 19 unun yabancı sermayeli şirket olduğu gözlemleriz. 2001 yılında listeye bu sektördeki faaliyetleriyle giren şirket sayısı 42 ye düşmesine rağmen, yabancı sermayeli şirket sayısı 20 ye yükselmiştir. Bu sektördeki faaliyetleriyle listeye giren şirket sayısındaki azalma 2003 de durmuş ve 2003 ten sonra artmaya başlayarak 2009 yılına kadar bu sektördeki faaliyetleriyle listeye giren şirket sayısı 65 e yükselmiştir. Fakat bu dönemde listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin sayısı için aynı eğilim söz konusu değildir. Bu dönemde listeye giren yabancı şirket sayısı çok önemli bir değişiklik göstermeden 20 ile 25 arasında seyretmiş, fakat 2007 yılında istisnai bir durum gözlenmiştir. 2006 yılında listeye giren yabancı sermayeli şirket sayısı %52,3 lük bir azalma göstererek 2007 yılında 10 a gerilemiştir 39. 2009 yılındaki son durumda ise, listeye metal eşya ve makine sektöründeki faaliyetleriyle giren 65 şirketin 24 ü yabancı sermayeli şirket olmuştur. 2000-2009 döneminde İSO ilk 500 şirket listesine üretimde satışlara göre ilk 50 arasında giren yabancı sermayeli metal eşya ve makine şirketleri BSH Profilo Elektrikli Gereçler Sanayii A.Ş 40, Vestel Elektronik San. ve Tic A.Ş 41, Profilo Telra Elektronik Sanayi ve Ticaret Anonim Şirketi 42, 33 2008 de 36.sıradan, 2009 da 48. sıradan,2005 de 42. sıradan, 2006 da ise 45. sıradan listeye girmiştir. 34 2001 de 47. sıradan, 2003 de 48. sıradan, 2004 de 48. sıradan, 2006 de 42. sıradan, 2008 de 27. sıradan listeye girmiştir. 35 2007 de 34.sıradan listeye girmiştir. 36 2007 de 6. sıradan listeye girmiştir. 37 2007 de 42. sıradan listeye girmiştir. 38 2007 de 28. sıradan listeye girmiştir. 39 2006 yılında listeye 21 yabancı sermayeli şirket girmiştir. 40 2000 yılında 19 sıradan, 2001 yılında 39. sıradan, 2002 yılında 30. sıradan, 2003 yılında 23. sıradan, 2004 yılında 25. sıradan, 2005 yılında 24. sıradan, 2006 yılında 24. sıradan, 2007 yılında 21 sıradan, 2008 yılında 24. sıradan, 2009 yılında 17. sıradan listeye girmiştir. 41 2000 yılında 10. sıradan, 2001 yılında 9. sıradan, 2002 yılında 4. sıradan, 2003 yılında 9. sıradan, 2004 yılında 8. sıradan, 2005 yılında 8. sıradan, 2006 yılında 8. sıradan, 2007 yılında 11 sıradan, 2008 yılında 14. sıradan, 2009 yılında 9. sıradan listeye girmiştir. 20

Siemens Sanayi ve Ticaret A.Ş 43, Bosch Sanayi ve Ticaret A.Ş 44, Grundig Elektronik A.S. 45, Alcatel Teletaş Telekomünikasyon Endüstri Ticaret A.Ş 46, FNSS Savunma Sistemleri A.Ş 47 ve Areva T&D Enerji Endüstrisi A.Ş. 48 şirketleridir. Listeye bu sektördeki faaliyetleriyle giren yabancı sermayeli şirketlerin sermaye yapılarına yakından bakacak olursak, her sene ortalama %70 inin sermaye yapısında uluslararası sermayenin payının %50 ve üzerinde olduğunu görürüz. Örneğin 2000 yılında listeye giren 19 yabancı sermayeli şirketin 13 ünün (%68,4), 2004 yılında listeye giren 22 yabancı sermayeli şirketin 15 inin (%68,1) ve 2009 yılında listeye giren 24 yabancı sermayeli şirketin 17 sinin (70,8 i) sermaye yapısında uluslararası sermayenin payının %50 ve üzerinde olduğu saptanmıştır. Otomotiv sektöründeki firmaların İSO ilk 500 şirket listesindeki durumlarına göz gezdirecek olursak, 2000 yılında otomotiv sektöründeki faaliyetleriyle listeye girmiş olan 35 firma olduğunu görürüz. Bunlardan 22 tanesi yabancı sermayeli şirkettir. 2001 yılında ise, listeye giren yabancı sermayeli şirket sayısı yine 22 olmasına rağmen listedeki tüm otomotiv şirketlerinin sayısı 30 a düşmüş fakat bu seneden sonra artışa geçmiştir. 2006 senesine gelindiğinde listeye giren 45 otomotiv şirketinin %55,5 i (25 tanesi) yabancı sermayeli şirket olmuştur. 2007 senesinde ise otomotiv sektöründeki faaliyetleriyle listeye giren şirket sayısı 47 ye yükselmiş fakat yabancı sermayeli şirket sayısı 2006 yılıyla karşılaştırıldığında %52 gerileyerek 12 ye düşmüştür. Bu düşüsün ardındaki nedenin, 2006 yılında yabancı sermayeli otomotiv şirketi olan birçok şirketin, sermaye yapılarının değişmesi ve yabancı sermayenin payının 0 a inmesi olduğunu iddia edebiliriz. Çünkü bu iki senede listeye giren otomotiv şirketlerinde çok fazla bir faklılık yoktur ama 2006 yılında listeye giren ve yabancı sermayeli olan birçok otomotiv şirketinin 2007 yılında listeye yabancı sermayeli şirket olarak girmediği gözlemlenmiştir. 2000-2009 döneminde İSO ilk 500 şirket listesine üretimden satışlara göre ilk 50 arasında giren yabancı sermayeli otomotiv şirketleri Mercedes-Benz Türk Anonim Şirketi 49, Oyak-Renault Otomobil Fabrikaları A.Ş 50, Hyundai-Assan Otomotiv San. ve Tic. A.Ş 51, Ford Otomotiv Sanayi A.Ş 52, TOFAŞ 42 2000 yılında 30. sıradan, 2003 yılında 30. sıradan, 2004 yılında 37. sıradan, 2005 yılında 37. sıradan listeye girmiştir. 43 2001 yılında 29. sıradan, 2004 yılında 40. sıradan, 2005 yılında 45. sıradan listeye girmiştir. 44 2004 yılında 27. sıradan, 2005 yılında 30. sıradan, 2006 yılında 30. sıradan listeye girmiştir. 45 2007 yılında 29. sıradan listeye girmiştir. 46 2001 yılında 42. sıradan listeye girmiştir. 47 2002 yılında 44. sıradan, 2003 yılında 40. sıradan listeye girmiştir. 48 2009 yılında 39. sıradan listeye girmiştir. 49 2000 yılında 13. sıradan, 2001 yılında 20. sıradan, 2002 yılında 19 sıradan, 2003 yılında 17. sıradan, 2004 yılında 16. sıradan, 2005 yılında 13. sırada, 2006 yılında 15. sıradan, 2009 yılında 22. sıradan listeye girmiştir. 50 2000 yılında 3. sıradan, 2001 yılında 7 sıradan, 2002 yılında 7. sıradan, 2003 yılında 4. sıradan, 2004 yılında 4. sıradan, 2005 yılında 7. sıradan, 2006 yılında 5. sıradan, 2008 yılında 5. sıradan, 2009 yılında 3. sıradan listeye girmiştir. 21

Türk Otomobil Fabrikası A.Ş 53, BMC Sanayi ve Ticaret A.Ş. 54, Bosch Sanayi ve Ticaret A.Ş. 55, Toyota Otomotiv Sanayi Türkiye A.Ş 56 ve Honda Türkiye A.Ş 57 şirketleridir. Listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin sermaye yapılarını inceleyecek olursak, önemli bir çoğunluğunun sermaye yapılarında uluslararası sermayenin %50 ve üzerinde olduğu görülür. Bu oran 2000 yılında % 54,5 (22 şirketin 12 si), 2006 yılında %72 (25 şirketin 18 i), 2008 yılında %83,1 (28 şirketin 23 ü) ve 2009 yılında %77,7(27 şirketin 21 i) olmuştur. Şekil 6: İSO ilk 500 listesine giren Yabancı Sermayeli şirket sayısının, tüm şirket sayıları içindeki ortalama paylarının imalat alt sektörlerine dağılımı (2000-2009) İSO ilk 500 şirket listesine giren yabancı sermayeli şirketlerin imalat alt sektörlerine göre dağılımının (Bknz. Şekil 6) genel olarak incelediğimizde, listede yer alan yabancı sermayeli şirketlerin önemli bir çoğunluğunun 51 2000 yılında 32. sıradan, 2003 yılında 29. sıradan, 2004 yılında 20. sıradan, 2006 yılında 25. sıradan, 2008 yılında 38. sıradan, 2009 yılında 43. sıradan listeye girmiştir. 52 2000 yılında 11. sıradan, 2001 yılında 33. sıradan, 2002 yılında 13. sıradan, 2003 yılında 2. sıradan, 2004 yılında 2. sıradan, 2005 yılında 2. sıradan, 2006 yılında 2. sıradan, 2008 yılında 3. sıradan, 2009 yılında 6. sıradan listeye girmiştir. 53 2000 yılında 8. sıradan, 2001 yılında 3. sıradan, 2002 yılında 5. sıradan, 2003 yılında 7. sıradan, 2004 yılında 9. sıradan, 2005 yılında 9. sıradan, 2006 yılında 9. sıradan, 2008 yılında 6. sıradan, 2009 yılında 5. sıradan listeye girmiştir. 54 2000 yılında 34. sıradan, 2007yılında 38. sıradan listeye girmiştir. 55 2001 yılında 27. sıradan, 2002 yılında 24. sıradan, 2003 yılında 25. sıradan, 2008 yılında 39. sıradan, 2009 yılında 37. sıradan listeye girmiştir. 56 2002 yılında 15. sıradan, 2003 yılında 11. sıradan, 2004 de 3. sıradan, 2005 yılında 3. sıradan, 2006 yılında 4. sıradan, 2008 yılında 13. sıradan, 2009 yılında 13. sıradan listeye girmiştir. 57 2008 yılında 44. sıradan listeye girmiştir. 22

otomotiv sektöründe faaliyet gösterdiğini görebiliriz. 2000-2009 döneminde listeye otomotiv sektöründeki faaliyetleriyle giren şirketlerin ortalama %58,1 i yabancı sermayeli şirket olmuştur. Listeye Metal eşya ve makine sektöründen giren şirketlerin de önemli bir bölümü (ortalama olarak %40,4 ü) yabancı sermayeli şirket olmuştur. Kimya, petrol ve plastik sektörü de, yabancı sermayeli şirketlerin listeye çoğunlukla girebildikleri bir sektördür. Listeye bu sektörden giren şirketlerin ortalama olarak %37,8 i yabancı sermayeli şirkettir. Bunun yanı sıra, İSO ilk 500 arasında yüksek bir sayıda dokuma ve giyim eşyası sektöründe faaliyet gösteren şirket olmasına rağmen, bunların çok küçük bir bölümü (ortalama %10 u) yabancı sermayeli şirket olmuştur ve bu sektör yabancı sermayeli şirketlerin İSO ilk 500 şirket listesinde en az performans gösterdikleri sektör olarak karşımıza çıkmaktadır. 2. 2 Satış Hâsılatı İSO ilk 500 şirket listesine giren yabancı sermayeli şirketlerin 2000-2009 yılları arasındaki performanslarını değerlendirmenin bir diğer yolu ise, listeye giren şirketlerin toplam satış hâsılatlarında yabancı sermayeli şirketlerin payını incelemek olacaktır. Şekil 7: 2000-2009 yılları arasında İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin toplam satış hâsılatları içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) 2000 yılında İSO ilk 500 listesine giren yabancı sermayeli şirketlerin satış hâsılatları toplamının, ilk 500 şirketin satış hâsılatlarının % 28,5 i olduğunu görürüz. Bu oran 2004 yılına kadar sürekli bir artış göstermiş ve %43,1 e yükselmiştir. Fakat 2004 yılından sonra Şekil 7 de açıkça görebildiğimiz bir dalgalanma meydana gelmiştir. 23

2004 yılına kadar İSO ilk 500 şirket listesindeki şirketlerin toplam satış hâsılatlarında yabancı sermayeli şirketlerin payında gözlemlediğimiz bu artışın ardındaki nedenin, bu seneye kadar listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin satış hâsılatları toplamının sürekli artış göstermiş 58 olmasıdır. Ancak bu artışın 2004 yılından 2005 yılına geçerken yerini %9,8 lik bir azalmaya bıraktığı görülmüştür. 2005 yılında İSO ilk 500 listesine giren şirketlerin satış hâsılatları toplamında yabancı sermayeli şirketlerin payı %35,4 olarak bulunmuştur. 2005 yılından 2007 yılına gelindiğinde yabancı sermayeli şirketlerin satış hâsılatlarının payı artmış ve bu dönemdeki en yüksek değeri olan %48,9 a ulaşmıştır. Fakat 2007 yılından 2008 e geçerken listeye giren şirketlerin satış hâsılatları toplamında %12,5 lik bir artış olmasına rağmen, yabancı sermayeli şirketlerin satış hâsılatları toplamı %17,7 lik bir azalma gösterdiği için 2008 yılında listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin satış hâsılatlarının toplam satış hâsılatına oranı %35,7 ye gerilemiştir. Son durumda ise, bu oran %38 olarak bulunmuştur. Aynı değerlendirmeyi imalat alt sektörleri için yaparsak, gıda, tütün ve içki sektöründeki faaliyetleriyle listeye giren şirketlerin toplam satış hâsılatlarında yabancı sermayeli şirketlerin payının 2000 yılında %18,1 iken bu oranın 2003 yılında %32,9 a çıktığının, 2007 yılına kadar iniş çıkışlar sergileyip 2007 yılında %20,9 a gerilediğini, son durumda 2009 yılında ise yabancı sermayeli gıda, tütün ve içki şirketlerinin, tüm şirketlerin satış hâsılatları içindeki paylarının %34 olarak bulunduğunu gözlemleriz. 2007 yılında yabancı sermayeli şirketlerin satış hâsılatlarının toplam satış hâsılatı içindeki payının düşük çıkmasının sebebi, 2006 yılında 2007 yılına geçerken, listeye gıda tütün ve içki sektöründeki faaliyetleriyle giren şirketlerin satış hâsılatlarının, yabancı şirketlerin satış hâsılatlarındaki artışla karşılaştırıldığında çok yüksek olması 59 olarak gösterilebilir. Dokuma ve giyim eşyası alt sektöründeki yabancı sermayeli şirketlerin performanslarını bakarsak, 2000 yılında listeye giren şirketlerin tamamının satış hâsılatları içinde yabancıların payının %6,8 olduğunu görürüz. Bu oran sonraki üç yılda %11 civarında seyretmiş, daha sonra 2006 yılında %8 olmuştur. 2007 yılına geldiğimizde bu sektördeki faaliyetleriyle listeye girmiş olan şirketlerin satış hâsılatlarında %200 civarında bir artış olmuştur. Bunun yanında, listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin satış hâsılatlarında da çok çarpıcı bir artış meydana gelmiş ve 2006 yılında %8 olan yabancı sermayeli şirketlerin satış hâsılatlarının tüm şirketler içindeki payı, 2007 yılında %63,7 ye yükselmiştir. Firma sayıları ile birlikte değerlendirdiğimizde de, dokuma ve giyim eşyası sektöründe 2007 yılındaki yabancı sermayeli şirket sayısının diğer yıllara göre önemli bir farklılık gösterdiğini bulmuştuk. Bu durumun satış hâsılatlarını doğrudan etkileyerek yabancı sermayeli şirketlerin satış hâsılatı performanslarının, diğer yıllara nazaran oldukça farklı olarak bulunmasına neden olduğunu söyleyebiliriz. 2009 yılına geldiğimizde, İSO ilk 500 listesine dokuma ve giyim eşyası sektöründeki 58 2001 yılında % 50,3, 2002 yılında % 70, 2003 yılında %46,5 ve 2004 yılında %58,1 puanlık artışlar gözlemlenmiştir. 59 Bu dönemde İSO ilk 500 listesine giren tüm şirketlerin satış hâsılatları %112,5 lik bir artış göstermesine rağmen, yabancı sermayeli şirketlerin satış hâsılatları %37,2 lik bir artış göstermiştir. 24

faaliyetleriyle giren şirketlerin satış hâsılatları içinde yabancı sermayeli şirketlerin payının oldukça düşerek % 4,9 a gerilediğini görürüz. Bir diğer imalat alt sektörü olan orman ürünleri ve mobilya sektöründen listeye giren şirketlerin satış hâsılatlarında yabancıların payı 2000 yılında %12,9 olmuş, 2004 yılında %31,4 e kadar yükselmiş ve 2006 yılında ise %14,5 e gerilemiştir. 2007 yılına geldiğimizde ise, hem toplamda hem de yabancı sermayeli şirketlerin satış hâsılatlarında önemli artışlar gerçekleşmesi sonucunda, yabancı sermayeli şirketlerin satış hâsılatlarının payı %71,7 ye yükselmiştir. Daha sonrasında ise çok ciddi bir düşüş yaşanmış ve 2009 yılındaki son durumda ise, bu oran %8,2 olarak bulunmuştur. Kağıt ürünleri alt sektöründe ise, 2000-2006 döneminde yabancı sermayeli şirketlerin satış hâsılatlarının tümü içindeki payı ortalama %25 olarak seyretmiştir. 2007 yılında ise, İSO ilk 500 listesine giren şirketlerin satış hâsılatlarında önemli bir değişiklik olmamasına rağmen, yabancı sermayeli şirketlerin satış hâsılatları toplamı %120 civarında bir artış gösterdiği için, yabancı sermayeli şirketlerin satış hâsılatlarının tümü içindeki payı % 50,7 ye yükselmiştir. 2009 yılında ise, yabancı sermayeli şirketlerin payı % 44,1 olmuştur. Kimya, petrol ve plastik alt sektörünü değerlendirirsek, 2000 yılında İSO ilk 500 listesine giren şirketlerin satış hâsılatlarında yabancıların payının %24,7 olduğunu görürüz. Daha sonraki yıllarda, özellikle 2003 yılından 2004 e geçerken listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin satış hâsılatları %103, 7 artmış ve 2004 yılında yabancı sermayeli şirketlerin satış hâsılatları toplamının tüm şirketler içindeki payı %55,2 olmuştur. Sonraki yıllarda yine bir dalgalanma olmuş ve 2005 yılında %33,1 e gerileyen bu oran, 2006 da %50,2 ye yükselip, 2007 yılında %20,6 ya gerilemiştir. 2009 yılına kadar da artış gözlenmiş ve son durumda yabancı sermayeli şirketlerin satış hâsılatlarının tüm şirketlerin satış hâsılatları içindeki payları %40,6 olarak bulunmuştur. Bir diğer imalat alt sektörü olan taş ve toprağa dayalı imalat sektöründe yabancı sermayeli şirketlerin satış hâsılatlarının bütün İSO ilk 500 listesindeki şirketlerin satış hâsılatları içindeki payları ortalama olarak %35 civarında seyretmiştir. 2000 yılında listeye giren şirketlerin satış hâsılatlarının %31 8 i yabancı sermayeli şirket hâsılatı olurken, bu oran 2003 yılında %40,3 e yükselmiş, 2005 yılında ise %29 a kadar gerilemiştir. 2007 yılında yine önemli bir artış gözlemlenmiş ve yabancı sermayeli şirketlerin bu pay dönemin en yüksek seviyesi olan %47,8 e yükselmiştir. 2009 yılında ise bu oran %40,7 olmuştur. Metal ana sanayi alt sektöründe ise, yabancı sermayeli şirketlerin satış hâsılatlarının tüm şirketler içindeki payı 2000 yılında %12 olmuş ve bu oran 2006 ve 2007 yılları haricinde önemli bir değişiklik göstermeden, 2009 yılındaki son durumda da %13,1 olarak bulunmuştur. Fakat 2006 yılında İSO ilk 500 şirket içine metal ana sanayi sektöründeki faaliyetleriyle giren şirketlerden yabancı sermayeli olanların satış hâsılatlarının, tüm şirketler içindeki payı bir anda %82,7 ye çıkmıştır. Bunun ardındaki temel nedenin, yabancı sermayeli şirketlerin satış hâsılatları toplamının 2005 yılına göre %52,7 puanlık bir artış göstermesi olduğu söylenebilir. 2007 yılında ise, 2006 yılına göre tüm şirketlerin satış hâsılatları toplamının %21,9 azalmasına ve yabancı 25

sermayeli şirketlerin satış hâsılatlarının %109,6 artmasına rağmen; yabancı sermayeli şirketlerin tüm şirketlerin satış hâsılatları toplamındaki payı % 43,7 ye gerilemiştir. 2000-2009 döneminde, bu iki sene dışında satış hâsılatları açısından metal ana sanayindeki yabancı sermayeli şirketlerin performansları çok fazla bir değişiklik göstermemiştir. Metal eşya ve makine sektörü açısından, listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin satış hâsılatlarını değerlendirirsek, tüm şirketlerin satış hâsılatları içinde paylarının ortalama olarak % 42 civarında seyrettiğini söyleyebiliriz. Yabancıların, satış hâsılatlarının tümü içindeki payının en yüksek olduğu sene %48,2 oranıyla 2001, en düşük olduğu sene ise %37,2 oranıyla 2009 yılı olmuştur. Son olarak otomotiv alt sektörünü değerlendirirsek, İSO ilk 500 listesine giren şirketlerin satış hâsılatlarının önemli bir çoğunluğunun yabancı sermayeli şirketler tarafından gerçekleştirildiğini görürüz. 2000 yılında otomotiv sektöründeki faaliyetleriyle listeye giren ilk 500 şirketin satış hâsılatının % 86,9 unu yabancı sermayeli şirketler gerçekleştirirken bu oran 2001 yılında % 91 e çıkmıştır. 2002-2006 döneminde satış hâsılatı içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı %85 ler civarında seyretmiş fakat 2007 önemli bir düşüş gerçekleştirerek %60 a gerilemiştir. 2007 yılında listeye giren yabancı sermayeli otomotiv şirketlerinin sayılarında da diğer yıllarla karşılaştırınca önemli bir düşüş olduğunu ve İSO ilk 500 arasındaki otomotiv şirketlerinin satış hâsılatlarında yabancıların payının bu sebepten azalmış olduğunu söyleyebiliriz. 2009 yılındaki son durumda listeye giren otomotiv şirketlerinin satış hâsılatlarının % 87 sini yabancı sermayeli şirketlerin gerçekleştirmiş olduklarını görürüz. Şekil 8: İSO ilk 500 listesine giren Yabancı Sermayeli şirketlerin satış hâsılatları ortalama paylarının imalat alt sektörlerine dağılımı (2000-2009) 26

Genel olarak İSO ilk 500 listesine giren şirketlerin satış hâsılatları toplamında yabancı sermayeli şirketlerin paylarının imalat alt sektörlerindeki dağılımları değerlendirilirse, 2000-2009 döneminde ortalama olarak yabancı sermayeli şirketlerin satış hâsılatına en büyük katkıyı yaptığı sektörün otomotiv olduğunu görürüz (Şekil 8). 2000-2009 döneminde otomotiv sektöründeki yabancı sermayeli şirketler, İSO ilk 500 e giren otomotiv şirketlerinin satış hâsılatının %84,2 sini gerçekleştirmiştir. Yabancı sermayeli şirketlerin satış hâsılatının önemli bir kısmını gerçekleştirdiği bir diğer imalat alt sektörü ise, metal eşya ve makine sektörü olmuştur. Bu sektördeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren yabancı sermayeli şirketlerin satış hâsılatları tüm şirketlerin satış hâsılatlarının ortalama olarak %42,8 ine denk gelir. Yabancı sermayeli 2000-2009 döneminde İSO ilk 500 listesine giren yabancı sermayeli şirketleri, gerçekleştirmiş oldukları satış hâsılatlarına göre kendi aralarında sıralarsak, bu dönemde en yüksek satış hâsılatı gerçekleştirmiş olan ilk 5 şirketin özellikle 2000-2006 döneminde çok fazla değişmediğini görürüz (Tablo 1). Örneğin 2000 yılında en fazla satış hâsılatı gerçekleştiren yabancı sermayeli şirket olan The Shell Company of Turkey Ltd., 2006 yılına kadar ilk 5 içindeki yerini korumuştur. Daha sonraki yıllarda da yüksek sıralardan listeye girmiş olan şirket, sermaye yapısında yabancı sermayenin payının 0 a inmesi sonucu, satış hâsılatlarına göre sıraladığımız yabancı sermayeli şirketleri içinde yer almamıştır. Satış hâsılatlarına göre yapılan sıralamada 2000-2009 döneminde ilk 5 içine girmeyi başarmış şirketlerin çoğunlukla otomotiv sektöründe faaliyet gösterdikleri de gözümüze çarpan diğer önemli bulgudur. 2007 ve 2008 yılları dışında 60, İSO ilk 500 listesine girmiş yabancı sermayeli şirketler içinde en fazla satış hâsılatı gerçekleştirmiş otomotiv şirketlerinin Oyak-Renault Otomobil Fabrikaları A.Ş., Ford Otomotiv Sanayi A.Ş. ve Tofaş Türk Otomobil Fabrikası A.Ş. olduğu gözlenmiştir. Toyota Otomotiv Sanayi Türkiye A.Ş. şirketi de önemli satış hâsılatlarına ulaşmış ve bu şirketin performansı özellikle zaman aralığımızın ikinci yarısında, yani 2005-2009 döneminde yükselmiştir. Bunun yanı sıra, Kimya, petrol ve plastik sektöründe faaliyet gösteren bir şirket olan BP Petrolleri A.Ş. özellikle 2002-2006 döneminde yüksek satış hâsılatlarına ulaşmış yabancı sermayeli bir şirket olarak listemize üst sıralardan girmeyi başarmıştır. Bir diğer Kimya, petrol ve plastik şirketi olan İpragaz A.Ş. ise, satış hâsılatlarına göre yaptığımız yabancı sermayeli şirket sıralamasında 2001 ve 2008 yıllarında ilk 5 de, diğer senelerde de ilk 15 içerisinde yer almıştır. 2007 yılında ise, satış hâsılatlarına göre yapılan sıralamada yer alan yabancı sermayeli şirketler, diğer yıllardan hayli farklı bulunmuş ve bu şirketler 2007 yılı dışında satış hâsılatlarında çok fazla varlık gösterememişlerdir. 2007 yılında en yüksek satış hâsılatını gerçekleştiren yabancı sermayeli şirketler, İŞBiR Sentetik Dokuma Sanayi A.Ş,. Ermetal Otomotiv ve Eşya San. Tic. A.Ş. ve ABB Elektrik Sanayi A.Ş. olmuştur. 60 Bu senelerde listeye giren otomotiv şirketleri için yine aynı durum geçerli olmuş, adı geçen şirketler listeye üst sıralardan giriş yapmalarına rağmen, sermaye yapılarında yabancı sermayenin payı 0 a indiği için bu şirketler 2007 ve 2008 yıllarında listeye yabancı sermayeli şirket olarak dahil olmamışlardır. 27

şirketlerin satış hâsılatına en düşük katkıyı yaptığı imalat alt sektörü ise dokuma ve giyim eşyası sektörüdür. Bu sektörden listeye giren firmaların satış hâsılatlarının ortalama % 13,6 sı yabancı sermayeli şirketler tarafından gerçekleştirilmiştir. Şirket isimleri Tablo 1: 2000-2009 döneminde listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin satış hâsılatlarına göre sıralaması Yıllar 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 61 2008 2009 Yabancı sermaye payı (%) The Shell Company of Turkey Ltd. 62 1 1 2 1 3 2 5 - - - 100 Kimya Petrol Plastik Oyak-Renault Otomobil Fabrikaları A.Ş. 2 3 5 4 6 5 4-96 2 51 Otomotiv Ford Otomotiv Sanayi A.Ş. 3 7 6 3 2 1 2-118 3 41,04 Otomotiv Mobil Oil T.A.Ş. 4 - - 51 47 41 36-50 45 99 Kimya Petrol Plastik Tofaş Türk Otomobil Fabrikası A.Ş. 5 2 3 5 7 6 7-123 4 37,86 Otomotiv Vestel Elektronik San Ve Tic A.Ş. - 4 4 6 8 7 8-93 6 51,59 Metal eşya makine İpragaz A.Ş. 13 5 10 10 13 12 15-2 10 99,79 Kimya Petrol Plastik BP Petrolleri A.Ş. - - 2 2 4 3 3 - - - 100 Kimya Petrol Plastik Tüpraş-Türkiye Petrol Rafinerileri A.Ş. - - - - 1 - - 115 - - 39,2 Kimya Petrol Plastik Toyota Otomotiv Sanayi Türkiye A.Ş. 24-8 8 5 4 6 133 1 9 100 Otomotiv Petrol Ofisi A.Ş. - - - - - - 1-117 1 34 Kimya Petrol Plastik Bosch Sanayi ve Ticaret A.Ş. 19 11 11 12 14 14 14-3 15 100 Otomotiv Honda Türkiye A.Ş. - - - 32 19 28 28 75 4 25 100 Otomotiv Artenius Turkpet Kim. Mad. ve Pet Amb. - - - - - - - 21 5 75 100 Kimya Petrol Plastik Mlz. San. A.Ş. Unilever Sanayi Ve Ticaret Türk A.Ş. - - - 34 29 10 12 - - 5 99.98 Kimya Petrol Plastik Sektör 61 Diğer senelerde listeye yabancı sermayeli olarak yukarı sıralardan giren The Shell Company of Turkey Ltd., Oyak-Renault Otomobil Fabrikaları A.Ş.,Ford Otomotiv Sanayi A.Ş.,Mobil Oil T.A.Ş.,Tofaş Türk Otomobil Fabrikası A.Ş.,Vestel Elektronik San Ve Tic A.Ş.,İpragaz A.Ş.,BP Petrolleri A.Ş., Bosch Sanayi Ve Ticaret A.Ş., Petrol Ofisi A.Ş. gibi şirketler 2007 yılında listeye sermaye yapılarında yabancı sermayenin payının olmadığı şirketler olarak girmişlerdir. 62 2006 yılında şirketin ismi SHELL&TURCAS PETROL A.Ş. olmuş ve hisselerin % 70 i yabancı, %30 u özel sermaye olan bir şirket haline gelmiştir. 2007 ve 2008 yıllarındaise şirket, listeye girmiş fakat sermaye yapısında yabancı sermayenin payı %0 özel sermayenin payı %100 olmuştur. Bu yüzden2007-2008 yıllarında, değerlendirmemize yabancı sermayeli şirket olarak alınmamıştır. 2009 yılında ise, şirket listede yer almamıştır. 28

Bu durumun ardındaki nedenin, listeye giren ve daha önceden yabancı sermayeli olan şirketlerin sermaye yapılarının değişmesi olduğunu iddia edebiliriz. 2009 yılındaki son durumda ise, en yüksek satış hâsılatı gerçekleştirmiş yabancı sermayeli şirketler sırasıyla Petrol Ofisi A.Ş., Oyak-Renault Otomobil Fabrikaları A.Ş., Ford Otomotiv Sanayi A.Ş., TOFAŞ Türk Otomobil Fabrikası A.Ş. ve Unilever Sanayi ve Ticaret Türk A.Ş. şirketleri olmuştur. 2.3 Katma Değer İSO ilk 500 şirket listesine giren yabancı sermayeli şirketlerin 2000-2009 yılları arasındaki performanslarını değerlendirmek için yararlanılan bir diğer değişken ise, listeye giren şirketlerin yarattıkları toplam katma değerde yabancı sermayeli şirketlerin payını incelemek olacaktır. Şekil 9: 2000-2009 yılları arasında İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin yarattığı katma değer içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) İSO ilk 500 listesine giren şirketlerin yarattıkları katma değer içinde yabancı sermayeli şirketlerin payını incelersek, Şekil 9 da görüleceği gibi bu payın 2000-2003 döneminde %20 ile %30 arasında salındığını görürüz. 2003 yılından 2004 e geçerken yabancı sermayeli şirketlerin yarattığı katma değer %134,5 artmış ve yabancı şirketlerin İSO ilk 500 şirket içinde yarattığı katma değer içindeki payları % 51,3 e yükselmiştir. Fakat 2005 yılında, bu pay %52,7 puanlık bir düşüş göstermiş ve bu düşüş sonucunda yabancı sermayeli şirketlerin yaratılan tüm katma değer içindeki payı %22,5 e gerilemiştir. 2005 yılından 2007 yılına kadar bir toparlanma yaşanmış ve yabancı sermayeli şirketlerin payı bu dönemdeki en yüksek seviye olan % 56,9 a ulaşmıştır. Bu iki sene içinde listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin yarattığı katma değer önce % 100,3 29

daha sonra %66,1 artış göstermiş olmasına rağmen, listeye giren tüm şirketlerin katma değerlerindeki artış bu kadar yüksek olmadığı 63 için yabancı sermayeli şirketlerin tüm yaratılan katma değer içindeki payı fark edilir şekilde artmıştır. Fakat 2008 yılına gelindiğinde, yabancı sermayeli şirketlerin katma değere yaptıkları katkı %30 lar civarına tekrar gerilemiş ve 2009 yılında İSO ilk 500 listesine giren şirketlerin gerçekleştirdikleri katma değerin %36,4 ü yabancı sermayeli şirketler tarafından yaratılmıştır. İSO ilk 500 listesine giren yabancı sermayeli şirketlerin imalat alt sektörlerinde yarattıkları katma değeri inceleyecek olursak, 2000 yılında gıda, tütün ve içki sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 listesine giren şirketlerin, gerçekleşen katma değerin % 32,7 sinin yabancı sermayeli şirketler tarafından yaratıldığını görürüz. Bu oran 2004 yılına kadar %30 lar civarında seyretmiş fakat 2005 yılında %63,1 e yükselmiştir. Bu durumun ardındaki temel neden 2003 yılından 2004 yılına geçerken İSO ilk 500 listesine giren yabancı sermayeli gıda, tütün ve içki şirketlerinin yarattığı katma değer %39,4 artarken, sektörden listeye giren tüm şirketlerin katma değerleri toplamının %13,1 azalmış olmasıdır. 2005 yılına gelindiğinde ise, yabancı sermayeli şirketlerin bu sektörde yarattıkları katma değer %65,2 azaldığı için, 2005 yılında yabancı sermayeli şirketlerin tüm şirketlerin yarattığı katma değer içindeki payları % 20,4 e gerilemiştir. 2006 ve 2007 yılında da sırasıyla artış ve azalış gösterip 64 2009 yılına gelindiğinde ise İSO ilk 500 listesine giren gıda, tütün ve içki şirketleri tarafından gerçekleştirilen katma değerin %67,6 sı yabancı sermayeli şirketler tarafından yaratılmıştır. Dokuma ve giyim eşyası sektöründe İSO ilk 500 listesine girmiş olan şirketlerin yarattıkları katma değer içinde yabancı sermayeli şirketlerin paylarını değerlendirirsek, 2007 yılı dışında ortalama %10 civarında olduğunu söyleyebiliriz Fakat 2007 yılında istisnai bir durum gerçekleşmiş ve toplam katma değerin %58,7 sini yabancı sermayeli şirketler tarafından yaratılmıştır. 2009 yılına gelindiğinde ise, yabancı sermayeli şirketlerin katma değer içindeki payları olağan seviyesine inmiş ve % 8,7 olarak bulunmuştur. Bir diğer imalat alt sektörü olan orman ürünleri ve mobilya sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 listesine giren şirketlerin yarattıkları katma değer içinde yabancı sermayeli şirketlerin payları 2000-2009 döneminde önemli iniş çıkışlar göstermiştir. Örneğin 2000 yılında %11,7 olan yabancı şirketlerin katma değer payı, 2004 yılında yaklaşık %200 lük bir artış göstererek %35,4 e yükselmiştir. Fakat sonraki iki yılda %30 lar civarında seyreden bu oran 2006 yılında %7,49 a gerilemiştir. 2006 yılından 2007 yılına geçerken ise, orman ürünleri ve mobilya sektöründeki faaliyetleriyle listeye giren şirketlerin hem tamamının hem de yabancı sermayeli olanlarının katma değerleri toplamında çok önemli bir artış görülmüştür. Bunun sonucunda da, yabancı sermayeli orman ürünleri ve mobilya şirketlerinin yarattıkları katma değerin, bu sene ilk 500 e giren tüm orman ürünleri ve mobilya şirketlerinin yarattığı katma değer içindeki payı % 75 63 2005 ten 2006 ya geçerken tüm şirketlerin yarattığı katma değer %14, 2006 dan 2007 ye geçerken %15,5 artmıştır. 64 2006 daki katma değerin %69,1 i, 2007 yılındaki katma değerin % 31,4 ü yabancı sermayeli şirketler tarafından yaratılmıştır. 30

olmuştur. Bu sene, yabancı şirketlerin katma değer içindeki paylarının en yüksek olduğu yıl olmuştur ve 2000-2009 döneminde de bu rakama ne daha önce ne de daha sonra ulaşılabilmiştir. 2009 yılına kadar da listeye giren şirketlerin yarattıkları katma değer 2007 yılı seviyesine hiç çıkmamış olsa da 2000 yılıyla karşılaştırıldığında önemli bir artış göstermiştir Fakat bu artışa rağmen listedeki yabancı sermayeli şirketlerin yarattığı katma değer düştüğü için 2009 yılında yabancı sermayeli orman ürünleri ve mobilya şirketleri, tüm sektördeki katma değerin sadece %4,7 sini yaratmışlardır. Kağıt ürünleri sektöründe yaratılan katma değer içindeki yabancı sermayeli şirketlerin payı ise, 2001 ve 2007 yılı dışında genellikle %25 ila %30 arasında seyretmiştir. Örneğin 2000 yılında İSO ilk 500 listesine bu sektördeki faaliyetleriyle giren şirketlerin yarattığı katma değerin %27,9 unu yabancı sermayeli şirketler gerçekleştirirken, 2005 yılına bu oran %20,8, 2009 yılında ise %28,5 olmuştur. Fakat 2001 yılında ilginç bir durum oluşmuş ve listeye kağıt ürünleri sektöründeki faaliyetleriyle giren şirketlerin bir kısmının katma değerleri negatif olduğu için toplam katma değer, listedeki yabancı sermayeli şirketlerin yarattığı katma değerden düşük çıkmıştır. Bu yüzden de, yabancı sermayeli şirketlerin yarattığı katma değerin tüm şirketler tarafından yaratılan katma değere oranı %280 gibi bir rakam olarak bulunmuştur. 2007 yılındaki durumda ise, yabancı sermayeli sektör şirketlerinin yarattığı katma değerin 2006 yılına oranla %176,5 artmasından ve tüm şirketlerin katma değerleri toplamının %11 azalmasından dolayı 2007 yılında yabancı sermayeli şirketlerin yaratılan tüm katma değer içindeki payı % 61,3 olarak bulunmuştur ve bu oran bu dönemde yabancı sermayeli sektör şirketlerinin katma değere yaptığı en büyük katkıdır. Kimya, petrol ve plastik alt sektöründe ise yabancı sermayeli şirketlerin yaratılan tüm katma değer içindeki payı 2000 yılında %14,9 olurken, bu oran 2001 ve 2002 yıllarında %8 e gerilemiş, fakat 2004 yılında neredeyse bir sıçrama göstererek %69 a yükselmiştir. Aslında 2000-2009 döneminde listeye bu sektörden girmiş olan şirket sayısında ve bunlar içinde yabancı sermayeli şirketlerin payında önemli bir değişiklik olmamasına rağmen, 2004 yılında yabancı sermayeli şirketlerin yarattığı katma değerin yaratılan katma değer içinde bu kadar büyük bir yerinin olmasının ardındaki temel nedenin, 2003 yılından 2004 yılına geçerken yabancı sermayeli kimya, petrol ve plastik şirketlerinin yarattığı katma değerin % 710 gibi bir artış göstermiş olması kabul edilebilir. Sonraki yıllarda İSO ilk 500 listesine giren yabancı sermayeli şirketlerin bu sektörde yaratmış oldukları katma değerin, yaratılan tüm katma değere oranı ortalama %25 civarında seyretmiş ve 2009 yılına gelindiğinde ise kimya, petrol ve plastik sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 listesine giren şirketlerin yarattığı katma değer içinde yabancı sermayeli şirketlerin pay % 20,9 olmuştur. Taş ve toprağa dayalı imalat sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 listesine giren yabancı sermayeli şirketlerin, 2000-2009 döneminde listeye giren sektör şirketleri tarafından yaratılan katma değer içindeki payları %30 ila %40 arasında seyretmiş ve dönem içinde çok önemli farklılıklar göstermemiştir. Dönem içinde, yabancı sermayeli şirketlerin yarattığı katma değerin oranının en yüksek olduğu sene 2002 olmuş (%48,3), 2009 yılına gelindiğinde ise, yabancı sermayeli şirketlerin payı %38,3 olarak bulunmuştur. 31

2000-2009 döneminde İSO ilk 500 listesine giren Metal ana sanayi şirketlerinin yarattığı katma değer içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı 2000 yılında %8,7 olmuş, 2001 yılında %16,1 e yükselmiş, sonraki beş yılda %13 seviyesinde seyrettikten sonra 2007 yılında %17,5 e yükselmiştir. 2008 yılına gelindiğinde ise, hem listeye giren şirketlerin tamamının hem de yabancı sermayeli olanların yarattığı katma değerlerde düşüş yaşanmasından 65 dolayı yabancı sermayeli şirketlerin tüm katma değer içindeki payları % 9,2 ye gerilemiştir. 2009 yılındaki son durumda ise İSO ilk 500 şirket listesine metal ana sanayindeki faaliyetleriyle giren şirketlerin yarattığı katma değer içinde yabancı sermayeli olan şirketlerin payı %18,6 olarak bulunmuştur. Metal eşya ve makine sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren yabancı sermayeli şirketlerin yarattığı katma değerin yaratılan tüm katma değer içindeki payı ise 2000-2009 döneminde %35 ve % 45 arasında seyretmiştir. 2000 yılında listeye giren metal eşya ve makine şirketleri tarafından yaratılan katma değerin % 36,6 sı yabancı sermayeli şirketler tarafından yaratılmışken, bu oran sürekli artarak 2003 yılında %44,2 ye çıkmıştır. 2007 yılında ise, bir önceki yıla oranla listeye bu sektördeki faaliyetleriyle giren, hem tüm şirketlerin, hem de yabancı sermayeli şirketlerin katma değerleri azaldığı için, yabancı sermayeli şirketlerin yaratılan katma değer içindeki payları %36 ya gerilemiştir. 2009 yılındaki son durumda ise, listeye giren yabancı sermayeli şirketler, metal eşya ve makine sektöründe İSO ilk 500 listesine giren şirketlerin yarattıkları katma değerin % 38,7 sini gerçekleştirmişlerdir. Otomotiv sektöründe yaratılan katma değer içinde yabancı sermayeli şirketlerin payını inceleyecek olursak, 2000-2009 yılında İSO ilk 500 şirket içine giren otomotiv şirketlerinin yarattığı katma değerin önemli bir bölümünü yabancı sermayeli şirketlerin yarattığını görürüz. 2000 yılında listeye giren otomotiv şirketlerinin yarattığı katma değerin % 84 ünü, 2002 yılında %83,8 ini ve 2005 yılında %75,6 sını yabancı sermayeli otomotiv şirketleri gerçekleştirmişlerdir. 2007 yılına geldiğimizde ise, listeye giren tüm otomotiv şirketlerinin yarattıkları katma değerde 2006 yılına göre %16,2 lik, yabancı sermayeli otomotiv şirketlerinin yarattığı katma değerde de %38,5 lik bir azalma gözlenmiş ve 2007 yılında yabancı sermayeli şirketlerin toplam katma değerdeki payları % 55,4 e gerilemiştir. Fakat 2009 yılına gelindiğinde bu oran yükselmiş ve % 76,9 seviyesine ulaşmıştır. 65 2007 den 2008 e geçerken İSO ilk 500 listesine giren metal ana sanayi şirketlerinin tamamının yarattığı katma değer %14,4 düşerken, yabancı sermayeli şirketlerin yarattıkları katma değer %54,9 gerilemiştir. 32

Şekil 10: İSO ilk 500 listesine giren Yabancı Sermayeli şirketlerin yaratılan katma değer içindeki ortalama paylarının imalat alt sektörlerine dağılımı (2000-2009) 66 Genel olarak İSO ilk 500 listesine giren şirketlerin yarattıkları katma değerler toplamında yabancı sermayeli şirketlerin paylarının imalat alt sektörlerindeki dağılımları değerlendirilirse, yılları içinde ortalama olarak yabancı sermayeli şirketlerin yaratılan katma değere en büyük katkıyı yaptığı sektörün otomotiv olduğunu görürüz (Şekil 10). 2000-2009 döneminde otomotiv sektöründeki yabancı sermayeli şirketler, İSO ilk 500 e giren otomotiv şirketlerinin yarattığı katma değerin ortalama %77,3 ünü gerçekleştirmiştir. Yabancı sermayeli şirketlerin yaratılan katma değerin önemli bir kısmını gerçekleştirdiği bir diğer imalat alt sektörü ise, metal eşya ve makine sektörü olmuştur. Bu sektördeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren yabancı sermayeli şirketlerin yarattıkları katma değer, tüm şirketlerin yarattıkları katma değerin ortalama olarak % %37,8 ine denk gelir. Yabancı sermayeli şirketlerin katma değere en düşük katkıyı yaptığı imalat alt sektörü ise metal ana sanayi sektörüdür. Bu sektörden listeye giren firmaların yarattıkları katma değerin ortalama % 13,5 i yabancı sermayeli şirketler tarafından gerçekleştirilmiştir. 66 Bu değerlendirmede kağıt ürünleri sektöründe 2001 yılında gerçekleşen ve yabancı sermayeli şirketlerin yarattıkları katma değerin tüm şirketlerin yarattığı katma değerden fazla olmasından kaynaklanan, yabancı sermayeli şirketlerin katma değerin tüm şirketler tarafından gerçekleştirilen katma değere oranının %280 lik olduğu durum dışarıda bırakılmıştır. 33

Şirket İsimleri Tablo 2: 2000-2009 döneminde listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin yarattıkları katma değere göre sıralaması Yıllar 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 Yabancı Sermaye Payı (%) Philsa Philip Morris Sabancı Sigara ve Tütüncülük Sanayi ve Ticaret Anonim 1 1 1 1 2-2 - 1 1 75 Gıda Tütün İçki Şirketi. Oyak-Renault Otomobil Fabrikaları A.Ş. 2 3 4 4 5 5 9-10 7 51 Otomotiv JTI Tütün Ürünleri Sanayi A.Ş. 3 2 2 2 4 4 3-3 3 100 Gıda Tütün İçki Ford Otomotiv Sanayi A.Ş. 4 104 17 3 3 1 5-4 4 41,04 Otomotiv The Shell Company Of Turkey Ltd. 5 5 5 6 6 2 6 - - - 100 Kimya Petrol Plastik Tofaş Türk Otomobil Fabrikası A.Ş. 6 4 9 5 9 9 11-5 5 37,86 Otomotiv Bosch Sanayi Ve Ticaret A.Ş. 12 7 3 130 129 120 120 - - 100 Otomotiv Tüpraş-Türkiye Petrol Rafinerileri A.Ş. - - - - 1 - - 68-39,2 Kimya Petrol Plastik BP Petrolleri A.Ş. - - 33 23 124 3 4 - - 100 Kimya Petrol Plastik Petrol Ofisi A.Ş. - - - - - - 1-2 2 34 Kimya Petrol Plastik Sektör 2000-2009 döneminde İSO ilk 500 listesine giren yabancı sermayeli şirketleri, yaratmış oldukları katma değere göre kendi aralarında sıralarsak, bu dönemde en yüksek katma değeri gerçekleştirmiş olan ilk 5 şirketin özellikle 2007 yılı dışında her sene neredeyse aynı olduğunu görürüz (Tablo 2). Bu dönemde, seneler itibariyle en yüksek katma değer yaratan yabancı sermayeli şirket 2004 ve 2006 yıllarında ikinci sıradan, diğer yıllarda da birinci sıradan giriş yapmış olan, gıda tütün ve içki sektöründe faaliyet gösteren Philsa Philip Morris Sabancı Sigara ve Tütüncülük Sanayi ve Ticaret A. Ş. olmuştur. Bu şirketi, yaratılan katma değer açısından yine bir gıda, tütün ve içki şirketi olan JTI Tütün Ürünleri Sanayi A.Ş. izlemiştir. Yabancı sermayeli şirketler arasında yüksek katma değer yaratan diğer önemli şirketler ise, satış hâsılatında olduğu gibi yine otomotiv sektöründeki faaliyetleriyle listeye dahil olan Ford Otomotiv Sanayi A.Ş., Oyak-Renault Otomobil Fabrikaları A.Ş. ve Tofaş Türk Otomobil Fabrikası A.Ş. şirketleri olmuştur. Dönem içinde yarattığı katma değerle dikkatimizi çeken bir diğer şirket de yabancı sermayeli kimya, petrol ve plastik şirketi The Shell Company of Turkey Ltd. Şirketidir. Bu şirket dönemin sonuna doğru listenin dışında kalmasına rağmen, 2000-2006 yıllarında en yüksek katma değer yaratan yabancı sermayeli şirketler listesine sürekli yukarılardan giriş yapmış hatta 2005 yılında en yüksek ikinci katma değeri yaratan yabancı sermayeli şirket olmuştur. Bir diğer kimya, petrol ve plastik şirketi olan Petrol Ofisi A.Ş. yüksek katma değer yaratan yabancı sermayeli 34

şirketler içine girmeyi başarmış, 2006 senesinden en yüksek katma değeri, 2008 ve 2009 senelerinde ikinci en yüksek katma değeri yaratan yabancı sermayeli şirket olmuştur. 2007 yılı ise, bu dönem için istisnai bir yıldır. Çünkü, bu dönemdeki diğer senelerde listeye girmiş yabancı sermayeli şirketler, sermaye yapılarındaki değişiklik sonucunda İSO ilk 500 listesine yabancı sermayeli şirket olarak girmedikleri için, 2007 yılında en yüksek katma değeri yaratan ilk 3 yabancı sermayeli şirket, dönem içinde diğer senelerde listeye hiç girmemiş olan Altınmarka Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş., İŞBİR Sentetik Dokuma Sanayi A.Ş., ve British American Tobacco Sigara ve Tütüncülük San. ve Tic. A.Ş. şirketleridir. 2009 yılına gelindiğinde ise en yüksek katma değer yaratan yabancı sermayeli şirketler, gıda tütün ve içki sektöründeki faaliyetleriyle Philsa Philip Morris Sabancı Sigara ve Tütüncülük Sanayi ve Ticaret Anonim Şirketi (1. Sırada) ve JTI Tütün Ürünleri Sanayi A.Ş.(3. Sırada), otomotiv sektöründeki faaliyetleriyle Ford Otomotiv Sanayi A.Ş.(4. Sırada) ve Tofaş Türk Otomobil Fabrikası A.Ş.(5. Sırada) ve kimya, petrol ve plastik sektöründeki faaliyetleriyle Petrol Ofisi A.Ş (2. Sırada) olmuştur. 2.4 İhracat Bu alt bölümde İSO ilk 500 şirket listesine giren yabancı sermayeli şirketlerin 2000-2009 yılları arasındaki performanslarını değerlendirirken, listeye giren şirketlerin gerçekleştirdikleri ihracat miktarlarında yabancı sermayeli şirketlerin payı incelenecektir. Şekil 11: 2000-2009 yılları arasında İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin gerçekleştirdikleri ihracat miktarlarında yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) 35

2000-2009 döneminde İSO ilk 500 listesine giren şirketlerin toplam ihracatları içinde, listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin payını inceleyecek olursak, Şekil 11 den görebildiğimiz gibi bir artış eğilimi olduğunu söyleyebiliriz. 2000 yılında listeye giren şirketlerin ihracat miktarları içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı % 37,5 iken bu oranın dönem sonunda % 48,6 ya ulaşmıştır. Dönem içinde çok geniş bir bantta olmamasına rağmen iniş çıkışlar da gözlemlenmiştir. 2004 yılına kadar sürekli artan yabancı sermayeli şirketlerin ihracat miktarlarının toplam ihracat içindeki payı % 48,8 e ulaşmış fakat 2005 yılında bu oran düşmüştür. 2005 yılına kadar her sene listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin ihracat miktarlarında artarak artan bir trend gözlemlenmiş 67 fakat 2004 yılından 2005 yılına geçerken listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin ihracat miktarlarındaki artış % 2,6 gibi çok düşük bir düzeyde gerçekleştiği için, 2005 yılında yabancı sermayeli şirketlerin toplam ihracat içindeki payı %44,7 ye gerilemiştir. 2006 ve 2007 yıllarında ise yabancı sermayeli şirketlerin ihracatları sırayla %20,6 ve % 45,8 lik artışlar göstermiş ve 2007 yılına gelindiğinde listeye giren tüm şirketlerin ihracat miktarları içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı en yüksek seviyesi olan %53,7 ye ulaşmıştır. 2008 yılında ise, listeye giren şirketlerin ihracat miktarları artış göstermesine rağmen, yabancı sermayeli şirketlerin ihracat miktarları bir önceki yıla nazaran azalmış ve tüm ihracat içindeki payı % 43,2 ye gerilemiştir. 2009 yılına gelindiğinde ise, hem listeye giren şirketlerin tamamının hem de yabancı sermayeli şirketlerin ihracatlarında azalma olmasına rağmen, yabancı sermayeli şirketlerin ihracatlarının payı %48,6 ya yükselmiştir. Bu dönemde listeye giren şirketlerin ihracat yoğunluklarını 68 değerlendirirsek, şirketlerin tamamının 2000 yılındaki satış hâsılatlarının % 17,3 ünü ihraç ettiklerini, bu oranın 2001 yılında %25,6 ya çıktığını ve takip eden altı yılda bu seviyede devam ettiğini gözlemleriz. 2008 yılında ise, listeye giren şirketlerin satış hâsılatlarının ihraç ettikleri payı % 30,6 ya yükselmiş fakat 2009 yılındaki son durumda % 28 seviyesine gerilemiştir. Aynı dönemde listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin ihracat yoğunlukları ise, 2000 yılında %22, 8 seviyesinden 2001 yılında %37,8 seviyesine yükselmiş, daha sonra sürekli azalarak 2006 yılında %30,5 seviyesine gerilemiştir. 2008 yılında listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin satış hâsılatları içinde ihracatın payı %37 ye kadar yükselmiş, 2009 yılında ise çok küçük bir azalma göstererek %36 seviyesine gelmiştir. İhracat yoğunluğu göstergesi, İSO ilk 500 listesine giren yabancı sermayeli şirketlerin, listeye giren tüm şirketlere nazaran, satış hâsılatlarının daha büyük bir bölümünü ihraç 67 Yabancı şirketlerin ihracat miktarları bir önceki senelere göre, 2001 yılında % 26,8, 2002 yılında %31,1, 2003 yılında %42,2, 2004 yılında %42,2, 2005 yılında ise %52,6 artmıştır. 68 İhracat yoğunluğu, şirketlerin toplam ihracat miktarlarının satış hâsılatına bölünmesi sonucu elde edilmiştir. İSO dan elde edilen veride satış hâsılatları 1.000.000 TL-YTL ve TL şeklinde, ihracat miktarları ise 1000 ABD doları cinsinden verilmiştir. Bu oranı hesaplayabilmek için mevcut olan ihracat miktarlarını TL cinsine çevrilmiş, bu çevirme işlemi için de T.C. Merkez Bankası ndan elde edilen yıllık ortalama dolar döviz kurları kullanılmıştır. 36

ettiklerini işaret etmektedir. Listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin ihracat yoğunlukları istisnasız her sene tüm şirketlerin ihracat yoğunluklarının üzerinde çıkmıştır. İSO ilk 500 listesine giren yabancı sermayeli şirketlerin ihracat performanslarını imalat alt sektörlerinde değerlendirirsek, gıda, tütün ve içki sektöründen listeye giren şirketlerin gerçekleştirdikleri ihracat içinde yabancı sermayeli şirketlerin payının 2000 yılında % 25,7 olarak bulunduğunu görürüz. Bu oran 2002 yılında %37 ye yükselmiş, sonraki bir kaç yıl bu seviyede devam etmiş, fakat 2007 yılında hem listeye giren tüm şirketlerin ihracat miktarlarında hem de yabancı sermayeli şirketlerin ihracat miktarlarında 2006 yılına göre önemli oranlarda (sırasıyla %251 ve %169) artışlar olmasına rağmen, yabancı sermayeli şirketlerin tüm şirketlerin ihracat miktarları içindeki payı % 27,1 e gerilemiştir. 2009 yılına gelindiğinde ise, listeye bu sektördeki faaliyetleriyle giren şirketlerin ihracat miktarları azalmasına rağmen, yabancı sermayeli şirketlerin ihracat miktarları artmış ve yabancı şirketlerin tüm şirketlerin toplam ihracatları içindeki payı % 37,6 ya yükselerek döneminin en yüksek seviyesine ulaşmıştır. Sektördeki ihracat yoğunluğunu değerlendirirsek, listeye bu sektörden giren şirketlerin toplamdaki satış hâsılatlarının en fazlasını ihraç ettikleri senenin %23,8 oranıyla 2007, en düşük ihraç yoğunluğunun gerçekleştiği senenin ise %12,6 ile 2009 olduğunu görürüz. Listeye bu sektördeki faaliyetleriyle giren yabancı sermayeli şirketlerin satış hâsılatlarının en fazlasını ihraç ettikleri yılın %30,8 ile 2007, en düşük ihraç yoğunluğunun gerçekleştiği senenin ise %11,9 ile 2008 olduğunu görürüz. Dokuma ve giyim eşyası sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 listesine giren yabancı sermayeli şirketlerin, tüm şirketlerin ihracatları toplamındaki payı 2000 senesinde %9,4 olarak gerçekleşmiş ve 2007 yılına kadar bu oran %10 civarında seyretmiştir. 2006 yılından 2007 ye geçerken ise, listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin toplam ihracatları %109,7 artmış ve 2007 senesinde listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin, listedeki tüm dokuma ve giyim eşyası şirketlerin ihracatları içindeki payı %67,8 e sıçramıştır. Fakat yabancı sermayeli şirketlerin ihracat performanslarında 2007 senesi bir uç değer olarak karşımıza çıkmaktadır. 2000-2009 döneminde sektördeki yabancı sermayeli şirketlerin ihracat performansları hiç bu seviyeye ulaşmamıştır. 2009 senesine gelindiğinde ise, yabancı sermayeli dokuma ve giyim eşyası şirketlerinin ihracatlarının tüm şirketlerin ihracatlarına oranı %6,8 olarak bulunmuştur. Sektördeki şirketlerin ihracat yoğunluklarını değerlendirirsek, listeye giren tüm şirketlerin satış hâsılatlarının en çoğunu ihraç ettikleri yılın %47,5 ile 2003 yılı, en azını ihraç ettikleri yılın ise %27,3 ile 2007 yılı olduğunu görürüz. Sektördeki faaliyetleriyle listeye giren şirketlerin ihracat yoğunlukları ise sürekli bu aralıkta seyretmiştir. Listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin ihracat yoğunluklarını değerlendirdiğimizde ise, en düşük oranın 2007 yılındaki %28,9, en yüksek oranın ise 2008 yılındaki %59,5 olduğunu görürüz. Genel resim itibariyle, listeye giren dokuma ve giyim eşyası sektöründeki yabancı sermayeli şirketlerin ihracat yoğunluklarının tüm şirketlerin ihracat yoğunluklarından yine yüksek olduğunu açıkça görebiliriz. 37

İSO ilk 500 listesine orman ürünleri ve mobilya sektöründeki faaliyetleriyle giren yabancı sermayeli şirketlerin ihracat performanslarının ise, 2000-2009 döneminde çok geniş bir bantta seyrettiğini görürüz. 2000 senesinde, listeye giren tüm şirketlerin ihracat miktarları içinde yabancı sermayeli olanların payı %8,7 iken, 2001 yılında %32,7 ye yükselmiştir. Bunun ardındaki temel neden, 2000 yılından 2001 e geçerken listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin ihracat miktarlarının % 622 gibi bir oranda artmış olmasıdır 69. Yabancı şirketlerin ihracat payları 2004 yılına kadar sürekli bir artış göstermiş ve bu yılda % 61 e yükselmiştir. Fakat 2005 ve 2006 yıllarında düşerek 2006 yılında %33,9 a gerilemiştir. 2007 yılına gelindiğinde ise, listeye bu sektördeki faaliyetleriyle giren yabancı sermayeli şirketlerin ihracat miktarlarındaki artış oranı, tüm şirketlerin ihracat miktarlarındaki artışın yaklaşık üç katı olarak gerçekleşmiş ve bu durumun sonucunda yabancı sermayeli şirketlerin listedeki şirketlerin toplam ihracatları içindeki payı %87,15 gibi bir uç değere sıçramıştır. 2009 yılına gelindiğinde ise, listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin ihracatları toplamı, bu sektörden giren tüm şirketlerin ihracat miktarlarının % 11,8 i olmuştur. Sektördeki şirketlerin ihracat yoğunluklarının değerlendirirsek, listeye giren tüm şirketlerin satış hâsılatlarının en çoğunu ihraç ettikleri yılın %42,1 ile 2007 yılı, en azını ihraç ettikleri yılın ise %6,1 ile 2000 yılı olduğunu görürüz. Listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin ihracat yoğunluklarını değerlendirdiğimizde ise, en düşük oranın 2000 yılındaki %4,2,en yüksek oranın ise 2001 yılındaki %61,8 olduğunu görürüz. Genel resim itibariyle, listeye giren orman ürünleri ve mobilya sektöründeki yabancı sermayeli şirketlerin ihracat yoğunluklarının, istisnasız her sene tüm şirketlerin ihracat yoğunluklarından yüksek olduğunu açıkça görebiliriz. Kağıt ürünleri sektöründeki faaliyetleriyle listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin 2000-2009 yılları arasında yaptıkları ihracatın tüm şirketlerin toplam ihracatları içindeki payının yılları içindeki seyrini incelediğimizde, 2000 yılında bu payın %27,5 olduğunu, 2004 yılında ise %44,6 ya yükseldiğini görürüz. 2005 ve 2006 yıllarında da yabancı sermayeli şirketlerin ihracatlarının, listeye giren tüm kağıt ürünleri sektöründeki şirketlerin ihracatlarına oranları %42,4 ve %44,3 olarak gerçekleşmiştir. 2006 yılından 2007 yılına geçerken sektördeki faaliyetleriyle listeye giren şirketlerin toplam ihracatlarında %139,9 luk, listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin ihracatlarında % 238,5 lik artışlar meydana gelmiş ve yabancı sermayeli şirketlerin ihracatları toplamının sektördeki tüm ihracat miktarı içindeki payı %62,5 e yükselmiştir. Bu sene, yabancı sermayeli şirketlerin en yüksek ihracat payına sahip olduğu senedir. Sonraki yıllarda kağıt ürünleri sektöründen listeye giren şirketlerin ihracat miktarları azalmış ve 2009 yılında sektördeki yabancı sermayeli şirketlerin tüm şirketlerin toplam ihracatları içindeki payı %45,1 e 69 2000 yılında da, 2001 yılında da listeye bu sektörden giren yabancı sermayeli şirket sayısı 1 dir. 2000 senesinde listeye giren şirketin sermaye yapısında uluslararası sermayenin payı %50 nin altındayken(%24,5), 2001 senesinde giren yabancı sermayeli şirketin sermaye yapısında uluslararası sermayenin payı %50 ve üzerindedir(%99,5). Bu iki yıl arasında, listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin ihracat performansları arasındaki bu büyük farkın, birinin yurt içindeki talebi karşılamak için üretim yapan yabancı ortaklı bir firma olmasından, birinin de ihracat amacıyla üretim yapan yabancı bir firma olmasından kaynaklandığı iddia edilebilir. 38

gerilemiştir. Sektördeki şirketlerin ihracat yoğunluklarını incelediğimizde ise, tüm şirketlerin satış hâsılatlarının en büyük bölümünü ihraç ettikleri senenin 2007 (%28,9 oranıyla), en küçük bölümünü ihraç ettikleri senenin de 2000 (%4,7 oranıyla) olduğunu görürüz. Kağıt ürünleri sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 listesine girmiş yabancı sermayeli şirketlerin ihracat yoğunluğunun en büyük olduğu sene %34,3 oranıyla 2007, en düşük olduğu sene ise %6,7 lik oranıyla 2000 senesidir. İSO ilk 500 şirket listesine kimya, petrol ve plastik sektöründeki faaliyetleriyle girmiş olan yabancı sermayeli şirketlerin ihracat performanslarına yakından baktığımızda, 2000 yılında yabancı sermayeli şirketlerin ihracatlarının toplam ihracat içindeki payının %42,1 olduğunu görürüz. Bu oran 2001 yılında %35,4 e, 2002 ve 2003 yıllarında da %30,2 ye gerilemiştir. Fakat 2003 yılından 2004 yılına geçerken, listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin toplam ihracatları %145,5 artmış ve 2004 yılında yabancı sermayeli şirketlerin ihracatlarının tüm şirketler içindeki payı %55,4 e yükselmiştir. Sonraki yıllarda bu oran önce %24,4 e, daha sonra da % 21,6 ya gerilemiştir. 2009 yılına gelindiğinde ise, 2008 yılına nazaran kimya, petrol ve plastik sektöründen hem listeye giren tüm şirketlerin hem de yabancı sermayeli şirketlerin ihracat miktarları azalmasına rağmen, yabancı sermayeli şirketlerin tüm şirketlerin ihracat toplamları içindeki payı artmış ve %37,4 e ulaşmıştır. Sektördeki tüm şirketlerin ihracat yoğunluğuna baktığımızda, en yüksek oranın 2007 senesindeki %24,7, en düşük oranın da 2000 senesindeki %5,8 olduğunu görürüz. Listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin satış hâsılatlarının en büyük bölümünü ihraç ettikleri yılın 2007 (%29,8), en küçük bölümünü ihraç ettikleri yılın da 2006 (%5,1) olduğunu görürüz. Bu sektörde diğer sektörlerden farklı olarak, bir kaç istisna dışında, her sene yabancı sermayeli şirketlerin ihracat yoğunluğu listeye giren tüm şirketlerin ihracat yoğunluğunun altında çıkmıştır. Taş ve toprağa dayalı imalat sektörü için aynı değerlendirmeyi yaptığımızda, listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin ihracatlarının tüm ihracat içindeki payının 2000 yılında %44,2 olduğunu görürüz. Bu seneden sonra söz konusu oran sürekli düşmüş ve 2005 yılında %31,2 e kadar gerilemiştir. Fakat daha sonra 2006 yılından 2007 ye geçerken hem tüm şirketlerin hem de yabancı sermayeli şirketlerin ihracat miktarları artmış ve 2007 yılında listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin ihracatlarının tüm şirketlerin ihracatlarındaki payı %65,6 ya yükselmiştir. 2009 yılına gelindiğinde ise, ihracat miktarları aşamalı olarak azalmış ve %48,9 a gerilemiştir. 2000-2009 döneminde listeye bu sektördeki faaliyetleriyle giren şirketlerin ihracat yoğunluklarına baktığımızda, en yüksek ihracat yoğunluğunun 2007 yılındaki %43,1, en düşük ihracat yoğunluğunun 2006 yılındaki %18,2 olduğunu görürüz. Yabancı sermayeli şirketlerin ihracat yoğunluğunun en yüksek olduğu sene 2007 (%59,2), en düşük olduğu sene ise 2006 (%19,8) olmuştur. Metal ana sanayi ndeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 listesine giren yabancı sermayeli şirketlerin ihracatlarının sektördeki tüm şirketlerinin ihracatları içindeki payları, sadece 2007 yılındaki %56,1 dışında, 2000-2009 arasında %15 ile %20 arasında seyretmiştir. 2000 yılında %15,5 olan yabancı 39

sermayeli şirketlerin ihracattaki payları 2005 yılında %17,5, 2009 yılında ise %15,6 olmuştur. 2007 yılında yabancı sermayeli şirketlerin ihracat paylarının %56,1 olmasının ardındaki neden ise, 2006 yılından 2007 yılına geçerken sektörden listeye giren tüm şirketlerin ihracatları toplamında %26,4 lük bir azalma olmasına rağmen, yabancı sermayeli şirketlerin ihracat toplamlarının %104,2 lik bir artış göstermiş olmasıdır. Sektördeki şirketlerin ihracat yoğunluklarını inceleyecek olursak, tüm şirketlerin ortalama ihracat yoğunluğunun %40 civarında, yabancı sermayeli şirketlerin ihracat yoğunluklarının da ortalama %47 civarında seyrettiğini gözlemleriz. Hem tüm şirketler için, hem de yabancı sermayeli şirketler için en yüksek ihracat yoğunluğu 2008 (sırayla tüm şirketler için %44,2 ve yabancı sermayeli şirketler için %57,2) senesinde, en düşük ihracat yoğunluğu da 2000 senesinde (sırasıyla %31,1 ve %40,5) gerçekleşmiştir. Metal eşya ve makine sektöründeki şirketlerin ihracat performanslarını incelediğimizde ise, 2000 yılında listeye giren şirketlerin toplam ihracatları içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı %55,3 olarak bulunmuştur. 2001 yılında bu oran %52,3 e, 2003 yılında da %48 e gerilemiştir. 2005 yılında %54 e kadar çıkan yabancı sermayeli şirketlerin ihracatlarının oranı sonraki yıllarda sürekli düşmüş ve 2009 yılına geldiğimizde, yabancı sermayeli şirketlerin, sektördeki tüm şirketlerin toplam ihracatları içindeki payı % 41,9 a inmiştir. Listeye bu sektördeki faaliyetleriyle giren şirketlerin ihracat yoğunluklarını incelediğimizde, tüm şirketlerin satış hâsılatlarının en büyük çoğunluğunu ihraç ettikleri senenin 2003 senesi (%46,8), en küçük bölümünü ihraç ettikleri senenin de 2000 senesi (%27,9) olduğu görürüz. Yabancı sermayeli şirketlerin ise aynı dönemde satış hâsılatlarının en büyük bölümünü ihraç ettikleri senenin yine 2003 (%52,7), en küçük bölümünü ihraç ettikleri senenin de 2000 senesi (%36,4) olduğu görürüz. İSO ilk 500 listesine otomotiv sektöründeki faaliyetleriyle giren şirketlerin toplam ihracatları içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı, 2007 senesi haricinde, 2000-2009 döneminde sürekli %90 seviyesinde seyretmiştir. 2000 yılında %89,2 olan yabancı sermayeli şirketlerin ihracat içindeki payı, 2004 yılında %94,8, 2009 yılında ise %91,5 olarak gerçekleşmiştir. 2007 yılında ise, 2006 yılına göre sektördeki hem tüm şirketlerin ihracatları toplamı hem de yabancı sermayeli şirketlerin ihracatları önemli oranlarda gerilemiş 70 ve yabancı sermayeli şirketlerin ihracatlarının tüm şirketlerin ihracatları toplamındaki payı % 23,2 seviyesine gerilemiştir. Listeye otomotiv sektöründen giren tüm şirketlerin ihracat yoğunlukları dönem içinde %15 (2007) ile %60 (2008) arasında, yabancı sermayeli şirketlerin ihracat yoğunlukları ise %6(2007) ile %65(2008) arasında seyretmiştir. 70 Tüm şirketlerin ihracat miktarları % 79,5, yabancı sermayeli şirketlerin ihracat miktarları ise %94,7 azalmıştır. 40

Şekil 12: İSO ilk 500 listesine giren Yabancı Sermayeli şirketlerin toplam ihracat içindeki ortalama paylarının imalat alt sektörlerine dağılımı (2000-2009) Genel olarak İSO ilk 500 listesine giren şirketlerin ihracatları toplamında yabancı sermayeli şirketlerin payının imalat alt sektörlerindeki dağılımları değerlendirilirse, yılları içinde yabancı sermayeli şirketlerin toplam ihracata ortalama olarak en büyük katkıyı yaptığı sektörün otomotiv olduğunu görürüz (Şekil 12). 2000-2009 döneminde otomotiv sektöründeki yabancı sermayeli şirketler, İSO ilk 500 e giren otomotiv şirketlerinin yaptığı ihracatın ortalama %85,2 sini gerçekleştirmiştir. Yabancı sermayeli şirketlerin yapılan ihracatın önemli bir kısmını gerçekleştirdiği bir diğer imalat alt sektörü ise, metal eşya ve makine sektörü olmuştur. Bu sektördeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren yabancı sermayeli şirketlerin ihracatları, tüm şirketlerin toplam ihracatlarının ortalama olarak %49,2 sine denk gelir. Yabancı sermayeli şirketlerin ihracatta en düşük paya sahip olduğu imalat alt sektörü ise dokuma ve giyim eşyası sektörüdür. Bu sektörden listeye giren firmaların yaptıkları ihracatın ortalama % 14,8 i yabancı sermayeli şirketler tarafından gerçekleştirilmiştir. 41

Şirket İsimleri Vestel Elektronik San Ve Tic A.Ş. Tablo 3: 2000-2009 döneminde listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin gerçekleştirdikleri ihracata göre sıralaması Yıllar Oyak-Renault Otomobil Fabrikaları A.Ş. Tofaş Türk Otomobil Fabrikası A.Ş. Mercedes-Benz Türk Anonim Şirketi Bosch Sanayi Ve Ticaret A.Ş. Toyota Otomotiv Sanayi Türkiye A.Ş. Ford Otomotiv Sanayi A.Ş. 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 1 3 1 1 4 3 4 126 81 5 2 2 3 2 3 4 3-84 1 3 1 2 5 6 5 5-110 3 4 5 8 7 11 7 8-63 9 5 4 6 6 7 6 6 35 2 8 94-4 4 1 1 1 133 1 4 64 19 5 3 2 2 2-105 2 Yabancı Sermaye Payı (%) Sektör 51,59 Metal Eşya Makine 51 Otomotiv 37,86 Otomotiv 85 Otomotiv 100 Otomotiv 100 41,04 Otomotiv Otomotiv Tüpraş-Türkiye Petrol Rafinerileri A.Ş. - - - - 5 - - 115 - - 53,13 Kimya, petrol plastik Honda Türkiye A.Ş. 104 88 70 9 35 49 34 75 3 25 100 Otomotiv Delphi Automotive Systems Ltd. Şti. Türk Pirelli Lastikleri A.Ş. - 12 23 11 19 21 17 57 4 14 100 Otomotiv 15 10 15 62 15 14 15-5 13 100 Kimya petrol plastik 42

Tablo 3 de sunulduğu üzere 2000-2009 döneminde en çok ihracatı gerçekleştiren yabancı sermayeli şirketler, aralarındaki sıralama değişse de genelde aynı şirketler olmuştur. Örneğin 2000, 2002 ve 2003 senesinde en çok ihracat yapan yabancı sermayeli şirket Vestel Elektronik San. ve Tic. A.Ş., diğer senelerde de yine ilk beşteki yerini korumuştur. 2009 yılında en çok ihracatı gerçekleştiren şirket olan Oyak-Renault Otomobil Fabrikaları A.Ş. önceki yıllarda da listenin üst sıralarında yer almıştır. Otomotiv sektöründeki faaliyetleriyle önemli ihracat rakamlarına ulaşan diğer şirketler de Toyota Otomotiv Sanayi Türkiye A.Ş. ve Tofaş Türk Otomobil Fabrikası A.Ş., onların en yakın takipçisi de Ford Otomotiv Sanayi A.Ş. olmuştur. 2007 senesi ihracat konusunda da istisnai bir yıldır. 2007 yılında en fazla ihracat yapan yabancı sermayeli şirketler olan ABB Elektrik Sanayi A.Ş., Adana Çimento Sanayi T.A.Ş. ve ACT Tekstil San. ve Tic. A.Ş., diğer senelerde listeye dahil olmamışlardır. 2.5 Ücretle Çalışan Sayısı Çalışmanın bu bölümünde incelenecek son değişken ise İSO ilk 500 şirket listesine giren yabancı sermayeli şirketlerin 2000-2009 yılları arasında ücretle çalışan sayılarındaki paylarıdır. Şekil 13: 2000-2009 yılları arasında İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin çalıştırdıkları ücretle çalışan sayılarında yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) İSO ilk 500 listesine giren şirketlerin çalıştırdıkları ücretle çalışan sayılarında, yabancı sermayeli şirketlerin çalıştırdıkları ücretle çalışanların payını incelersek, Şekil 13 te görüleceği gibi bu payın 2000 yılında 2008 e kadar sürekli arttığını, 2009 yılına gelindiğinde ise, küçük bir miktarda azaldığını görürüz. 2000 yılında İSO ilk 43

500 listesine giren yabancı sermayeli şirketlerde çalışanların sayısının, listeye giren tüm şirketlerde çalışanların % 19,2 sini olduğunu, bu oranın sürekli artarak, 2004 yılında %25,8 e 2008 yılında ise %30,2 ye yükseldiğini, fakat 2009 yılına gelindiğinde ise, %28,1 e düştüğünü görürüz. Fakat 2000-2009 döneminde İSO ilk 500 listesine giren yabancı sermayeli şirketlerde çalışanların tüm şirketlerin çalışan sayıları içindeki payının sürekli artmış olması, çalışan sayılarının mutlak değerinin de her sene artmış olduğu anlamına gelmemektedir. Hatta bu değişkenimiz için tam tersi bir durum söz konusudur. Örneğin 2000 yılında 2001 e geçerken listeye giren yabancı sermayeli şirketlerde çalışanların, tüm şirketlerin çalışan sayıları içindeki payı artmış olmasına rağmen, hem listedeki yabancı sermayeli şirketlerin çalışan sayıları (%1,82 oranında), hem de tüm şirketlerin çalışan sayıları (%7,1 oranında) azalmıştır. Aynı durum 2004 ten 2005 e geçerken de gerçekleşmiş, listedeki yabancı sermayeli şirketlerin çalışan sayıları %0,39 oranında, tüm şirketlerin çalışan sayıları da %2,7 oranında azalmasına rağmen, yabancı sermayeli şirketlerde çalışanların, tüm şirketlerin çalışan sayıları içindeki payı %25,7 den %26,4 e yükselmiştir. Bu dönemde listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin istihdam sayılarındaki en yüksek artış ise, 2003 ten 2004 e geçerken gerçekleşmiş ve yabancı sermayeli şirketlerde çalışanların sayısı %20,7 oranında artmıştır. Aynı sene, tüm şirketlerin istihdam ettikleri çalışan sayısında ise çok büyük bir değişiklik olmamıştır 71. 2008 yılından 2009 yılına geçişte ise, listedeki yabancı sermayeli şirketlerin çalışan sayıları ise %16,8 oranında, tüm şirketlerin çalışan sayıları ise %10,6 oranında azalmış ve listeye giren yabancı sermayeli şirketlerde çalışanların, tüm şirketlerin çalışan sayıları içindeki payı % 28,1 e düşmüştür. İSO ilk 500 listesine giren yabancı sermayeli şirketlerin çalışan sayılarının imalat alt sektörlerindeki dağılımını inceleyecek olursak, 2000 yılında gıda, tütün ve içki sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 listesine giren yabancı sermayeli şirketlerdeki istihdamın, listedeki tüm sektör şirketlerindeki istihdamın % 7,8 ini oluşturduğunu görürüz. Bu oran 2003 senesine kadar sürekli artmış ve 2003 senesinde gıda, tütün ve içki sektöründeki yabancı sermayeli şirketlerde çalışan ücretle çalışanların, tüm ücretle çalışanlar içindeki payları % 21,9 a yükselmiştir. Fakat 2003 den 2004 e geçişte, yabancı sermayeli şirketlerin çalışan sayılarında % 18,9 luk, tüm şirketlerin çalışan sayılarında ise %3,8 lik bir azalma görülmüş ve gıda, tütün ve içki sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 listesine giren yabancı sermayeli şirketlerdeki istihdamın, listedeki tüm şirketlerdeki istihdam içindeki payları %18,4 e gerilemiştir. Ancak sonraki yıllarda artışlar olmuş, 2006 ten 2007 ya geçişte listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin çalışan sayılarında % 34,8 lik bir artış görülmüştür. Bu artış sonucunda, yabancı sermayeli şirketlerde istihdam edilen ücretle çalışanların, listeye giren tüm gıda, tütün ve içki sektöründeki şirketlerin toplam istihdamı içindeki payı dönemdeki en yüksek değeri olan % 31,4 e yükselmiştir. Daha sonra bu oran sürekli düşmüş ve 2009 yılındaki son durumda %17,8 e gerilemiştir. 71 Sadece % 3,4 lük bir artış gözlemlenmiştir. 44

Dokuma ve giyim eşyası sektöründe İSO ilk 500 listesine girmiş olan şirketlerin istihdam ettikleri çalışan sayılarında yabancı sermayeli şirketlerin paylarını değerlendirsek, 2007 yılı dışında yabancı sermayeli şirketlerin istihdam ettiği çalışanların tüm istihdam içindeki payının %5 ile %10 arasında olduğunu gözlemleriz. Fakat 2007 yılında istisnai bir durum gerçekleşmiş ve sektördeki faaliyetleriyle listeye giren tüm şirketlerde çalışanların sayısı içinde, yabancı sermayeli şirketlerde çalışanların oranı %27,3 e yükselmiştir. Bu uç değerin ortaya çıkmasının ardındaki temel nedenin, 2006 dan 2007 ye geçerken sektördeki tüm şirketlerin istihdamları toplamının % 17,5 azalırken, yabancı sermayeli şirketlerin istihdamları toplamının % 148,5 artması olduğunu iddia edebiliriz. 2009 yılına gelindiğinde ise, listeye sektördeki faaliyetleriyle giren şirketlerde istihdam edilen çalışanlarının %9 unun yabancı sermayeli şirkette çalıştığını gözlemleriz. Bir diğer imalat alt sektörü olan orman ürünleri ve mobilya sektöründeki faaliyetleriyle 2000-2009 döneminde, 2007 yılı dışında, İSO ilk 500 listesine giren şirketlerde çalışanların, %5 ila %15 inin yabancı sermayeli bir şirkette çalıştığını söyleyebiliriz. 2000 yılında sektördeki istihdamın %5,1 i, 2004 yılında %13,8 i, 2008 yılında ise %7,3 ü yabancı sermayeli şirketler tarafından sağladığı görülmüştür. 2007 yılında bu oran %60,9 olarak bulunmuştur. Çünkü 2006 dan 2007 ye geçerken listeye bu sektördeki faaliyetleriyle giren yabancı sermayeli şirketlerde çalışan sayısı %580 gibi bir oranda artış göstermiştir. 2007 yılından sonra ise, sermayeli şirketlerde çalışan sayısı sürekli azalmış ve 2009 yılına gelindiğinde yabancı sermayeli şirketlerin istihdam ettiği çalışanların tüm istihdam içindeki payının %5,5 e gerilediği gözlemlenmiştir. Kağıt ürünleri sektöründeki istihdam içindeki yabancı sermayeli şirketlerin payı ise, 2000-2009 döneminde sürekli iniş çıkışlar göstermiştir. Örneğin 2000 yılında %17,4 olan yabancı sermayeli şirketlerin istihdam payları 2001 de %15,7 ye inmiş, 2002 de %20,7 ye çıkmış, 2003 de 13,1 e inmiş, 2005 de ise %22,1 e çıkmıştır. Söz konusu bu iniş çıkışlar çok büyük oranlarda olmamasına rağmen, 2006 dan 2007 ye geçilirken listedeki kağıt ürünleri şirketlerindeki çalışan sayıları %8,3 düşerken, yabancı sermayeli kağıt ürünleri şirketlerindeki istihdam %115,5 artmış ve sektördeki istihdam içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı %48,3 e yükselmiştir. 2009 yılına gelindiğinde ise, hem tüm şirketlerdeki hem de yabancı sermayeli şirketlerdeki istihdam azalmış ve yabancı sermayeli şirketlerin istihdam payları %39,8 e gerilemiştir. Kimya, petrol ve plastik alt sektöründe ise yabancı sermayeli şirketlerin istihdam ettikleri çalışan sayısının, sektördeki tüm istihdam içindeki payı ise 2000-2009 döneminde %25 ila %45 arasında seyretmiştir. 2000 yılında listeye giren şirketlerin tamamının istihdam ettiği çalışan sayısının % 32,1 i yabancı sermayeli bir şirkette çalışırken, 2004 yılında bu oran %44,7 ye çıkmış, 2007 yılında % 24,4 e inmiş ve 2009 yılına gelindiğinde ise %38,1 olarak bulunmuştur. Yabancı sermayeli şirketlerdeki çalışan sayısının en fazla arttığı sene % 44,4 lük artış oranıyla 2004 olmuş ve yabancı sermayeli şirketlerdeki istihdamın toplam istihdamdaki yerinin en fazla olduğu % 44,7 lik orana ulaşılmıştır. 45

Taş ve toprağa dayalı imalat sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 listesine giren yabancı sermayeli şirketlerin istihdam ettikleri çalışan sayısının, tüm istihdam içindeki payına bakacak olursak, bu oranın 2000 yılında %33,5 iken 2002 de %44,6 ya ulaştığını, daha sonra düşüşe geçerek 2005 yılında dönemdeki en düşük değeri olan %23,8 e gerilediğini, daha sonra da sürekli yükselerek 2009 yılında %42,1 e ulaştığını gözlemleriz. 2000-2009 döneminde İSO ilk 500 listesine giren yabancı sermayeli Metal ana sanayi şirketlerinde istihdam edilen ücretle çalışanların, tüm sektördeki istihdamın %5 ila %15 ini oluşturduğunu gözlemleriz. 2000 yılında sektördeki çalışanların % 6,7 si yabancı sermayeli bir şirkette çalışırken bu oran 2005 te % 15,4 e çıkmıştır. Bu dönemde listede yine uç bir değer gözümüze çarpmaktadır. 2007 yılında, 2006 yılına nazaran listeye girmiş yabancı sermayeli bir şirkette çalışanların sayısı %278,9 artmış ve 2007 yılında yabancı sermayeli şirketlerde istihdam edilen kişi sayısının tüm istihdam içindeki payı %30,5 e yükselmiştir. 2009 yılına gelindiğinde ise tüm istihdam içinde yabancı sermayeli şirketlerin istihdamlarının payı %13,3 olarak bulunmuştur. Metal eşya ve makine sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren yabancı sermayeli şirketlerin istihdamlarının, listeye bu sektörden giren tüm şirketlerin istihdamları içindeki payı ise bu dönemdeki en düşük değerini 2007 yılında (% 25,4), en yüksek değerini ise 2009 yılında (%47, 4) almıştır. Son olarak Otomotiv sektöründen listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin sağladıkları istihdamın, sektördeki tüm istihdam içindeki payını değerlendirirsek, yabancı sermayeli şirketlerin istihdam ettikleri çalışan sayısının tüm sektördeki istihdamın %60 ila %80 ini oluşturduğunu gözlemleriz. Bu oranlar, sektördeki istihdamın yarısından fazlasını yabancı sermayeli şirketlerin sağlamış olduğunu göstermektedir. 2000 yılında yabancı sermayeli şirketlerin tüm istihdam içindeki payı %72,5 iken, 2001 de %80,4 e çıkmış, 2004 te %66,4, 2008 ise %70,8 olarak gerçekleşmiştir. 2009 yılında ise yabancı sermayeli şirketlerin tüm istihdam içindeki payları %70 olarak bulunmuştur. Bu dönemde yine bir uç değer söz konusudur. 2006 yılında 2007 ye geçilirken, hem sektördeki tüm şirketlerin hem de yabancı sermayeli şirketlerin istihdam sayıları büyük oranlarda düştüğü içini 2007 yılında yabancı sermayeli şirketlerin istihdamlarının tüm istihdam içindeki payları % 20, 5 e gerilemiştir. 46

Şekil 14: İSO ilk 500 listesine giren Yabancı Sermayeli şirketlerin toplam istihdam içindeki ortalama paylarının imalat alt sektörlerine dağılımı (2000-2009) Genel olarak İSO ilk 500 listesine giren şirketlerin istihdam ettikleri çalışan sayıları toplamında yabancı sermayeli şirketlerin payının imalat alt sektörlerindeki dağılımları değerlendirilirse, 2000-2009 döneminde içinde yabancı sermayeli şirketlerin toplam istihdamda ortalama olarak en büyük katkıyı yaptığı sektörün otomotiv olduğunu görürüz (Şekil 14). 2000-2009 döneminde otomotiv sektöründeki yabancı sermayeli şirketler, İSO ilk 500 e giren otomotiv şirketlerinin istihdam ettikleri çalışanların ortalama %66,1 ini istihdam etmişlerdir. Yabancı sermayeli şirketlerin, istihdamın önemli bir kısmını gerçekleştirdiği bir diğer imalat alt sektörü ise, metal eşya ve makine sektörü olmuştur. Bu sektördeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren yabancı sermayeli şirketlerin istihdam ettiklerin çalışan sayısı, tüm şirketlerin toplam istihdamının ortalama olarak %38,4 üne denk gelir. Yabancı sermayeli şirketlerin ihracatta en düşük paya sahip olduğu imalat alt sektörü ise dokuma ve giyim eşyası sektörüdür. Bu sektörden listeye giren firmaların istihdamının ortalama % 10 u yabancı sermayeli şirketler tarafından gerçekleştirilmiştir. 2000-2009 döneminde İSO ilk 500 şirket listesine giren yabancı sermayeli şirketlerden en çok ücretle çalışan istihdam eden şirketler otomotiv sektöründe faaliyet gösteren Tofaş Türk Otomobil Fabrikası A.Ş., Oyak-Renault Otomobil Fabrikaları A.Ş. ve Ford Otomotiv Sanayi A.Ş. şirketleri olmuştur (Tablo 4). 47

Şirket İsimleri Tablo 4: 2000-2009 döneminde listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin istihdam ettikleri ücretle çalışan sayısına göre sıralaması Yıllar 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 Yabancı Sermaye Payı (%) Tofaş Türk Otomobil Fabrikası A.Ş. 1 1 1 3 4 4 4-2 2 37,86 Otomotiv Oyak-Renault Otomobil Fabrikaları A.Ş. 2 2 3 4 5 5 3-3 3 51 Otomotiv Ford Otomotiv Sanayi A.Ş. 3 3 2 1 1 1 1-1 1 41,04 Otomotiv Sektör Paşabahçe Cam Sanayii ve Ticaret Anonim Şirketi 4 4 10 14 14 14 15 103 15 12 0,59 Taş ve toprağa dayalı imalat Vestel Elektronik San Ve Tic A.Ş. 5 7 7 6 3 2 2 118 8 5 51,59 Metal Eşya Makine Mercedes-Benz Türk Anonim Şirketi 6 5 4 5 6 7 8-7 6 84,99 Otomotiv Bosch Sanayi Ve Ticaret A.Ş. 11 11 5 7 7 6 7 66 4 4 100 Otomotiv Tansaş Perakende Mağazacılık Ticaret - - - 2 - - - - - - 16 Gıda, tütün ve içki A.Ş. Sofra Yemek Üretim Ve Hizmet A.Ş. - - - - - 3 5 83 6-54,6 Gıda, tütün ve içki Tüpraş-Türkiye Petrol Rafinerileri A.Ş. - - - - 2 - - - - 53,13 Kimya, petrol ve plastik Delphi Automotive Systems Ltd. Şti. - 6 22 24 8 11 9 87 3-100 Otomotiv 48

Özellikle Ford Otomotiv Sanayi A.Ş. 2003 ve 2009 yılları arasında en çok istihdam yaratan yabancı sermayeli şirket olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu şirketleri metal eşya ve makine sektöründe faaliyet gösteren Vestel Elektronik San ve Tic A.Ş. ve yine otomotiv sektöründe faaliyet gösteren Mercedes- Benz Türk Anonim Şirketi şirketleri takip etmiştir. Bosch Sanayi ve Ticaret A.Ş. şirketi de bu dönem içinde en çok ücretle çalışan istihdam eden bir diğer metal eşya ve makine şirketi olmuştur. 2007 senesi diğer değişkenlerde olduğu gibi, ücretle çalışan istihdamı konusunda da bir istisna olmuş ve bu sene en fazla ücretle çalışan istihdam eden yabancı şirketler olarak karşımıza çıkan ABB Elektrik Sanayi A.Ş., AGT Ağaç San. Tic. A.Ş. ve ACT Tekstil San. ve Tic. A.Ş. şirketleri, 2007 dışında her hangi bir sene listeye dahil olmamışlardır. 2009 yılındaki ise, en çok istihdam yaratan şirketler sırasıyla otomotiv sektöründe faaliyet gösteren Ford Otomotiv Sanayi A.Ş., Tofaş Türk Otomobil Fabrikası A.Ş., Oyak-Renault Otomobil Fabrikaları A.Ş., Bosch Sanayi Ve Ticaret A.Ş. ve metal eşya ve makine sektöründe faaliyet gösteren Vestel Elektronik San Ve Tic. A.Ş. şirketleri olmuştur. 2. 6 Değerlendirme Bu alt bölümde İSO tarafından 2000-2009 yılları arasında derlenen verilerden elde edilen temel sektörel gözlemler özet tablolar yardımıyla genel olarak değerlendirilecek ve birtakım benzer eğilimler tartışılacaktır. Bu amaçla ilk olarak aşağıda sunulan Tablo 5 oluşturulmuştur. Bu tablo dönemin ilk yılı olan 2000 yılı ile incelememize konu son yıl olan 2009 yılı arasındaki değişimleri yansıtmaktadır. 72 Tablo 5 sektörlerdeki yabancı sermaye paylarının büyüme ve küçülme eğilimleri hakkında genel bir fikir vermektedir. Tablo 5: 2000-2009 döneminde listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin yarattığı eğilimler SATIŞ HASILATI KATMA DEĞER İHRACAT ÜCRETLİ ÇALIŞAN TOPLAM FİRMA SAYISI GIDA TÜTÜN İÇKİ DOKUMA GİYİM EŞYA - - - ORMAN ÜRÜNLERİ MOBİLYA - - KAĞIT ÜRÜNLERİ - KİMYA PETROL PLASTİK TAŞ VE TOPRAĞA DAYALI İMALAT METAL ANA SANAYİ - - - METAL EŞYA MAKİNA - - OTOMOTİV - TOPLAM Tablo 5 den elde edilen sonuçlar aşağıdaki gibi özetlenebilir: 72 Tablo oluşturulurken dönem içinde anlamlı yukarı hareketlilik gösteren değişkenler işaretiyle, anlamlı düşüş eğilimi gösteren değişkenler işaretiyle ve değişimin olmadığı durumlar ise - işaretiyle ifade edilmiştir. Tablonun oluşturulmasına kaynak olan verilerin sunulduğu tablolar EK 1 de ayrıntılı olarak verilmiştir. 49

Son satırdan gözlemlenebildiği üzere, incelenen dönem ve değişkenler için yabancı sermayeli şirketlerin Türkiye ekonomisine katkısı artmıştır. Firma sayısı hariç tüm değişkenlerde 10 puan düzeyinde artışlar görülmüştür. Listeye giren yabancı sermayeli firmaların yüzde değişimi ise 4 puanlık bir artış göstermiştir. En yüksek artış ise katma değerde gözlenmiştir. 2000 yılında yabancı sermayeli firmaların katma değerdeki payı %26,2 iken bu oran 2009 yılında % 36,4 e çıkmıştır. Yabancı sermayenin payındaki gelişmeler açısından değerlendirildiğinde, gıda, tütün ve içki; kağıt ürünleri; kimya, petrol ve plastik; taş ve toprağa dayalı imalat sektörlerinde hemen hemen tüm değişkenler için anlamlı düzeyde bir büyüme eğiliminden söz edilebilir. Buradaki istisna ihracat değişkeni için kimya, petrol ve plastik sektörlerinde görülen düşüş eğilimidir. Bu sonuca dayanarak ve satış ve katma değerinde artış eğiliminde olduğu gözlenerek, bu sektörlerde listeye giren firmaların daha çok iç piyasaya yöneldiği iddia edilebilir. Diğer sektörler için bu kadar açık bir tablo söz konusu değilse de, dokuma ve giyim eşyası sektöründe yabancı sermaye payında göreli bir küçülmeden söz edilebilir. Bu sektörde yabancı sermayeli firmalar tarafından yaratılan katma değer payı dönem içinde azalmıştır. Orman ürünleri ve mobilya sektöründe yabancı sermayeli firmaların sadece ihracat payında belirgin bir artış gözlenmiştir. Metal ana sanayinde ise yabancı sermayeli firmaların katma değer ve çalışan sayısı paylarında dönem içinde yukarı doğru anlamlı hareketler görülmüştür. Metal eşya ve makine sektöründe yabancı sermayeli firmaların satış hâsılatı ve ihracat payları azalırken, çalışan sayısı payları artmıştır. Türkiye ekonomisi için oldukça önemli bir sektör olarak değerlendirilen otomotiv sanayinde ise yabancı sermaye payları katma değer ve çalışan sayısı değişkenleri için anlamlı azalmalar göstermiş, ancak dönem içinde yabancı sermayeli firmaların ihracat payında bir artış gerçekleşmiştir. 50

Bir sonraki çözümlemeyi yapabilmek için her bir değişken için sektörler dönem içi ortalama yabancı sermaye paylarının göreli büyüklükleri itibarıyla üç gruba ayrılmıştır. 73 Tablo 6 ise yabancı sermaye payının incelenen değişkenler ve yıllar ortalaması itibarıyla göreli büyüklüklerini ifade etmektedir. Tablo 6: 2000-2009 döneminde listeye giren yabancı sermayeli şirketlerin göreli büyüklük grupları SATIŞ HASILATI KATMA DEĞER İHRACAT ÜCRETLİ ÇALIŞAN TOPLAM FİRMA SAYISI GIDA TÜTÜN İÇKİ 3 2 3 3 2 DOKUMA GİYİM EŞYA 3 3 3 3 3 ORMAN ÜRÜNLERİ MOBİLYA 3 3 2 3 3 KAĞIT ÜRÜNLERİ 2 3 2 3 2 KİMYA PETROL PLASTİK 2 3 3 2 1 TAŞ VE TOPRAĞA DAYALI İMALAT 2 2 2 2 2 METAL ANA SANAYİ 3 3 3 3 3 METAL EŞYA MAKİNA 2 2 2 2 1 OTOMOTİV 1 1 1 1 1 Tablo 6 daki temel eğilimler aşağıdaki gibi sıralanabilir: Yabancı sermaye payının tartışmasız en yüksek olduğu sektör otomotiv sektörüdür. Ancak sadece yabancı sermayeli firma sayısı itibarıyla metal eşya ve makine ile kimya, petrol ve plastik sektörleri de ilk grupta yer almıştır. Bu sonuca bakarak önümüzdeki yıllarda otomotiv sektörüne artan oranlarda yabancı sermaye girişi gerçekleşmeyebileceği söylenebilir. Dokuma ve giyim eşyası; orman ürünleri ve mobilya; metal ana sanayi sektörleri ise yabancı sermaye payı açısında hemen hemen tüm değişkenler için son grupta yer almıştır. Bu sektörlerin yabancı sermayeli büyük şirketlerin ilgisini diğer sektörlere göre çok fazla çekmediği iddia edilebilir. Yakın bir gelecekte de bu sektörlerde yeni yabancı sermaye girişi olmayabilir. Bunların dışında kalan sektörlerin ikinci gruba ait olduğu görülmektedir. Bu sektörlerde (gıda, tütün ve içki; kağıt ürünleri; kimya, petrol ve plastik; taş ve toprağa dayalı imalat; metal eşya ve makine) önümüzdeki dönemde yabancı sermaye girişi olması ise muhtemeldir. 73 Bu analizi yapabilmek için Şekil 2, 4, 6, 8 ve 10 daki göreli büyüklükler karşılaştırılarak sektörler gruplandırılmış ve en büyük değere sahip grupta yeralan sektörlere 1 değeri, sonraki grupta yer alan sektöre 2 değeri ve en son grupta yer alan sektöre ise 3 değeri verilmiştir. 51

3. Türkiye ekonomisinde yabancı firmalar ve Ar-Ge harcamaları: 2003-2007 dönemi için bir sektörel analiz 3.1. Genel Durum ve Uluslararası Karşılaştırmalar Küresel ekonominin gelişmesi ve artan uluslararası rekabet araştırma ve geliştirme (Ar-Ge) ve inovasyon konusuna ilgiyi artırmaktadır. Özellikle gelişen ekonomilerin ve ekonomik büyümenin itici gücü olarak AR-GE faaliyetlerinin önemi vurgulanmalıdır. Teknolojik gelişmeler, işletmeler tarafından yapılan AR-GE faaliyetleri sonucu buluş ve inovasyon şeklinde ortaya çıkmaktadır (OECD, 2003). Yine bu anlamda, teknolojik gelişme ve yenilik, gelişmekte olan ülkelerin kalkınmasını sağlarken, alt düzeyde ise işletmelerin pazar paylarının artmasıyla rekabetçiliklerinin de artmasına sebep olmaktadır. İşletmelerin teknoloji yatırımları (fiziki ve beşeri sermaye) ve Ar-Ge faaliyetleri sonucu ortaya çıkan farklı ekonomik dışsallıklar, verimin artmasına, sektörel kalkınmaya ve nihayetinde uzun dönemli ekonomik politikaların gerçeklenmesine hizmet etmektedirler. Rekabetçi piyasalarda, yeni veya iyileştirilmiş bir ürün geliştiren yenilikçi işletmeler, gerekli rekabet gücüne sahip olabilir ve kendi ürününü satacak yeni pazarlar bulabilir. Yeni buluşlar ve yenilikler yapma isteğini devam ettirerek yaratılan kâr ve piyasa gücü yeni Ar-Ge harcamalarını teşvik etmektedir. Bu bağlamda, teknolojik yenilik, ürün ve/veya süreç yeniliği yapan işletmeler için, rekabet gücünün korunması adına bir zorunluluk haline gelmiştir. Ar-Ge faaliyetlerine gereken önemi göstermeyen firmaların ve ülkelerin sürdürülebilir bir büyüme trendi yakalaması mümkün olmayabilir. Ar-Ge faaliyetleri, ekonomik büyümenin önemli kaynağı olduğundan günümüz dünyasında AR-GE harcamaları ile büyüme arasında güçlü bir ilişkinin olması kaçınılmazdır. Yukarıda bahsedildiği biçimleriyle ekonomik gelişmenin ve sektörel büyümenin dış kaynaklarından biri de Ar-Ge yatırımlarını tetikleyen doğrudan yabancı sermaye yatırımlarıdır. 52

Tablo 1: İzin verilen doğrudan yabancı sermayenin sektörel dağılımı (1980 2003) (milyon dolar) 74 İmalat (%) Tarım (%) Madencilik (%) Hizmetler (%) Toplam 1980 88,8 91,5-0,0-0,0 8,2 8,5 97,0 1981 246,5 73,0 0,9 0,3 1,0 0,3 89,1 26,4 337,5 1982 98,5 59,0 1,1 0,6 2,0 1,2 65,4 39,2 167,0 1983 88,9 86,6 0,0 0,0 0,0 0,0 13,8 13,4 102,7 1984 185,9 68,5 5,9 2,2 0,3 0,1 79,3 29,2 271,4 1985 142,9 60,9 6,4 2,7 4,3 1,8 81,0 34,5 234,5 1986 193,5 53,2 16,9 4,6 0,9 0,2 152,8 42,0 364,0 1987 293,9 44,9 13,0 2,0 1,3 0,2 347,1 53,0 655,2 1988 490,7 59,8 27,4 3,3 5,6 0,7 296,9 36,2 820,5 1989 950,1 62,8 9,4 0,6 11,7 0,8 540,6 35,8 1.511,8 1990 1.214,1 65,2 65,6 3,5 47,2 2,5 534,5 28,7 1.861,3 1991 1.095,5 55,7 22,4 1,1 39,8 2,0 809,6 41,2 1.967,3 1992 1.274,3 70,0 33,6 1,8 19,0 1,0 493,1 27,1 1.820,0 1993 1.568,6 76,0 21,1 1,0 11,4 0,6 462,4 22,4 2.063,4 1994 1.107,3 74,9 28,3 1,9 6,2 0,4 335,9 22,7 1.477,6 1995 1.996,5 67,9 31,7 1,1 60,6 2,1 849,5 28,9 2.938,3 1996 640,6 16,7 64,1 1,7 8,5 0,2 3.122,7 81,4 3.836,0 1997 871,8 51,9 12,2 0,7 26,7 1,6 767,5 45,7 1.678,2 1998 1.017,3 61,8 5,7 0,3 13,7 0,8 609,7 37,0 1.646,4 1999 1.123,2 66,1 16,2 1,0 6,8 0,4 553,4 32,6 1.699,6 2000 1.105,5 31,8 59,7 2,0 5,0 0,2 2.307,2 66,3 3.477,4 2001 1.244,6 45,7 134,4 4,9 29,1 1,1 1.317,2 48,3 2.725,3 2002 892,0 39,8 32,8 1,5 17,3 0,8 1.300,8 58,0 2.242,9 2003 (1) 710,7 58,8 7,7 0,6 124,2 10,3 365,4 30,3 1.208,0 TOPLAM 18.641,6 53,0 616,4 1,8 442,4 1,3 15.502,9 44,0 35.203,3 Kaynak: Hazine Müsteşarlığı (2009). 74 2003 yılından sonra yabancı sermaye yatırımı için onay alınmasına gerek kalınmadığı için bu tablodaki bilgiler 2003 yılına kadar günceldir. 53

Son on yıllık döneme bakıldığında, OECD ülkelerinde Ar-Ge harcamalarının finansmanı boyutunda kamunun payı artarken özel sektörün payının azaldığı görülmektedir (Taş, 2005 ve Erdil ve Gossart, 2009). Yine bu dönemde ülkelerin, Ar-Ge sistemlerini güçlendirmek için, öncelikli alanlarda araştırmaların finanse edilmesi için özel fonlar yarattıkları, kamu araştırma sistemlerinini güçlendikleri, yabancı sermaye akışı için cazibe unsurları oluşturdukları ve nihayetinde tüm bu faaliyetlerin yeni Ar-Ge yatırımlarına dönüşebilecek biçimde daha verimli, etkin ve sürdürülebilir kalkınma politikaları izledikleri söylenebilir. Bu bağlamda Türkiye nin 2007 yılında başlayan ve neredeyse iki yıl süren küresel krizin etkilerini yaşarak, uluslararası ve ulusal anlamda kademeli bir toparlanma sürecine girmiştir. Son 5 yıllık dönemde görece küçülme yaşayan Türk ekonomisinin, 2010'dan itibaren tekrar büyüme sürecine gireceği ve 2010 yılı için %3,5 büyüyeceği öngörülmüştür. IMF ve OECD'de öngörülerinde bu değer %3,7, uluslararası finans kuruluşlarında ise % 3,8 ile %5,5 arasında değişmektedir. TÜİK tarafından açıklanan üçer yıllık dönemleri kapsayacak şekilde yapılan Yenilik Anketi sonuçlarına göre ve her yıl yapılan Araştırma ve Geliştirme Faaliyetleri Anketi sonuçlarına göre ( 75 ) 2002-2008 dönemindeki gelişmeler aşağıdaki gibi özetlenebilir: Yenilik için kamu fonlarından destek alan işletmelerin oranı 2002-2004 anket sonuçlarına göre %5,9 ve 2004-2006 da %6,2 iken, 2006-2008 döneminde %7,04 olmuştur. 75 Yenilik Araştırması ve Araştırma ve Geliştirme Faaliyetleri Anketleri, Avrupa Birliği İstatistik Ofisi (Eurostat) ve OECD metodolojisine uygun olarak TÜİK tarafından uygulanmaktadır. 54

Kendi içinde yenilik yapan KOBİ lerin tüm KOBİ ler içindeki oranı ve Birlikte yenilik yapan KOBİ lerin tüm KOBİ ler içindeki oranı göstergeleri 2002-2004 döneminde sırasıyla %24,2 ve %4,4; 2004-2006 döneminde %28,6 ve %5,3 olarak gerçekleşirken, 2006-2008 döneminde %25,37 ve %4,48 olarak açıklanmıştır. Yenilik harcamalarının toplam ciro içindeki payı ise 2004-2006 döneminde %0,24 iken, 2006-2008 döneminde %1,22 ye çıkmıştır. 2002-2004 yıllarında Pazar için yeni ürün satışlarının toplam ciroya oranı %6,3; 2006-2008 yıllarında %4,7 olmuş ve 2006-2008 döneminde bu oran %9,56 ya çıkmıştır. Firma için yeni ürün satışının toplam ciroya oranı ise 2002-2004 yıllarında %5,0; 2006-2008 döneminde %11,2 ve 2006-2008 yıllarında %5,44 olmuştur. 2000 yılında Kamu Ar-Ge harcamalarının Gayri Safi Yurtiçi Hasıladaki Oranı %0,32 iken, 2006 yılında %0,39; 2008 yılında %0,41 olarak gerçekleşmiştir. 76 Özel sektör Ar-Ge harcamalarının Gayri Safi Yurtiçi Hasıladaki Oranı ise 2000 yılında %0,16; 2006 yılında %0,21 ve 2008 yılında %0,32 dir. Orta-yüksek ve yüksek teknoloji Ar-Ge harcamalarının imalat sanayii Ar-Ge harcamaları içindeki payı 2002 yılında %74,0; 2006 yılında %81,1 olarak açıklanmış ve 2008 yılında aynı değer %85,3 e çıkmıştır. Orta-yüksek ve yüksek teknolojili imalat sektöründe istihdamın toplam işgücüne (çalışan işgücü) oranı ise 2002 yılında %6,0; 2006 yılında %6,23 olarak açıklanmış olup, 2007 yılında %8,5 e yükselmiştir. İleri teknoloji hizmetlerindeki istihdamın toplam istihdama oranı 2002 yılında %0,89 iken 2004 yılında %2,03 ve 2007 yılında %1,90 olmuştur. İleri teknoloji sektörlerindeki ihracatın toplam ihracata oranı 2007 de %1,79 ve 2008 da %1,73 olarak açıklanmıştır. Küresel düzeyde gözlemlenen temel eğilimlerden biri, Ar-Ge harcamalarının GSYİH içindeki payının özellikle gelişmiş ve gelişmekte olan ekonomilerde giderek yükselmeye başlamasıdır. OECD verilerine göre oluşturulmuş Tablo 8 de 2007 yılı itibariyle Ar-Ge harcamalarının GSYİH içindeki payı OECD ülkelerinde %2,28 e, AB de %1,77 ye, 2008 yılı için ise ABD de %2,77 ye 76 Bu oran OECD ortalamasından yaklaşık 3 kat daha azdır. 55

yükselmiştir. Bunların yanında Finlandiya, İsveç ve İsrail gibi ülkelerde ise bu oran %3 leri aşarak OECD ortalamasının (%2,28) üzerinde gerçekleşmiştir. 2000 li yılların başından itibaren ise Ar-Ge harcamalarındaki en hızlı büyüme ise yıllık ortalama %10 un üzerindeki artış ile İzlanda ve Türkiye de gerçekleşmiştir. Tablo 2: Ar-Ge Harcamalarının GSYİH İçindeki Payı (%) Yıl 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 Ülke Avustralya 1,469 --- 1,642 --- 1,725 --- 1,971 --- --- Avusturya 1,941 2,067 2,14 2,258 2,255 2,452 2,467 2,536 2,681 Belçika 1,968 2,071 1,939 1,878 1,858 1,833 1,863 1,898 1,921 Kanada 1,909 2,088 2,041 2,035 2,075 2,047 1,973 1,903 1,843 Çek Cumhuriyeti 1,21 1,205 1,199 1,251 1,246 1,414 1,549 1,535 1,467 Danimarka --- 2,387 2,508 2,575 2,485 2,456 2,478 2,554 2,72 Finlandiya 3,348 3,318 3,365 3,442 3,453 3,48 3,478 3,477 3,731 Fransa 2,148 2,197 2,23 2,168 2,15 2,099 2,098 2,042 2,022 Almanya 2,454 2,461 2,49 2,52 2,486 2,486 2,528 2,532 2,639 Yunanistan --- 0,582 --- 0,567 0,55 0,59 0,581 0,579 --- Macaristan 0,79 0,92 0,996 0,934 0,873 0,945 1,002 0,967 1,004 İzlanda 2,669 2,952 2,951 2,819 --- 2,77 2,992 2,685 2,651 İrlanda 1,122 1,098 1,102 1,171 1,234 1,252 1,254 1,283 1,431 İtalya 1,046 1,087 1,127 1,106 1,096 1,091 1,133 1,179 1,186 Japonya 3,043 3,123 3,165 3,199 3,167 3,323 3,405 3,442 3,424 Kore 2,296 2,473 2,404 2,486 2,683 2,792 3,009 3,21 3,369 Lüksemburg 1,654 --- --- 1,648 1,631 1,559 1,65 1,579 1,621 Meksika 0,34 0,36 0,398 0,396 0,4 0,413 0,387 0,375 --- Hollanda 1,825 1,804 1,724 1,756 1,807 1,787 1,776 1,819 1,752 56

Yeni Zellanda --- 1,136 --- 1,186 --- 1,157 --- 1,206 --- Norveç --- 1,59 1,66 1,713 1,593 1,523 1,517 1,646 1,62 Polonya 0,644 0,623 0,559 0,541 0,558 0,567 0,556 0,567 0,605 Portekiz 0,758 0,803 0,76 0,736 0,77 0,805 1,021 1,21 1,51 Slovakya 0,648 0,634 0,572 0,574 0,512 0,505 0,486 0,459 0,471 İspanya 0,907 0,915 0,986 1,049 1,064 1,122 1,2 1,267 1,351 İşveç --- 4,169 --- 3,848 3,624 3,604 3,74 3,606 3,753 İsviçre 2,529 --- --- --- 2,902 --- --- --- 3,008 Türkiye 0,479 0,538 0,526 0,483 0,518 0,591 0,58 0,722 0,725 İngiltere 1,814 1,79 1,788 1,746 1,683 1,729 1,75 1,787 1,77 A.B.D. 2,709 2,719 2,616 2,613 2,542 2,568 2,608 2,664 2,771 OECD Toplam 2,193 2,229 2,2 2,203 2,172 2,205 2,24 2,275 2,331 AB27 toplam 1,736 1,755 1,762 1,751 1,727 1,736 1,762 1,771 1,81 AB25 toplam 1,759 1,779 1,787 1,777 1,754 1,763 1,792 1,802 1,845 AB15 toplam 1,846 1,867 1,882 1,873 1,851 1,857 1,886 1,903 1,952 Arjantin 0,439 0,425 0,389 0,41 0,438 0,461 0,495 0,508 --- Çin 0,903 0,951 1,07 1,134 1,23 1,337 1,417 1,442 1,535 İsrail 4,317 4,601 4,594 4,324 4,255 4,369 4,405 4,759 4,864 Romanya 0,366 0,389 0,378 0,386 0,385 0,41 0,454 0,523 0,579 Rusya 1,05 1,177 1,247 1,283 1,15 1,067 1,073 1,121 1,035 Singapur 1,883 2,106 2,152 2,107 2,192 2,271 2,243 2,452 2,676 Slovenya 1,387 1,503 1,469 1,273 1,398 1,436 1,558 1,448 1,661 Güney Afrika --- 0,734 --- 0,792 0,849 0,901 0,935 0,923 --- Kaynak: OECD (2010) Türkiye için olumlu seyir izleyen Ar-Ge istatistiklerine rağmen, ekonomik büyümenin önemli bir kaynağı olan Ar-Ge ve teknoloji yatırımları için, gelişmiş ve belli başlı gelişmekte olan ülkeler bütçelerinden bilim ve teknolojiye Türkiye den daha yüksek paylar ayırabilmektedirler. Türkiye 57

ise, özellikle istihdam ve ekonomik gelişme istatistiklerine bakıldığında, 77 halen, fazlasıyla emek yoğun mal ihraç eden, yeterince yabancı sermaye çekemeyen, ilgili tüm sektörlerde yatırımları Ar-Ge ve teknolojiye dönüştüremeyen, teknoloji üretemeyen ve teknoloji ihraç etmek yerine ithal eden bir ülke konumundadır. Özetle, Türkiye de teknoloji geliştirilmesine ve üretimine verilen önem artmakta ancak, AR-GE harcamaları düzeyinin istenilen seviyelerde olmadığı söylenebilir. Tüm bunlara ek olarak, Türkiye nin son dönemlerde, tüm gelişmekte olan ülkelerde olduğu gibi yabancı sermayeyi çekmeye yönelik bir tutum sergilemesi, tek başına yabancı sermaye için güvenceli bir ortam oluşması anlamına gelmemektedir. Tablo 7 den de izlenebileceği gibi, Türkiye ekonomisinin, doğrudan yabancı sermaye girişleri ve bunların niteliği açılarından son 20 yılda farklı bir sürece girdiği söylenebilir. Öncelikle, yabancı sermayenin gerek izin istemleri, gerekse bunların gerçekleşme oranlarına bakıldığında, Kepenek (2002) çalışmasında da belirtildiği üzere, 1980 sonrasında Türkiye'nin önceki dönemlerle kıyaslanmayacak ölçüde bir yabancı sermaye çeken bir özellik kazandığı görülmektedir. 1980 ve sonrasının doğrudan yabancı sermaye girişleri önceki çeyrek yüzyılın birikimli toplamını gerçek anlamda katlamaktadır - ki hangi ölçüye vurulursa vurulsun bu kendi içinde çok büyük bir artışı gösterir. Yukarıda bahsedilen biçimiyle kendine katlayan biçimlerdeki doğrudan yabancı sermaye yatırımlarındaki büyümenin, sadece "sayısal açıdan değil niteliksel açılardan da bakılması gerektiği açıktır. Uzun dönemli gelişme açısından doğrudan yabancı sermaye yatırımlarının Ar- Ge yatırımlarına yeterince dönüşemediği, ve son yıllarda hizmet sektörüne yöneldiği görülmektedir. Gerçekten de, Tablo 1 de ve yukarıda belirttiğimiz gibi doğrudan yabancı sermayenin niteliksel durumunun yalnızca sınırlı bir göstergesi olan sektörel dağılım, bunun açık bir kanıtıdır. Bu çalışmada araştırma ve veri açığını kapatmak üzere, proje de belirtilen araştırma yöntemleri çerçevesinde, doğrudan yabancı sermayenin niteliği de tartışılmakta ve sektörel 77 Örneğin; ileri teknoloji hizmetlerindeki istihdamın toplam istihdama oranı gibi 2002 yılında %0,89 dan 2007 yılında %1,90 a gelmiştir. Ancak bu oran halen OECD ortalamalarının çok altındadır. 58

istatistiklerden de faydalanılarak yabancı sermaye ile ülkeye gelen teknoloji ve kritik bilgilerin dağılımı, değerlendirilmesi ve dönüşümü hakkında karşılaştırmalı analiz yapılmaktadır. Tablo 3: Türkiye de Doğrudan uluslararası yatırım girişlerinin sektörlere göre dağılımı (milyon dolar) (2002-2009) Sektörler / Yıllar 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 Tarım, Avcılık ve Ormancılık 0 1 4 5 5 6 23 42 Balıkçılık 0 0 2 2 1 3 18 1 Madencilik ve Taşocakçılığı 2 13 73 40 122 337 152 213 İmalat Sanayi 95 440 190 785 1.866 4.211 3.931 1.713 Gıda Ürünleri ve İçecek İmalatı 14 249 78 68 608 766 1.252 214 Tekstil Ürünleri İmalatı 5 2 9 180 26 232 189 78 Kimyasal Madde ve Ürünlerin İmalatı 8 9 38 174 601 1.109 200 339 B.Y.S. Makine ve Teçhizat İmalatı 13 16 6 13 54 48 226 223 Elektrikli Optik Aletler İmalatı 2 4 2 13 53 117 236 58 Ulaşım Araçları İmalatı 34 145 27 106 63 70 77 233 Diğer İmalat 19 15 30 231 461 1.869 1.751 568 Elektrik, Gaz ve Su 68 86 66 4 112 568 1.068 1.648 İnşaat 0 8 3 80 222 285 331 343 Toptan ve Perakende Ticaret 75 58 72 68 1.166 165 2.084 403 Oteller ve Lokantalar 0 4 1 42 23 33 24 48 Ulaştırma, Haberleşme ve Depolama Hizmetleri 1 1 639 3.285 6.696 1.117 170 382 Mali Aracı Kuruluşların Faaliyetleri 246 51 69 4.018 6.957 11.662 6.069 497 Gayrimenkul Kiralama ve İş Faaliyetleri 0 3 3 29 99 560 656 561 Sağlık İşleri ve Sosyal Hizmetler 4 21 35 74 265 177 149 101 Diğer Toplumsal, Sosyal ve Kişisel Hizmet Faaliyetleri 80 10 33 103 105 13 58 49 Kaynak: Hazine Müsteşarlığı (2009). TOPLAM 571 696 1.190 8.535 17.639 19.137 14.733 6.001 Hazine Müsteşarlığı verilerine göre, 2002-2009 yılları arasında doğrudan yabancı yatırım girişlerinin sektörlere göre dağılımına bakıldığında, öncelikli olarak imalat sanayi ( 78 ), elektrik, 78 Örneğin gıda ürünleri ve içecek imalatı alt alanı gözetildiğinde 2002 yılında 14 milyon dolar seviyesinde olan yatırımların 89 kat artarak 2008 yılında 1 milyar 250 bin dolar seviyesine geldiği; makine ve teçhizat imalatı verilerine göre de 2002 yılında 13 milyon dolar seviyesinde olan yatırımların yaklaşık 17 kat artarak 2008 yılında 226, 2009 yılında ise 223 milyon dolar seviyelerine ulaştığı görülmektedir. 59

gaz ve su ( 79 ), ulaştırma, haberleşme ve depolama hizmetleri, mali aracı kuruluşların faaliyetleri gibi sektörlerin ön plana çıktığı görülmektedir (bkz: Tablo 3). Türkiye ye gelen yabancı sermaye yatırımlarının ülkelere göre dağılımına bakıldığında özellikle AB ülkeleri arasında dengeli bir dağılımın varlığından söz edilebilir. Bu bağlamda AB ye üye 27 ülke arasında 2009 yılı istatistiklerine göre AB üyelerinden gelen toplam yabancı yatırım girişleri gözetildiğinde %17 lik (toplamda %14) bir pay ile Hollanda başı çekmektedir. Daha sonra, %13 lük bir pay (toplamda %10) ile Fransa ve %10 luk bir pay ile (toplamda %8) Almanya gelmektedir. Diğer AB üye ülkelerinden ise toplamda %36 lık bir doğrudan yabancı sermaye yatırımı gelmiştir. AB üye ülkesi olmayan ülkeler arasında ise, ABD den 253 milyon dolar gibi bir doğrudan yabancı sermaye yatırımı alınmıştır. Asya kıtasından ise son 3 yıl için yabancı sermaye akışında ciddi bir artış olmuştur. Bu durum Türkiye nin jeopolitik konumu gereği ilgili ülkeler ile ticaret hacminin artırmasından da kaynaklanmaktadır (Tablo 4 ve Şekil 1). 2009 yılı itibariyle uluslararası firma sayılarının sektörlere göre dağılımına bakıldığında imalat sanayinde; makine ve teçhizat imalatı, kimyasal ürünler, gıda sanayi, hizmetler sektöründe ise bankacılık ve diğer finansal hizmetler, ticaret, haberleşme, yatırım finansmanı, gayrimenkul kiralama ve iş faaliyetleri, ulaştırma, haberleşme ve depolama hizmetleri alt sektörlerinde yoğunlaşma görülmektedir. Tarım sektöründe ise; hayvancılık, bitkisel üretim, su ürünleri, ormancılık alt sektörlerinde yoğunlaşırken madencilik sektöründe, kömür madenciliği, ham petrol, doğal gaz madenciliği ve metal madenciliği alt sektörler olarak dikkat çekmektedir (Tablo 5). 79 Altyapı yatırımları ve Türkiye nin stratejik konumu gereği öncelikleri açısından özellikle düşünüldüğünde 2002 yılından bu yana yaklaşık 50 kat arttığı görülmektedir. 60

Tablo 4: Doğrudan uluslararası yatırım girişlerinin ülkelere göre dağılımı (milyon dolar) 2002-2009) Ülkeler / Yıllar 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 AB Ülkeleri (27) 455 565 1.027 5.006 14.489 12.601 11.051 4.737 Almanya 86 142 73 391 357 954 1.211 485 Fransa 22 121 34 2.107 439 367 679 617 Hollanda 72 51 568 383 5.069 5.442 1.343 851 İngiltere 8 141 126 166 628 703 1.336 346 İtalya 241 1 14 692 189 74 249 284 Diğer AB Ülkeleri 26 109 212 1.267 7.807 5.061 6.233 2.154 Diğer Avrupa Ülkeleri (AB Hariç) 13 11 6 1.646 85 373 291 308 Afrika Ülkeleri 0 0 0 21 5 82 1 Kuzey Amerika 9 58 97 114 969 4.223 886 305 A.B.D. 2 52 36 88 848 4.212 863 253 Kanada 7 6 61 26 121 11 23 52 Orta Amerika ve Karayipler 0 0 0 8 32 27 8 12 Güney Amerika 0 0 0 0 1 467 52 7 Asya 70 60 60 1.756 1.927 1.405 2.361 619 Körfez Ülkeleri 5 0 43 1.675 1.783 311 1.978 167 Yakın ve Orta Doğu Ülkeleri 0 1 11 2 3 196 96 78 Diğer Asya Ülkeleri 65 59 6 79 141 898 287 374 Avustralya 0 0 0 1 108 26 2 12 Sınıflandırılamayan 24 2 0 1 7 10 0 0 TOPLAM 571 696 1.190 8.535 17.639 19.137 14.733 6.001 Kaynak: Hazine Müsteşarlığı (2010). 61

Şekil 1: Doğrudan uluslararası yatırım girişlerinin ülkelere göre dağılımı: 2009 (%) Kaynak: Hazine Müsteşarlığı, 2010 Tablo 5: Yatırım izni verilen yabancı sermayeli firma sayılarının sektörlere göre dağılımı: 1954 2009 (%) Tarım, Avcılık,Ormancılık ve Balıkçılık Madencilik ve Taşocakçılığı 1954-1999 (biriki 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 55 8 10 5 23 30 34 42 49 53 60 369 63 8 6 18 12 31 50 48 82 91 71 480 1954-2009 (topla İmalat Sanayii 1.079 95 90 75 249 349 400 441 497 471 384 4130 62

Gıda Ürünleri ve İçecek İmalatı Tekstil Ürünleri İmalatı Kimyasal Madde ve Ürünlerin İmalatı B.Y.S. Makine ve Teçhizat İmalatı 123 9 8 7 20 51 39 43 38 38 49 425 106 3 10 13 58 52 66 50 49 21 18 446 137 8 11 7 27 42 37 39 58 48 39 453 81 9 6 7 19 23 27 54 46 46 24 342 Motorlu Kara Taşıtı, Römork ve 78 14 11 5 15 18 21 17 23 21 18 241 Yarı-Römork İmalatı Diğer İmalat 554 52 44 36 110 163 210 238 283 297 236 2223 Elektrik, Gaz ve Su 48 7 4 6 9 15 9 42 75 117 132 464 İnşaat 125 11 25 21 29 127 312 404 477 372 302 2205 Toptan ve Perakende Ticaret, Oteller ve Lokantalar 1.337 144 163 204 403 797 708 752 808 791 933 7040 441 36 52 42 62 77 162 194 207 220 174 1667 Ulaştırma, Haberleşme ve Depolama Gayrimenkul Hizmetleri Kiralama ve İş Faaliyetleri Diğer Toplumsal, Sosyal ve Kişisel Hizmet Faaliyetleri 262 45 46 46 83 209 222 266 284 292 268 2023 213 54 42 37 87 225 487 660 828 675 476 3784 204 29 24 35 72 88 167 226 223 255 187 1510 TOPLAM 4.906 532 552 564 1.278 2.297 2.951 3.516 4.027 3.808 3.371 27.802 Kaynak: Hazine Müsteşarlığı (2010) Çokuluslu şirketlerin (ÇUŞ ların) sektörlere göre dağılımına bakıldığında ise sırasıyla toptan ve perakende ticaret (%29,74), gayrimenkul kiralama ve iş faaliyetleri (%15,99), diğer imalat kaleminde (%9,39) yoğunlaştıkları görülmektedirler. (Tablo 5 ve Şekil 2). 63

Şekil 2: Uluslararası sermayeli firma sayılarının sektörlere göre yüzde dağılımı (1954 2009 yılları arası birikimli) (%) Kaynak: Hazine Müsteşarlığı (2010) Sonuç olarak Tablo 5 ve Tablo 6 birlikte okunduğunda ortaya çıkan en önemli sonuçlardan biri yabancı sermayeli firmalar açısından en cazip sektörün otomotiv sektörü olduğu ancak bu sektörün yabancı sermaye girişi açısından sınırlarını zorladığıdır. Bu sektörde daha fazla satış hâsılatı ve katma değer yaratmak için belki de önemli araçlardan biri Ar-Ge yatırımlarının arttırılması olacaktır. Öte yandan gıda, 64

tütün ve içki; kağıt ürünleri; kimya, petrol ve plastik; taş ve toprağa dayalı imalat; metal eşya ve makine sektörlerinde yabancı sermaye girişinin teşvik edilmesi önemli görünmektedir. Ayrıca, büyümeyi ve uluslararası piyasalarda rekabeti teşvik edici Ar-GE yatırımlarını arttırmaya yönelik araçların ön plana çıkarılması uygun olabilir. 3.2. TÜİK verileri Bu ara raporun ikinci bölümünde, yabancı sermayeli şirketlerin Türkiye ekonomisindeki yeri en büyük 500 firma için İSO tarafından her yıl yayınlanan anket verileri kullanılarak analiz edilmiştir. 2000-2009 döneminin on yılını kapsayan veriler; istihdam, satışlar, katma değer ve ihracat gibi değişkenler için hem imalat sanayinin tümünde, hem de bir çok alt sektöründe yabancı şirketlerin paylarının dönem başında önemli düzeyde olduğu ve dönem boyunca da arttığını göstermiştir. Bu bulgu, on yıllık bir zaman diliminde alt sektörler bazında yapılan bir analizden gelmekte ve yabancı şirketlerin 21. yüzyılın başında Türkiye ekonomisinde önemli ve etkili bir konuma eriştiklerine işaret etmektedir. ISO 500 anketinin bulguları, anketin hedef kitlesinin özelliklerinden dolayı Türkiye ekonomisinde yabancı sermayenin konumu hakkındaki önemli bazı soruları yanıtsız bırakmaktadır. İlk olarak, İSO anketinde bulunan değişkenler Türkiye deki Ar-Ge harcamalarında yabancı şirketlerin payı ve rolü üzerine analiz yapmayı zorlaştırmaktadır. Zira İSO nun çalışmasında bu değişkenle ilgili hiçbir bilgi yoktur. Bu durum, ülkemizde yabancı sermayeli şirketlerin sektörel Ar-Ge harcamalarında satış, katma değer ve ihracatta olduğu gibi önemli bir paya sahip olup olmadığını belirlememizin önünde bir engel olarak durmaktadır. Oysa bir önceki ara raporda, Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerde çokuluslu şirketlerin Ar-Ge faaliyetlerinin üretim faaliyetlerini (zaman içinde) izlediğini gözlemlemiş, yenilikçi faaliyetlerin varlığı ve büyüklüğüyle üretim hacmi arasında sıkı bir ilişkinin olduğuna değinmiştik. Türkiye ekonomisinde de böyle bir eğilimin olup olmadığını incelemek, kısa bir zaman dilimi için bile olsa verilerle bu durumun fotoğrafını çekmek ve Türkiye yi mümkün olduğunca diğer OECD ülkeleriyle karşılaştırmak 65

yabancı firmaların Türkiye deki Ar-Ge faaliyetlerinde oynayacakları rolü incelemeyi ve giderek politika önerileri oluşturmayı hedefleyen bir çalışma için elzemdir. İkinci olarak, İSO anketi sadece imalat sanayindeki yabancı şirketleri mercek altına yatırmaktadır. Oysa bu ara raporun ilk bölümünde yapılan analiz göstermiştir ki, Türkiye ye gelen doğrudan yabancı sermaye yatırımlarının giderek artan bir bölümü hizmet sektörüne yönelmektedir. Dolayısıyla yabancı şirketlerin hizmet sektöründeki yeri, özellikle de Ar-Ge harcamalarındaki payı muhakkak incelenmeli, orta/yüksek teknoloji alt sektörlerinin de bulunduğu hizmet sektöründe yabancı firmaların hizmet sunumundaki ve yenilikçi faaliyetlerdeki rolü analiz edilmelidir. Son olarak, İSO anketi sadece en büyük 500 şirketle ilgili verileri içermektedir. Oysa imalat sanayinin bir çok alt sektöründe KOBİ lerin üretimde, istihdamda ve ihracatta önemli bir payı olduğu bilinmektedir. Ar-Ge faaliyetlerinde de böyle bir durum söz konusu olabilir. KOBİ ler istatistiksel analize dahil edildiği takdirde, İSO 500 anketinin yabancı şirketlerin imalat sanayindeki konumu hakkında işaret ettiği bulguları en azından bazı sektörlerde gözden geçirmek gerekebilir. KOBİ lerle ilgili verilerin de kullanıldığı bir analiz bu çalışmada gerçekleştirilmiştir. Bu ara raporun üçüncü bölümünün geri kalan kısmında Türkiye ekonomisindeki Ar-Ge etkinliklerinde yabancı şirketlerin yeri, Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından yapılan Ar-Ge Anketi ve Yapısal İş İstatistikleri Anketi ndeki veriler kullanılarak 2003-2007 dönemi için gerçekleştirilecektir. Bu anketler çerçevesinde toplanan veriler, yukarıda İSO 500 anketinde saptadığımız eksiklikleri bir yere kadar gidermekte ve en önemlisi şirketlerin Ar-Ge harcamalarını yabancı sermaye paylarıyla eşleştirebilmektedir. Bu veriler, imalat ve hizmet sektöründeki ve alt sektörlerindeki Ar-Ge harcamalarındaki yabancı şirketlerin payını, bu payın evrimini ve Ar-Ge faaliyetlerine ayırdıkları kaynakları yerli firmaların ayırdıkları kaynaklarla mukayese etmemizi sağlayacaktır. Son olarak, OECD verileri kullanılarak belli başlı bir kaç sektör için yabancı şirketlerin Türkiye deki Ar-Ge harcamalarındaki payı OECD ülkeleriyle karşılaştırılacak, böylece son 20 yıldır hızlanarak artan Ar-Ge nin uluslararasılaşması sürecinde Türkiye nin hangi aşamada olduğuna dair önemli bilgiler elde edilecektir. Bu istatistiksel 66

çalışmanın amacı, mevcut durumun fotoğrafını çekmek, bu fotoğrafı irdelemek ve nihai hedef olan Türkiye deki yabancı Ar-Ge harcamalarını artırmak ve/veya Ar-Ge odaklı yeni yatırımlar çekmek için oluşturulacak siyasa önerilerine katkı sağlamaktır. 3.2.1) Veri kaynakları Bu çalışmada Türkiye ekonomisi için TÜİK tarafından toplanan veriler kullanılmıştır. Bu veriler, yıllık Ar-Ge Anketi ve Yapısal İş İstatistikleri Anketi çerçevesinde toplanmaktadır. Bu ara rapor yazılırken her iki anketin en son 2007 yılı verileri kullanıma açık olduğu için analiz en son 2007 yılı için yapılabilmiştir. Başlangıç yılı olarak 2003 yılının seçilmesinin sebebi, 2002 yılından itibaren her iki anketin de girişim bazında yapılıyor olması, 2002 den önce ise işyeri bazında yapılmış olmasıdır. Anketin uygulandığı birimlerdeki bu değişikliğin sonucu olarak sektörel düzeyde bile olsa 2001 öncesi ve sonrası verilerin karşılaştırılmasının mümkün olmamaktadır. Bu nedenle ve ayrıca 2002 yılı verilerine ulaşamadığımız için analizimiz 2003 yılından başlamaktadır. Sonuç olarak analiz sadece beş yıllık bir zaman dilimini kapsayacak, dolayısıyla yapılacak çalışma daha çok bir kesit analizi olacak, zaman içindeki dinamikleri yakalamakta yetersiz kalabilecektir bu yüzden daha önce fotoğraf çekmekten ya da durum saptaması yapmaktan bahsedilmiştir. Ar-Ge Anketi, girişim büyüklüğünden bağımsız olarak Türkiye de Ar-Ge faaliyetinde bulunan tüm girişimlere uygulanmaktadır. Bu ankette, Ar-Ge harcamalarının yanı sıra, Ar-Ge personeli (sayı, eğitim düzeyi ve uzmanlık alanı), Ar-Ge nin finansmanı ve Ar-Ge desteği alınıp alınmadığına yönelik sorularla; ayrıca girişimlerin sermayesindeki yabancı payı ve ana faaliyet alanlarına (sektörlere) yönelik sorular da bulunmaktadır. Çalışmamızda kullandığımız sektörel Ar-Ge verileri bu anketten gelmektedir. Yapısal İş İstatistikleri Anketi ise; yirmi ve daha fazla kişinin çalıştığı girişimlerin tümünde, yirmiden az kişinin çalıştığı girişimlerde ise temsili bir örneklem aracılığıyla yapılmaktadır. Bu ankette girişimlere istihdam, yatırımlar, gider ve gelir kalemleri, yabancı sermaye payı gibi bir çok konuda soru sorulmaktadır. Bu değişkenler, Ar-Ge harcamalarının satış hasılatına (ya da ciroya) bölünmesiyle elde edilen Ar-Ge yoğunluğunu hesaplamamızı, yerli ve yabancı sermayeli 67

firmaları birbirleriyle karşılaştırmamızı sağlayacaktır 80. Ayrıca, Ar-Ge yapsın yapmasın yabancı firmaların sektör ihracatındaki ve aramalı ithalatındaki payları da hesaplanacaktır. Böylece bu çalışmanın ikinci bölümünde İSO 500 anketindeki ihracat verileriyle yapılan analiz bulgularının TÜİK verileriyle de doğrulanıp doğrulanmadığı görülecek ve ayrıca yabancı şirketlerin aramalı ithalatındaki konumu da incelenecektir. Bu verilerle yapılacak bir başka analiz de, yerli ve yabancı firmaların ihracat ve ithalat yoğunluğunu karşılaştırmak olacaktır. Bu bölümdeki analize temel olan ve TÜİK anketlerinden gelen veriler, iki haneli Ekonomik Faaliyetlerin İktisadi Sınıflandırması na 81 (EBİS, revize 1.1) uygun olarak sunulacaktır. Verilerin iki haneli EBİS ten daha az toplulaştırılmış bir sektörel sınıflandırmaya - üç ya da dört haneli EBİS düzeyinde uygun sunulamaması, ilaç sektörü gibi Ar-Ge nin uluslararasılaşma sürecinin ileri düzeyde olduğu bazı alt sektörlerin çalışmamız dışında kalmasına yol açacaktır. Bu çalışmada, Ar-Ge Anketi ndeki 39 adet iki haneli EBİS sektörü 82 temel alınacak ancak analiz hem bu alandaki çalışmaların hem de bu rapordaki verilerin işaret ettiği Ar-Ge nin uluslararasılaşma sürecinin ileri düzeyde olduğu sektörler üzerinde yoğunlaşacaktır 83. Çalışmamızın temelini oluşturan on sektör Tablo 7 de verilmiştir. bu on sektörün yabancı şirketlerin toplam sektörel Ar-Ge deki payına göre seçilmiş en önemli on sektör olduğunu hatırlatalım. 80 Burada, Ar-Ge harcamaları büyük ya da küçük tüm girişimleri, satış hasılatı ise yirmi ya da daha fazla kişinin çalıştığı girişimleri kapsamaktadır. Bu durumdan kaynaklanması olası olan sorunlara daha sonra değinilecektir. 81 EBİS, NACE nin (Nomenclature générale des Activités économiques dans les Communautes Européennes) Türkçe karşılığıdır. Tablo 6 da dört haneli alt kırılıma kadar olan EBİS sektörleri verilmiştir. 82 Bu sektörlerden 29 u imalat sanayinde, 10 u hizmet sektöründe bulunmaktadır. 83 Bu sektörler için, bkz. OECD (2008) ve Tablo 8. 68

Tablo 6: 39 sektörlük iki haneli EBİS sektörleri* EBİS Sektör Adı 10 Kömür madenciliği 11 Ham petrol ve doğalgaz çıkarımı; saha arama ve tetkiki hariç, petrol ve gaz çıkarımı ile ilgili hizmet faaliyetleri 13 Metal cevherler madenciliği 14 Diğer madencilik ve taşocakçılığı 15 Gıda ürünleri ve içecek imalatı 16 Tütün ürünleri imalatı 17 Tekstil ürünleri imalatı 18 Giyim eşyası imalatı; kürkün işlenmesi ve boyanması 19 Derinin tabaklanması ve işlenmesi; bavul, el çantası, saraçlık, koşum takımı ve ayakkabı imalatı 20 Ağaç ve ağaç mantarı ürünleri imalatı (mobilya hariç); 21 Kağıt hamuru, kağıt ve kağıt ürünleri imalatı 22 Basım ve yayım; plak, kaset ve benzeri kayıtlı medyanın çoğaltılması 23 Kok kömürü, rafine edilmiş petrol ürünleri ve nükleer yakıt imalatı 24 Kimyasal madde ve ürünlerin imalatı 25 Plastik ve kauçuk ürünleri imalatı 26 Metalik olmayan diğer mineral ürünlerin imalatı 27 Ana metal sanayi 28 Makine ve teçhizatı hariç; fabrikasyon metal ürünleri imalatı 29 Başka yerde sınıflandırılmamış makine ve teçhizat imalatı 30 Büro makineleri ve bilgisayar imalatı 31 Başka yerde sınıflandırılmamış elektrikli makine ve cihazların imalatı 32 Radyo, televizyon, haberleşme teçhizatı ve cihazları imalatı 33 Tıbbi aletler; hassas ve optik aletler ile saat imalatı 34 Motorlu kara taşıtı, römork ve yarı römork imalatı 35 Diğer ulaşım araçlarının imalatı 36 Mobilya imalatı; başka yerde sınıflandırılmamış diğer imalatlar 37 Geri dönüşüm 45 İnşaat 50 Motorlu taşıtlar ve motosikletlerin satışı, bakımı ve onarımı; motorlu taşıt yakıtının perakende satışı 51 Motorlu taşıtlar ve motosikletler dışında kalan toptan ticaret ve ticaret komisyonculuğu 52 Motorlu taşıtlar ve motosikletlerin dışında kalan perakende ticaret; kişisel ve ev eşyalarının tamiri 55 Oteller ve lokantalar 60 Kara taşımacılığı ve boru hattı taşımacılığı 64 Posta ve telekomünikasyon 72 Bilgisayar ve ilgili faaliyetler 73 Araştırma ve geliştirme hizmetleri 74 Diğer iş faaliyetleri 80 Eğitim 92 Eğlence, dinlenme, kültür ve sporla ilgili faaliyetler * bu otuz dokuz sektör TÜİK in Ar-Ge anketinde yer alan sektörlerdir 69

Tablo 7: On sektörlük iki haneli EBİS sektörleri* EBİS Sektör adı 15 Gıda ürünleri ve içecek 21 Kağıt hamuru, kağıt ve kağıt ürünleri 24 Kimyasal madde ve ürünleri 25 Plastik ve kauçuk ürünleri 29 Makine ve teçhizat (bys.) 31 Elektrikli makine ve cihazlar (bys.) 32 Radyo, televizyon, haberleşme teçhizatı/cihazları 34 Motorlu kara taşıtı, römork, yarı römork 35 Diğer ulaşım araçları 51 Toptan ticaret ve ticaret komisyonculuğu * bu 10 sektör, sektörel Ar-Ge de yabancı sermayeli şirketlerin payının yüksek olduğu sektörlerdir. OECD (2008) de Ar-Ge nin uluslararasılaşma sürecinin ileri düzeyde olduğu belirtilen 6 sektör Tablo 8 de verilmiştir: Tablo 8: Ar-Ge nin uluslararasılaşma sürecinin ileri düzeyde olduğu 6 sektör Ana sektör Alt kırılımlar 1) Bilgi ve iletişim teknolojileri (BİT) imalatı büro makineleri ve bilgisayar; radyo, televizyon haberleşme teçhizatı/cihazları; tıbbi aletler, hassas ve optik aletler, saat 2) Motorlu kara taşıtları imalatı --- 3) Eczacılık ürünleri imalatı --- 4) Kimyasal ürün imalatı eczacılık ürünleri hariç kimyasal ürün imalatı 5) BİT hizmetleri posta ve telekomünikasyon, bilgisayar ve ilgili faaliyetler 6) Araştırma ve geliştirme hizmetleri --- Kaynak: OECD (2008) Mevcut verilerden hareketle Tablo 8 de yer alan sektörler için şu gözlemleri yapabiliriz: 70

Büro makineleri ve bilgisayar imalatı sektöründe yabancı firmaların Ar-Ge etkinlikleri yoktur. Tıbbi aletler, hassas ve optik aletler imalatı sektöründe, yabancı firmaların toplam sektör Ar-Ge harcamalarındaki payı - 2007 yılı hariç yılı yok denecek kadar azdır Posta ve telekomünikasyon sektöründe yabancı Ar-Ge yoktur, bilgisayar ve ilgili faaliyetlerde ise 2003 yılı dışında yabancı firmalar kayda değer bir Ar-Ge etkinliğinde bulunmamışlardır. Araştırma ve geliştirme hizmetleri sektöründe yabancı firmaların Ar-Ge faaliyeti yoktur. Dolayısıyla, yukarıda belirtilen sektörler bu bölümdeki analize dahil edilmeyecektir 84. Eczacılık ürünleri sektörü ise, kimyasal ürünler sektörünün bir parçasıdır ve üç haneli EBİS verileri yardımıyla incelenebilir. Bu çalışmadaki veriler iki haneli EBIS düzeyinde olduğu için, ilaç sektörü ancak kimyasal ürünler imalatı sektörünün parçası olarak incelenecektir. 3.2.2) Ar-Ge değişkenlerinin analizi Analize ilk olarak yerli ve yabancı sermayeli firmaların sayılarını inceleyerek başlamak istiyoruz. Tablo 9, Türkiye ekonomisinde yerli ve yabancı şirketler sayısının 10 sektör için toplam şirket sayısına oranını vermektedir 85. Yabancı girişimlerin Ar-Ge harcamalarının oran olarak yüksek olduğu 10 sektörün Tablo 9 daki 10 sektörün bu kritere göre belirlendiğini anımsatalım sekizinde 2007 yılında yerli girişimlerin toplam girişim sayısına oranı % 90 ın üzerindedir. Sadece eczacılık ürünlerini içeren kimyasal ürünler (EBİS 24) ve motorlu kara taşıtları (EBİS 34) sektörlerinde yabancı girişim sayısının payı 2007 de %90 ın altına inmektedir sırayla %16,9 ve %14,3. 84 Yabancı Ar-Ge payının yüksek olması beklenen bu sektörlerde, bu payın neden bu kadar düşük olduğu ve hatta bazen hiç yabancı Ar-Ge olmaması ayrıca araştırılması gereken bir konudur. Yabancı Ar-Ge yatırımlarını artırmaya yönelik bir stratejide bu sektörlere özel bir yer verilebilir. 85 Bu oranları hesaplamak için kullandığımız veriler TÜİK in Yapısal İş İstatistikleri anketinden alınmıştır ve en az 20 kişinin çalıştığı girişimleri içermektedir. 71

Tablo 9: Türkiye ekonomisindeki yabancı ve yerli sermayeli şirketlerin toplam şirket sayısına oranları (%) EBİS 2003 2004 2005 2006 2007 Yab. Yerli Yab. Yerli Yab. Yerli Yab. Yerli Yab. Yerli 15 Gıda ürünleri ve içecek 4,07 95,93 3,12 96,88 4,20 95,80 4,35 95,35 4,40 95,60 21 Kağıt hamuru, kağıt ve kağıt ürünleri 5,69 94,31 6,60 93,40 6,40 93,60 7,80 92,20 6,99 93,01 24 Kimyasal madde ve ürünleri 15,94 84,06 6,65 93,35 15,59 84,41 16,53 83,47 16,92 83,08 25 Plastik ve kauçuk ürünleri 5,00 95,00 7,58 92,42 4,47 95,53 4,81 95,19 4,52 95,48 29 Makine ve teçhizat (bys.) 2,98 97,02 4,04 95,96 3,61 96,39 3,60 96,40 3,92 96,08 31 Elektrikli makine ve cihazlar (bys.) 7,04 92,96 7,04 92,06 6,90 93,10 6,87 93,13 5,70 94,30 32 Radyo, televizyon, haberleşme teçhizatı 4,62 95,38 3,13 95,87 6,67 93,33 5,08 94,92 3,92 96,08 34 Motorlu kara taşıtı, römork, yarı römork 14,45 85,55 6,65 93,35 14,75 85,25 14,24 85,76 14,29 85,71 35 Diğer ulaşım araçları 6,96 93,04 1,74 98,26 6,67 93,33 7,63 92,37 6,86 93,14 51 Toptan ticaret ve ticaret komisyonculuğu 7,20 92,80 7,34 92,66 7,32 92,68 7,09 92,91 7,06 92,94 Kaynak: TÜİK, Yapısal İş istatistikleri Anketi (muhtelif yıllar) Tablo 10 da Ar-Ge yapan girişimlerin 10 sektör bazında yabancı ve yerli girişimler arasındaki dağılımı verilmektedir. Bu dağılım beklenildiği üzere Tablo 9 daki dağılımdan farklıdır. Yabancı girişimlerin dört sektördeki toplam girişim sayısındaki payı %10 ile %20 arasında değişmektedir (EBİS 25, 29, 31 ve 32). Bu oran gıda ürünleri ve içecek sektöründe (EBİS 15) %25, motorlu kara taşıtları sektöründe (EBİS 34) %30 ve kağıt ürünleri sektöründe % 50 düzeyindedir. Bu oranları, yabancı girişimlerin sektör bazındaki konumlarını gösteren diğer göstergelerle satış hasılatı, istihdam ve katma değer gibi karşılaştırmak yararlı olacaktır. Analize yabancı sermayeli firmaların 2003-2007 yıllarında sektörel Ar-Ge harcamalarındaki payını inceleyerek devam edeceğiz. Yabancı Ar-Ge payının en yüksek olduğu 10 sektör için değerler Tablo 11 de verilmiştir. 72

Tablo 10: Türkiye ekonomisinde Ar-Ge yapan yabancı ve yerli sermayeli şirketlerin Ar-Ge yapan toplam şirket sayısına oranı (%) EBİS 2003 2004 2005 2006 2007 Yab. Yer. Yab. Yer. Yab. Yer. Yab. Yer. Yab. Yer. 15 Gıda ürünleri ve içecek 22,92 77,08 5,77 94,23 19,12 80,88 20,93 79,07 25,00 75,00 21 Kağıt hamuru, kağıt ve kağıt ürünleri 20,00 80,00 20,00 80,00 50,00 50,00 40,00 60,00 50,00 50,00 24 Kimyasal madde ve ürünleri 20,25 79,75 8,05 91,95 19,77 80,23 27,94 72,06 23,81 76,19 25 Plastik ve kauçuk ürünleri 17,24 82,76 14,71 85,29 11,63 88,37 15,15 84,85 12,90 87,10 29 Makine ve teçhizat (bys.) 10,26 89,74 12,36 87,64 9,18 90,82 8,86 91,14 10,81 89,19 31 Elektrikli makine ve cihazlar (bys.) 15,79 84,21 7,32 92,68 15,09 84,91 17,50 82,50 15,15 84,85 32 Radyo, televizyon, haberleşme teçhizatı 10,00 90,00 9,09 90,91 11,11 88,89 14,29 85,71 14,29 85,71 34 Motorlu kara taşıtı, römork, yarı römork 29,41 70,59 8,33 91,67 33,33 66,67 36,36 63,64 30,00 70,00 35 Diğer ulaşım araçları 50,00 50,00 0,00 100,0 33,33 66,67 40,00 60,00 40,00 60,00 51 Toptan ticaret ve ticaret komisyonculuğu 29,41 70,59 5,88 94,12 25,71 74,29 32,14 67,86 28,00 72,00 Kaynak: TÜİK, Ar-Ge Anketleri (muhtelif yıllar) Tablo 11: Türkiye ekonomisinde yabancı sermayeli şirketlerin sektörel Ar-Ge harcamalarındaki payları (%) EBİS 2003 2004 2005 2006 2007 15 Gıda ürünleri ve içecek 4,07 2,79 25,58 29,42 34,48 21 Kağıt hamuru, kağıt ve kağıt ürünleri 69,45 28,46 71,32 75,57 78,54 24 Kimyasal madde ve ürünleri 43,40 9,07 28,77 41,09 25,93 25 Plastik ve kauçuk ürünleri 57,60 45,30 57,52 53,22 51,19 29 Makine ve teçhizat (bys.) 11,98 7,08 18,85 12,45 18,05 31 Elektrikli makine ve cihazlar (bys.) 0,83 1,96 59,85 63,07 57,54 32 Radyo, televizyon, haberleşme teçhizatı/cihazları 47,40 15,96 29,42 26,21 20,72 34 Motorlu kara taşıtı, römork, yarı römork 17,63 20,43 52,46 74,02 66,84 35 Diğer ulaşım araçları 57,10 0,00 54,02 58,69 24,79 51 Toptan ticaret ve ticaret komisyonculuğu 8,36 5,37 27,04 36,00 26,60 Kaynak: TÜİK, Ar-Ge Anketi (muhtelif yıllar) Tablo 11 de, OECD (2008) tarafından Ar-Ge nin uluslararasılaşmasının ileri düzeyde olduğu kabul edilen üç sektör bulunmaktadır: (i) motorlu kara taşıtlar (EBİS 34), (ii) radyo, televizyon ve haberleşme teçhizatı (EBİS 32) ve (iii) kimyasal madde ve ürünleri (EBİS 24) (eczacılık ürünleri bu sektöre dahildir). 73

Tablo 11 deki dönem sonu değerleri, motorlu kara taşıtları sektöründe (EBİS 34) yabancı Ar- Ge nin toplam sektör Ar-Ge sinde en fazla paya sahip olduğunu göstermektedir: 2007 yılında % 66,8 e ulaşan bu oran 2003 den 2006 yılına kadar düzenli olarak artmış ve sadece 2007 yılında sekiz puanlık bir düşüş kaydetmiştir. Türkiye ekonomisinde gerek üretim, gerek ihracat ve gerek istihdam açısından önemli bir konuma sahip olan bu sektörün ki hem ana hem de yan sanayiyi kapsamaktadır Ar-Ge faaliyetlerinde yabancı girişimlerin başat bir konuma sahip oldukları görülmektedir. Radyo, televizyon ve haberleşme cihazları sektöründe (EBİS 32) ise yabancı Ar-Ge nin payı dönem sonunda %20,8 düzeyinde gerçekleşmiştir. Bu değer önceki iki yıldan daha düşüktür. Kimyasal madde ve ürünleri sektöründe (EBİS 24) yabancı Ar-Ge payı 2004 yılında % 9,1 den 2006 yılında % 41,09 a yükselmiş, 2007 de ise % 26 ya düşmüştür. Ancak eczacılık ürünlerinin bu sektörde olması bu gelişmenin bu ürünlerden mi, yoksa bu ürünler dışında kalan kimyasallardan mı kaynaklandığını belirlememizi zorlaştırmaktadır 86. Yabancı girişimlerin 2003-2007 döneminde toplam Ar-Ge harcamalarında yüksek paya sahip oldukları diğer iki sektör kağıt ve kağıt ürünleri (EBİS 21) ile plastik ve kauçuk ürünleri (EBİS 25) sektörleridir. Bu iki sektörde dönem sonunda yabancı Ar- Ge payı sırasıyla % 78,5 ve %51,2 düzeyinde gerçekleşmiştir. Benzer bir durumda olan bir başka sektör elektrikli makine ve cihazlar sektörüdür (EBİS 31). 2005 yılından sonra Ar-Ge deki yabancı sermaye payı % 60 civarında gerçekleşmiştir. Toplam Ar-Ge harcamalarında yabancı sermayeli firmaların payının kayda değer bir düzeyde olduğu ancak yukarıda incelenen sektörlerden daha düşük olduğu üç sektör vardır: (i) gıda ürünleri ve içecek (EBİS 15) (2007: % 35) (ii) makine ve teçhizat (2007: %18,1) (iii) diğer ulaşım araçları (2007: % 25) ve bu listede bulunan tek hizmet sektörü (iv) toptan ticaret ve ticaret komisyonculuğu (2007:%26,6). Tablo 11 de yer alan sektörlerin emek yoğun sektörlerden çok sermaye, Ar-Ge ve beceri yoğun sektörler olduğunu burada vurgulamak isteriz. Bu bulgu, Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerde 86 OECD (2008), 2003 yılı için OECD ülkelerinde eczacılık ürünleri imal eden sektörlerde yabancı Ar-Ge payının %40 ın üstünde, geri kalan kimyasal ürünlerin üretildiği sektörlerde ise % 15 düzeyinde olduğuna işaret etmektedir. 74

çokuluslu şirketlerin faaliyetlerinin daha ziyade gayri maddi varlıklarının onlara üstünlük sağladığı bu tür sektörlerde yoğunlaşacağı öngörüsüne uymaktadır. Yabancı girişimlerin Ar-Ge etkinliklerindeki önemini gösteren bir başka gösterge, sektör bazında toplam Ar-Ge çalışan sayısında yabancı firmaların payıdır. Bu paylar on sektörlük sınıflandırma için Tablo 12 de verilmiştir. Tablo 12: Türkiye ekonomisinde yabancı sermayeli şirketlerin sektörel Ar-Ge işgücündeki payı (%) EBİS 2003 2004 2005 2006 2007 15 Gıda ürünleri ve içecek 8,63 3,23 14,77 14,37 19,59 21 Kağıt hamuru, kağıt ve kağıt ürünleri 91,32 16,13 34,29 31,03 69,23 24 Kimyasal madde ve ürünleri 24,19 7,44 30,96 31,19 25,83 25 Plastik ve kauçuk ürünleri 32,06 21,67 24,21 33,33 30,65 29 Makine ve teçhizat (bys.) 8,75 5,95 11,76 8,00 13,34 31 Elektrikli makine ve cihazlar (bys.) 7,73 2,56 52,69 67,54 37,10 32 Radyo, televizyon, haberleşme teçhizatı/cihazları 12,50 19,53 27,82 29,40 28,09 34 Motorlu kara taşıtı, römork, yarı römork 17,77 25,93 31,10 46,62 55,92 35 Diğer ulaşım araçları 77,27 0,00 9,16 9,37 10,65 51 Toptan ticaret ve ticaret komisyonculuğu 10,36 24,07 28,91 21,68 14,98 Kaynak: TÜİK, Ar-Ge Anketi (muhtelif yıllar) Tablo 12 deki değerler bir sektör dışında (EBİS 21), Tablo 11 deki değerlerden daha düşüktür. Başka bir deyişle, yabancı girişimlerin sektörel Ar-Ge çalışan sayısındaki payları sektörel Ar-Ge harcamalarındaki paylarından daha düşüktür ancak bu Tablo 11 deki sıralamayı değiştirmemektir. Yukarıda yapılan analiz, yabancı sermayeli şirketlerin bazı sektörlerin Ar-Ge etkinliklerinde başat durumda olduğuna işaret etmektedir. Burada şu soru akla gelebilir: Yabancı firmaların sektörel Ar-Ge harcamalarına katkısının yüksek olduğu sektörler aynı zamanda Türkiye ekonomisinde gerçekleştirilen toplam Ar-Ge harcamalarında önemli bir paya sahip olan sektörler midir? Böyle bir durum söz konusuysa yabancı şirketlerin Ar-Ge üzerindeki belirleyiciliği daha da kapsamlı 75

olacaktır. Bu soruyu yanıtlamak için Türkiye deki toplam Ar-Ge harcamalarının sektörel dağılımının Tablo 11 de verilen Ar-Ge deki yabancı paylarıyla karşılaştırılması gereklidir. Ar-Ge harcamalarının 10 sektör arasındaki dağılımı 2003-2007 yılları için Tablo 13 de verilmiştir. Tablo 13: Türkiye ekonomisinde Ar-Ge harcamalarının sektörel dağılımı (%) EBİS 2003 2004 2005 2006 2007 15 Gıda ürünleri ve içecek 10,19 3,17 2,73 2,68 3,00 21 Kağıt hamuru, kağıt ve kağıt ürünleri 6,94 0,15 0,16 0,16 0,12 24 Kimyasal madde ve ürünleri 10,16 10,56 8,76 7,41 8,51 25 Plastik ve kauçuk ürünleri 2,97 2,04 1,80 1,72 1,65 29 Makine ve teçhizat (bys.) 14,47 12,46 11,64 11,65 11,35 31 Elektrikli makine ve cihazlar (bys.) 12,01 3,17 3,73 2,92 2,03 32 Radyo, televizyon, haberleşme teçhizatı/cihazları 2,17 18,80 20,97 19,70 23,88 34 Motorlu kara taşıtı, römork, yarı römork 3,63 26,91 26,95 31,73 27,19 35 Diğer ulaşım araçları 0,17 0,30 2,97 3,42 4,63 51 Toptan ticaret ve ticaret komisyonculuğu 1,95 1,42 4,55 2,72 3,30 Kaynak: TÜİK, Ar-Ge Anketi (muhtelif yıllar) Türkiye ekonomisindeki Ar-Ge harcamalarının büyük bir bölümü imalat sanayinde gerçekleştirilmektedir: Bu oran 2003 yılında %93,3 düzeyinde olup, yaklaşık 5 puanlık bir azalma sonucu 2007 de % 88,9 a düşmüştür. Yabancı sermayeli girişimlerin Ar-Ge harcamalarında yüksek paya sahip olduğu sektörler arasında toplam Ar-Ge harcamalarında da önemli paya sahip olan sektörler bulunmaktadır (bkz. Tablo 13 ve Tablo 14) 87. Tablo 14 deki 10 sektör 2007 de toplam Ar-Ge harcamalarının yaklaşık % 85 ini gerçekleştirmektedir. Özellikle iki sektör (i) radyo, televizyon ve haberleşme teçhizatı ve (ii) motorlu kara taşıtları toplam Ar-Ge harcamalarının yarısından fazlasını yapmaktadır ve bu iki sektörün Ar-Ge harcamalarında yabancı girişimlerin 2007 yılındaki payı sırasıyla % 20,7 ve % 66,8 dir. Bunun yanında 2007 yılında toplam Ar-Ge harcamalarının (i) % 11,4 ünün gerçekleştiği makine ve teçhizat sektöründe yabancı Ar-Ge payı % 20 civarında (ii) % 9 kadarının yapıldığı kimya ürünleri sektöründe ise yabancı Ar-Ge payı %27 düzeyinde gerçekleşmiştir. 87 Tablo 14, yabancı girişimlerin sektörel Ar-Ge harcamalarındaki payı ile Türkiye ekonomisindeki toplam Ar-Ge harcamalarının sektörel dağılımını 10 sektör için birlikte vermektedir. 76

Tablo 14: Türkiye ekonomisinde yabancı sermayeli şirketlerin sektörel Ar-Ge deki payı (Yab.) ile toplam Ar-Ge harcamalarının sektörel dağılımının (Toplam) karşılaştırılması (%) EBİS 2003 2004 2005 2006 2007 Yab. Toplam Yab. Toplam Yab. Toplam Yab. Toplam Yab. Toplam 15 Gıda ürünleri ve içecek 4,07 10,19 2,79 3,17 25,58 2,73 29,42 2,68 34,48 3,00 21 Kağıt hamuru, kağıt ve kağıt ürünleri 69,45 6,94 28,46 0,15 71,32 0,16 75,57 0,16 78,54 0,12 24 Kimyasal madde ve ürünleri 43,40 10,16 9,07 10,56 28,77 8,76 41,09 7,41 25,93 8,51 25 Plastik ve kauçuk ürünleri 57,60 2,97 45,30 2,04 57,52 1,80 53,22 1,72 51,19 1,65 29 Makine ve teçhizat (bys.) 11,98 14,47 7,08 12,46 18,85 11,64 12,45 11,65 18,05 11,35 31 Elektrikli makine ve cihazlar (bys.) 0,83 12,01 1,96 3,17 59,85 3,73 63,07 2,92 57,54 2,03 32 Radyo, televizyon, haberleşme teçhiz. 47,40 2,17 15,96 18,80 29,42 20,97 26,21 19,70 20,72 23,88 34 Motorlu kara taşıtı, (yarı) römork 17,63 3,63 20,43 26,91 52,46 26,95 74,02 31,73 66,84 27,19 35 Diğer ulaşım araçları 57,10 0,17 0,00 0,30 54,02 2,97 58,69 3,42 24,79 4,63 51 Toptan ticaret ve komisyonculuğu 8,36 1,95 5,37 1,42 27,04 4,55 36,00 2,72 26,60 3,30 Kaynak: TÜİK, Ar-Ge Anketi (muhtelif yıllar). Tablo 14 deki veriler yabancı sermayeli firmaların Türkiye ekonomisinde gerçekleştirilen Ar-Ge harcamalarının azımsanmayacak bir bölümünü kontrol ettiklerine, Ar-Ge de başat durumda bulundukları sektörlerin daha ziyade sermaye ve Ar-Ge yoğun sektörler olduklarına işaret etmektedir. Üç haneli EBİS düzeyinde verilere erişim olanağımız olmadığı için, eczacılık sektörü analize dahil edilememiştir. Şekil 3 ve Şekil 4 bu bulguları teyit etmektedir. İlk şekil, yabancı girişimlerin bulunduğu tüm sektörlerde yabancı Ar-Ge payı ile ekonomideki toplam Ar-Ge harcamalarının sektörel dağılımını göstermektedir. Bu grafik, Tablo 14 dekine ek olarak yabancı girişimlerin toplam Ar-Ge harcamalarında payı az olan sektörlerde de başat durumda olduğunu göstermektedir sayı olarak bu sektörler çoğunluktadır. Şekil 4, sadece imalat sanayine ilişkindir ve bir önceki grafikteki durumun büyük ölçüde imalat sanayinden kaynaklandığına işaret etmektedir. 77

Şekil 3: Türkiye ekonomisinde 2007 yılında yabancı sermayeli şirketlerin sektörel Ar-Ge harcamalarında payı (Ar- Ge) ve toplam Ar-Ge harcamalarının sektörel (sektör) dağılımı (%) Şekil 4: Türkiye imalat sanayinde 2007 yılında yabancı sermayeli şirketlerin sektörel Ar-Ge harcamalarında payı(ar-ge) ve toplam Ar-Ge harcamalarının sektörel dağılımı (%) 78

Kullandığımız veriler, Türkiye ekonomisinde faaliyet gösteren yabancı sermayeli girişimlerin Ar- Ge harcamalarıyla üretim değerleri arasında kayda değer bir ilişki olup olmadığını sınamamızı mümkün kılmaktadır. Bu soruyu yanıtlamak için Tablo 15 de yabancı girişimlerin sektörel Ar-Ge harcamalarındaki payı ile sektörel satış hasılatındaki (ciro) payı birlikte değerlendirilmiştir 88. Tablo 15: Türkiye ekonomisinde yabancı sermayeli şirketlerin sektörel Ar-Ge harcamalarında (Ar-Ge) ve satış hasılatındaki (Ciro) payları(%) EBİS 2003 2004 2005 2006 2007 Ar-Ge Ciro Ar-Ge Ciro Ar-Ge Ciro Ar-Ge Ciro Ar-Ge Ciro 15 Gıda ürünleri ve içecek 4,07 28,40 2,79 5,40 25,58 31,67 29,42 34,15 34,48 34,74 21 Kağıt hamuru, kağıt ve kağıt ürünleri 69,45 25,83 28,46 37,84 71,32 73,53 75,57 62,06 78,54 73,85 24 Kimyasal madde ve ürünleri 43,40 33,17 9,07 10,37 28,77 33,11 41,09 32,72 25,93 25,78 25 Plastik ve kauçuk ürünleri 57,60 37,35 45,30 27,37 57,52 29,07 53,22 28,21 51,19 29,15 29 Makine ve teçhizat (bys.) 11,98 29,97 7,08 3,80 18,85 28,75 12,45 24,49 18,05 31,61 31 Elektrikli makine ve cihazlar (bys.) 0,83 65,22 1,96 2,45 59,85 58,70 63,07 65,68 57,54 71,73 32 Radyo, televizyon, haberleşme teçh. 47,40 9,80 15,96 6,74 29,42 48,09 26,21 50,60 20,72 53,79 34 Motorlu kara taşıtı, (yarı) römork 17,63 83,00 20,43 37,11 52,46 37,29 74,02 77,50 66,84 65,56 35 Diğer ulaşım araçları 57,10 78,90 0,00 0,00 54,02 41,99 58,69 47,68 24,79 41,37 51 Toptan ticaret ve komisyonculuğu 8,36 22,55 5,37 0,38 27,04 4,07 36,00 75,00 26,60 75,76 Kaynak: TÜİK, Yapısal İş İstatistikleri Anketi ve Ar-Ge Anketi (muhtelif yıllar). On sektöre ilişkin verilerin bulunduğu Tablo 15, yabancı firmaların Ar-Ge deki payı ile satış hasılatındaki payı arasında bir bağlantı olduğuna işaret etmektedir. Bu bağlantı Şekil 5 ve Şekil 6 da daha net bir şekilde ortaya çıkmaktadır. Yabancı girişimlerin bulunduğu tüm sektörleri içeren Şekil 5 bu pozitif ilişkiye işaret etmektedir. Ayrıca, bu şekilde yer alan sektörlerin çoğu yatay eksenle 45 derecelik açı yapan doğrunun altında yer almaktadır; 88 Şekil 5 ve Şekil 6 daki sektörler, yabancı firmaların faaliyet gösterdiği sektörlerdir. Ar-Ge harcamaları büyük ya da küçük tüm girişimleri, satış hasılatı ise 20 ve daha fazla kişinin çalıştığı girişimleri kapsamaktadır. 79

Şekil 5: Türkiye ekonomisinde 2007 yılında yabancı sermayeli şirketlerin sektörel Ar-Ge harcamalarında (Ar-Ge) ve satış hasılatında (Ciro) payları(%) Şekil 6: Türkiye imalat sanayinde 2007 yılında yabancı sermayeli şirketlerin sektörel Ar-Ge harcamalarında (Ar- Ge) ve satış hasılatında (Ciro) payları(%) 80

bu da bu sektörlerde yabancı sermayenin satış hasılatındaki payının Ar-Ge deki payından daha yüksek olduğu anlamına gelmektedir. Örneğin, 2007 yılında toptan ticaret ve ticaret komisyonculuğu sektörünün (EBİS 51) satış hasılatında yabancı firmaların payı % 75,8 iken, Ar- Ge harcamalarındaki payı %26,6 civarında gerçekleşmiştir. Radyo, televizyon ve haberleşme teçhizatı sektöründe ise bu oranlar sırasıyla % 53,8 ve % 20,7 düzeyindedir. Sadece plastik ve kauçuk ürünleri sektöründe (EBİS 25) yabancı girişimlerin Ar-Ge deki payı (%51,2), satış hasılatındaki paylarından daha yüksektir (%29,2). Geriye kalan sektörler ise Şekil3 deki doğruya çok daha yakındır ve bu da bu iki değişkenin aldığı değerlerin birbirine daha yakın olduğunu göstermektedir. Şekil 6 de, yabancı girişimlerin imalat sanayindeki Ar-Ge ve satış hasılatındaki payı 2007 yılı için verilmiştir. Bu şekil, imalat sanayinde de yabancı Ar-Ge payı ile yabancı satış hasılatı payı arasında pozitif bir ilişki olduğunu göstermektedir. Şekil 6 yı Şekil 5 ile karşılaştırırsak, bu pozitif ilişkinin imalat sanayinde diğer sektörlerden daha kuvvetli olduğunu görürüz. Buraya kadar yapılan analizde yabancı ve yerli sermayeli girişimlerin sektörel Ar-Ge etkinliklerindeki ağırlıklarına ilişkin göstergeleri inceleyip, Ar-Ge alanında yabancı firmaların başat olduğu sektörleri belirledik. Bu rakamları Türkiye ekonomisindeki Ar-Ge harcamalarının sektörel dağılımı ile karşılaştırarak, yabancıların Ar-Ge açısından Türkiye için önem arz eden sektörlerdeki durumlarını inceledik. Son olarak, yabancı girişimlerin sektör bazında Ar-Ge payı ile satış hasılatındaki payını kıyasladık ve Ar-Ge nin uluslararasılaşması sürecinde diğer gelişmekte olan ülkeler için gözlenen eğilimin bu iki oran arasında pozitif bir ilişkinin bulunduğu Türkiye ekonomisinde mevcut olup olmadığını inceledik. Bir sektörde yabancı girişimlerin Ar-Ge harcamalarındaki payının yerli firmalardan daha yüksek olması, ilgili sektördeki yerli firmaların Ar-Ge etkinliklerinin yabancılara oranla daha düşük düzeyde olduğu anlamına gelmeyebilir. Bu noktayı açıklığa kavuşturmak için, yerli ve yabancı girişimlerin Ar-Ge etkinliklerine harcadıkları kaynakları mevcut kaynaklarına oranlamak daha 81

doğru olacaktır 89. Başka bir deyişle, yerli ve yabancı girişimlerin Ar-Ge yoğunlukları hesaplanmalıdır. Bu iki kategori için bu yoğunluk, her bir kategorideki firmaların Ar-Ge harcamalarının yine aynı kategorideki firmaların satış hasılatına (ciro) bölünmesiyle elde edilebilir. Yabancı Ar-Ge nin sektörel bazda çoğunlukta olduğu bir sektörde, yerli firmalar Ar-Ge etkinliği için göreli olarak daha fazla kaynak ayırıyorlarsa yerli girişimlerin Ar- Ge yoğunluğu yabancılarınkinden daha yüksek olabilir. Türkiye de faaliyet gösteren ortalama bir yabancı girişimin ortalama bir yerli girişimden daha büyük olduğu düşünülürse, bu dikkate alınması gereken bir olasılıktır 90. Aşağıda, mevcut verileri kullanarak yerli ve yabancı girişimlerin Ar-Ge yoğunlukları verilmekte ve analiz edilmektedir. Tablo 16 da bu yoğunluklar on sektör bazında verilmektedir. Bu tabloda yer alan sektörlerin beşinde (EBİS 29, 31, 32, 35 ve 51) 2007 yılında yerli girişimlerin Ar-Ge yoğunluğu yabancılarınkinden daha yüksektir. Bu beş sektör arasında, yabancı girişimlerin Ar-Ge harcamalarının %57,4 ünün gerçekleştirildiği elektrikli makine ve cihazlar sektörü ile ekonomideki toplam Ar-Ge harcamalarının % 23,9 una sahip olan radyo televizyon ve haberleşme teçhizatı sektörü de bulunmaktadır bu son sektördeki Ar-Ge yoğunluğu farkı 7,4 puana ulaşmıştır. Tablo 16: Türkiye ekonomisinde yabancı ve yerli sermayeli şirketlerin sektörel Ar-Ge yoğunlukları (%) EBİS 2003 2004 2005 2006 2007 Yab. Yer. Yab. Yer. Yab. Yer. Yab. Yer. Yab. Yer. 15 Gıda ürünleri ve içecek 0,06 0,54 0,10 0,20 0,18 0,23 0,21 0,26 0,28 0,28 21 Kağıt hamuru, kağıt ve kağıt ürünleri 11,31 1,73 0,13 0,20 0,21 0,23 0,31 0,16 0,31 0,24 24 Kimyasal madde ve ürünleri 0,65 0,42 0,60 0,70 0,81 0,99 0,95 0,67 1,12 1,11 25 Plastik ve kauçuk ürünleri 0,83 0,36 0,79 0,36 1,09 0,33 0,88 0,30 0,92 0,36 29 Makine ve teçhizat (bys.) 0,27 0,85 1,39 0,72 0,65 1,13 0,46 1,05 0,58 1,21 31 Elektrikli makine ve cihazlar (bys.) 0,03 6,22 0,56 0,71 1,12 1,08 0,87 0,98 0,54 1,01 32 Radyo, televizyon, haberleşme teçhizatı 1,26 0,15 7,36 2,81 1,95 4,33 1,62 4,69 2,16 9,59 34 Motorlu kara taşıtı, römork, yarı römork 0,02 0,51 0,58 1,33 2,51 1,35 2,01 2,38 1,95 1,86 35 Diğer ulaşım araçları 0,11 0,32 --- 0,54 5,26 3,24 5,15 3,31 3,45 7,39 51 Toptan ticaret ve ticaret komisyonculuğu 0,13 0,42 4,74 0,32 1,64 0,19 0,07 0,37 0,07 0,63 89 Bkz. OECD (2008). 90 Bkz. Pamukçu ve Taymaz (2009). 82

Kaynak: TÜİK, Ar-Ge Anketi ve Yapısal İş İstatistikleri Anketi (muhtelif yıllar) Geriye kalan sektörlerde yerli ve yabancı Ar-Ge yoğunluğu arasında ya kayda değer bir fark yoktur (EBİS 15, 24) ya da bu fark 0,10 puanın altındadır (EBİS 21 ve 34) yabancı sermayenin 2007 de Ar-Ge harcamalarının %66,82 sini gerçekleştirdiği motorlu kara taşıtı sektöründe bu fark sadece 0,09 a eşittir. Dolayısıyla yabancı girişimlerin bu sektördeki yerli firmaların Ar-Ge etkinliklerine olumsuz bir etkisi olduğunu söylemek güçtür. Burada yerli ve yabancı girişimler için Ar-Ge yoğunlukları hesaplanırken; Ar-Ge harcamaları için tüm girişimler, satış hasılatı için yirmi ve daha fazla kişinin çalıştığı girişimler kullanılmıştır. Eğer ortalama bir yerli girişim ortalama bir yabancı girişimden küçük ise, bu bazı sektörler için yerli girişimlerin satış hasılatının olduğundan az hesaplanmasına, dolayısıyla Ar-Ge yoğunluklarının gerçekte olduğundan az görünmesine yol açar ve Tablo 16 nın analizinden çıkan bulguları revize etmemizi gerektirebilir. Başka bir deyişle, bazı sektörlerde yerli Ar-Ge yoğunluğu yabancı Ar-Ge yoğunluğunun çok da üstünde olmayabilir 91. Şekil 7, Türkiye ekonomisi için sektörel bazda yabancı ve yerli Ar-Ge yoğunluklarını göstermektedir. Sadece imalat sanayi için bu yoğunlukların olduğu Şekil 8 ile mukayese edilirse, yerli yoğunlukların aldığı yüksek değerlerin daha ziyade hizmet sektörlerinde olduğu görülür (EBİS 52, 72 ve 73). Bu sektörler analiz dışında bırakıldığında, yerli ve yabancı girişimlerin Ar-GE yoğunlukları arasındaki ilki lehinde olan farkın azaldığını görürüz. İmalat sanayindeki en belirgin fark ise, EBİS 32 ve 35 sektörlerinde gözlemlenmektedir. Bu farkın bir bölümü, satış hasılatının en az yirmi kişinin çalıştığı girişimler için kullanılmasından kaynaklanıyor olabilir. 91 TÜİK, uygun istatistiksel yöntemleri kullanarak satış hasılatını sektörel bazda tüm girişimler için hesaplamaktadır (www.tuik.gov.tr). Ancak bu toplam değer yerli ve yabancı girişimler arasında ayrım yapmamaktadır. 83

Şekil 7: Türkiye ekonomisinde yabancı ve yerli sermayeli şirketlerin sektörel Ar-Ge yoğunlukları (2007) (%) Şekil 8: Türkiye imalat sanayinde yabancı ve yerli sermayeli şirketlerin sektörel Ar-Ge yoğunlukları (2007) (%) 84

3.2.3) Dış ticaret değişkenlerinin analizi Kullandığımız veriler, yabancı girişimlerin üretim etkinliklerinin Türkiye ekonomisinin dış ticaret dengesini ne yönde etkilediğini analiz etmemizi mümkün kılmaktadır. Türkiye de sürdürülebilir bir büyüme için dış ticaret açığının boyutunun önemi açıktır ve çalışmamızın bu bölümünde yabancı girişimlerin bu açığa etkisini yerli girişimlerle kıyaslayarak inceleyeceğiz. İSO 500 anketindeki şirketlerin ihracatı verileri mevcut olduğu halde ithalat verileri yoktur. Bu bölümde (i) yerli ve yabancı girişimlerin sektörel ihracat ve ithalattaki paylarını 2003-2007 dönemi için inceleyecek ve (ii) bir birim çıktı elde etmek için gerekli olan ithalat ile bir birim çıktının ne kadarının ihraç edildiğini hesaplayıp, yerli ve yabancı işletmeler için ayrı ayrı değerlendireceğiz (ithalat ve ihracat yoğunlukları hesaplanacaktır). Analize başlamadan önce kullanacağımız veriler ve değişkenler hakkında bazı hususları vurgulamak istiyoruz. Bu bölümde kullanılan ihracat ve ithalat verileri, Yapısal İş İstatistikleri anketinden gelmektedir ve bu anketteki sorulara girişimlerin verdiği yanıtlara dayanmaktadır. Ülkemizde resmi dış ticaret istatistikleri, gümrüklerde beyan edilen ihracat ve ithalat değerlerinden hareketle hesaplanmaktadır. 85

Kullanacağımız ihracat verileri, ihraç edilen tüm ürün ve hizmetleri kapsamaktadır. İthalat verileri ise sadece girişimlerin aramalı ithalatına ilişkindir. TÜİK in Yapısal İş İstatistikleri anketinde makine-teçhizat ithalatına yönelik soru bulunmamaktadır. Sektör bazındaki ihracat ve ithalat verileri en az yirmi kişinin çalıştığı girişimlerden hareketle hesaplanmıştır. Bu ise, ortalama yabancı firmalardan daha küçük olan ortalama yerli firmaların bazı sektörlerde özellikle 20 den az kişinin çalıştığı girişimlerin önemli bir yer tuttuğu sektörlerde paylarının olduğundan daha az görünmesine yol açabilir. Tablo 17 de 10 sektör bazında yabancı girişimlerin ihracat ve (aramalı) ithalatındaki payları 2003-2007 yılları için verilmektedir. 86

Tablo 17: Türkiye ekonomisinde yabancı sermayeli şirketlerin sektörel ihracat ve ithalattaki payları (%) EBİS 2003 2004 2005 2006 2007 IHR. ITH. IHR. ITH. IHR. ITH. IHR. ITH. IHR. ITH. 15 Gıda ürünleri ve içecek 17,60 29,54 5,96 17,05 20,51 28,19 19,85 31,63 19,37 33,23 21 Kağıt hamuru, kağıt ve kağıt ürünleri 39,18 36,34 15,17 10,02 49,32 44,12 50,70 34,81 51,94 40,74 24 Kimyasal madde ve ürünleri 26,04 44,92 4,95 12,92 38,19 53,22 33,43 57,76 31,99 36,56 25 Plastik ve kauçuk ürünleri 42,97 32,46 15,38 13,16 45,89 38,35 41,91 31,72 36,71 35,54 29 Makine ve teçhizat (bys.) 24,62 36,25 5,93 3,22 29,62 33,39 23,30 14,70 27,93 20,58 31 Elektrikli makine ve cihazlar (bys.) 60,18 63,12 5,70 1,98 50,23 62,43 40,46 67,43 40,58 50,24 32 Radyo, televizyon, haberleşme teçhiz. 76,21 48,63 0,22 1,20 55,26 49,11 63,78 55,08 70,68 56,67 34 Motorlu kara taşıtı, (yarı) römork 91,31 89,80 26,61 35,32 66,89 55,71 88,02 94,35 83,82 95,08 35 Diğer ulaşım araçları 47,84 42,49 0,00 3,67 24,61 22,71 30,76 23,30 21,39 36,90 51 Toptan ticaret ve komisyonculuğu 9,91 31,63 12,00 10,88 7,91 31,16 16,45 32,62 13,63 39,46 Kaynak: TÜİK, Yapısal İş İstatistikleri Anketi (muhtelif yıllar). 2007 yılında ihracat için bu pay, %13,6 (toptan ticaret) ile %83,2 (motorlu taşıtlar) arasında değişmektedir. İthalatta en düşük pay %20,6 ile makine ve teçhizat sektörüne, en yüksek pay ise %95,1 ile motorlu taşıtlar sektörüne aittir. Yabancı payının ithalat ve ihracatta en yüksek olduğu sektörler sırasıyla motorlu taşıtlar sektörü (%83,8 ve %95,1), radyo, televizyon ve haberleşme cihazları sektörü (%70,7 ve %56,7) ve kağıt ve kağıt ürünleri sektörüdür (%51,9 ve %40,7). Tablo 18 sadece bu üç sektörde değil, diğer sektörlerde de ihracat ile ithalat payları arasında pozitif bir ilişki olduğuna işaret etmektedir. Bir başka deyişle yabancı girişimler, ihracatın önemli bir bölümünü gerçekleştirdikleri sektörlerin toplam ithalatında da önemli bir yer tutmaktadır. Ayrıca bu pay 2005 yılından sonra düzenli olarak artmaktadır. Türkiye imalat sanayinin ihracatında (ve ithalatında) önemli paya sahip olan motorlu taşıt araçları ve radyo, televizyon ve haberleşme cihazları sektörleri ihracatında yabancı girişimlerin başat durumu sebepleri ve olası sonuçları itibarıyla irdelenmesi gereken bir husustur. Son olarak, bu iki sektör dışında Tablo 18 de bulunan sektörlerde yabancıların ithalattaki payı ihracattaki payından genelde daha fazladır.tablo 18 deki veriler yabancı girişimlerin 2003-2007 döneminde ve 10 sektör bazında Ar-Ge, satış hasılatı, ihracat ve ithalattaki paylarına ilişkindir. Bu tablo, yabancı sermayenin Ar- Ge etkinliklerinde önemli bir yere sahip olduğu bu 10 sektörün diğer 87

Tablo 18: Türkiye ekonomisinde yabancı sermayeli şirketlerin sektörel Ar-Ge, satış hasılatı (ciro), ihracat ve ithalattaki payları (%) EBİS 2003 2004 2005 2006 2007 Ar-Ge Ciro IHR ITH Ar-Ge Ciro IHR. ITH. Ar-Ge Ciro IHR. ITH. Ar-Ge Ciro IHR. ITH. Ar-Ge Ciro IHR. ITH. 15 Gıda ürünleri ve içecek 4,07 28,40 17,60 29,54 2,79 5,40 5,96 17,05 25,58 31,67 20,51 28,19 29,42 34,15 19,85 31,63 34,48 34,74 19,37 33,23 21 Kağıt hamuru, kağıt ve kağıt 69,45 25,83 39,18 36,34 28,46 37,84 15,17 10,02 71,32 73,53 49,32 44,12 75,57 62,06 50,70 34,81 78,54 73,85 51,94 40,74 24 Kimyasal madde ve ürünleri 43,40 33,17 26,04 44,92 9,07 10,37 4,95 12,92 28,77 33,11 38,19 53,22 41,09 32,72 33,43 57,76 25,93 25,78 31,99 36,56 25 Plastik ve kauçuk ürünleri 57,60 37,35 42,97 32,46 45,30 27,37 15,38 13,16 57,52 29,07 45,89 38,35 53,22 28,21 41,91 31,72 51,19 29,15 36,71 35,54 29 Makine ve teçhizat 11,98 29,97 24,62 36,25 7,08 3,80 5,93 3,22 18,85 28,75 29,62 33,39 12,45 24,49 23,30 14,70 18,05 31,61 27,93 20,58 31 Elektrikli makine ve cihazlar 0,83 65,22 60,18 63,12 1,96 2,45 5,70 1,98 59,85 58,70 50,23 62,43 63,07 65,68 40,46 67,43 57,54 71,73 40,58 50,24 32 Radyo, televizyon, haber. 47,40 9,80 76,21 48,63 15,96 6,74 0,22 1,20 29,42 48,09 55,26 49,11 26,21 50,60 63,78 55,08 20,72 53,79 70,68 56,67 34 Motorlu kara taşıtı 17,63 83,00 91,31 89,80 20,43 37,11 26,61 35,32 52,46 37,29 66,89 55,71 74,02 77,50 88,02 94,35 66,84 65,56 83,82 95,08 35 Diğer ulaşım araçları 57,10 78,90 47,84 42,49 0,00 0,00 0,00 3,67 54,02 41,99 24,61 22,71 58,69 47,68 30,76 23,30 24,79 41,37 21,39 36,90 51 Toptan ticaret ve kom. 8,36 22,55 9,91 31,63 5,37 0,38 12,00 10,88 27,04 4,07 7,91 31,16 36,00 75,00 16,45 32,62 26,60 75,76 13,63 39,46 Kaynak: TÜİK, Ar-Ge ve Yapısal İş İstatistikleri Anketi (muhtelif yıllar). Ar-Ge istatistikleri Ar-Ge yapan tüm girişimleri, diğer üç değişkeni hesaplamak için yararlanılan veriler ise en az yirmi kişinin çalıştığı girişimleri kapsamaktadır. 88

etkinliklerinde de yabancı girişimlerin yerini incelememizi sağlayacaktır. Dönem sonuna odaklanırsak, 2007 yılında yabancı sermayenin şu üç sektörün ihracat ve ithalatındaki paylarının, Ar-Ge ve satış hasılatındaki payından daha yüksek olduğunu görürüz: Motorlu taşıt sektörü, kimyasal ürünleri sektörü ve radyo, televizyon ve haberleşme teçhizatı sektörü. Yukarıdaki iki tabloda, yabancı sermayeli girişimlerin Türkiye ekonomisinin dış ticaretindeki yerini ihracat ve ithalattaki payları üzerinden inceledik. Bu analiz, yerli ve yabancı girişimlerin bir birim çıktı üretmek için gereksinim duydukları aramalı ithalatı (ithalat yoğunluğu) ile bir birim çıktının ne kadarının ihraç edildiği (ihracat yoğunluğu) üzerinden de yapılabilir 92. Tablo 19 da yerli ve yabancı girişimler için ihracat yoğunlukları verilmektedir. Tablo 19: Türkiye ekonomisinde yabancı ve yerli sermayeli şirketlerin sektörel ihracat yoğunlukları (%) EBİS 2003 2004 2005 2006 2007 Yab. Yerli Yab. Yerli Yab. Yerli Yab. Yerli Yab. Yerli 15 Gıda ürünleri ve içecek 14,46 13,96 17,86 14,48 13,53 12,44 12,22 12,63 10,32 11,29 21 Kağıt hamuru, kağıt ve kağıt ürünleri 18,61 9,67 16,75 10,38 18,98 7,88 17,81 7,16 20,04 9,23 24 Kimyasal madde ve ürünleri 8,56 16,34 6,70 17,94 13,14 15,89 11,73 18,26 12,61 16,05 25 Plastik ve kauçuk ürünleri 29,34 18,64 26,48 21,39 40,77 18,33 37,95 19,80 31,86 20,93 29 Makine ve teçhizat (bys.) 30,44 28,97 44,84 25,08 32,23 22,77 30,85 28,37 33,92 31,56 31 Elektrikli makine ve cihazlar (bys.) 35,27 20,94 22,79 26,36 31,16 24,64 31,22 26,54 31,49 28,68 32 Radyo, televizyon, haberleşme teçhizatı 72,44 19,57 3,76 68,21 74,92 52,29 83,08 43,95 74,68 32,80 34 Motorlu kara taşıtı, römork, yarı römork 52,19 19,71 41,62 37,64 44,61 33,41 53,27 27,38 59,55 34,78 35 Diğer ulaşım araçları 37,21 20,04 0,00 35,34 53,67 31,01 50,82 28,92 49,24 34,99 51 Toptan ticaret ve ticaret komisyonculuğu 3,20 10,15 18,45 8,89 2,58 9,99 3,30 8,19 3,47 11,30 Kaynak: TÜİK, Yapısal İş İstatistikleri Anketi (muhtelif yıllar) Bu tablodaki on sektörün altısında 2007 yılında yabancı girişimlerin ihracat yoğunluğu, yerli firmalarınkinden yüksektir: Radyo, televizyon ve haberleşme (%74,7 ve %32,8), motorlu taşıtlar (%59,6 ve %34,8), plastik ve kauçuk ürünler (%%31,9 ve %20,9), elektrikli makine ve cihazlar (%31,5 ve %28,7) ve kağıt ürünleri (%20 ve %9,2). Sadece EBİS 34 de, 2004 yılından bu yana ihracat 92 Yerli (yabancı) ihracat yoğunluğu, yerli (yabancı) girişimlerin sektörel bazda gerçekleştirdikleri ihracatı yerli (yabancı) girişimlerin sektör bazındaki satış hasılatına bölünmesiyle hesaplanmıştır. İthalat yoğunlu da benzer şekilde hesaplanmıştır. 89

yoğunluğu düzenli olarak artış göstermekte, diğer sektörlerde ise dalgalanmalar gözlenmektedir. Yerli girişimlerin ihracat yoğunluğu, eczacılık ürünlerinin de dahil olduğu kimyasal ürünler sektöründe (%16,1 ve %12,1) ve toptan ticaret sektöründe (%11,3 ve %3,5) yabancı girişimlerinkinden daha yüksektir. Tablo 19 daki yabancı girişimlerin ihracat yoğunluğunun yerli girişimlerden daha fazla olduğu bulgusu, 39 sektör bazında (Şekil 9) ve imalat sanayi için de (Şekil 10) geçerlidir. Şekil 9: Türkiye ekonomisinde yabancı ve yerli sermayeli şirketlerin sektörel ihracat yoğunlukları (2007) (%) Şekil 10: Türkiye imalat sanayinde yabancı ve yerli şirketlerin sektörel ihracat yoğunlukları (2007) (%) 90

Yabancı girişimlerin cirosunda ihracatın payının yerli girişimlerden daha yüksek olması, ithalat yoğunluğu için de benzer bir durum olup olmadığı sorusunu akla getirmektedir. Tablo 20 de (ara malı) ithalat yoğunluğu verilmektedir. Bu tablodaki veriler, on sektörden sekizinde yabancı ithalat yoğunluğunun yerli ithalat yoğunluğundan fazla olduğuna işaret Tablo 20: Türkiye ekonomisinde yabancı ve yerli sermayeli şirketlerin sektörel ithalat yoğunlukları (%) EBİS 2003 2004 2005 2006 2007 Yab. Yerli Yab. Yerli Yab. Yerli Yab. Yerli Yab. Yerli 15 Gıda ürünleri ve içecek 10,66 5,24 19,11 4,76 8,33 5,04 5,95 3,28 6,15 3,27 21 Kağıt hamuru, kağıt ve kağıt ürünleri 32,96 19,47 22,64 22,53 35,79 18,31 20,86 16,21 20,82 15,02 24 Kimyasal madde ve ürünleri 31,55 25,88 35,86 33,75 39,71 25,93 34,07 19,37 18,93 19,79 25 Plastik ve kauçuk ürünleri 22,77 22,77 26,39 25,57 39,20 24,15 27,54 22,29 27,94 19,39 29 Makine ve teçhizat (bys.) 29,65 16,17 18,94 20,06 25,75 15,22 11,08 18,02 11,22 15,66 31 Elektrikli makine ve cihazlar (bys.) 32,19 17,05 8,29 28,84 39,35 18,75 37,62 10,61 26,29 16,02 32 Radyo, televizyon, haberleşme teçhizatı 57,05 52,57 19,90 65,46 63,98 57,13 64,34 49,07 58,43 47,72 34 Motorlu kara taşıtı, römork, yarı römork 46,30 20,57 56,34 33,90 30,11 36,23 42,37 10,11 40,53 6,19 35 Diğer ulaşım araçları 21,56 14,37 92,77 24,17 43,70 28,08 26,47 22,04 56,64 18,83 51 Toptan ticaret ve ticaret komisyonculuğu 11,80 8,89 20,31 10,91 16,95 12,43 8,74 8,87 12,09 9,50 I Kaynak: TÜİK, Yapısal İş İstatistikleri Anketi (muhtelif yıllar) etmektedir. Bu fark özellikle motorlu kara taşıtları (34,3 puan) ve diğer ulaşım araçları (37,8 puan) sektörlerinde ciddi boyutlardadır. Şekil 9 ve Şekil 10, Tablo 20 den çıkan bulguyu doğrulamaktadır. Şekil 11: Türkiye ekonomisinde (39 sektör) yabancı ve yerli şirketlerin sektörel ithalat yoğunlukları (%) 91

Şekil 12: Türkiye imalat sanayinde yabancı ve yerli şirketlerin sektörel ithalat yoğunlukları (%) Tablo 21 de, sadece yabancı girişimler için ihracat ve aramalı ithalatı yoğunlukları 2003-2007 dönemi için verilmiştir. Bu tabloda, on sektörden altısında ihracat yoğunluğu ithalat yoğunluğundan yüksektir (EBİS 15, 25, 29, 31 ve 34) üçünde ise tersi bir durum söz konusudur (EBİS 24, 35 ve 51). Bu bulgudan ve ilk kategorideki sektörler arasında ihracatımızda önemli yer tutan sektörler olduğu gerçeğinden hareketle, yabancı girişimlerin Türkiye ekonomisinin dış ticaret dengesine olumlu bir katkı yaptığı söylenebilir mi? Tablo 21: Türkiye ekonomisinde yabancı şirketlerin sektörel ihracat (1) ve ithalat (2) yoğunlukları (%) EBİS 2003 2004 2005 2006 2007 (1) (2) (1) (2) (1) (2) (1) (2) (1) (2) 15 Gıda ürünleri ve içecek 14,46 10,66 17,86 19,11 13,53 8,33 12,22 5,95 10,32 6,15 21 Kağıt hamuru, kağıt ve kağıt ürünleri 18,61 32,96 16,75 22,64 18,98 35,79 17,81 20,86 20,04 20,82 24 Kimyasal madde ve ürünleri 8,56 31,55 6,70 35,86 13,14 39,71 11,73 34,07 12,61 18,93 25 Plastik ve kauçuk ürünleri 29,34 22,77 26,48 26,39 40,77 39,20 37,95 27,54 31,86 27,94 29 Makine ve teçhizat (bys.) 30,44 29,65 44,84 18,94 32,23 25,75 30,85 11,08 33,92 11,22 31 Elektrikli makine ve cihazlar (bys.) 35,27 32,19 22,79 8,29 31,16 39,35 31,22 37,62 31,49 26,29 32 Radyo, televizyon, haberleşme teçhizatı 72,44 57,05 3,76 19,90 74,92 63,98 83,08 64,34 74,68 58,43 34 Motorlu kara taşıtı, römork, yarı römork 52,19 46,30 41,62 56,34 44,61 30,11 53,27 42,37 59,55 40,53 35 Diğer ulaşım araçları 37,21 21,56 0,00 92,77 53,67 43,70 50,82 26,47 49,24 56,64 51 Toptan ticaret ve ticaret komisyonculuğu 3,20 11,80 18,45 20,31 2,58 16,95 3,30 8,74 3,47 12,09 92

Tablo 21 deki veriler bir önceki soruya olumlu yanıt vermemiz için tek başına yeterli değildir: (i) İhracat yoğunluğu ihraç edilen tüm mal/hizmetleri kapsadığı halde ithalat yoğunluğu sadece aramalarını kapsamaktadır (ii) Tablo 21 deki ithalat yoğunluğu değerleri yabancı girişimlerin kullandıkları yerli girdilerin üretimi için gerekli ithal girdileri (aramalı ve makine-teçhizat) hesaba katmamaktadır. Eğer bu dolaylı ithalat gereksinimi yabancı girişimlerde yerli girişimlerden fazlaysa, bu yabancı ithalat yoğunluğunu artırabilir. (iii) Son olarak, sektörel ihracat ve ithalat yoğunluklarının en az yirmi kişinin çalıştığı girişimler temel alınarak hesaplandığını bir kez daha vurgulamak isteriz. Tüm girişimleri kapsayan bir yoğunluk hesabı, farklı sonuçlar verebilir ancak farkın hangi yönde olacağını önceden kestirmek olanaksızdır. 3.2.4) OECD ülkeleriyle karşılaştırmalı analiz Buraya kadar yapılan analizde, Türkiye ekonomisindeki Ar-Ge harcamalarında yabancı sermayeli şirketlerin yeri, farklı veri kaynakları kullanılarak ölçülmüş ve analiz edilmiştir. TÜİK in girişim verileri kullanılarak sektörel bazda yabancı şirketlerin faaliyetlerinin ihracat ve ithalata etkisi de irdelenmiş, bu etki yerli firmaların yaptığı etkiyle mukayese edilmiştir. Yabancı şirketlerin Türkiye ekonomisindeki konumunu bu kadar ayrıntılı olarak inceleyen bir çalışmaya rastlamak zordur 93. Ancak kullandığımız veriler Türkiye ekonomisinde yabancı sermayenin boyutlarını diğer ülkelerle karşılaştırmaya müsait değildir. Oysa böyle bir analiz doksanlı yıllardan bu yana hızlanan Ar-Ge nin uluslararasılaşma sürecinde Türkiye nin nerede bulunduğunu belirlemek ve bu saptamadan hareketle politika önerileri oluşturabilmek için gereklidir ve sektörel bazda yapılmalıdır. Bu tür bir analiz, çok sayıda ülke için Ar-Ge verilerinin sektörel bazda toplanmasını ve karşılaştırılabilir hale getirilmesini gerekmektedir. Türkiye nin de üyesi olduğu OECD, oluşturduğu Activities of Foreign 93 Mevcut çalışmalar için bkz. Türkan (2005), Lenger ve Taymaz (2006), Pamukçu vd. (2006), Pamukçu ve Taymaz (2009). 93

Affiliates (AFA) ( yabancı iştiraklerin faaliyetleri ) adlı veritabanında OECD üyesi ekonomiler için yabancı şirketlerle ilgili bir çok gösterge yer almaktadır. Bu bölümde, AFA veri tabanı kullanılarak Türkiye ekonomisinde yabancı şirketlerin Ar-Ge harcamalarındaki payının diğer OECD ülkeleriyle karşılaştırmalı analizi yapılacaktır. OECD nin söz konusu veritabanından imalat sanayi ve 17 alt sektörü için indirilen veriler (yabancı Ar- Ge nin toplam sektörel Ar-Ge deki payı) 2001-2007 yıllarını kapsamaktadır ve EK3 de yer almaktadır. Bu tablolarda da görüleceği üzere, bir çok OECD ülkesi için bu bilgi yayınlanmamıştır (ya toplanmamakta ya da toplandığı halde açıklanmamaktadır), yayınlansa bile sadece bir ya da bir kaç seneyi ilişkindir. Aynı ülke için bir sektörden diğerine farklılıklar göze çarpmaktadır. Bu durumda EK3 deki tablolardaki verileri kullanarak 2003 ve 2007 yılı için grafikler oluşturduk ve analizi bu grafikler üzerinden gerçekleştirdik. Bazı sektörlerde bu iki yıl için veri olmadığı durumlarda en yakın yılların değerlerini kullandık 94. AFA veritabanında kullanılan sektörel sınıflandırmanın İktisadi Faaliyetlerin Uluslararası Sınıflandırması (revize 3) olduğunu, TÜİK tarafından yapılan Ar-GE anketinde ise EBİS (revize 1.1) sınıflandırmasının kullanıldığını burada belirtelim. 18 OECD ülkesi için imalat sanayinde yapılan Ar-GE harcamalarında yabancı iştiraklerin payı Şekil 13 de verilmiştir. Şekil 13: Yabancı sermayeli girişimlerin imalat sanayi Ar-Ge sinde payı (%) 94 Bazı ülkelerde sadece bir yıl için rakamlar mevcuttur. Bu ülkeler de grafiklerde gösterilmiştir. 94

OECD, AFA (activities of foreign affiliates) veritabanı (www.sourceoecd.org) ve TÜİK, Ar-Ge anketi (muhtelif yıllar) Kaynak: Türkiye imalat sanayindeki yabancı Ar-GE harcamaları toplam Ar-Ge harcamalarının 2003 te %16,5 ini, 2007 de ise %36 sını oluşturmuştur. EK3 deki tablolarda da görüldüğü üzere, bu oran 2003 den 2006 ya kadar sürekli artmış, 2006 da % 43,6 ya ulaşmış ve sonra 7,6 puanlık bir düşüş kaydetmiştir. 2003-2007 yılları arasındaki bu artış (19,5 puan), Polonya ile birlikte (18,7 puan) OECD ülkelerinde kaydedilen en yüksek artıştır. Ancak mutlak değerleri incelersek, Türkiye nin 2007 yılında Ar-Ge de yabancı payının en fazla olduğu ülkeler arasında olmadığını görürüz. Bu ülkeler; Slovak ve Çek Cumhuriyeti gibi 95 1990 lardan itibaren ekonomilerini serbestleştiren ve dışa açan ülkeler 96, İrlanda ve Avusturya gibi küçük ekonomiler ile İsveç, Birleşik Krallık ve Kanada gibi sanayileşmiş ülkelerdir. Portekiz dışındaki diğer ülkelerde, yabancı payı % 30 un altında kalmaktadır. Özellikle Japonya (%5,6) ve ABD (%14,5) OECD ortalamasının altındadırlar. Her iki yıl için de verilerin mevcut olduğu 14 ülkenin sekizinde yabancıların imalat sanayi Ar-Ge sindeki payı 2003-2007 döneminde artmıştır. Şekil 13 deki değerler imalat sanayi Ar-Ge sindeki ortalama yabancı payını vermektedir ve doğal olarak sektörler arasında bu orandan sapmalar olacaktır. Aşağıda bu sektörel farklılıkları inceliyoruz. Analizde, Türkiye ekonomisinde yabancı sermayenin Ar-Ge harcamalarında payının 95 2003 yılında imalat sanayi Ar-Ge sinde yabancı payı yaklaşık %60 olan Macaristan da büyük olasılıkla aynı kategoridedir ancak AFA veritabanında Macaristan için 2007 de veri bulunmamaktadır. 96 Bu iki ülkede, 2003 te zaten yüksek düzeyde olan Ar-Ge de yabancı payı 2007 e gelindiğinde daha da artmıştır. 95

yüksek olduğu on sektöre odaklanacağız. Diğer sektörlerle ilgili rakam ve grafikler için EK3 e bakılabilir. OECD nin AFA veritabanında gıda ürünleri, içecek ve tütün imalatı sektörleri bir bütün olarak ele alındığı için, Şekil 14 de bu toplulaştırılmış sektörün Ar-Ge sinde yabancı payı 17 OECD ülkesi için verilmektedir. Dönem başında Türkiye de %4,1 düzeyinde olan yabancı Ar-Ge payı, dönem sonunda %34,4 olarak gerçekleşmiştir 97. Bu Polonya ve Portekiz le birlikte 2003-2007 döneminde kaydedilen en yüksek artıştır. Ancak mutlak değerler göz önüne alındığında Türkiye bu toplulaştırılmış sektörde yabancı sermayenin Ar-Ge harcamalarında payının yüksek düzeyde olduğu ülkeler arasında değildir. Bu ülkelerin başında Slovak ve Çek Cumhuriyeti, Polonya, Almanya ve Portekiz gelmektedir. Şekil 14: Yabancı sermayeli girişimlerin gıda ürünleri, içecek ve tütün imalatı sektörleri Ar-Ge sinde payı (%) 97 Bu değerler, gıda ve içecek sektöründeki yabancı Ar-Ge harcamalarından kaynaklanmaktadır. Tütün imalatı sektöründe yabancı Ar-Ge faaliyeti yoktur. 96

Kaynak: OECD, AFA (activities of foreign affiliates) veritabanı (www.sourceoecd.org) ve TÜİK, Ar-Ge anketi (muhtelif yıllar) Her ne kadar yabancı iştirakler Ar-Ge harcamalarında kayda değer bir paya sahip olmasa da (%1 in altındadır), Türkiye ekonomisinde önemli bir yeri olan dokuma, giyim eşyası, deri ve ayakkabı imal eden sektörlerdeki yabancı Ar-Ge payıyla ilgili veriler aşağıda verilmiştir. Şekil 15 de, OECD ülkelerinde bu sektörde Ar-Ge deki yabancı payının yukarıdaki iki sektörden daha düşük olduğunu göstermektedir. İsveç, Kanada ve İrlanda ilk üç sırayı almaktadır. Türkiye ekonomisinde kağıt ürünleri ve basım yayım sektörü Ar-Ge sindeki yabancı payı 2003 yılında %66,4, 2007 yılında %76 düzeyinde gerçekleşmiştir. Şekil 16 daki OECD ülkeleri arasında 2007 yılında en yüksek yabancı payı Türkiye ye aittir. Bu durum tamamen kağıt ve kağıt ürünleri sektöründe yapılan Ar-Ge den kaynaklanmaktadır (basım ve yayım sektöründe yabancı Ar-Ge yapılmamaktadır). Şekil 15: Yabancı sermayeli girişimlerin dokuma, giyim eşyası, deri ürünleri ve ayakkabı imalatı sektörleri Ar-Ge sinde payı (%) Kaynak: OECD, AFA (activities of foreign affiliates) veritabanı (www.sourceoecd.org) ve TÜİK, Ar-Ge anketi (muhtelif yıllar) Şekil 16: Yabancı sermayeli girişimlerin kağıt ürünleri, basım ve yayım sektörleri Ar-Ge sinde payı (%) 97

Kaynak: OECD, AFA (activities of foreign affiliates) veritabanı (www.sourceoecd.org) ve TÜİK, Ar-Ge anketi (muhtelif yıllar) Türkiye ekonomisinde kimyasal ürünler sektörünün toplam Ar-Ge deki payı 2003-2007 döneminde % 10 civarındadır. Bu önemli sektörde ki eczacılık ürünleri de bu sektörde bulunmaktadır yabancı sermayenin Ar-Ge deki payı 2003 yılında %43,4 olmuş ve 18 puanlık bir azalmayla 2007 yılında %25,8 olarak gerçekleşmiştir. Bu rakamla dönem sonunda Türkiye, Polonya ve Fransa ile birlikte Ar-Ge deki yabancı payının en düşük olduğu OECD ülkelerinden biridir ve İsveç, İrlanda, Kanada ve Çek Cumhuriyeti gibi ülkelerin çok gerisindedir. Şekil 17: Yabancı sermayeli girişimlerin kimyasal ürünler sektörü Ar-Ge sinde payı (%) 98

Kaynak: OECD, AFA (activities of foreign affiliates) veritabanı (www.sourceoecd.org) ve TÜİK, Ar-Ge anketi (muhtelif yıllar) Şekil 18 de yabancı girişimlerin eczacılık ürünleri sektöründeki Ar-Ge payı verilmiştir. Türkiye nin aralarında bulunmadığı bu ülkelerden İsveç, İrlanda, Çek ve Slovak Cumhuriyeti için % 100 e yaklaşan oranlar göze çarpmaktadır. Çek Cumhuriyeti nde yabancıların payı artmış, 2003 de % 41,5 ve 2007 de % 87,7 olmuştur. İsveç te ise dönem başında bile bu oran % 100 e yakındır. ABD de ise yabancı payı azalmış ve % 60 dan % 30 a düşmüştür. Şekil 18, Ar-Ge nin uluslararasılaşma sürecinin bu sektörde ileri bir aşamada olduğunu göstermektedir. Şekil 18: Yabancı sermayeli girişimlerin eczacılık ürünleri imalatı sektörü Ar-Ge sinde payı (%) 99

Kaynak: OECD, AFA (activities of foreign affiliates) veritabanı (www.sourceoecd.org) Şekil 19 da plastik ve kauçuk ürünleri sektörü için Ar-Ge de yabancı payları verilmektedir. Türkiye ekonomisinde bu pay 2003 yılında % 57,6 olmuş, 2007 yılında ise %51,2 düzeyindedir. Yaklaşık beş puanlık bir azalmaya rağmen, Türkiye Birleşik Krallık, Almanya, Çek ve Slovak Cumhuriyeti ile birlikte plastik ve kauçuk ürünleri sektöründeki Ar-Ge de yabancı payının en yüksek olduğu ülkelerden biridir. Şekil 19: Yabancı sermayeli girişimlerin plastik ve kauçuk ürünleri imalatı sektörün Ar-Ge sinde payı (%) Kaynak: OECD, AFA (activities of foreign affiliates) veritabanı (www.sourceoecd.org) ve TÜİK, Ar-Ge anketi (muhtelif yıllar) 100

Türkiye ekonomisindeki toplam Ar-Ge harcamalarının 2003-2007 döneminde %11 ile %15 i arasındaki kısmının yapıldığı makine ve teçhizat imalatı sektöründe Ar-Ge de yabancı payı OECD ülkeleri için Şekil 20 de verilmiştir. Türkiye de bu sektördeki yabancı Ar-Ge payı 2003-2007 yılları arasında 6,1 puanlık bir artış kaydetmiş ve dönem sonunda %18,1 düzeyinde gerçekleşmiştir. Bu oranla, Türkiye nin İrlanda (% 62,2), Birleşik Krallık % 56,1), Çek (% 47,4) ve Slovak (% 38,3) Cumhuriyeti gibi ülkelerin gerisinde kalmaktadır. Şekil 20: Yabancı sermayeli girişimlerin makine ve teçhizat (bys.) ürünleri imalatı sektörü Ar-Ge sinde payı (%) Kaynak: OECD, AFA (activities of foreign affiliates) veritabanı (www.sourceoecd.org) ve TÜİK, Ar-Ge anketi (muhtelif yıllar) Şekil 21, elektrikli makine ve cihazlar (bys.) ürünleri sektöründe yabancı Ar-Ge payını 2003 ve 2007 yılları için göstermektedir. Bu grafik payın Türkiye de 2003 yılında % 1 in altında iken 2007 yılında %57,9 düzeyinde olduğunu göstermektedir. Ayrıca, bu rakamlar dönem sonunda Türkiye yi bu sektörde yabancı girişim Ar-Ge sinin toplam Ar-Ge ye oranının en yüksek olduğu ekonomi yapmaktadır. Bu durumda, iç pazara yönelik yatırım yapan yabancı (tüketici) beyaz eşya üreticilerinin önemli bir rolü olduğu yadsınamaz. Çek Cumhuriyeti, Polonya, Portekiz, İrlanda ve İspanya son iki 101

ülke için 2003-2007 döneminde kaydedilen ciddi düşüşe rağmen bu sektöre önemli miktarda yabancı Ar-Ge çeken diğer ülkelerdir. Şekil 21: Yabancı sermayeli girişimlerin elektrikli makine ve cihazlar (bys.) ürünleri imalatı sektörü Ar- Ge sinde payı (%) Kaynak: OECD, AFA (activities of foreign affiliates) veritabanı (www.sourceoecd.org) ve TÜİK, Ar-Ge anketi (muhtelif yıllar) Son olarak Türkiye ekonomisinde 2007 yılında hem toplam Ar-Ge harcamalarının % 50 den fazlasını gerçekleştiren, hem de yabancı Ar-Ge payının yüksek olduğu iki sektörü inceleyeceğiz. Şekil 22, 15 ülke için radyo, televizyon ve haberleşme teçhizatı sektörünün Ar-Ge harcamalarında yabancı girişimlerin payını göstermektedir. Dönem başında Türkiye de %47,4 olan bu pay dönem sonunda %20,7 ye düşmüştür. Dolayısıyla Türkiye Macaristan, Slovak Cumhuriyeti, Portekiz ve İrlanda gibi yabancı payının %100 e yaklaştığı ülkelerin çok gerisinde kalmaktadır. Yabancı Ar-Ge payında gözlenen bu düşüşün sebepleri irdelenmelidir 98. 98 Bu azalma tüketici elektroniği sektöründe faaliyet gösteren yerli üreticilerin Ar-Ge harcamalarını yabancılardan daha fazla artırmasından kaynaklanabilir. 102

Şekil 22: Yabancı sermayeli girişimlerin radyo, televizyon ve haberleşme teçhizatı imalatı sektörü Ar- Ge sinde payı (%) Kaynak: OECD, AFA (activities of foreign affiliates) veritabanı (www.sourceoecd.org) ve TÜİK, Ar-Ge anketi (muhtelif yıllar) Şekil 23 de 2003 ve 2007 yılları için 12 OECD ülkesinde motorlu kara taşıtları sektöründe yapılan Ar- GE harcamalarında yabancı girişimlerin payı gösterilmiştir. Dört ülke için sadece 2003 veya 2007 yılları için bu rakamlar mevcuttur. Bu grafik ve EK3 deki veriler, bu sektörde yabancı payının Türkiye de 2003 yılında %17,6, 2004 de %20,5, 2005 de %52,3, 2006 da % 74 ve 2007 de % 67 olarak gerçekleştiğini göstermektedir. Bir başka deyişle, 2003-2007 yılları arasında yabancıların bu sektörün Ar-Ge harcamalarındaki payı yaklaşık 50 puan artmıştır Bu artış Şekil 23 de kaydedilen en yüksek artıştır. 2007 yılında bu payın Türkiye den daha fazla olduğu Çek Cumhuriyeti (%95), Birleşik Krallık(%89), İrlanda (% 86) ve Polonya da (%81), bu pay 2003 yılında zaten benzer düzeydeydi. Türkiye de kaydedilen artışın kaynakları (iç pazarda mı yoksa dünya piyasalarında karşılaşılan rekabet sonucu), aktörleri (ana sanayi mi yoksa yan sanayi mi) ve yeni Ar-Ge destek mekanizmalarının bu artışta rol oynayıp oynamadığının irdelenmesi gereken hususlar arasındadır. 103

Şekil 23: Yabancı sermayeli girişimlerin motorlu kara taşıtı imalatı sektörünün Ar-Ge sinde payı (%) Kaynak: OECD, AFA (activities of foreign affiliates) veritabanı (www.sourceoecd.org) ve TÜİK, Ar-Ge anketi (muhtelif yıllar) 3.2.5) Bulgular Çalışmamızın üçüncü bölümünde farklı veri kaynaklarını kullanarak yabancı sermayeli şirketlerin Türkiye ekonomisindeki konumunu analiz ettik. Bu analiz ilk olarak yabancı sermayenin sektörel Ar- GE, üretim, ihracat ve ithalatında oynadığı rol üzerine odaklandı. İkinci olarak, yabancı sermayenin Türkiye imalat sanayinde Ar-Ge deki payını diğer OECD ülkeleriyle karşılaştırdık. Böylece ülkemizin Ar-GE nin uluslararasılaşması sürecinde 2000 li yılların başından beri aldığı yol ve bugün geldiği nokta analiz edildi. İlk bölümde kullanılan veri kaynakları TÜİK in Ar-GE Anketi ile Yapısal İş İstatistikleri Anketi dir. İlk ankette yer alan 39 sektör için yabancı girişimlerin sektörel Ar-Ge harcamalarındaki payını hesapladık ve bu payın en yüksek olduğu 10 sektörü analiz ettik. Bu on sektörden ikisi 99, 2007 yılında Türkiye ekonomisindeki toplam Ar-Ge harcamalarının yarısından çoğunun yapıldığı sektörlerdir. Bu on 99 Bu iki sektör radyo, televizyon ve haberleşme teçhizatı imalatı (EBİS 32) ve motorlu kara taşıtı imalatı (EBİS 34) sektörleridir. 2007 yılında Türkiye ekonomisinde toplam Ar-Ge harcamalarının %27,2 si EBİS 34 de, % 23,9 u EBİS 32 de gerçekleşmiştir. Aynı yıl bu iki sektörün Ar-GE harcamalarında yabancı sermayenin payı sırayla %66,8 ve %20,7 olmuştur. 104

sektörün tümü toplam Ar-Ge harcamalarının %80 den fazlasının gerçekleştiği sektörlerdir. Aynı verileri kullanarak Türkiye ekonomisinde yabancı iştiraklerin üretim faaliyetleriyle Ar-Ge faaliyetleri arasında pozitif bir ilişki olup olmadığını inceledik 100. Şekil 5, 39 sektör bazında böyle bir pozitif ilişkinin olduğunu işaret etmekte, Şekil 6 ise sadece imalat sanayine odaklanılırsa bu ilişkinin daha da kuvvetli olduğunu göstermektedir. Ayrıca yerli ve yabancı girişimlerin satışlardan elde ettikleri gelirlerin ne kadarını Ar-Ge etkinliklerine ayırdıklarını ( Ar-Ge yoğunluğu ) hesapladık ve yerli/yabancı Ar-Ge yoğunluğunu analiz ettik. Şekil 7, yabancı girişimlerin faaliyet gösterdiği 39 sektörün 7 sinde yerli Ar-Ge yoğunluğunun yabancı Ar-Ge yoğunluğundan daha yüksek olduğunu, Şekil 8 ise imalat sanayine odaklanıldığında bu farkın daha ziyade EBİS 32 ve 35 numaralı sektörlerde gözlemlendiğine işaret etmektedir. Yabancı Ar-Ge payının yüksek olduğu on sektörün beşinde yerli girişimlerin Ar-Ge yoğunluğu yabancı girişimlerinkinden daha yüksektir 101. İkinci bölümde TÜİK in Yapısal İş İstatistikleri Anketi verileri kullanılmıştır. Bu verilerle ilk olarak yabancı sermayeli şirketlerin Türkiye ekonomisinin ihracat ve ithalatındaki payı incelenmiştir. Analiz, yabancı girişimlerin bir çok sektörün hem ihracatında hem de (aramalı) ithalatında önemli bir paya sahip olduğunu göstermektedir. Ayrıca sektörel bazda bu paylar arasında pozitif bir ilişki olduğu saptanmıştır: Yabancı girişimler ihracatın önemli bölümünü gerçekleştirdikleri sektörlerin toplam ithalatında da önemli bir yer tutmaktadır. Ayrıca bu paylar 2005 yılından sonra düzenli olarak artmaktadır. Türkiye imalat sanayi ihracatında önemli bir yer tutan motorlu taşıt araçları ile radyo, televizyon ve haberleşme cihazları sektörleri ihracatında yabancı girişimlerin payının yüksek olduğu görülmüştür. Yabancı Ar-Ge payının yüksek olduğu sektörlerde, yabancıların ithalattaki payı ihracattaki payından genelde daha yüksektir. Yabancı girişimlerin Türkiye ekonomisinin dış ticaretindeki yerini ihracat ve ithalattaki payları üzerinden inceledikten sonra, yerli ve yabancı girişimlerin bir birim çıktı üretmek için gereksinim duydukları aramalı ithalatı (ithalat yoğunluğu) ile bir birim çıktının ne kadarının ihraç edildiği (ihracat yoğunluğu) sektörel bazda hesaplanmıştır. Şekil 9 ve Şekil 10, yabancı ihracat yoğunluğunun bir çok sektörde yerli muadilinden fazla olduğunu göstermektedir. Şekil 11 ve Şekil 12 ee göre ithalat yoğunluğu için de aynı durum söz konusudur. Bu bulgu, bir çok sektörde yabancı firmaların ihracatı ile satış hasılatı arasındaki oranının yerli girişimlere 100 İlk ara raporda, gelişmekte olan ülkelerde bu iki faaliyet arasında sıkı bir ilişki olduğunu savunmuştuk. Yabancı iştiraklerin bu ülkelere ilk önce üretim amacıyla geldikleri, bir süre sonra da uyarlama amaçlı Ar-Ge faaliyetlerine başladıkları mevcut görgül çalışmalarda gösterilmiştir. 101 Yerli firmalar lehine olan bu farkın, satış hasılatı için kullandığımız verilerin en az 20 kişi çalışan girişimleri kapsamasından kaynaklanabileceğini daha önce belirtilmiş ve bunun olası nedenlerini tartışılmıştı. 105

göre daha yüksek olduğunu, bunun ise yabancı girişimlerin birim (ara malı) ithalatını artırdığına işaret etmektedir. Üçüncü bölümde, OECD nin AFA (Activities of Foreign Affiliates) veritabanı kullanılarak, ülkemizin Ar- Ge nin uluslararasılaşma sürecinde hangi aşamada olduğu diğer OECD ülkeleriyle yapılan mukayeseli bir analizle incelenmiştir. İmalat sanayini ve 2003-2007 yıllarını kapsayan bu analiz, yabancı iştiraklerin Ar-Ge harcamalarındaki payının bu yıllar arasında izlediği seyre odaklanmıştır. Türkiye imalat sanayindeki Ar-Ge harcamalarında yabancı payı 2003 yılında % 16,5 ten 2007 de % 36 ya çıkmıştır. Bu oranların OECD ortalaması 2003 yılında % 35,4, 2007 de ise %34,9 dur. Dolayısıyla dönem sonunda Türkiye OECD ortalamasının biraz üstünde yer almaktadır 102. 2003-2007 yılları arasındaki bu artış (19,5 puan), Polonya ile birlikte (18,7 puan) OECD ülkelerinde kaydedilen en yüksek artıştır. Buna rağmen Türkiye 2007 de Ar-Ge de yabancı payının en fazla olduğu ülkeler arasında değildir. Bu ülkeler Slovak ve Çek Cumhuriyeti gibi 1990 lardan sonra ekonomilerini serbestleştiren ve dışa açan ülkeler, İrlanda ve Avusturya gibi küçük ekonomiler ile İsveç, Birleşik Krallık ve Kanada gibi sanayileşmiş ülkelerdir. İmalat sanayi alt sektörlerinde ise şu durum gözlenmektedir: Bu bölümde incelenen 9 alt sektörden (i) ikisinde yabancı payı % 60- %80 arasında (ii) üçünde bu pay %40-%60 arasında ve (iii) ikisinde % 20-%40 arasındandır. Bu oran makine ve teçhizat sektöründe %1-%20 arasında ve dokuma ve giyim eşyası sektöründe % 1 in altındadır. Bu dokuz sektörün altısında 2003-2007 döneminde yabancı Ar-Ge payında artış kaydedilmiştir. 102 Doğal olarak bu ortalama, AFA veritabanında veri bulunan ülkeler için hesaplanmıştır. 106

4. Sonuç Çalışmanın bu bölümünde, farklı ulusal ve uluslararası kaynaklardan elde edilen veriler kullanılarak, Türkiye ekonomisinde yer alan yabancı sermayeli firmaların genel yapısı ve Ar-Ge faaliyetleri üzerine bir analiz yapılmıştır. Çalışmanın giriş bölümünde kullanılan verilerle uluslararası karşılaştırmalar ortaya konmuş, bir sonraki bölümde İSO tarafından sağlanan Türkiye nin 500 Büyük Sanayi Kuruluşu verisi kullanılarak 2000-2009 yılları için büyük ölçekli yabancı sermayeli firmaların Türkiye ekonomisi içindeki yeri tartışılmıştır. Son bölümde ise TÜİK ve OECD verilerinden faydalanılarak kısmında Türkiye ekonomisindeki Ar-Ge etkinliklerinde yabancı şirketlerin yerine ilişkin gözlemlerde bulunulmuştur. 2009 yılında gelişmiş ülkelere, gelişmekte olan ülkelere ve geçiş ekonomilerine gelen yabancı sermaye yatırımlarının hızlı bir düşüş gözlemlenmektedir. Bu durum, küresel krizin ciddi etkilerinin bu değişimde önemli bir rol oynadığı ve çok uluslu şirketlerin finansal yeterliliklerinin azaldığını düşündürmektedir. Ancak 2010 yılında yabancı sermaye akışlarında gerçekleşmesi beklenen düzelmenin gelişmiş ülkelere kıyasla gelişmekte olan ülkelerde daha güçlü olacağı ve bunun sonucunda da gelişmekte olan ülkelere ve geçiş ekonomilerine yönelik yabancı doğrudan sermaye yatırımlarının hızlanacağı ve 2009 yılına göre bir düzelmenin gerçekleşeceği beklenmektedir. Yabancı sermaye girişlerinin dünyadaki toplam gayri safi yurt içi hasıla içindeki payı 1980 li yıllarda %1 dolaylarında seyretmiş, ancak 1990 lı yıllarda özellikle sermaye hareketlerinde gözlenen serbestleşmenin de bir sonucu olarak hızlı bir artış göstermiş ve 200 yılına gelindiğinde bu oran %4 ün üzerine çıkmıştır. 2000 li yıllarda ise ardı ardına yaşanan küresel ve bölgesel krizlerin etkisi hissedilmiş ve 2009 yılında bu oran %2 ye kadar gerilemiştir. BRIC ülkeleri ile karşılaştırıldığında, 1990 ve 1995 yılları arasında Brezilya, Rusya, Türkiye ve Hindistan ın GSYİH larında yabancı sermayenin payının birbirine çok yakın olduğunu ve % 0,2 ile %0,5 arasında seyrettiğini görmekteyiz. Ancak 2008 yılına gelindiğinde tablo bir hayli farklılaşmıştır. 2008 yılında BRIC ülkeleri içinde en yüksek YSY/GSYİH oranına sahip ülke % 4,25 ile Rusya olmuştur. Onu Çin ve Hindistan, Brezilya ve Türkiye izlemiştir. Yabancı sermaye girişlerinin GSYİH içindeki payı, Türkiye ve AB ye yeni üye olan ve Türkiye ye benzerlikleri bulunan Çek Cumhuriyeti, Macaristan ve Polonya ile karşılaştırıldığında ise yine neredeyse benzer bir durum gözlemlenmiştir. 1990-1995 döneminde Macaristan haricinde aşağı yukarı ayni seviyede olan oranlar daha sonrasında yine farklılaşmıştır. Özellikle Macaristan kayda değer bir performans sergilemiştir. 2000-2009 yılına ait İSO verileri Türkiye de özellikle büyük ölçekli yabancı sermayenin davranış biçimleri hakkında anlamlı çıkarımlarda bulunmamızı sağlamaktadır. İncelenen dönem ve değişkenler 107

için genel olarak yabancı sermayeli şirketlerin Türkiye ekonomisine katkısının arttığı söylenebilir. Yabancı sermayenin payındaki gelişmeler açısından değerlendirildiğinde, gıda, tütün ve içki; kağıt ürünleri; kimya, petrol ve plastik; taş ve toprağa dayalı imalat sektörlerinde hemen hemen tüm değişkenler için anlamlı düzeyde bir büyüme eğilimi gözlemlenmiştir. Dokuma ve giyim eşyası sektöründe yabancı sermaye payında göreli bir küçülme söz konusudur. Bu sektörde yabancı sermayeli firmalar tarafından yaratılan katma değer payı dönem içinde azalma eğilimi göstermiştir. Türkiye ekonomisi için oldukça önemli bir sektör olarak değerlendirilen otomotiv sanayinde ise yabancı sermaye payları katma değer ve çalışan sayısı değişkenleri için anlamlı azalmalar görülmüş, ancak dönem içinde yabancı sermayeli firmaların ihracat payında bir artış gerçekleşmiştir. Ancak, yabancı sermaye payının tartışmasız en yüksek olduğu sektör otomotiv sektörüdür. İncelenen veriler ve değişkenler, önümüzdeki yıllarda otomotiv sektörüne artan oranlarda yabancı sermaye girişi gerçekleşmeyebileceği beklentisi yaratmıştır. Dokuma ve giyim eşyası; orman ürünleri ve mobilya; metal ana sanayi sektörlerinin, yabancı sermayeli büyük şirketlerin ilgisini diğer sektörlere göre çok fazla çekmediği görülmektedir. Yakın bir gelecekte de bu sektörlerde yeni yabancı sermaye girişi beklentisi yüksek değildir. Öte yandan, gıda, tütün ve içki; kağıt ürünleri; kimya, petrol ve plastik; taş ve toprağa dayalı imalat; metal eşya ve makine sektörlerinde önümüzdeki dönemde yabancı sermaye girişi olması ise muhtemel gözükmektedir. Sonuç olarak İSO verilerinin gösterdiği en anlamlı sonuçlardan biri, yabancı sermayeli firmalar açısından en cazip sektörün otomotiv sektörü olduğu ancak bu sektörün yabancı sermaye girişi açısından sınırlarını zorladığıdır. Bu sektörde daha fazla satış hasılatı ve katma değer yaratmak için belki de önemli araçlardan biri Ar-Ge yatırımlarının arttırılması olacaktır. Gıda, tütün ve içki; kağıt ürünleri; kimya, petrol ve plastik; taş ve toprağa dayalı imalat; metal eşya ve makine sektörlerinde yabancı sermaye girişinin teşvik edilmesi önemli görünmektedir. Ayrıca, büyümeyi ve uluslararası piyasalarda rekabeti teşvik edici Ar-GE yatırımlarını arttırmaya yönelik araçların ön plana çıkarılması uygun gözükmektedir. Bir sonraki bölümde ise, 2003-2007 dönemi için TÜİK tarafından yapılan Ar-Ge Anketi ve Yapısal İş İstatistikleri Anketi ndeki veriler ve OECD verileri analiz edilmiştir. OECD (2008) de Ar-Ge nin uluslararasılaşma sürecinin ileri düzeyde olduğu altı sektör belirlenmiştir. Bu altı sektör içinde, Türkiye de kimyasal ürünler imalatı ve motorlu kara taşıtları imalatı sektörlerinde anlamlı Ar-Ge faaliyetleri görülmektedir. Sektörel bazdaki analizler için, yabancı Ar-Ge payının yüksek olduğu on sektör belirlenmiştir. İlk gözlemlerden biri yabancı sermayeli şirketlerin sayı itibarıyla en çok olduğu sektörlerin kimyasal madde ve ürünleri ile motorlu kara taşıtları sektörleri olduğudur. Ar-Ge yapan yabancı şirket oranlarına bakıldığında ise 4 sektör öne çıkmaktadır, kağıt ürünleri (%50); diğer ulaşım araçları (%40); motorlu kara taşıtları (%30) ve gıda ürünleri ve içecek sektöründe (%25). Yabancı 108

sermayeli şirketlerin Ar-Ge harcamaları itibarıyla bakıldığında ise 2007 yılında dört sektörde yabancı sermaye kaynaklı Ar-Ge harcamalarının payının %50 nin üzerinde olduğu görülmektedir. Bu sektörler, kağıt hamuru, kağıt ve kağıt ürünleri; motorlu kara taşıtı; elektrikli makine ve cihazlar; plastik ve kauçuk ürünleridir. Bu sektörlerin emek yoğun sektörlerden çok sermaye, Ar-Ge ve beceri yoğun sektörler olduğunun altının çizilmesi gerekir. Yabancı sermayeli firmaların Ar-Ge işgücü içindeki payında ise yine kağıt hamuru, kağıt ve kağıt ürünleri ile motorlu kara taşıtı sektörlerinin açık ara öne çıktığı görülmüştür. Tüm bu sonuçlar genel Ar-Ge eğilimleri ile birleştirildiğinde ise yabancı sermayeli girişimlerin Ar-Ge harcamalarında yüksek paya sahip olduğu sektörler arasında toplam Ar-Ge harcamalarında da önemli paya sahip olan sektörlerin bulunduğu görülmektedir. Bu durumda diğer bulgularla birleştiğinde, yabancı sermayeli firmaların Türkiye ekonomisinde gerçekleştirilen Ar-Ge harcamalarının azımsanmayacak bir bölümünü kontrol ettiklerini, Ar-Ge de başat durumda bulundukları sektörlerin daha ziyade sermaye ve Ar-Ge yoğun sektörler olduklarını göstermektedir. Kullanılan veriler yabancı firmaların Ar-Ge deki payı ile satış hasılatındaki payı arasında pozitif bir ilişki olduğunu göstermektedir. Ar-Ge nin uluslararasılaşması sürecinde diğer gelişmekte olan ülkeler için gözlenen eğilimin, Türkiye de de var olduğunu ortaya koymaktadır. Bir diğer bulguda, analize konu olan sektörlerin beşinde 2007 yılı için yerli girişimlerin Ar-Ge yoğunluğunun yabancılarınkinden daha yüksek olduğu ve diğer beş sektörde ise anlamlı farkların gözlenmediğidir. Dış ticaret verileri analiz edildiğinde ise, yabancı payının ithalat ve ihracatta en yüksek olduğu sektörler sırasıyla motorlu taşıtlar sektörü (%83,8 ve %95,1), radyo televizyon ve haberleşme cihazları sektörü (%70,7 ve %56,7) ve kağıt ve kağıt ürünleri sektörüdür (%51,9 ve %40,7). Bunun yanı sıra sadece bu üç sektörde değil, diğer sektörlerde de ihracat ile ithalat payları arasında pozitif bir ilişki olduğu görülmektedir. Yabancı girişimler, ihracatın önemli bir bölümünü gerçekleştirdikleri sektörlerin toplam ithalatında da önemli bir yer tutmaktadır. Ancak aynı veriler ihracat ve ithalat yoğunlukları üzerinden incelendiğinde önemli farklılıklar göze çarpmaktadır. Detaylı incelenen on sektörün altısında 2007 yılında, yabancı girişimlerin ihracat yoğunluğu, yerli firmalarınkinden ciddi derecede yüksektir. Öte yandan, on sektörden sekizinde yabancı ithalat yoğunluğunun yerli ithalat yoğunluğundan fazla olduğu görülmektedir. Uluslararası karşılaştırmalar için kullandığımız OECD verilerine göre, Türkiye imalat sanayindeki yabancı Ar-GE harcamaları toplam Ar-Ge harcamalarının 2003 te %16,5 ini, 2007 de ise %36 sını oluşturmuştur. Bu oran 2003 den 2006 ya kadar sürekli artmış, 2006 da % 43,6 ya ulaşmış ve sonra 7,6 puanlık bir düşüş kaydetmiştir. 2003-2007 yılları arasındaki bu artış (19,5 puan), Polonya ile birlikte (18,7 puan) OECD ülkelerinde kaydedilen en yüksek artıştır. Ancak mutlak değerler itibarıyla benzeri 109

bir yorum yapmak mümkün olmamaktadır. Türkiye nin 2007 yılında Ar-Ge de yabancı payının en fazla olduğu ülkeler arasında değildir. Detaylı olarak incelenen dokuz sektörün 2003-2007 döneminde yabancı Ar-GE payında artış kaydedilmiştir. Çalışmanın bu bölümü, özelikle bir sonraki bölümde oluşturulacak siyasa önerileri için önemli katkılar sağlamıştır. Veri analizi genel ve sektörel durumun görülmesini sağlamanın ötesinde son dönemdeki eğilimleri ve olası yönelimleri de göstermiştir. Çalışmanın bundan sonraki nihai bölümünde, çalışmaya özel olarak toplanan veriler analiz edilecektir. Bunun ötesinde bir sonraki bölümde her iki veri analizi sonuçları kullanılarak, Türkiye de faaliyet gösteren yabancı sermayeli firmaların Ar-Ge etkinlikleri üzerine politika önerileri geliştirilecektir. 110

KAYNAKÇA 1) Hazine Müsteşarlığı, 2009 yılı İstatistik Yıllığı, Ankara. 2) Lenger, A. ve E. Taymaz, E. (2006), To innovate or to transfer? A study on spillovers and foreign firms in Turkey, Journal of Evolutionary Economics, 16, 137-153. 3) OECD (2008), Recent trends in the internationalisation of R&D in the enterprise sector, Special session on globalization, Working Party on Statistics, DSTI/EAS/IND/SWP(2006)1, Paris, 71 sayfa. 4) OECD (2010), Factbook: Economic, Environmental and Social Statistics, OECD, Paris. 5) Pamukçu, T., L. Bertinelli ve E. Strobl (2006), Technology Spillovers due to Foreign Ownership and Productivity of Domestic Firms: Analyzing the Evidence (2007) in Selected Papers from the 13th International Conference of ERF, Economic Research Forum (ERF), Egypt, pp. 187-230. 6) Pamukçu, T. ve E. Taymaz (2009), Spillovers in the MENA region: The Case of Turkey, Economic Research Forum for the Arab Countries, Iran and Turkey (ERF) Working Paper Series, No 463,, 116 sayfa. 7) TÜİK, Ar-Ge Faaliyetleri Anketi, Ankara (muhtelif yıllar). 8) TÜİK, Yapısal İş İstatistikleri Anketi, Ankara (muhtelif yıllar). 9) Türkan, E. (2005), Yabancı Sermayenin Türkiye Ekonomisindeki Yeri, TCMB, Ankara. 10) UNCTAD (2010), World Investment Report, UN, Cenevre. 111

EK 1 2000-2009 DÖNEMİNDE İSO İLK 500 ŞİRKET LİSTESİNE GİREN YABANCI SERMAYELİ ŞİRKETLERİN İMALAT ALT SEKTÖRLERİNDEKİ DEĞERLENDİRMESİ 112

GIDA, TÜTÜN ve İÇKİ SEKTÖRÜ: Şekil EK 1.1. 2000-2009 yılları arasında gıda, tütün ve içki sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketler içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) Şekil EK 1.2. 2000-2009 yılları arasında gıda, tütün ve içki sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin toplam satış hâsılatları içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) 113

Şekil EK 1.3. 2000-2009 yılları arasında gıda, tütün ve içki sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin yarattığı katma değer içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) Şekil EK.1.4. 2000-2009 yılları arasında gıda, tütün ve içki sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin gerçekleştirdikleri ihracat miktarlarında yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) 114

Şekil EK 1.5. 2000-2009 yılları arasında gıda, tütün ve içki sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin çalıştırdıkları ücretle çalışan sayılarında yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) DOKUMA ve GİYİM EŞYASI SEKTÖRÜ Şekil EK 1.6. 2000-2009 yılları arasında dokuma ve giyim eşyası sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketler içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) 115

Şekil EK 1.7. 2000-2009 yılları arasında dokuma ve giyim eşyası sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin toplam satış hâsılatları içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) Şekil EK 1.8. 2000-2009 yılları arasında dokuma ve giyim eşyası sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin yarattığı katma değer içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) 116

Şekil EK 1.9. 2000-2009 yılları arasında dokuma ve giyim eşyası sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin gerçekleştirdikleri ihracat miktarlarında yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) Şekil EK 1.10: 2000-2009 yılları arasında dokuma ve giyim eşyası sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin çalıştırdıkları ücretle çalışan sayılarında yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) ORMAN ÜRÜNLERİ ve MOBİLYA SEKTÖRÜ 117

Şekil EK 1.11. 2000-2009 yılları arasında orman ürünleri ve mobilya sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketler içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) Şekil EK 1.12. 2000-2009 yılları arasında orman ürünleri ve mobilya sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin toplam satış hâsılatları içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) 118

Şekil EK 1.13. 2000-2009 yılları arasında orman ürünleri ve mobilya sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin yarattığı katma değer içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı(%) Şekil EK 1.14. 2000-2009 yılları arasında orman ürünleri sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin gerçekleştirdikleri ihracat miktarlarında yabancı sermayeli şirketlerin payı(%) 119

Şekil EK 1.15: 2000-2009 yılları arasında orman ürünleri ve mobilya sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin çalıştırdıkları ücretle çalışan sayılarında yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) KAĞIT ÜRÜNLERİ SEKTÖRÜ Şekil EK. 1.16. 2000-2009 yılları arasında kağıt ürünleri sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketler içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) 120

Şekil EK 1.17. 2000-2009 yılları arasında kağıt ürünleri sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin toplam satış hâsılatları içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) Şekil EK 1.18. 2000-2009 yılları arasında kağıt ürünleri sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin yarattığı katma değer içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) 121

Şekil EK 1.19. 2000-2009 yılları arasında kağıt ürünleri sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin gerçekleştirdikleri ihracat miktarlarında yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) Şekil EK 1.20. 2000-2009 yılları arasında kağıt ürünleri sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin çalıştırdıkları ücretle çalışan sayılarında yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) KİMYA, PETROL VE PLASTİK SEKTÖRÜ 122

Şekil EK 1.21. 2000-2009 yılları arasında kimya, petrol ve plastik sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketler içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) Şekil EK 1.22. 2000-2009 yılları arasında kimya, petrol ve plastik sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin toplam satış hâsılatları içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) 123

Şekil EK 1.23. 2000-2009 yılları arasında kimya, petrol ve plastik sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin yarattığı katma değer içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı(%) Şekil EK 1.24. 2000-2009 yılları arasında kimya, petrol ve plastik sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin gerçekleştirdikleri ihracat miktarlarında yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) 124

Şekil EK 1.25. 2000-2009 yılları arasında kimya, petrol ve plastik sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin çalıştırdıkları ücretle çalışan sayılarında yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) TAŞ VE TOPRAĞA DAYALI İMALAT SEKTÖRÜ Şekil EK 1.26. 2000-2009 yılları arasında taş ve toprağa dayalı imalat sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketler içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) 125

Şekil EK 1.27. 2000-2009 yılları arasında taş ve toprağa dayalı imalat sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin toplam satış hâsılatları içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) Şekil EK 1.28. 2000-2009 yılları arasında taş ve toprağa dayalı imalat sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin yarattığı katma değer içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) 126

Şekil EK 1.29. 2000-2009 yılları arasında taş ve toprağa dayalı imalat sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin gerçekleştirdikleri ihracat miktarlarında yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) Şekil EK 1.30. 2000-2009 yılları arasında taş ve toprağa dayalı imalat sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin çalıştırdıkları ücretle çalışan sayılarında yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) 127

METAL ANA SANAYİ SEKTÖRÜ Şekil EK 1.31. 2000-2009 yılları arasında metal ana sanayi sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketler içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) Şekil EK 1.32. 2000-2009 yılları arasında metal ana sanayi sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin toplam satış hâsılatları içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) 128

Şekil EK 1.33. 2000-2009 yılları arasında metal ana sanayi sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin yarattığı katma değer içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) Şekil EK 1.34. 2000-2009 yılları arasında metal ana sanayi sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin gerçekleştirdikleri ihracat miktarlarında yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) 129

Şekil EK 1.35. 2000-2009 yılları arasında metal ana sanayi sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin çalıştırdıkları ücretle çalışan sayılarında yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) METAL EŞYA ve MAKİNA SEKTÖRÜ Şekil EK 1.36. 2000-2009 yılları arasında metal eşya makine sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketler içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) 130

Şekil EK 1.37. 2000-2009 yılları arasında metal eşya ve makine sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin toplam satış hâsılatları içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) Şekil EK 1.38. 2000-2009 yılları arasında metal eşya ve makine sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin yarattığı katma değer içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı(%) 131

Şekil EK 1.39. 2000-2009 yılları arasında metal eşya ve makine sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin gerçekleştirdikleri ihracat miktarlarında yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) Şekil EK 1.40. 2000-2009 yılları arasında metal eşya ve makine sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin çalıştırdıkları ücretle çalışan sayılarında yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) OTOMOTİV SEKTÖRÜ 132

Şekil EK 1.41. 2000-2009 yılları arasında otomotiv sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketler içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) Şekil EK 1.42. 2000-2009 yılları arasında otomotiv sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin toplam satış hâsılatları içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) 133

Şekil EK 1.43. 2000-2009 yılları arasında otomotiv sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin yarattığı katma değer içinde yabancı sermayeli şirketlerin payı(%) Şekil EK 1.44. 2000-2009 yılları arasında otomotiv sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin gerçekleştirdikleri ihracat miktarlarında yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) 134

Şekil EK 1.45. 2000-2009 yılları arasında otomotiv sektöründeki faaliyetleriyle İSO ilk 500 şirket listesine giren şirketlerin çalıştırdıkları ücretle çalışan sayılarında yabancı sermayeli şirketlerin payı (%) 135

EK2: EBİS (rev. 1.1) sınıflandırması ve alt kırılımları EKONOMİK FAALİYETLERİN İSTATİSTİKİ SINIFLAMASI EFJS 1.1. Rev. BA LIKLARI (EBİS Rev. 1.1) Kısım A Tarım, avcılık ve ormancılık 01 Tarım, avcılık ve ilgili hizmet faaliyetleri 01.1 Bitkisel CirCin yetiştiriciliği; bostan, meyve ve sebze yetiştiriciliği 01.11 Tahıl ve ba ka yerde sınıflandmlmamis. diğer bitkisel ürünlerin yetiştiriciliği 01.12 Sebze, bahçe ve kültür bitkileri ile fidanhk ürünlerinin yetiştiriciliği 01.13 Meyve, serf kabuklular, igecek ve baharat bitkileri yetiştiriciliği 01.2 Hayvancıhk 01.21 Sigır yetiştiriciliği, süt hayvancıhgı 01.22 Koyun, kepi, at, eşek, katır ve bordo yetiştiriciliği 01.23 Domuz yetiştiriciliği 01.24 Kanath kiimes hayvanlan yetiştiriciliği 01.25 Diğer hayvanlann yetiştiriciliği 01.3 Hayvancılıkla birlikte bitkisel ürünlerin yetiştiriciliği (karma çiftçilik) 01.30 Hayvancılıkla birlikte bitkisel ürünlerin yetiştiriciliği (karma çiftçilik) 01.4 Tarım ve hayvancılıkla ilgili hizmet faaliyetleri (veterinerlik hariç); bahçe mimarlığı 01.41 Tarımsal hizmet faaliyetleri; bahçe mimarlığı 01.42 Hayvancılıkla ilgili hizmet faaliyetleri (veterinerlik harip) 01.5 Avcıhk, tuzakla avlama, av hayvanlan üreticiliği ve ilgili hizmet faaliyetleri 01.50 Avcıhk, tuzakla avlama, av hayvanlan üreticiliği ve ilgili hizmet faaliyetleri 02 Ormancıhk, tomrukçuluk ve ilgili hizmet faaliyetleri 02.0 Ormancıhk, tomrukçuluk ve ilgili hizmet faaliyetleri 02.01 Ormancıhk ve tomrukçuluk 02.02 Ormancıhk ve tomrukçulukla ilgili hizmet faaliyetleri Kısım B Bahkgihk 05 Bahkcihk, bahk piftpiliği ve ilgili hizmet faaliyetleri 05.0 Bahkcihk, bahk piftpiliği ve ilgili hizmet faaliyetleri 05.01 Bahkcihk 05.02 Bahk çiftçiliği Kısım C Madencilik ve tafocakgihgı Alt kısım CA Enerji veren madenlerin madenciliği ve ta ocakgıhgı 10 Kbmür madenciliği 10.1 Taşkbmürü madenciliği ve briketlenmesi 10.10 Taşkbmürü madenciliği ve briketlenmesi 10.2 Linyit madenciliği ve briketlenmesi 10.20 Linyit madenciliği ve briketlenmesi 10.3 Turba cikarımı ve briketlenmesi 10.30 Turba gikanmı ve briketlenmesi 11 Ham petrol ve doğalgaz çıkarımı; saha arama ve tetkiki hariç, petrol ve gaz çıkarımı ile ilgili hizmet faaliyetleri 11.1 Ham petrol ve doğalgaz çıkarımı 11.10 Ham petrol ve doğalgaz çıkarımı 11.2 Tetkik ve araştırma hariç, petrol ve gaz çıkarımı ile ilgili hizmet faaliyetleri 13 Metal cevherler madenciliği 13.1 Demir cevheri madenciliği 136

13.10 Demir cevheri madenciliği 13.2 Uranyum ve toryum cevherleri hariç, demir içermeyen metal cevherlerin madenciliği 13.20 Uranyum ve toryum cevherleri hariç, demir içermeyen metal cevherlerin madenciliği 14 Diğer madencilik ve taşocakcihgı 14.1 Taşocakcihgı 14.11 Süsleme ve yapı taşları ocakçılığı 14.12 Kiregtasj, algitasj ve tebesjr ocakgıhğı 14.13 Kayağantaş ocakcihgı 14.2 Kum ve kil ocakcihgı 14.21 Kum ve çakıl ocakcihgı 14.22 Kil ve kaolin madenciliği 14.3 Kimyasal ve gübreleme amach minerallerin madenciliği 14.30 Kimyasal ve gübreleme amagh minerallerin madenciliği 14.4 Tuz üretimi 14.40 Tuz üretimi 14.5 Başka yerde sımflandırılmamis diğer madencilik ve taşocakcihgı işletmeleri 14.50 Ba ka yerde sımflandırılmamis. diğer madencilik ve ta ocakgihgı isjetmeleri Kısım D İmalat Alt kısım DA Gıda ürünleri, içecek ve tütün imalatı 15 Gıda ürünleri ve içecek imalatı 15.1 Et ve et ürünleri imalatı, işlenmesi ve saklanması 15.11 Et imalatı ve saklanması 15.12 Kümes hayvanlan etlerinin imalatı ve saklanması 15.13 Et ve kümes hayvanları ürünlerinin imalatı 15.2 Bahk ve bahk ürünlerinin işlenmesi ve saklanması 15.20 Bahk ve bahk ürünlerinin işlenmesi ve saklanması 15.3 Sebze ve meyvelerin işlenmesi ve saklanması 15.31 Patatesin i lenmesi ve saklanması 15.32 Sebze ve meyve suyu imalatı 15.33 Başka yerde sımflandırılmamis sebze ve meyvelerin işlenmesi ve saklanması 15.4 Bitkisel ve hayvansal SİVİ ve katı yağlarm imalatı 15.41 Ham, SİVı ve katı yağlarm imalatı 15.42 Rafine SIVı ve katı yağlarm imalatı 15.43 Margarin ve benzeri yenilebilir katı yağlarm imalatı 15.5 Süt ürünleri imalatı 15.51 Süthane işletmeciliği ve peynir imalatı 15.52 Dondurma imalatı 15.6 Öğütülmüş tahıl ürünleri, nişasta ve nişastalı ürünlerin imalatı 15.61 Ogütülmüş tahıl ürünleri imalatı 15.62 Nişasta ve nişastah ürünlerin imalatı 15.7 Hazır hayvan yemleri imalatı 15.71 Çiftlik hayvanları için hazır yem imalatı 15.72 Ev hayvanlan için hazır yem imalatı 15.8 Diğer gıda maddeleri imalatı 15.82 Peksimet, bisküvi imalatı, dayanıklı pastane ürünleri ve dayanıklı kek imalatı 15.83 Şeker imalatı 81 137

15.84 Kakao, çikolata ve şekerleme imalatı 15.85 Makarna, şehriye, kuskus ve benzer unlu mamullerin imalatı 15.86 Kahve ve çaym işlenmesi 15.87 Baharat, soslar, sirke ve diğer çeşni maddelerinin imalatı 15.88 Hazır, homojenice gıda maddeleri ile dilet yiyecekleri imalatı 15.89 Başka yerde sımflandırılmamis diğer gıda maddeleri imalatı 15.9 Icecek imalatı 15.91 Damıtılmış alkollü içeceklerin imalatı 15.92 Mayah maddelerden etil alkol imalatı 15.93 arap imalatı 15.94 Elma şarabı ve diğer meyve şaraplarımn imalatı 15.95 Diğer damıtılmamis mayah içeceklerin imalatı 15.96 Bira imalatı 15.97 Malt imalatı 15.98 Maden suyu ve alkolsüz içecek üretimi 16 Tütün ürünleri imalatı 16.0 Tütün ürünleri imalatı 16.00 Tütün ürünleri imalatı Alt kısım DB Tekstil ve tekstil ürünleri imalatı 17 Tekstil ürünleri imalatı 17.1 Tekstil elyafmın hazırlanması ve eğrilmesi 17.11 Doğal ve sentetik pamuk elyafmın hazırlanması ve eğrilmesi 17.12 Doğal ve sentetik yün elyafmın hazırlanması ve eğrilmesi 17.13 Doğal ve sentetik kamgarn elyafmın hazırlanması ve eğrilmesi 17.14 Doğal ve sentetik keten elyafmın hazırlanması ve eğrilmesi 17.15 Tarak döküntüsü dahil, ipek atılması ve işlenmesi; sentetik ya da yapay iplik elyafının atılması ve işlenmesi 17.16 Dikiş ipliği imalatı 17.17 Diğer tekstil elyaflarmın hazırlanması ve eğrilmesi 17.2 Dokuma 17.21 Pamuklu dokuma 17.22 Yünlü dokuma 17.23 Kamgarn dokuma 17.24 İpekli dokuma 17.25 Diğer dokumalar 17.3 Dokumanm aprelenmesi 17.30 Dokumanm aprelenmesi 17.4 Giyim eşyası dismdaki hazır tekstil ürünleri imalatı 17.40 Giyim eşyası dismdaki hazır tekstil ürünleri imalatı 17.5 Diğer tekstil ürünleri imalatı 17.51 Halı ve kilim imalatı 17.53 Giyim eşyası hariç, dokuma olmayan kumaş ile bundan yapılan ürünlerin imalatı 17.54 Başka yerde sımflandırılmamis diğer tekstil ürünlerinin imalatı 17.6 Trikotaj (brme) ve tig-işi kumaş imalatı 17.60 Trikotaj (brme) ve tig-işi kumaş imalatı 17.7 Trikotaj (brme) ve tig-işi ürünlerin imalatı 17.71 Trikotaj (brme) ve tig-işi çorap imalatı 17.72 Trikotaj (brme) ve tig-işi kazak, hırka vb. imalatı 18 Giyim eşyası imalatı; kürkün işlenmesi ve boyanması 82 138

18.1 Deri giyim eşyası imalatı 18.10 Deri giyim eşyası imalatı 18.2 Diğer giyim eşyası ve aksesuarlarm imalatı 18.21 İş giysisi imalatı 18.22 Diğer dis giyim eşyalan imalatı 18.23 Ic giyim eşyası imalatı 18.24 Başka yerde sımflandırılmamis diğer giyim eşyası ve aksesuarlarm imalatı 18.3 Kürkün işlenmesi ve boyanması; kürk mamulleri imalatı 18.30 Kürkün işlenmesi ve boyanması; kürk mamulleri imalatı Alt kısım DC Deri ve deri ürünleri imalatı 19 Derinin tabaklanması ve işlenmesi; bavul, el çantası, saraçlık, koşum takımı ve ayakkabı imalatı 19.1 Derinin tabaklanması ve işlenmesi 19.10 Derinin tabaklanması ve işlenmesi 19.2 Bavul, el çantası ve benzerleri ile saraçlık ve koşum takımı imalatı 19.20 Bavul, el çantası ve benzerleri ile saraçlık ve koşum takımı imalatı 19.3 Ayakkabı, terlik vb. imalatı 19.30 Ayakkabı, terlik vb. imalatı Alt kısım DD Ağaç ürünleri imalatı 20 Ağaç ve ağaç mantarı ürünleri imalatı (mobilya hariç); saz, saman ve benzeri malzemelerden, örülerek yapılan eşyaların imalatı 20.1 Ağacm hızarlanması, planyalanması ve emprenye edilmesi 20.10 Ağacm hızarlanması, planyalanması ve emprenye edilmesi 20.2 Tahta plaka imalatı; kontraplak, yonga levha, sunta, diğer pano ve tahtalarm imalatı 20.20 Tahta plaka imalatı; kontraplak, yonga levha, sunta, diğer pano ve tahtalarm imalatı 20.3 İnşaat kerestesi ve doğrama imalatı 20.30 İnşaat kerestesi ve doğrama imalatı 20.4 Ahşap konteynır imalatı 20.40 Ahşap konteynır imalatı 20.5 Diğer ağaç ürünleri imalatı, ağaç mantarı ürünleri imalatı; saz, saman ve benzeri malzemelerden örülerek yapılan eşyaların imalatı 20.51 Diğer ağaç ürünleri imalatı 20.52 Ağaç mantarı ürünleri imalatı; saz, saman ve benzeri malzemelerden örülerek yapılan eşyaların imalatı Alt kısım DE Kağıt hamuru, kağıt ve kağıt ürünleri imalatı; Basım ve yayım 21 Kağıt hamuru, kağıt ve kağıt ürünleri imalatı 21.1 Kağıt hamuru, kağıt ve mukavva imalatı 21.11 Kağıt hamuru imalatı 21.2 Kağıt ve mukavva ürünleri imalatı 21.21 Oluklu karton ve mukavva ile kağıt ve mukavvadan yapılan ambalajların imalatı 21.22 Kağıttan yapılan ev eşyası ve sıhhi melzemeler ile tuvalet gereçlerinin imalatı 21.23 Kağıt kırtasiye malzemeleri imalatı 21.24 Duvar kağıdı imalatı 21.25 Başka yerde sımflandırılmamis diğer kağıt ve mukavva ürünleri imalatı 22 Basım ve yayım; plak, kaset ve benzeri kayıtlı medyanın çoğaltılması 22.1 Yayım 22.11 Kitap yayımı 22.12 Gazetelerin yayımı 22.13 Dergi ve süreli yayınlarm yayımı 22.14 Ses kayıtlarının yayımı 83 139

22.15 Diğer yayımlar 22.2 Basım ve basımla ilgili hizmet faaliyetleri 22.21 Gazete basımı 22.22 Başka yerde sımflandırılmamis basım 22.23 Ciltleme 22.24 Baskı öncesi faaliyetler 22.25 Basımla ilgili yardımcı faaliyetler 22.3 Plak, kaset vb. kayıtlı medyanın çoğaltılması 22.31 Ses kaydının çoğaltılması 22.32 Görüntü kaydının çoğaltılması 22.33 Bilgisayar kaydının çoğaltılması Alt kısım DF Kok kömürü, rafine edilmiş petrol ürünleri ve nükleer yakıt imalatı 23 Kok kömürü, rafine edilmiş petrol ürünleri ve nükleer yakıt imalatı 23.10 Kok fırmı ürünleri imalatı 23.2 Rafine edilmiş petrol ürünleri imalatı 23.20 Rafine edilmiş petrol ürünleri imalatı 23.3 Nükleer yakıtın işlenmesi 23.30 Nükleer yakıtın işlenmesi Alt kısım DG Kimyasal madde ve üriinler ile suni elyaf imalatı 24 Kimyasal madde ve ürünlerin imalatı 24.1 Ana kimyasal maddelerin imalatı 24.11 Sanayi gazları imalatı 24.12 Boya ve pigment imalatı 24.13 Diğer inorganik ana kimyasal maddelerin imalatı 24.14 Diğer organik ana kimyasal maddelerin imalatı 24.15 Kimyasal gübre ve azot bileşiklerin imalatı 24.16 Plastik hammaddelerinin imalatı 24.17 Sentetik kauçuk hammaddelerinin imalatı 24.2 Pestisid (haşarat ilacı) ve diğer zirai-kimyasal ürünlerin imalatı 24.20 Pestisid (haşarat ilacı) ve diğer zirai-kimyasal ürünlerin imalatı 24.3 Boya, vernik benzeri kaplayıcı maddeler ile matbaa mürekkebi ve macun imalatı 24.30 Boya, vernik benzeri kaplayıcı maddeler ile matbaa mürekkebi ve macun imalatı 24.4 Eczacıhk ürünlerinin, tıbbi kimyasallann ve botanik ürünlerinin imalatı 24.41 Temel eczacıhk ürünleri imalatı 24.42 Farmasbtik preparat imalatı 24.5 Sabun ve deterjan, temizlik ve cilalama maddeleri; parfüm; kozmetik ve tuvalet malzemeleri imalatı 24.51 Sabun ve deterjan ile temizlik ve cilalama maddeleri imalatı 24.52 Parfüm ile kozmetik ve tuvalet malzemeleri imalatı 24.6 Diğer kimyasal ürünlerin imalatı 24.61 Patlayıcı madde imalatı 24.62 Tutkal ve jelatin imalatı 24.63 Uçucu yağlarm imalatı 24.64 Fotoğrafcihkta kullanılan kimyasal maddelerin imalatı 24.65 Kaset, bant vb. kayıt gereçlerinin imalatı (kaydedilmemiş) 24.66 Başka yerde sımflandırılmamis diğer kimyasal ürünlerin imalatı 24.7 Suni elyaf imalatı 24.70 Suni elyaf imalatı Alt kısım Plastik ve kauçuk ürünleri imalatı 84 140

DH 25 Plastik ve kauçuk ürünleri imalatı 25.1 Kauçuk ürünleri imalatı 25.11 Ic ve dis lastik imalatı 25.12 Lastiğe sırt geçirilmesi ve yeniden işlenmesi 25.13 Diğer kauçuk ürünleri imalatı 25.2 Plastik ürünlerin imalatı 25.21 Plastik tabaka, kalıp, tüp ve profil imalatı 25.22 Plastik ambalaj malzemesi imalatı 25.23 Plastik inşaat malzemesi imalatı 25.24 Diğer plastik ürünlerin imalatı Alt kısım DI Metalik olmayan diğer mineral ürünlerin imalatı 26 Metalik olmayan diğer mineral ürünlerin imalatı 26.1 Cam ve cam ürünleri imalatı 26.11 Düz cam imalatı 26.12 Düz camın şekillendirilmesi ve işlenmesi 26.13 Çukur cam imalatı 26.14 Cam elyafı imalatı 26.15 Teknik amach cam eşyalar dahil, diğer cam imalatı 26.2 İnşaat amaçlı olanlar hariç, ateşe dayanıklı olmayan seramik ürünleri imalatı; ateşe dayanıklı seramik ürünleri imalatı 26.21 Seramik ev ve süs eşyası imalatı 26.22 Seramikten yapılan sıhhi ürünlerin imalatı 26.23 Seramik yahtım malzemeleri imalatı 26.24 Teknik amach diğer seramik ürünlerin imalatı 26.25 Diğer seramik ürünlerin imalatı 26.26 Ateşe dayanıklı seramik ürünlerin imalatı 26.3 Seramik kiremit ve kaldırım tasi imalatı 26.30 Seramik kiremit ve kaldırım tasi imalatı 26.4 Fmnlanmis kilden kiremit, briket, tuğla ve inşaat malzemeleri imalatı 26.40 Fmnlanmis kilden kiremit, briket, tuğla ve inşaat malzemeleri imalatı 26.5 Çimento, kireç ve alçı imalatı 26.51 Qimento imalatı 26.52 Kireç imalatı 26.53 Alci imalatı 26.6 Beton, çimento ve alçıdan yapılmış maddelerin imalatı 26.61 İnşaat amach beton ürünleri imalatı 26.62 İnşaat amach alci ürünleri imalatı 26.64 Harp imalatı 26.65 Lifli pimento imalatı 26.66 Beton, alci ve çimentodan yapılmis diğer maddelerin imalatı 26.7 Süsleme ve yapı taşının kesilmesi, şekil verilmesi ve kullanılabilir hale getirilmesi 26.70 Süsleme ve yapı taşının kesilmesi, şekil verilmesi ve kullanılabilir hale getirilmesi 26.8 Metalik olmayan diğer mineral ürünlerin imalatı 26.81 Taşlama (zımpara) ürünleri imalatı 26.82 Başka yerde smıflandırılmamis metalik olmayan diğer mineral ürünlerin imalatı Alt kısım DJ Ana metal ve fabrikasyon metal ürünleri imalatı 27 Ana metal sanayii 85 141

27.1 Ana demir ve çelik ürünleri ile demir alaşımları imalatı 27.10 Ana demir ve çelik ürünleri ile demir alaşımları imalatı 27.2 Boru imalatı 27.21 Dbkme demirden boru imalatı 27.22 Qelik boru imalatı 27.3 Demir ve çeliğin diğer ilk işlemleri 27.31 Soğuk çekme 27.32 Dar şeritlerin soğuk haddelenmesi 27.33 Soğuk şekillendirme ve katlama 27.34 Tel çekme 27.4 Demir-çelik dışındaki ana metal sanayi 27.42 Alüminyum üretimi 27.43 Kurşun, çinko ve kalay üretimi 27.44 Bakır üretimi 27.45 Demir dismdaki diğer metallerin üretimi 27.5 Metal döküm sanayi 27.51 Demir döküm 27.52 Çelik döküm 27.53 Hafif metallerin dökümü 27.54 Demir dismdaki diğer metallerin dbkümü 28 Makine ve teçhizatı hariç; fabrikasyon metal ürünleri imalatı 28.1 Metal yapı malzemeleri imalatı 28.11 Metal yapı ve yapı parçaları imalatı 28.12 Metal inşaat doğraması imalatı 28.2 Tank, sarnıç, metal muhafaza ile kalorifer kazanı ve radyatör imalatı 28.21 Tank, sarnıç ve metal muhafaza imalatı 28.22 Merkezi ısıtma radyatbrleri ve kazanlannın imalatı 28.3 Buhar kazanı imalatı, merkezi kalorifer kazanları hariç 28.30 Buhar kazanı imalatı, merkezi sıcak su kazanları hariç 28.4 Metallerin dövülmesi, preslenmesi, baskılanması ve yuvarlanması; toz metalürjisi 28.40 Metallerin dövülmesi, preslenmesi, baskılanması ve yuvarlanması; toz metalürjisi 28.5 Metallerin kaplanması ve işlenmesi; genel makine mühendisliği 28.51 Metallerin kaplanması ve işlenmesi 28.52 Genel makine mühendisliği 28.6 Çatal-bıçak takımı, el aletleri ve genel hırdavat malzemeleri imalatı 28.61 Çatal-bıçak takımı imalatı 28.62 El aletleri imalatı 28.63 Kilit ve menteşe imalatı 28.7 Diğer fabrikasyon metal eşyalarm imalatı 28.71 Qelik varil ve benzeri muhafazalann imalatı 28.72 Hafif metalden ambalaj malzemeleri imalatı 28.73 Tel ürünleri imalatı 28.74 Bağlantı malzemeleri, zincir ve yay ile vida çekme makinesi ürünlerinin imalatı 28.75 Başka yerde smıflandırılmamis diğer fabrikasyon metal ürünlerinin imalatı Alt kısım DK Makine ve teghizat imalatı 29 Başka yerde smıflandırılmamis makine ve teçhizat imalatı 29.1 Uçak, motorlu taşıt ve motosiklet motorları hariç, mekanik güç üretimi ve kullanımına yönelik makinelerin imalatı 86 142

29.11 İçten yanmalı motor ve türbin imalatı; uçak, motorlu taşıt ve motosiklet motorları hariç 29.12 Pompa ve kompresbr imalatı 29.13 Musluk ve vana imalatı 29.14 Mil yatağı, dişli, dişli takımı ve tahrik tertibatı imalatı 29.2 Genel amach diğer makinelerin imalatı 29.21 Sanayi fırmı, ocak ve ocak ateşleyicilerin imalatı 29.22 Kaldırma ve tasima teçhizatı imalatı 29.23 Evde kullanıma yönelik olanlar hariç, soğutma ve havalandırma donanımı imalatı 29.24 Başka yerde sımflandırılmamis diğer genel amach makinelerin imalatı 29.3 Tarım ve ormancılık makineleri imalatı 29.31 Tarımsal amaçlı traktör imalatı 29.32 Diğer tarım ve ormancıhk makinelerinin imalatı 29.4 Takım tezgahlan imalatı 29.41 Tasmabilir el ile kullanılan makineli aletlerin imalatı 29.42 Diğer metal işleme takım tezgahlarımn imalatı 29.43 Başka yerde sımflandırılmamis diğer takım tezgahlarimn imalatı 29.5 Diğer özel amaçlı makinelerin imalatı 29.51 Metalürji makineleri imalatı 29.53 Gıda, içecek ve tütün işleyen makinelerin imalatı 29.54 Tekstil, giyim eşyası ve deri işlemede kullanılan makinelerin imalatı 29.55 Kağıt ve mukavva üretiminde kullanılan makinelerin imalatı 29.56 Başka yerde sımflandırılmamis diğer bzel amach makinelerin imalatı 29.6 Silah ve mühimmat imalatı 29.60 Silah ve mühimmat imalatı 29.7 Başka yerde sımflandırılmamis ev aletleri imalatı 29.71 Elektrikli ev aletleri imalatı 29.72 Elektriksiz ev aletleri imalatı Alt kısım DL Elektrikli ve optik donanım imalatı 30 Büro makineleri ve bilgisayar imalatı 30.0 Büro makineleri ve bilgisayar imalatı 30.01 Büro makineleri imalatı 30.02 Bilgisayar ve diğer bilgi işleme makinelerinin imalatı 31 Başka yerde sımflandırılmamis elektrikli makine ve cihazlarm imalatı 31.1 Elektrik motoru, jeneratör ve transformatörlerin imalatı 31.10 Elektrik motoru, jeneratör ve transformatörlerin imalatı 31.2 Elektrik dağıtım ve kontrol cihazlan imalatı 31.20 Elektrik dağıtım ve kontrol cihazlan imalatı 31.3 İzole edilmiş tel ve kablo imalatı 31.30 İzole edilmiş tel ve kablo imalatı 31.4 Akümülatbr, pil ve batarya imalatı 31.40 Akümülatbr, pil ve batarya imalatı 31.5 Elektrik ampulü ve lambaları ile aydınlatma teçhizatı imalatı 31.50 Elektrik ampulü ve lambaları ile aydınlatma teçhizatı imalatı 31.6 Başka yerde sımflandırılmamis elektrikli teçhizat imalatı 31.61 Motor ve tasitlarda kullamma ybnelik, başka yerde sımflandırılmamış elektrikli teçhizat imalatı 31.62 Başka yerde sımflandırılmamis diğer elektrikli teçhizat imalatı 32 Radyo, televizyon, haberleşme teçhizatı ve cihazlan imalatı 32.1 Elektronik valf ve tüpler ile diğer elektronik parçalann imalatı 87 143

32.10 Elektronik valf ve elektron tüpleri ile diğer elektronik parçalarm imalatı 32.2 Radyo ve televizyon vericileri ile telefon ve telgraf hattı teçhizatı imalatı 32.20 Radyo ve televizyon vericileri ile telefon ve telgraf hattı teçhizatı imalatı 32.3 Televizyon ve radyo alıcıları; ses ve görüntü kaydeden veya çoğaltan teçhizat ve bunlarla ilgili araçların imalatı 32.30 Televizyon ve radyo alıcıları; ses ve görüntü kaydeden veya çoğaltan teçhizat ve bunlarla ilgili araçların imalatı 33 Tıbbi aletler; hassas ve optik aletler ile saat imalatı 33.1 Tıbbi ve cerrahi teçhizat ile ortopedik araçların imalatı 33.10 Tıbbi ve cerrahi teçhizat ile ortopedik araçların imalatı 33.2 Ölçme, kontrol, test, seyrüsefer ve benzer amaçlı alet ve cihazların imalatı; sanayide kullanılan işlem kontrol teçhizatı hariç 33.20 Ölçme, kontrol, test, seyrüsefer ve benzer amaçlı alet ve cihazların imalatı; sanayide kullanılan işlem kontrol teçhizatı hariç 33.3 Sanayide kullanılan işlem kontrol teçhizatı imalatı 33.30 Sanayide kullanılan işlem kontrol teçhizatı imalatı 33.4 Optik aletler ve fotoğrafcihk teçhizatı imalatı 33.40 Optik aletler ve fotoğrafcihk teçhizatı imalatı 33.5 Saat imalatı 33.50 Saat imalatı Alt kısım DM Ula im araglan imalatı 34 Motorlu kara taşıtı, römork ve yarı römork imalatı 34.1 Motorlu kara taşıtlarının imalatı 34.10 Motorlu kara taşıtlarının imalatı 34.2 Motorlu kara tasitlan karoseri imalatı; rbmork ve yarı rbmork imalatı; 34.20 Motorlu kara tasitlan karoseri imalatı; rbmork ve yarı rbmork imalatı 34.3 Motorlu kara tasitlan ve bunlarm motorlarıyla ilgili parça ve aksesuarlarm imalatı 34.30 Motorlu kara tasitlan ve bunlarm motorlarıyla ilgili parça ve aksesuarlarm imalatı 35 Diğer ulasim araçlarimn imalatı 35.1 Deniz taşıtlarının yapımı ve onarımı 35.11 Gemi yapımı ve onarımı 35.12 Eğlence ve sportif amach teknelerin yapımı ve onarımı 35.2 Demiryolu ve tramvay lokomotifleri ile vagonlarmın imalatı 35.20 Demiryolu ve tramvay lokomotifleri ile vagonlarmın imalatı 35.3 Hava ve uzay tasitlan imalatı 35.30 Hava ve uzay tasitlan imalatı 35.4 Motosiklet ve bisiklet imalatı 35.41 Motosiklet imalatı 35.42 Bisiklet imalatı 35.43 Sakat tasiyıcılan imalatı 35.5 Başka yerde sımflandırılmamis, diğer ulasim araçlarımn imalatı 35.50 Başka yerde sımflandırılmamis, diğer ulasim araçlarımn imalatı Alt kısım DN Ba ka yerde sınıflandınlmami imalatlar 36 Mobilya imalatı; başka yerde sımflandırılmamis diğer imalatlar 36.1 Mobilya imalatı 36.11 Sandalye, tabure vb. imalatı 36.12 Diğer büro ve mağaza mobilyalarının imalatı 36.14 Diğer mobilyalann imalatı 36.15 Yatak, minder vb. imalatı 88 144

36.2 Mücevherat ve ilgili eşyalarm imalatı 36.21 Madeni paralarm ve jetonlarm imalatı 36.22 Mücevherat ve başka yerde sımflandırılmamis ilgili eşyalarm imalatı 36.3 Müzik aletleri imalatı 36.30 Müzik aletleri imalatı 36.4 Spor malzemeleri imalatı 36.40 Spor malzemeleri imalatı 36.5 Oyun ve oyuncak imalatı 36.50 Oyun ve oyuncak imalatı 36.6 Başka yerde sımflandırılmamis çeşitli imalatlar 36.61 Taklit mücevher imalatı 36.62 Süpürge ve fırça imalatı 36.63 Başka yerde sımflandırılmamis diğer imalatlar 37 Geri dönüşüm 37.1 Metal atık ve hurdaların geri dönüşümü 37.10 Metal atık ve hurdaların geri dönüşümü 37.2 Metal olmayan atık ve hurdaların geri dönüşümü 37.20 Metal olmayan atık ve hurdaların geri dönüşümü Kısım E Elektrik, gaz, buhar ve sıcak su üretimi ve dağıtımı 40 Elektrik, gaz, buhar ve sıcak su üretimi ve dağıtımı 40.1 Elektrik üretimi, iletimi ve dağıtımı 40.11 Elektrik üretimi 40.12 Elektrik iletimi 40.13 Elektriğin dağıtımı ve ticareti 40.2 Gaz üretimi; ana borularla gazlı yakıtların dağıtımı 40.21 Gaz üretimi 40.22 Ana borularla gazlı yakıtların dağıtımı ve ticareti 40.3 Buhar ve sıcak su üretimi ve dağıtımı 40.30 Buhar ve sıcak su üretimi ve dağıtımı 41 Suyun toplanması, antılması ve dağıtımı 41.0 Suyun toplanması, antılması ve dağıtımı 41.00 Suyun toplanması, antılması ve dağıtımı Kısım F İnşaat 45 İnşaat 45.1 Alan hazırlama 45.11 Yapıların yıkım ve tahribatı; hafriyat 45.12 Test sondajı ve delme 45.2 Binaların veya bina dışı yapıların tamamının veya bölümlerinin inşaatı 45.21 Binalarm veya bina disi yapılarm genel inşaat işleri 45.22 Qatı kaplama ve iskeletinin kurulması 45.23 Otoyollar, yollar, havaalanlan ve spor alanlan inşaatı 45.24 Su projeleri inşaatı 45.3 Tesisat işleri 45.31 Elektrik tesisatı 45.32 Yahtım işleri faaliyetleri 45.33 Sıhhi tesisat 45.34 Diğer yapı tesisatı 45.4 İnşaatlardaki tamamlayıcı işler 89 145

45.41 Sıva işleri 45.42 Doğrama işleri 45.43 Duvar ve yer kaplama 45.44 Boya ve cam işleri 45.45 İnşaatlardaki diğer tamamlayıcı işler 45.5 İnşaat yapım veya yıkım ekipmanlarının operatbrüyle birlikte kiralanması 45.50 İnşaat yapım veya yıkım ekipmanlarının operatbrüyle birlikte kiralanması Kısım G Toptan ve perakende ticaret; motorlu taf ıt, motosiklet, ki isel ve ev e yalannın onanmı 50 Motorlu taşıtlar ve motosikletlerin satışı, bakımı ve onarımı; motorlu taşıt yakıtının perakende satışı 50.1 Motorlu taşıtların satışı 50.10 Motorlu taşıtların satışı 50.2 Motorlu tasitlarm bakım ve onanmı 50.20 Motorlu tasitlarm bakım ve onanmı 50.3 Motorlu tasitlarm parça ve aksesuarlarmın satisi 50.30 Motorlu tasitlarm parça ve aksesuarlarmın satisi 50.4 Motosiklet ve ilgili parça ve aksesuarlarm satisi, bakımı ve onanmı 50.40 Motosiklet ve ilgili parça ve aksesuarlarm satisi, bakımı ve onanmı 50.5 Motorlu taşıt yakıtının perakende satışı 50.50 Motorlu taşıt yakıtının perakende satışı 51 Motorlu tasitlar ve motosikletler dismda kalan toptan ticaret ve ticaret komisyonculuğu 51.1 Bir ücret veya sözleşme esasına dayalı toptan ticaret (komisyonculuk) 51.11 Tarımsal hammadde, canlı hayvan, tekstil hammaddesi ve yarı işlenmiş ürünlerin satışı ile ilgili aracılar 51.12 Yakıt, maden cevheri, metal ile endüstriyel ve teknik kimyasal maddelerin satışı ile ilgili aracılar 51.13 Kereste ve inşaat malzemelerinin satisi ile ilgili aracılar 51.14 Makine, sanayi donammı, deniz ve hava tasitlannın satisi ile ilgili aracılar 51.15 Mobilya, ev eşyası, madeni eşya ve hırdavat satisi ile ilgili aracılar 51.16 Dokuma, giyecek, ayakkabı ve deri eşya satışı ile ilgili aracılar 51.17 Gıda ürünleri, içecek ve tütün satışı ile ilgili aracılar 51.18 Belirli mallann satismda uzmanlaşmis, başka yerde sımflandırılmamis ürün ve ürün gruplan ile ilgili aracıhk 51.19 Komisyoncular; belli bir mala yönelik olmayan, genel aracılık 51.2 Tarımsal hammadde, canlı hayvan, gıda; içecek ve tütün toptan ticareti 51.21 Tahıl, tohum ve hayvan yemi toptan ticareti 51.22 Çiçek ve bitki toptan ticareti 51.23 Canh hayvan toptan ticareti 51.24 Ham deri, post ve deri toptan ticareti 51.25 İşlenmemiş tütün toptan ticareti 51.3 Gıda, içecek ve tütün toptan ticareti 51.31 Sebze ve meyve toptan ticareti 51.33 Süt ürünleri, yumurta ve yenilebilir yağlann toptan ticareti 51.34 Alkollü ve alkolsüz içecek toptan ticareti 51.35 Tütün ürünleri toptan ticareti 51.36 Şeker, çikolata ve şekerleme toptan ticareti 51.37 Kahve, çay, kakao ve baharat toptan ticareti 51.38 Bahk, kabuklular ve yumuşakpalar dahil, diğer gıda maddelerinin toptan ticareti 51.39 Çeşitli gıda, içecek ve tütün ürünlerinin toptan ticareti (belli bir konuda uzmanlaşmamış) 51.4 Ev eşyalannın ve kişisel eşyalann toptan ticareti 51.41 Tekstil ürünleri toptan ticareti 51.42 Giyim ve ayakkabı toptan ticareti 90 146

51.43 Elektrikli ev cihazlan ile radyo ve televizyon toptan ticareti 51.44 Porselen, cam eşya, duvar kağıdı ve temizlik malzemeleri toptan ticareti 51.45 Parfüm ve kozmetik ürünleri toptan ticareti 51.46 Eczacılık malzemeleri toptan ticareti 51.47 Diğer ev eşyaları ve kişisel eşyalarm toptan ticareti 51.5 Tarımsal olmayan ara mallar, atık ve hurda toptan ticareti 51.51 Katı, sıvı ve gaz yakıtlar ile ilgili ürünlerin toptan ticareti 51.52 Maden ve maden cevheri toptan ticareti 51.53 Ağaç ürünleri ve inşaat malzemeleri ile sıhhi teçhizat toptan ticareti 51.54 Hırdavat, su ve ısıtma teçhizatı toptan ticareti 51.55 Kimyasal maddelerin toptan ticareti 51.56 Diğer ara mallann toptan ticareti 51.57 Atık ve hurda toptan ticareti 51.8 Makine ve teçhizat toptan ticareti 51.81 Takım tezgahlan toptan ticareti 51.82 Madencilik, inşaat ve inşaat mühendisliği makine toptan ticareti 51.83 Tekstil makineleri ile dikiş ve brgci makineleri toptan ticareti 51.84 Bilgisayar, bilgisayar çevre birimleri ve yazıhmların toptan ticareti 51.85 Diğer büro makineleri ve malzemeleri toptan ticareti 51.86 Diğer elektronik parça ve donammların toptan ticareti 51.87 Sanayi, ticaret ve denizcilikte kullanılan diğer makinelerin toptan ticareti 51.88 Tarımsal amaçlı makine, aksesuar ve aletleri toptan ticareti (traktör dahil) 51.9 Diğer toptan ticaret 51.90 Diğer toptan ticaret 52 Motorlu tasitlar ve motosikletlerin dismda kalan perakende ticaret; kişisel ve ev eşyalarımn tamiri 52.1 Belirli bir mala tahsis edilmemiş mağazalardaki perakende ticaret 52.11 Belirli bir mala tahsis edilmemiş mağazalarda gıda içecek ve tütün ağırlıklı perakende ticaret 52.12 Belirli bir mala tahsis edilmemiş mağazalarda diğer perakende ticaret 52.2 Belirli bir mala tahsis edilmiş mağazalarda gıda, içecek ve tütün perakende ticareti 52.21 Taze sebze ve meyve perakende ticareti 52.22 Et ve et ürünleri perakende ticareti 52.23 Bahk, kabuklu ve yumuşakçalarm perakende ticareti 52.24 Ekmek, kek ve unlu mamuller ile şekerleme perakende ticareti 52.25 Alkollü ve alkolsüz içeceklerin perakende ticareti 52.26 Tütün ürünleri perakende ticareti 52.27 Belirli bir mala tahsis edilmiş mağazalardaki diğer gıda, içecek ve tütün perakende ticareti 52.3 Eczacılık ürünleri ve tıbbi aletler ile kozmetik ve tuvalet malzemelerinin perakende ticareti 52.31 Eczacılık ürünleri perakende ticareti 52.32 Tıbbi ve ortopedik aletlerin perakende ticareti 52.33 Kozmetik, parfümeri ve tuvalet malzemelerinin perakende ticareti 52.4 Belirli bir mala tahsis edilmiş, kullanılmamış mal satan mağazalardaki diğer perakende ticaret 52.41 Tekstil ürünleri perakende ticareti 52.42 Giyim eşyası perakende ticareti 52.43 Ayakkabı ve deri eşya perakende ticareti 52.44 Mobilya ve aydınlatma donanımı ile başka yerde sınıflandmlmamis ev eşyaları perakende ticareti 52.45 Elektrikli ev cihazlan ile radyo ve televizyon perakende ticareti 52.47 Kitap, gazete ve dergi ile kırtasiye malzemelerinin perakende ticareti 52.48 Belirli bir mala tahsis edilmiş mağazalardaki diğer perakende ticaret 91 147

52.5 Kullamlmis mallann satıldigı mağazalardaki perakende ticaret 52.50 Kullamlmis mallann satıldigı mağazalardaki perakende ticaret 52.6 Mağazalarda yapılmayan perakende ticaret 52.61 Posta yoluyla perakende ticaret 52.62 Pazarlarda, sergilerde veya seyyar olarak yapılan perakende ticaret 52.63 Mağazalarda yapılmayan diğer perakende ticaret 52.7 Ki isel ve ev eşyalarımn tamiri 52.71 Bot, ayakkabı ve diğer deri eşyalarm tamiri 52.72 Elektrikli ev eşyalarımn tamiri 52.73 Saat ve mücevher tamiri 52.74 Başka yerde sımflandırılmamis tamirler Kısım H Oteller ve lokantalar 55 Oteller ve lokantalar 55.1 Oteller ve moteller 55.10 Oteller ve moteller 55.2 Kamp yerleri ve diğer kısa süreli konaklama yerleri 55.21 Gençlik hostesleri ve dağ barınakları 55.22 Kamp yerleri (karavan alanlan dahil) 55.23 Başka yerde sımflandırılmamis diğer konaklama yerleri 55.3 Lokantalar, pastaneler vb. yerler 55.30 Lokantalar, pastaneler vb. yerler 55.4 Barlar ve kahvehaneler 55.5 Kantinler ve disanya yemek hizmeti sunan isletmeler (catering) 55.51 Kantinler 55.52 Disanya yemek hizmeti sunan işletmeler (catering) Kısım I Ulaftırma, depolama ve haberlef me 60 Kara taşımacılığı ve boru hattı taşımacılığı 60.1 Demiryolu taşımacılığı 60.10 Demiryolu taşımacılığı 60.2 Diğer kara taşımacılığı 60.21 Kara taşımacılığı ile yapılan diğer tarifeli yolcu taşımacılığı 60.22 Taksi taşımacılığı 60.23 Diğer kara taşımacılığı ile yapılan yolcu taşımacılığı 60.24 Karayolu yük taşımacılığı 60.3 Boru hattı taşımacılığı 60.30 Boru hattı taşımacılığı 61 Suyolu taşımacılığı 61.1 Deniz ve kıyı taşımacılığı 61.10 Deniz ve kıyı taşımacılığı 61.2 Ic sularda yük ve yolcu tasimacıhgı (gbl, nehir, liman-içi vb.) 61.20 Ic sularda yük ve yolcu tasimacıhgı (gbl, nehir, liman-ipi vb) 62 Havayolu taşımacılığı 62.1 Tarifeli havayolu taşımacılığı 62.10 Tarifeli havayolu taşımacılığı 62.2 Tarifesiz havayolu taşımacılığı 62.20 Tarifesiz havayolu taşımacılığı 62.3 Uzay taşımacılığı 62.30 Uzay taşımacılığı 92 148

63 Destekleyici ve yardımcı ulaştırma faaliyetleri; seyahat acentelerinin faaliyetleri 63.1 Yükleme-boşaltma, depolama ve ambarlama hizmetleri 63.11 Yükleme-boşaltma hizmetleri 63.12 Depolama ve ambarlama hizmetleri 63.2 Diğer destekleyici ulaştırma faaliyetleri 63.21 Kara taşımacılığını destekleyici diğer faaliyetler 63.22 Suyolu tasimacıhgını destekleyici diğer faaliyetler 63.23 Havayolu tasimacıhgını destekleyici diğer faaliyetler 63.3 Seyahat acenteleri ve tur işletmelerinin faaliyetleri; başka yerde sınıflandırılmamis, turistlere yardımcı faaliyetler 63.30 Seyahat acenteleri ve tur işletmelerinin faaliyetleri; başka yerde sınıflandırılmamis, turistlere yardımcı faaliyetler 63.4 Diğer ulaştırma acentelerinin faaliyetleri 63.40 Diğer ulaştırma acentelerinin faaliyetleri 64 Posta ve telekomünikasyon 64.1 Posta ve kurye faaliyetleri 64.11 Ulusal posta faaliyetleri 64.12 Ulusal posta faaliyetleri dismdaki kurye faaliyetleri 64.2 Telekomünikasyon 64.20 Telekomünikasyon Kısım J Mali aracı kuruluşların faaliyetleri 65 Sigorta ve emeklilik fonlan hariç, mali aracı kuruluşlarm faaliyetleri 65.1 Parasal aracı kuruluşlarm faaliyetleri 65.11 Merkez bankası faaliyetleri 65.12 Diğer parasal aracı kuruluşlarm faaliyetleri 65.2 Diğer mali aracı kuruluşlar 65.21 Finansal kiralama (finansal leasing) hizmetleri 65.22 Diğer kredi verme faaliyetleri 65.23 Başka yerde sınıflandırılmamis diğer mali aracı kuruluşlarm faaliyetleri 66 Zorunlu sosyal güvenlik hariç, sigorta ve emeklilik fonları ile ilgili faaliyetler 66.0 Zorunlu sosyal güvenlik hariç, sigorta ve emeklilik fonları ile ilgili faaliyetler 66.01 Hayat sigortası 66.02 Emeklilik fonlan 66.03 Hayat sigortası dismdaki sigortalar 67 Mali aracı kuruluşlara yardımcı faaliyetler 67.1 Sigorta ve emeklilik fonları hariç, mali aracı kuruluşlara yardımcı faaliyetler 67.11 Mali piyasaların idaresi (sermaye piyasası) 67.12 Menkul kıymetlerle ilgili faaliyetler ve fon ybnetimi 67.2 Sigorta ve emeklilik fonlarına yardımcı faaliyetler 67.20 Sigorta ve emeklilik fonlarına yardımcı faaliyetler Kısım K Gayrimenkul, kiralama ve if faaliyetleri 70 Gayrimenkul faaliyetleri 70.1 Kendine ait gayrimenkul ile ilgili faaliyetler 70.11 Gayrimenkulün satışının organize edilmesi ve satışı 70.12 Kendi adına yapılan gayrimenkul alım-satımı 70.2 Kendine ait gayrimenkulün kiraya verilmesi 70.20 Kendine ait gayrimenkulün kiraya verilmesi 70.3 Bir ücret ya da sözleşme esasına dayanan gayrimenkul faaliyetleri 70.31 Emlakçilik 93 149

70.32 Bir ücret ya da sözleşme esasına dayanan gayrimenkul idaresi 71 Operatbrsüz makine ve teçhizat ile kişisel ve ev eşyalarmın kiralanması 71.1 Otomobil kiralama 71.10 Otomobil kiralama 71.2 Diğer taşıma araçlarının ve teçhizatının kiralanması 71.21 Kara taşımacılığında kullanılan diğer araçların kiralanması 71.22 Su tasitlarımn kaptansız kiralanması 71.23 Hava tasitlarımn pilotsuz kiralanması 71.3 Operatbrsüz diğer makine ve teçhizatm kiralanması 71.31 Operatörsüz tarımsal makine ve teçhizatın kiralanması 71.32 İnşaat ve mühendislikte kullanılan makine ve teçhizatın operatörsüz kiralanması 71.33 Büro makine ve teçhizatının kiralanması (bilgisayarlar dahil) 71.34 Başka yerde sımflandırılmamis diğer makine ve teçhizatm kiralanması 71.4 Başka yerde sımflandırılmamis kişisel ve ev eşyalarmın kiralanması 71.40 Başka yerde sımflandırılmamis kişisel ve ev eşyalarmın kiralanması 72 Bilgisayar ve ilgili faaliyetler 72.1 Bilgisayar donanım danışmanlığı 72.10 Bilgisayar donanım danışmanlığı 72.2 Bilgisayar yazılım danışmanlığı, program üretimi ve temini 72.21 Bilgisayar yazıhmı üretim hizmetleri 72.22 Diğer bilgisayar yazıhm danismanhgı ve temini hizmetleri 72.3 Veri işleme 72.30 Veri işleme 72.4 Veri tabanı faaliyetleri 72.40 Veri tabanı faaliyetleri 72.5 Büro, muhasebe ve bilgi işleme makinelerinin bakım ve onarımı 72.50 Büro, muhasebe ve bilgi işleme makinelerinin bakım ve onarımı 72.6 Bilgisayarla ilgili diğer faaliyetler 72.60 Bilgisayarla ilgili diğer faaliyetler 73 Araştırma ve geliştirme hizmetleri 73.1 Tabii bilimler ve mühendislikle ilgili araştırma ve deneysel geliştirme faaliyetleri 73.10 Tabii bilimler ve mühendislikle ilgili araştırma ve deneysel geliştirme faaliyetleri 73.2 Sosyal ve beşeri bilimler ile ilgili araştırma ve deneysel geliştirme faaliyetleri 73.20 Sosyal ve beşeri bilimler ile ilgili araştırma ve deneysel geliştirme faaliyetleri 74 Diğer iş faaliyetleri 74.1 Hukuk, mali müşavirlik, muhasebe, hesap uzmanhgı ve vergi danışmanhgı, iş ve ybnetim danismanhgı ile piyasa ve kamuoyu araştırma faaliyetleri; holdingler 74.11 Hukuki faaliyetler 74.12 Muhasebe, mali müşavirlik ve hesap uzmanlığı hizmetleri; vergi danışmanlığı hizmetleri 74.13 Piyasa ve kamuoyu araştırma faaliyetleri 74.14 İş ve ybnetim danismanhgı faaliyetleri 74.15 Holding şirketlerinin yönetim faaliyetleri 74.2 Mimarhk, mühendislik ve ilgili teknik damsmanhk faaliyetleri 74.20 Mimarhk, mühendislik ve ilgili teknik damsmanhk faaliyetleri 74.30 Teknik test ve analiz faaliyetleri 74.4 Reklam hizmetleri 74.40 Reklam hizmetleri 74.5 İşe girecek kişilerin seçimi ve yerleştirilmesi faaliyetleri 94 150

74.50 l e girecek kişilerin seçimi ve yerleştirilmesi faaliyetleri 74.6 Soruşturma ve güvenlik faaliyetleri 74.60 Soruşturma ve güvenlik faaliyetleri 74.7 Bina temizleme faaliyetleri (endüstriyel amaçlı temizlik) 74.70 Bina temizleme faaliyetleri (endüstriyel amaçlı temizlik) 74.8 Başka yerde sımflandırılmamis, çeşitli iş faaliyetleri 74.81 Fotoğrafcihkla ilgili faaliyetler 74.82 Ambalajlama faaliyetleri 74.85 Sekreterlik ve çeviri hizmetleri 74.86 Arama merkezi faaliyetleri 74.87 Başka yerde sımflandırılmamis diğer iş faaliyetleri Kısım L Kamu yönetimi ve savunma, zorunlu sosyal güvenlik 75 Kamu yönetimi ve savunma, zorunlu sosyal güvenlik 75.1 Devlet ybnetimi, toplumun ekonomik ve sosyal politikalarmın ybnetimi 75.11 Genel kamu hizmetleri 75.12 Sosyal güvenlik hariç, sağlık, eğitim, kültür hizmetleri ve diğer sosyal hizmetleri sağlayan kuruluşların faaliyetlerinin düzenlenmesi 75.13 İş etkinliğinin artınlmasına ybnelik katkı ve düzenleme faaliyetleri 75.14 Devlet için yapılan destekleyici hizmet faaliyetleri 75.2 Topluma ybnelik hizmetlerin sağlanması 75.21 Di işleri ile ilgili hizmetler 75.22 Savunma faaliyetleri 75.23 Adalet ve yargı organlarmın faaliyetleri 75.24 Kamu düzeni ve güvenliği ile ilgili faaliyetler 75.25 İtfaiye hizmetleri 75.3 Zorunlu sosyal güvenlik faaliyetleri 75.30 Zorunlu sosyal güvenlik faaliyetleri Kısım M Eğitim 80 Eğitim 80.1 llkbğretim hizmetleri 80.10 llkbğretim hizmetleri 80.2 Orta bğretim hizmetleri 80.21 Genel orta bğretim hizmetleri 80.22 Teknik ve mesleki ortabğretim hizmetleri 80.3 Yüksek öğretim hizmetleri 80.30 Yüksek öğretim hizmetleri 80.41 Sürücü kursu faaliyetleri 80.42 Yeti kinlerin eğitilmesi ve başka yerde smıflandırılmamis diğer eğitim faaliyetleri Kısım N Sağhk if leri ve sosyal hizmetler 85 Sağhk işleri ve sosyal hizmetler 85.1 İnsan sağhgı ile ilgili hizmetler 85.11 Hastane hizmetleri 85.12 Tıp ile ilgili uygulama faaliyetleri 85.13 Dişçilik ile ilgili uygulama faaliyetleri 85.14 İnsan sağhgı ile ilgili diğer hizmetler 85.2 Veterinerlik hizmetleri 85.20 Veterinerlik hizmetleri 85.3 Sosyal hizmetler 95 151

85.31 Barınacak yer sağlanarak yürütülen sosyal hizmetler 85.32 Barmacak yer sağlanmaksızm yürütülen sosyal hizmetler Kısım O Diğer sosyal, toplumsal ve kişisel hizmet faaliyetleri 90 Kanalizasyon ve atıklann toplanması, hıfzısıhha ve benzeri faaliyetler 90.0 Kanalizasyon ve atıklann toplanması, hıfzısıhha ve benzeri faaliyetler 90.01 Kanalizasyon toplama ve işlemden geçirme ile ilgili faaliyetler 90.02 Diğer atıkların toplanması ve bertaraf edilmesine yönelik hizmetler 90.03 Hıfzissihha, sağhga zararh olacak durumlan iyileştirme ve benzer hizmetler 91 Başka yerde sımflandırılmamis üye olunan kuruluşlarm faaliyetleri 91.1 İş, işveren ve meslek kuruluşlarmın faaliyetleri 91.11 İş ve işveren kuruluşlarmın faaliyetleri 91.12 Meslek kuruluşlarmın faaliyetleri 91.2 Ücretle çahsanların sendika faaliyetleri 91.20 Ücretle çahsanların sendika faaliyetleri 91.3 Üye olunan diğer kuruluşlarm faaliyetleri 91.31 Dini kuruluşlarm faaliyetleri 91.32 Siyasi kuruluşlarm faaliyetleri 91.33 Başka yerde sımflandırılmamis diğer üye olunan kuruluşlarm faaliyetleri 92 Eğlence, dinlenme, kültür ve sporla ilgili faaliyetler 92.1 Sinema ve video filmleri ile ilgili faaliyetler 92.11 Sinema ve video filmi yapımı 92.12 Sinema ve video filmi dağıtımı 92.13 Sinema filmi gösterimi 92.2 Radyo ve televizyon faaliyetleri 92.20 Radyo ve televizyon faaliyetleri 92.3 Diğer eğlence faaliyetleri 92.31 Güzel sanatlar ve edebi sanatlarm yaratımı ve aktarımı 92.32 Sanatsal etkinliklerin yürütülmesi 92.33 Fuar ve lunapark faaliyetleri 92.34 Başka yerde sımflandırılmamis diğer eğlence faaliyetleri 92.4 Haber ajansı faaliyetleri 92.40 Haber ajansı faaliyetleri 92.5 Kütüphanecilik, arşivleme, müzecilik ve diğer kültürel faaliyetler 92.51 Kütüphanecilik ve arşivleme faaliyetleri 92.52 Tarihi yapı ve alanları koruma ve müzecilik faaliyetleri 92.53 Botanik ve hayvanat bahçeleri ile milli parklarla ilgili faaliyetler 92.6 Spor faaliyetleri 92.61 Spor sahalarımn ve stadyumlann işletilmesi 92.62 Diğer spor faaliyetleri 92.7 Diğer eğlence ve dinlenme faaliyetleri 92.71 Kumar ve müşterek bahis faaliyetleri 92.72 Başka yerde sımflandırılmamis diğer eğlence-dinlenme faaliyetleri 93 Diğer hizmet faaliyetleri 93.01 Tekstil ve kürk ürünlerinin yıkanması ve kuru temizleme 93.02 Berber, kuaför ve güzellik salonlarının faaliyetleri 93.03 Cenaze işleri ile ilgili faaliyetler 93.04 Hamam, sauna, masaj salonu vb. yerlerin faaliyetleri 93.05 Başka yerde sımflandırılmamis diğer hizmet faaliyetleri 96 152

Kısım P Ev içi personel çalıştıran hanehalkları ve hanehalkları tarafından kendi kullanımlarına yönelik olarak ayrım yapılmamış üretim faaliyetleri 95 Ev içi çalışan personelin hanehalklarındaki hizmetleri 95.0 Ev içi çalışan personelin hanehalklarındaki hizmetleri 95.00 Ev içi çalışan personelin hanehalklarındaki hizmetleri 96 Hanehalkları tarafından kendi kullanımlarına yönelik olarak üretilen ayrım yapılmamış mallar 96.0 Hanehalkları tarafından kendi kullanımlarına yönelik olarak üretilen ayrım yapılmamış mallar 96.00 Hanehalkları tarafından kendi kullanımlarına yönelik olarak üretilen ayrım yapılmamış mallar 97 Hanehalkları tarafından kendi kullanımlarına yönelik olarak üretilen ayrım yapılmamış hizmetler 97.0 Hanehalkları tarafından kendi kullanımlarına yönelik olarak üretilen ayrım yapılmamış hizmetler 97.00 Hanehalkları tarafından kendi kullanımlarına yönelik olarak üretilen ayrım yapılmamış hizmetler Kısım Q Uluslararası örgütler ve temsilcilikleri 99 Uluslararası örgütler ve temsilcilikleri 99.0 Uluslararası örgütler ve temsilcilikleri 99.00 Uluslararası örgütler ve temsilcilikleri 153

EK 3: OECD ÜLKELERİYLE MUKAYESELİ ANALİZ 154

Tablo EK3.1: Yabancı sermayeli girişimlerin İmalat Sanayinde toplam Ar-Ge deki payı (%) ÜLKELER 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Avustralya.............. Avusturya...... 54,5.... 63,2 Kanada 32,2 37,7 39,7 41,5 42 35,7 37,5 Çek Cumhuriyeti 60,1 59 59 65 66,1 71,6 67,7 Danimarka.............. Finlandiya 13,1.. 12,4 10,7 12,3 13,5.. Fransa 22,3 21,4 24,5.. 24,9 22,3 21,1 Almanya 25,6.. 27,9.. 29,1.. 27,4 Macaristan...... 58,7...... İrlanda 74,2.. 77,3.. 76.... İtalya 37,3 28,7 28,4 25,7 25,4 24,1 24,3 Japonya 3,8 4 4,8 5,6 5,6 6 5,6 Lüksemburg.............. Hollanda 22,2............ Norveç........ 31,9 33,3 28,1 Polonya 6,6 11,9 12,9 20,9 34,6 32 31,6 Portekiz 51,4 43 34.. 73,9.. 39,4 Slovak Cumhuriyeti 33 41,5 54,2 45,5 55,5 64,1 66,8 İspanya.............. İsveç 41,2 36,3 52.. 49,4.. 40,3 İsviçre.............. Türkiye.... 16,49 13,26 36,45 43,60 36,00 Birleşik Krallık 43,6 41,6.... 40,8 41,2.. ABD 16,1 17,9 17,3 13,9 13,5 14,5.. Kaynak: OECD, AFA (activities of foreign affiliates) veritabanı (www.sourceoecd.org) ve TÜİK, Ar-Ge anketi (muhtelif yıllar) 155

Tablo EK3.2: Yabancı sermayeli girişimlerin Gıda ürünleri, İçecek ve Tütün imalatı sektörlerinde toplam Ar-Ge deki payı (%) ÜLKELER 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Avustralya.............. Avusturya...... 25,2...... Kanada 28,7 22,4 22,2 22,1.. 22,6 29,3 Çek Cumhuriyeti 32 39,3 51,5 58,3 63,9 67,9 64,9 Danimarka.............. Finlandiya 20,3...... 12,3 26,6.. Fransa 38,5 34,1 35,3.. 44,3 40 36,8 Almanya 71,2.. 62,1.. 60,4.. 54,9 Macaristan...... 69,8...... İrlanda 32,6.. 48,1.. 36,2.... İtalya 25 39,6 30,6 17,6 18,3 16,8 14 Japonya 0,1 0,1 0,2 0,3 0,2 0,1 0,2 Lüksemburg.............. Hollanda 22,2............ Norveç............ 8,3 Polonya 15,7 26,8 25,8 44,3 67,1 83,8.. Portekiz 59,6.. 9,4.. 47,1.... Slovak Cumhuriyeti 77,8 66,7 87,5.. 93,7 94 95,7 İspanya.............. İsveç 48,3 50,6 43.. 48,3.. 46,4 İsviçre.............. Türkiye.. 4,07 2,80 25,38 29,40 34,38 Birleşik Krallık 45,3 38,3.... 51,9 40,4 42,9 ABD 11,8 20,3.. 17,8 16,6 15,8.. Kaynak: OECD, AFA (activities of foreign affiliates) veritabanı (www.sourceoecd.org) ve TÜİK, Ar-Ge anketi (muhtelif yıllar) 156

Tablo EK3.3: Yabancı sermayeli girişimlerin Dokuma, Giyim Eşyası, Deri ve Ayakkabı imalatı sektörlerinde toplam Ar-Ge deki payı (%) ÜLKELER 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Avustralya.............. Avusturya.............. Kanada 71,5 78,5 78,7 78,9...... Çek Cumhuriyeti 0 26,3 14,7 13,7 14,4 24,1 24,9 Danimarka.............. Finlandiya 14,3............ Fransa 31 16,2 17,2.. 27,4 16,2 18,3 Almanya.... 8,6........ Macaristan...... 0...... İrlanda 48,3.. 36,7.. 34,8.... İtalya 6 9,7 16,9 8,7 8,7 8,1 12,4 Japonya 0 0 0 0 0,3 0,3 0 Lüksemburg.............. Hollanda 22,2............ Norveç............ 16 Polonya 0 0 0 28,1.. 22,3.. Portekiz 19,7.. 11.. 5,4.. 5 Slovak Cumhuriyeti.............. İspanya.............. İsveç 64,3 69,2 79.. 67,1.. 64,8 İsviçre.............. Türkiye.. 0,55 0,00 47,62 0,00 0,00 Birleşik Krallık 17,6 21,1.... 42,9 29,4 32 ABD 13,7.. 9,7 4,7 4,5 6,6.. Kaynak: OECD, AFA (activities of foreign affiliates) veritabanı (www.sourceoecd.org) ve TÜİK, Ar-Ge anketi (muhtelif yıllar) 157

Tablo EK3.4: Yabancı sermayeli girişimlerin Ağaç ürünleri imalatı sektöründe toplam Ar-Ge deki payı (%) ÜLKELER Yıl 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Avustralya.............. Avusturya.............. Kanada 18,3 15,8 16,6 16,1...... Çek Cumhuriyeti.. 46,4 31,1 0 0 0 0 Danimarka.............. Finlandiya 0............ Fransa.......... 5,6 3,2 Almanya........ 23,4.... Macaristan...... 100...... İrlanda 42.. 36,1........ İtalya.. 0 0 0 0.... Japonya 0 0 0 0 0 0 0 Lüksemburg.............. Hollanda 0............ Norveç............ 20,5 Polonya 0 0 0 0.... 8,1 Portekiz 30.. 1,7.. 30,2.... Slovak Cumhuriyeti.............. İspanya.............. İsveç 28,8 41,2 64,6.. 66.. 80,7 İsviçre.............. Türkiye........ 0,00 0,00 0,00 Birleşik Krallık.............. ABD 3,8 5,3 6,5.... 0.. Kaynak: OECD, AFA (activities of foreign affiliates) veritabanı (www.sourceoecd.org) ve TÜİK, Ar-Ge anketi (muhtelif yıllar) 158

Tablo EK3.5: Yabancı sermayeli girişimlerin Kağıt ürünleri, Basım ve Yayım sektöründe toplam Ar-Ge deki payı (%) ÜLKELER 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Avustralya.............. Avusturya.............. Kanada 7,5 32,2 33,4 32,7...... Çek Cumhuriyeti 52,5 29,5 42,1 46,2 0 0 0 Danimarka.............. Finlandiya 1,1...... 4 6,5.. Fransa 77,1........ 42,1 37,8 Almanya........ 30,1.. 26,1 Macaristan...... 25...... İrlanda 10,3.. 57,2........ İtalya 26,1 28,6 50 38,5 19 64,1 59,7 Japonya 0,1 0 0,1 0,1 0,1 0,3.. Lüksemburg.............. Hollanda 24............ Norveç............ 18,6 Polonya 0 0 0 0.. 0.. Portekiz 9,8.. 32,4.. 33,7.... Slovak Cumhuriyeti.............. İspanya.............. İsveç 26,3 16,5 19,9.. 27,3.. 23,1 İsviçre.............. Türkiye.... 66,36 29,67 69,44 74,07 75,98 Birleşik Krallık.............. ABD 3,7 3,5 3,3 2,1 2 1,6.. Kaynak: OECD, AFA (activities of foreign affiliates) veritabanı (www.sourceoecd.org) ve TÜİK, Ar-Ge anketi (muhtelif yıllar) 159

Tablo EK3.6: Yabancı sermayeli girişimlerin Kimyasal ürünler imalatı sektöründe toplam Ar-Ge deki payı (%) ÜLKELER 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Avustralya.............. Avusturya.............. Kanada 71 71,9 73 71,7.. 61 57,8 Çek Cumhuriyeti 34 36,8 38,3 56,2 64,8 85,7 65,8 Danimarka.............. Finlandiya.............. Fransa.. 23,8 24,5.... 22,2 21,1 Almanya.... 33,7........ Macaristan.............. İrlanda 79,2...... 92,8.... İtalya 47,6 51,7 55,2 49,2.. 41,4 42,8 Japonya.... 6,1 7,4.... 6 Lüksemburg.............. Hollanda 25,7............ Norveç.............. Polonya 1,2.. 2,1 6,3 21,8 14,9.. Portekiz.... 12,9........ Slovak Cumhuriyeti 26,7 35,9.......... İspanya.............. İsveç 97 98,4 93,6.. 94,3.... İsviçre.............. Türkiye.... 43,43 9,07 28,74 41,05 25,83 Birleşik Krallık........ 39,8 35,2 32,9 ABD.............. Kaynak: OECD, AFA (activities of foreign affiliates) veritabanı (www.sourceoecd.org) ve TÜİK, Ar-Ge anketi (muhtelif yıllar) 160

Tablo EK3.7: Yabancı sermayeli girişimlerin Eczacılık ürünleri imalatı sektöründe toplam Ar-Ge deki payı (%) ÜLKELER 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Avustralya.............. Avusturya...... 73,2...... Kanada 80,9 77,6 77,2 75,3...... Çek Cumhuriyeti 41,5 46,2 42,6 81,1 87,1 96,5 87,7 Danimarka.............. Finlandiya 23,1...... 29,9 34,3.. Fransa 24,4 25,2 26,5.. 23,3 22,3 21 Almanya.... 52,4.. 44,1.. 52,8 Macaristan.............. İrlanda 87,8...... 96,3.... İtalya.............. Japonya 12,4 11,6 12,8.. 12,9 11,2 9,9 Lüksemburg.............. Hollanda 25,7............ Norveç.............. Polonya.............. Portekiz 7,3.......... 21 Slovak Cumhuriyeti 0.......... 92,1 İspanya.............. İsveç 99,1 100 99.. 98.... İsviçre.............. Türkiye.............. Birleşik Krallık 42,8 40,3.... 39,7 37,1 34,1 ABD 60,4 44,9 52,8 27,6 25 29,9.. Kaynak: OECD, AFA (activities of foreign affiliates) veritabanı (www.sourceoecd.org) 161

Tablo EK3.8: Yabancı sermayeli girişimlerin Plastik ve Kauçuk ürünleri imalatı sektöründe toplam Ar- Ge deki payı (%) ÜLKELER 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Avustralya.............. Avusturya...... 6,6...... Kanada 25,8 26,6 25 25.. 23,1 21,2 Çek Cumhuriyeti 17 20,8 19,8 17,8 63,7 64,5 58,5 Danimarka.............. Finlandiya 3,3...... 10,8 10,6.. Fransa 9,8 12,1 13,3.. 22,6 12,4 11,3 Almanya 38.. 33,4.. 37,7.. 36,5 Macaristan...... 47,4...... İrlanda 26,3.. 60,5.. 28,6.... İtalya 11,9 25,7 25,3 24,6 22 20,3 17,9 Japonya 0,3 0,6 0,5 0,3 0,4 0,5 0,4 Lüksemburg.............. Hollanda 37............ Norveç............ 15,4 Polonya 0.. 0 0 6,8.... Portekiz 0.. 5,7...... 10 Slovak Cumhuriyeti 8,9.. 25,7 1,6 15,7.. 75,6 İspanya.............. İsveç 44,3 50,9 27,2.. 27,5.. 23,4 İsviçre.............. Türkiye.... 57,60 45,24 57,49 53,32 51,20 Birleşik Krallık 38,3 28,3.... 33,9 30 42,9 ABD 13,3 17,9 24 19,5 19,4 21,8.. Kaynak: OECD, AFA (activities of foreign affiliates) veritabanı (www.sourceoecd.org) ve TÜİK, Ar-Ge anketi (muhtelif yıllar) 162

Tablo EK3.9: Yabancı sermayeli girişimlerin Metalik olmayan diğer mineral ürünlerin imalatı sektöründe toplam Ar-Ge deki payı (%) ÜLKELER 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Avustralya.............. Avusturya...... 11,7...... Kanada 14 7,4 7,5 7,5...... Çek Cumhuriyeti 20,8 23,9 19,5 16,1 16,7 14,9 23,1 Danimarka.............. Finlandiya 33,3...... 45,7 41,5.. Fransa 23,8 21,5 21,3.... 18,7 19,4 Almanya 35,4.. 42,5.. 46,1.. 41,2 Macaristan...... 11,1...... İrlanda 32,4.. 2,3.. 24,7.... İtalya 20 11,5 10,3 14 13,8 14,9 8 Japonya.. 0,3 0,2 0,6 0,2 0,3 2 Lüksemburg.............. Hollanda 40,7............ Norveç............ 33 Polonya 0 0 11,6.. 5.. 12,2 Portekiz 9,5.. 31,4.. 63,7.. 30,9 Slovak Cumhuriyeti............ 87 İspanya.............. İsveç 79,9 78,8 73,4.. 77,4.. 78,3 İsviçre.............. Türkiye.. 0,10 5,31 3,50 1,90 3,13 Birleşik Krallık 17,1 27,5.... 25 70,2 51,9 ABD 20,8 48,1 41,8 26,3 24,5 21,6.. Kaynak: OECD, AFA (activities of foreign affiliates) veritabanı (www.sourceoecd.org) ve TÜİK, Ar-Ge anketi (muhtelif yıllar) 163

Tablo EK3.10: Yabancı sermayeli girişimlerin Ana Metal sanayinde toplam Ar-Ge deki payı (%) ÜLKELER 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Avustralya.............. Avusturya...... 6,3...... Kanada 10,6 8,2 8,7 8,7...... Çek Cumhuriyeti 4,5 3,3 12,6 48,6 15,8 30,4 50,6 Danimarka.............. Finlandiya 5,4........ 20,8.. Fransa 10,5 9,7 9,4.... 65,5 68,9 Almanya........ 19,2.. 21,7 Macaristan...... 78,3...... İrlanda.... 100.. 0.... İtalya.............. Japonya 1,3 0,2 0,5 0,3 0,1 0,2 0,3 Lüksemburg.............. Hollanda 18,2............ Norveç............ 7,8 Polonya 0 0 0 0 0.. 22,8 Portekiz 6,7.. 48,4.. 80,3.. 18,8 Slovak Cumhuriyeti.............. İspanya.............. İsveç 26,9 27,2 13,4.. 24,2.. 16,1 İsviçre.............. Türkiye.... 6,51 22,74 15,30 3,60 0,00 Birleşik Krallık.. 28,9.... 16,7.... ABD.. 9,7 5,3 11 14,3 9,2.. Kaynak: OECD, AFA (activities of foreign affiliates) veritabanı (www.sourceoecd.org) ve TÜİK, Ar-Ge anketi (muhtelif yıllar) 164

Tablo EK3.11: Yabancı sermayeli girişimlerin Fabrikasyon Metal ürünleri imalatı sektöründe toplam Ar- Ge deki payı (%) ÜLKELER 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Avustralya.............. Avusturya...... 21,7...... Kanada 6,5 6,7 7,1 7,1...... Çek Cumhuriyeti 10,8 18,9 22,1 30,8 39,8 33,8 42,9 Danimarka.............. Finlandiya 53,6...... 29,4 54.. Fransa 24,8 23,3 22,9.. 29,2 29,1 30,9 Almanya........ 25,9.. 22 Macaristan...... 20...... İrlanda.... 0.. 46,3.... İtalya.............. Japonya.. 0,1 0,1 0,1 0,4 0,4 0,4 Lüksemburg.............. Hollanda 12,7............ Norveç............ 27,4 Polonya 0,9 0 1,3 5,6 11,3.... Portekiz 52,9.. 32,6.. 12,8.. 20,3 Slovak Cumhuriyeti 0.. 63,9.. 77,7.. 62,5 İspanya.............. İsveç 18,1 17,5 28,6.. 11,3.. 9,9 İsviçre.............. Türkiye.... 0,00 1,19 4,44 0,80 9,94 Birleşik Krallık 53,1 43,3.... 59,7 55,9 61,9 ABD.. 15,4 12 11 13,2 13,2.. Kaynak: OECD, AFA (activities of foreign affiliates) veritabanı (www.sourceoecd.org) ve TÜİK, Ar-Ge anketi (muhtelif yıllar) 165

Tablo EK3.12: Yabancı sermayeli girişimlerin Makine ve Teçhizat (bys.) ürünleri imalatı sektöründe toplam Ar-Ge deki payı (%) ÜLKELER 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Avustralya.............. Avusturya...... 38,2...... Kanada 26,7 31,7 28,7 29,2.. 17,2 20,1 Çek Cumhuriyeti 27,9 30,6 32,4 28,6 36,3 43,9 47,4 Danimarka.............. Finlandiya 21,3...... 27,1 26,4.. Fransa 29,6 29,3 34,8.. 33,7 33,7 35 Almanya 20.. 22.. 21,6.. 18,7 Macaristan...... 67,9...... İrlanda 41,7.. 32.. 62,2.... İtalya 33,9 41,6 35,5 37 36,3 35,3 33,2 Japonya 0,5 0,4 0,4 0,4 0,3 0,3 0,1 Lüksemburg.............. Hollanda 8............ Norveç............ 14,3 Polonya 2,3 8,6 6,8 8,3 34,9 27,8 24,8 Portekiz 38,6.. 26,7.. 41,1.. 41,9 Slovak Cumhuriyeti.. 17,3 12,2 36,7 46,3 52,3 38,3 İspanya.............. İsveç 62,8 30,1 43,3.. 43,9.. 45,2 İsviçre.............. Türkiye.... 11,98 7,08 18,92 12,44 18,13 Birleşik Krallık 45 41,4.... 43,4 46 56,1 ABD.. 26,1 24,9 24,9 18,2 17,8.. Kaynak: OECD, AFA (activities of foreign affiliates) veritabanı (www.sourceoecd.org) ve TÜİK, Ar-Ge anketi (muhtelif yıllar) 166

Tablo EK3.13: Yabancı sermayeli girişimlerin Büro Makineleri ve Bilgisayar ürünleri imalatı sektöründe toplam Ar-Ge deki payı (%) ÜLKELER 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Avustralya.............. Avusturya.............. Kanada 77,1 76 74,8 75,1.. 66,4 63,5 Çek Cumhuriyeti 0 0 0 12,9 18 0 0 Danimarka.............. Finlandiya.............. Fransa 39,9 34 32,3.. 32,5 29,9 33,9 Almanya........ 78,1.. 77,4 Macaristan...... 0...... İrlanda.... 100.. 64,8.... İtalya.............. Japonya............ 1,8 Lüksemburg.............. Hollanda 3,3............ Norveç............ 80,4 Polonya 0 0 0 0.. 29,4.. Portekiz 0.. 0.. 15,8.. 0 Slovak Cumhuriyeti.. 0.......... İspanya.............. İsveç 15 10 41,7.. 11,6.. 8,1 İsviçre.............. Türkiye.... 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 Birleşik Krallık 59,8 46,2.... 39,7 36,7 64,6 ABD 3,3.. 5,6 2,8...... Kaynak: OECD, AFA (activities of foreign affiliates) veritabanı (www.sourceoecd.org) 167

Tablo EK3.14: Yabancı sermayeli girişimlerin Elektrikli Makine ve Cihazlar (bys.) imalatı sektöründe toplam Ar-Ge deki payı (%) ÜLKELER 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Avustralya.............. Avusturya...... 18,8...... Kanada 58,3 43,2 35,2 33,9...... Çek Cumhuriyeti 22,6 34,7 44,3 53,6 48,4 44,5 46,3 Danimarka.............. Finlandiya.............. Fransa 20,4 22,6 24,4.. 38,7 28 29 Almanya........ 32,8.. 30,8 Macaristan...... 89,4...... İrlanda.... 91,6.. 59,2.... İtalya.............. Japonya 0,8 0,9 1 1,5 2 1,7 3,4 Lüksemburg.............. Hollanda.............. Norveç............ 36,7 Polonya 7,2 51,3 48,7 26,5.. 49,1.. Portekiz 17,2.. 50,4.. 57,5.. 52,7 Slovak Cumhuriyeti 2,7.. 8,1 12,1 2,2 68,1 14,8 İspanya 94,3 88,7 94.. 86,8.. 61 İsveç.............. İsviçre.... Türkiye.... 0,83 1,96 59,83 62,99 57,59 Birleşik Krallık 23,7 21,8.... 34,7 25,1 31,6 ABD 17,6 18,6 16,2.... 16,9.. Kaynak: OECD, AFA (activities of foreign affiliates) veritabanı (www.sourceoecd.org) ve TÜİK, Ar-Ge anketi (muhtelif yıllar) 168

Tablo EK3.14: Yabancı sermayeli girişimlerin Radyo, Televizyon ve Haberleşme Teçhizatı imalatı sektöründe toplam Ar-Ge deki payı (%) ÜLKELER 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Avustralya.............. Avusturya...... 95,3...... Kanada 9 10,2 10 10.. 12,3 9,1 Çek Cumhuriyeti 45,2 50,2 60 58,7 70,8 71,4 66,9 Danimarka.............. Finlandiya.............. Fransa 43,4 35 51,7.. 42 33,3 24,3 Almanya........ 29,4.. 34,7 Macaristan...... 92,4...... İrlanda.... 54,7.. 88,6.... İtalya.............. Japonya 0,1 0,2 0,4 0,3...... Lüksemburg.............. Hollanda.............. Norveç............ 30,9 Polonya 33,8 0 0 11,4.... 8,1 Portekiz 79,5.. 83,4.. 90.. 75,9 Slovak Cumhuriyeti 72,3.... 87,6.... 93,5 İspanya.............. İsveç 0,6 0,7 2,5.. 3,5.... İsviçre.............. Türkiye.... 47,40 15,96 29,45 26,25 20,73 Birleşik Krallık 53,9 50,4.... 60,1 64,2 55,5 ABD 11,9.. 8,6........ Kaynak: OECD, AFA (activities of foreign affiliates) veritabanı (www.sourceoecd.org) ve TÜİK, Ar-Ge anketi (muhtelif yıllar) 169

Tablo EK3.15: Yabancı sermayeli girişimlerin Tıbbi Aletler, Hassas ve Optik Aletler imalatı sektöründe toplam Ar-Ge deki payı (%) ÜLKELER 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Avustralya.............. Avusturya...... 18,1...... Kanada 32,6 36,4 34,4 35,9...... Çek Cumhuriyeti 25,8 30,3 28,8 41,1 38 67,3 68,4 Danimarka.............. Finlandiya.............. Fransa 17,3 17,9 16,5.. 18,8 20,9 21,6 Almanya........ 21.. 17 Macaristan...... 14,3...... İrlanda 86,2.. 87,9.. 77,9.... İtalya.............. Japonya 0,2 0,5 0,7 0,4 0,4 0,2 0,1 Lüksemburg.............. Hollanda 40,9............ Norveç............ 32,7 Polonya 3,6.. 10,1 4,3 7.... Portekiz 10,8.. 3,4.. 6,8.... Slovak Cumhuriyeti 0.. 9,7 8,3 8,4.... İspanya.............. İsveç 60 56,9 46,6.. 37,9.. 43,7 İsviçre.............. Türkiye.... 7,10 3,33 1,77 1,98 28,46 Birleşik Krallık 39,5 48,9.... 51 45,3 58,6 Abd.. 11,6 9,1 10,9 11,4 11,8.. Kaynak: OECD, AFA (activities of foreign affiliates) veritabanı (www.sourceoecd.org) ve TÜİK, Ar-Ge anketi (muhtelif yıllar) 170

Tablo EK3.16: Yabancı sermayeli girişimlerin Motorlu Kara Taşıtı imalatı sektöründe toplam Ar-Ge deki payı (%) ÜLKELER 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Avustralya.............. Avusturya...... 50,3...... Kanada 60,8 68,8 67,8 67.. 65,4 63,8 Çek Cumhuriyeti 94,9 94,8 95,4 98,9 97,9 96,4 95,2 Danimarka.............. Finlandiya........ 16,1 25,4.. Fransa 15,5 16,1 17.. 21,1 18,1 19,2 Almanya.... 15.. 16,1.. 14,9 Macaristan...... 96,9...... İrlanda.... 66,2.. 86.... İtalya.............. Japonya 16 15,1 18 21,1 19,9 21 18,9 Lüksemburg.............. Hollanda 89,9............ Norveç............ 29,7 Polonya 11,8 24,7 36,8 72,7 84,4 81.. Portekiz 90,3.. 73,1.. 73,6.. 65,4 Slovak Cumhuriyeti.............. İspanya.............. İsveç 66,7 74,1 66,2.. 52,9.. 50,3 İsviçre.............. Türkiye.. 17,60 20,45 52,53 74,03 66,96 Birleşik Krallık 74,6 80,3.... 87,9 87 89 ABD 18 19,9 20,1 20,9 22,8 20,5.. Kaynak: OECD, AFA (activities of foreign affiliates) veritabanı (www.sourceoecd.org) ve TÜİK, Ar-Ge anketi (muhtelif yıllar) 171

Tablo EK3.17: Yabancı sermayeli girişimlerin Diğer Ulaşım Araçları imalatı sektöründe toplam Ar-Ge deki payı (%) ÜLKELER 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Avustralya.............. Avusturya...... 33,6...... Kanada 57,2 59,1 63,1 63,6.. 58,2 56,6 Çek Cumhuriyeti 8,1 4,2 5,4 14,7 8,6 6,6 9,8 Danimarka.............. Finlandiya 46,2............ Fransa 1,9 1,8 1,6.. 1,7 2,2 2,3 Almanya.... 78,4.. 87,6.. 81,4 Macaristan...... 0...... İrlanda.... 96,4.. 0.... İtalya.............. Japonya.. 0,1 0,1 0,7 0,6 0,4 1,5 Lüksemburg.............. Hollanda 5,6............ Norveç............ 31 Polonya 1,5.. 0,3 0 14,9 19,4.. Portekiz 80,6.. 21,8.. 0.... Slovak Cumhuriyeti...... 0...... İspanya.............. İsveç 23,9 1,3 17.. 10,6.. 7 İsviçre.............. Türkiye.... 57,10 0,00 54,06 58,73 24,83 Birleşik Krallık.......... 30,2.. ABD 3,3 2,5 1,9 2,4 2,9 3,1.. Kaynak: OECD, AFA (activities of foreign affiliates) veritabanı (www.sourceoecd.org) ve TÜİK, Ar-Ge anketi (muhtelif yıllar) 172