ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ

ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ YÜKSEK LİSANS TEZİ Medeni YAŞAR DİYARBAKIR EKOLOJİK KOŞULLARINDA BAZI NOHUT (Cicer arietinum L.) HAT VE ÇEŞİTLERİNİN VERİM VE VERİM ÖĞELERİNİN BELİRLENMESİ ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA TARLA BİTKİLERİ ANABİLİM DALI ADANA, 2010

ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ DİYARBAKIR EKOLOJİK KOŞULLARINDA BAZI NOHUT (Cicer arietinum L.) HAT VE ÇEŞİTLERİNİN VERİM VE VERİM ÖĞELERİNİN BELİRLENMESİ ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA Medeni YAŞAR YÜKSEK LİSANS TEZİ TARLA BİTKİLERİ ANABİLİM DALI Bu Tez 15/06/2010 Tarihinde Aşağıdaki Jüri Üyeleri Tarafından Oybirliği ile Kabul Edilmiştir.......... Prof. Dr. A. Emin ANLARSAL Prof. Dr. Hasan GÜLCAN Doç. Dr. B.Tuba BİÇER DANIŞMAN ÜYE ÜYE Bu Tez Enstitümüz Tarla Bitkileri Anabilim Dalında hazırlanmıştır. Kod No : Prof. Dr. İlhami YEĞİNGİL Enstitü Müdürü Not: Bu tezde kullanılan özgün ve başka kaynaktan yapılan bildirişlerin, çizelge ve şekillerin kaynak gösterilmeden kullanımı, 2548 Fikir ve Sanat Eserleri Kanunundaki hükümlere tabidir.

ÖZ YÜKSEK LİSANS TEZİ DİYARBAKIR EKOLOJİK KOŞULLARINDA BAZI NOHUT (Cicer arietinum L.) HAT VE ÇEŞİTLERİNİN VERİM VE VERİM ÖĞELERİNİN BELİRLENMESİ ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA Medeni YAŞAR ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ TARLA BITKILERI ANABILIM DALI Danışman Jüri : Prof.Dr. Adem Emin ANLARSAL Yıl: 2010, Sayfa:62 : Prof. Dr. Adem Emin ANLARSAL : Prof. Dr. Hasan GÜLCAN :Doç. Dr. B.Tuba BİÇER Güneydoğu Anadolu bölgesi koşullarında yazlık olarak yetiştirilen bazı nohut çeşit ve hatlarının tane verimi ve verimle ilgili özelliklerini saptamak amacıyla ele alınan bu araştırma 2009 yılı yetiştirme döneminde 15 nohut genotipi(9 hat ve 6 çeşit) ile tesadüf blokları deneme desenine göre üç tekrarlamalı olarak yürütülmüştür. Bu araştırmada çıkış süresi 20.33-22.00 gün, metrekaredeki bitki sayısı 33.67-35.33 adet, çiçeklenmeye kadar geçen süre 65.33-70.67 gün, fizyolojik olgunlaşmaya kadar geçen süre 101.67-107.00 gün, bitki boyu değerleri 34.17-42.53 cm, ilk bakla yüksekliği değerleri 15.27-20.20 cm, ana dal sayısı 2.67-3.07 adet, bitkide bakla sayısı 12.30-16.23 adet, bitkide tane sayısı 12.47-16.80 adet, 100 tane ağırlığı 29.87-39.90 g, biyolojik verim değerleri 312.4-446.0 kg/da, tane verimi değerleri 121.5-173.0 kg/da, hasat indeksi % 36.5-41.8 arasında değişim göstermiştir. Yapılan korelasyon katsayısı analiz sonuçlarına göre, tane verimi ile ilk bakla yüksekliği, bitkide bakla sayısı, ana dal sayısı, bitkide tane sayısı ve biyolojik verim arasında olumlu ve önemli ilişki olduğu belirlenmiştir. Anahtar Kelimeler: Nohut, Genotip, Çeşit, Verim, Korelasyon I

ABSTRACT MSc THESIS AN INVESTIGATION ON DETERMINING YIELD AND YIELD COMPONENTS OF SOME CHICKPEA (Cicer arientinum L.) VARIETIES AND LINES UNDER DIYARBAKIR ECOLOGICAL CONDITIONS Medeni YAŞAR DEPARTMENT OF FIELD CROPS INSTITUTE OF NATURAL AND APPLIED SCIENCES UNIVERSITY OF ÇUKUROVA Supervisor Jury : Prof.Dr. Adem Emin ANLARSAL Year: 2010, Sayfa:62 : Prof. Dr. Adem Emin ANLARSAL : Prof. Dr. Hasan GÜLCAN : Assoc. Prof. B.Tuba BİÇER This study was carried out to investigate the grain yield and yield components of 15 spring chickpeas genotypes (9 lines and 6 varieties) under Southeastern Anatolia Region conditions. The experiment was conducted in randomized complete block design with three replications in 2009 growing season. The results of this study indicated that emergence time values changed between 20.33-22.00 days; the number of plant per square meter 33.67-35.33; days to flowering 65.33-70.67 ; days to physiological maturity 101.67-107.00; plant height 34.17-42.53 cm; the first pod s height 15.27-20.20 cm; the number of main branches per plant 2.67-3.07; the number of pods per plant 12.30-16.23; the number of grain per plant 12.47-16.80; 100 seeds weight 29.87-39.90 g ; biological yield 312.4-446.0 kg/da ; seed grain yield 121.5-173.0 kg/da ; harvesting index values 36.6-41.8%; The results of correlation coefficient analysis revealed that grain yield was positively and significantly correlated with the first pod s height, the number of pods per plant, the number of main branches per plant and biological yield. Key Words: Chickpea, Genotype, Variety, Yield, Correlation II

TEŞEKKÜR Bu araştırma konusunun belirlenmesinde ve çalışmalarımın yürütülmesi esnasında bana her türlü destek ve yardımı sağlayan, yol gösteren sayın hocam Prof. Dr. Emin ANLARSAL a, bana çalışmamda katkılarını esirgemeyen Prof. Dr. Hasan GÜLCAN ve Prof. Dr. Ahmet Can ÜLGER e, sonsuz teşekkürlerimi sunarım. Çalışmanın yürütülmesi ve tezin yazım aşamasında her türlü yardım ve desteklerini gördüğüm Dicle Üniversitesi Ziraat Fakültesi Öğretim Üyelerinden Doç. Dr. Tuba BIÇER e, denemenin yürütülmesi, istatistik analizlerinde ve yazım aşamasında yardımlarını esirgemeyen Güneydoğu Anadolu Tarımsal Araştırma Enstitüsündeki mesai arkadaşlarımdan başta Ziraat Yüksek Mühendisi Murat KOÇ, Ziraat Yüksek Mühendisi İrfan ERDEMCI, Dr. Çetin KARADEMIR ve Dr. Songül GÜRSOY olmak üzere yardımlarını gördüğüm tüm arkadaşlarıma, ayrıca arazi çalışmalarında bana yardımcı olan deneme ustaları Yasin DALKILIÇ ve Ekrem TUNÇ A sonsuz teşekkür ederim. Tezimin tamamlanması aşamasında bana yardımcı olan Adana Zirai Üretim İşletmesi ve Personel Eğitim Merkezi Müdürlüğünde görevli arkadaşlarım Ziraat Yüksek Mühendisi Fatih BARUTÇU ve Ziraat Yüksek Mühendisi Erdal GÜLTEKİN e sonsuz teşekkür ederim. Araştırma döneminde manevi desteklerini hiçbir zaman esirgemeyen aileme sonsuz teşekkür ederim. III

İÇİNDEKİLER SAYFA ÖZ... I ABSTRACT... II TEŞEKKÜR... III İÇİNDEKİLER... IV _Toc264458596ÇİZELGELER DİZİNİ... VI ŞEKİLLER DİZİNİ... VIII SİMGELER VE KISALTMALAR IX 1. GİRİŞ... 1 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR... 5 3. MATERYAL VE METOD... 19 3.1. Materyal... 19 3.1.1. Araştırma Yılı ve Yeri... 19 3.1.2. Araştırma Alanının İklim ve Toprak Özellikleri... 19 3.2. Metod... 21 3.2.1. Deneme Metodu... 21 3.2.2. İncelenen Özellikler ve Yöntemleri... 22 3.2.3. Verilerin Değerlendirilmesi... 23 4. BULGULAR VE TARTIŞMA... 25 4.1. Çıkış Süresi (gün)... 25 4.2. Metrekaredeki Bitki Sayısı (adet)... 26 4.3. Çiçeklenme Süresi (gün)... 27 4.4. Fizyolojik Olgunlaşma Süresi (gün)... 29 4.5. Bitki Boyu (cm)... 31 4.6. İlk Bakla Yüksekliği (cm)... 33 4.7. Bitkide Ana Dal Sayısı (adet)... 35 IV

4.8. Bitkide Bakla Sayısı (adet)... 36 4.9. Bitkide Tane Sayısı (adet)... 38 4.10.100 Tane Ağırlığı (g)... 39 4.11.Biyolojik Verim (kg/da)... 41 4.12.Tane Verimi (kg/da)... 42 4.13.Hasat İndeksi (%)... 44 4.14.Antraknoz Hastalık okuması... 46 4.15.İncelenen Özellikler Arası İlişkiler... 46 5. SONUÇ VE ÖNERİLER... 51 KAYNAKLAR... 53 ÖZGEÇMİŞ... 62 V

ÇİZELGELER DİZİNİ SAYFA Çizelge 3.1. Diyarbakır Koşullarında 2009 Yetiştirme Mevsimi ve Uzun Yıllara ait Bazı İklim Verileri... 20 Çizelge 3.2. Deneme Alanına İlişkin Toprakların Bazı Fiziksel ve Kimyasal Özellikleri... 21 Çizelge 4.1. Nohut Çeşit ve Hatlarının Çıkış Sürelerine (gün) Ait Varyans Analiz Sonuçları... 25 Çizelge 4.2. Nohut Çeşit ve Hatlarının Çıkış Sürelerine (gün) İlişkin Ortalama Değerleri ve Oluşan Gruplar... 26 Çizelge 4.3. Nohut Çeşit ve Hatlarının Metrekaredeki Bitki Sayılarına Ait Varyans Analiz Sonuçları... 26 Çizelge 4.4. Nohut Çeşit ve Hatlarının Metrekaredeki Bitki Sayılarına İlişkin Ortalama Değerleri ve Oluşan Gruplar... 27 Çizelge 4.5. Nohut Çeşit ve Hatlarının Çiçeklenme Sürelerine (gün) Ait Varyans Analiz Sonuçları... 27 Çizelge 4.6. Nohut Çeşit ve Hatlarının Çiçeklenme Sürelerine (gün) İlişkin Ortalama Değerleri ve Oluşan Gruplar... 29 Çizelge 4.7. Nohut Çeşit ve Hatlarının Fizyolojik Olgunlaşma Sürelerine (gün) Ait Varyans Analiz Sonuçları... 29 Çizelge 4.8. Nohut Çeşit ve Hatlarının Fizyolojik Olgunlaşma Sürelerine (gün) İlişkin Ortalama Değerleri ve Oluşan Gruplar... 31 Çizelge 4.9. Nohut Çeşit ve Hatlarının Bitki Boylarına (cm) Ait Varyans Analiz Sonuçları... 31 Çizelge 4.10. Nohut Çeşit ve Hatlarının Bitki Boylarına (cm) İlişkin Ortalama Değerleri ve Oluşan Gruplar... 33 Çizelge 4.11. Nohut Çeşit ve Hatlarının İlk Bakla Yüksekliklerine (cm) Ait Varyans Analiz Sonuçları... 33 Çizelge 4.12. Nohut Çeşit ve Hatlarının İlk Bakla Yüksekliklerine (cm) İlişkin Ortalama Değerleri ve Oluşan Gruplar... 34 VI

Çizelge 4.13. Nohut Çeşit ve Hatlarının Bitkide Ana Dal Sayılarına (adet) Ait Varyans Analiz Sonuçları... 35 Çizelge 4.14. Nohut Çeşit ve Hatlarının Bitkide Ana Dal Sayılarına (adet) İlişkin Ortalama Değerleri ve Oluşan Gruplar... 36 Çizelge 4.15. Nohut Çeşit ve Hatlarının Bitkide Bakla Sayısına (adet) Ait Varyans Analiz Sonuçları... 36 Çizelge 4.16. Nohut Çeşit ve Hatlarının Bitkide Bakla Sayısına (adet) İlişkin Ortalama Değerleri ve Oluşan Gruplar... 38 Çizelge 4.17. Nohut Çeşit ve Hatlarının Bitkide Tane Sayılarına (adet) Ait Varyans Analiz Sonuçları... 38 Çizelge 4.18. Nohut Çeşit ve Hatlarının Bitkide Tane Sayılarına (adet) İlişkin Ortalama Değerleri ve Oluşan Gruplar... 39 Çizelge 4.19. Nohut Çeşit ve Hatlarının 100 Tane Ağırlıklarına (g) Ait Varyans Analiz Sonuçları... 40 Çizelge 4.20. Nohut Çeşit ve Hatlarının 100 Tane Ağırlıklarına (g) İlişkin Ortalama Değerleri ve Oluşan Gruplar... 41 Çizelge 4.21. Nohut Çeşit ve Hatlarının Biyolojik Verimlerine (kg/da) Ait Varyans Analiz Sonuçları... 41 Çizelge 4.22. Nohut Çeşit ve Hatlarının Biyolojik Verimlerine (kg/da) İlişkin Ortalama Değerleri ve Oluşan Gruplar... 42 Çizelge 4.23. Nohut Çeşit ve Hatlarının Tane Verimlerine (kg/da) Ait Varyans Analiz Sonuçları... 43 Çizelge 4.24. Nohut Çeşit ve Hatlarının Tane Verimlerine (kg/da) İlişkin Ortalama Değerler ve Oluşan Gruplar... 44 Çizelge 4.25. Nohut Çeşit ve Hatlarının Hasat İndekslerine (%) Ait Varyans Analiz Sonuçları... 45 Çizelge 4.26. Nohut Çeşit ve Hatlarının Hasat İndekslerine (%) İlişkin Ortalama Değerleri ve Oluşan Gruplar... 45 Çizelge 4.27. Korelasyon Tablosu... 49 VII

ŞEKİLLER DİZİNİ SAYFA Şekil 3.1. Deneme alanından bir görünüm.... 24 Şekil 3.2. Deneme alanından bir görünüm.... 24 VIII

SİMGELER VE KISALTMALAR da: Dekar ha: Hektar m: Metre cm: Santimetre mm: Milimetre g: Gram kg: Kilogram VK: Varyasyon Katsayısı 0 C: Santigrat Derece IX

1.GİRİŞ Medeni YAŞAR 1. GİRİŞ Dünya nüfusunun, bir milyara yakın kısmı yetersiz beslenirken, yarıya yakın kısmı da dengesiz beslenmektedir. Yetersiz beslenen nüfusun azaltılabilmesi için üretimin artırılması, dengesiz beslenen nüfusun azaltılabilmesi için de protein oranı yüksek bitkisel ve hayvansal besin maddelerinin üretimlerinin artırılıp, dengeli bir şekilde kullanımlarının sağlanması gereklidir. Bilindiği gibi önemli protein kaynakları olan hayvansal ürünlerin maliyetlerinin yüksekliği, çabuk bozulmaları ve saklama güçlüğünün bulunuşu günümüzde daha ucuza elde edilen ve uzun zaman bozulmadan saklanabilir nitelikteki, bitkisel protein üretimini artırma olanaklarını zorlamaktadır. Bitkisel üretimde; yemeklik tane baklagiller beslenme, ekim nöbeti ve ekonomik yönden önemli bir yere sahiptirler. Yemeklik tane baklagillerin kuru taneleri bileşimlerinde % 18-36 oranında protein içermelerinin yanında proteinlerinin sindirilebilirlik dereceleri de (% 78) oldukça yüksektir. Ayrıca yemeklik tane baklagillerin kuru taneleri vitamin (A, B ve D) ve minerallerce de (Fe, P, Ca) zengindir. Proteinleri mutlak gerekli aminoasitler bakımından da hayvansal proteinlere yakın değerler göstermektedir. Ayrıca yemeklik tane baklagillerin sap ve saman gibi artıkları ile standart dışı taneleri de hayvan yemi olarak kullanılmaktadır. Özellikle saplarındaki % 12 dolayındaki protein içeriği ile hayvan beslenmesinde ve hayvanların verimleri ile ağırlık artışında önemli bir yere sahiptir. Anılan nedenlerle soğuğa ve kurağa dayanabilen ve fakir topraklarda yetişebilen bir bitki olan nohut kışlık tahıl-nadas ekim nöbetinin uygulandığı kurak bölgelerimizde ekim nöbetine girerek birim alan tane verimini artırmada ve nadas alanlarımızı azaltmada önemli bir değere sahiptir (Eser 1978). Nitekim, nohut (Cicer arietinum L.) köklerinde nodozite oluşturan Rhizobium cicer bakterileri ile ortalama 10 kg/da azot bağlamaktadır (Anonymous, 1984). Bir baklagil bitkisi olan nohut köklerinde uygun koşullarda bir iki hafta içerisinde parçalanarak toprakta bıraktıkları yüksek azot kapsamlı organik maddelerle mikroorganizmaların çalışmalarını 1

1.GİRİŞ Medeni YAŞAR hızlandırmakta ve toprağın fiziksel ve biyolojik özelliklerini iyileştirmektedir. Aynı zamanda derin kökleri ile toprağın havalanmasını sağlamaktadır. Ülkemizde 1982 yılında uygulamaya koyulan nadas alanlarının daraltılması projesiyle nohudun ekim alanı ve üretim miktarı artmış, yemeklik tane baklagiller içerisinde ilk sıraya yükselmiştir. 2008 yılı verilerine göre dünyada nohut ekim alanı 11 556 744 ha, üretimi 8 779 540 ton ve verim 75.9 kg/da olup, ülkemizde ise nohut ekim alanı 486 199 ha, üretimi 518 026 ton ve verim 105.6 kg/da dır (FAO 2008). Güneydoğu Anadolu Bölgesi nohut ekim alanı 47 508 ha, üretimi 50 727 ton ve ortalama verim 106.6 kg/da dır. Diyarbakır ili 2000 li yılların başında 30-35 bin ha ekiliş ve 35-40 bin ton üretimi ile ülke nohut ekim alanı yüksek iller arasında sıralanmakta iken son birkaç yılda ekim alanı 20-24 bin ha a üretimi ise 28-30 bin ton a gerilemiştir (TÜİK-2008). Bu azalışın sebepleri arasında bölgeye uygun çeşitlerin sayısının az olması ve bunların tohumluklarının üretilip çiftçilere ulaştırılamaması, yerel çeşitlerin yanıklık hastalığından kaçmak için geç ekilmeleri ve bunun sonucu verim düşüklüğü, üretilen ürünlerin sanayisinin (leblebi) farklı şehirlerde olması ve sadece iç pazar olanağının bulunması çiftçilerin alternatif ürünlere yönelmesine ve nohut tarımından vazgeçmelerine sebep olmaktadır. Ülkemiz nohut üretimi ve ihracatı açısından Dünyanın en önemli ülkeleri arasında yer almaktadır. Bununla birlikte son yıllarda bazı ülkelerin rekabeti ile üretim ve ihracatımız azalma eğilimi göstermektedir. Bu durum uygun yetiştirme tekniğinin kullanılmaması yanında standart irilikte olmayan karışık, düşük kaliteli ve verimli tohumluklarla üretim yapılmasından kaynaklanmaktadır. Nohut üretimimizi ve ihracatımızı bugünkünden daha fazla artırmak için dış pazarın taleplerine uygun, iri taneli, farklı bölgelerimizin ekolojik koşullarına uygun, yüksek verimli ve kaliteli nohut çeşitlerinin saptanması ve bu çeşitlerin tarımının yaygınlaştırılması büyük önem göstermektedir. Güneydoğu Anadolu bölgesinde kışlık ekimlerle ilgili çalışmalar sürdürülmekle birlikte, kışlık ekimlerde yanıklık (antraknoz) hastalığı riski fazla olduğundan bölge çiftçisi yazlık ekimi tercih etmektedir. Bölgemizde yazlık olarak genellikle yerel populasyonlar, Diyar 95 ve Güney Sarısı (ILC 482) nohut çeşitleri yetiştirilmektedir. Başta yanıklık (antraknoz) hastalığı olmak üzere hastalıklara 2

1.GİRİŞ Medeni YAŞAR dayanıklı, iri taneli, uzun boylu, dik gelişen, makineli hasada uygun erkenci ve adaptasyon kabiliyeti iyi olan yüksek verimli yazlık yetiştirilebilecek yeni çeşitlerin saptanması ve ıslahı önem göstermektedir. Bu nedenle araştırmada, farklı kuruluşlardan sağlanan bazı nohut hat ve çeşitlerinin verim ve verim öğeleri incelenmiştir. 3

1.GİRİŞ Medeni YAŞAR 4

2.ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Medeni YAŞAR 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Nohut (Cicer arietium L.) verim ve verim öğeleri ve bunlar arasındaki ilişkileri gösteren çalışmalar aşağıda özetlenmiştir. Rohewal ve ark. (1968), 30 nohut çeşidi ile yaptıkları çalışmada; verim ile dal sayısı arasında güvenilir bir ilişki olduğunu bildirmişlerdir. Singh (1968), çiçeklenme ve bakla bağlamaya kadar geçen gün sayılarının verimle ilişkisinin sürekli olmadığını ancak bakla sayısı, baklada tane sayısı, tane büyüklüğü ve ana dal sayısının tüm baklagiller için önerilen en önemli kantitatif özellikler olduğunu bildirmiştir. Baluch ve Soomro (1970), 9 nohut kültür çeşidi ile yaptıkları çalışmada; tane verimi ile bitki boyu (çiçeklenme zamanındaki), bitkide bakla sayısı ve tane ağırlığı arasında güvenilir olumlu ilişki olduğunu bildirmişlerdir. Sharma ve ark. (1970), 44 nohut çeşidinde yaptıkları çalışmada; 100 tane ağırlığı, dal sayısı, meyve sayısı, bitki boyu ve bakla uzunluğunun tane verimi ile olumlu ilişki sergilediğini bildirmişlerdir. Singh (1971), nohutu da içine alan tüm baklagillerde bitkide bakla sayısı, ikincil dal sayısı ve baklada tane sayısının en önemli verim unsurları olduğunu, verimi geliştirmede, bu karakterlerin dikkate alınarak seçim yapılmasının, verim geliştirme çalışmalarının bu karakterler üzerinde yapılmasının verimi arttırmada daha etkili olacağını bildirmiştir. Phadnis ve ark. (1972), 45 hat üzerinde yaptıkları çalışmada; verimin bakla sayısı ve tane sayısı tarafından en fazla etkilendiğini, bitki boyu ile olumsuz ilişki gösterdiğini bildirmişlerdir. Gupta ve ark. (1972), 46 hat ve 7 karakterle yaptıkları çalışmada; tane veriminin % 50 çiçeklenme zamanı, birincil ve ikincil dal sayısı, bitkide bakla ve baklada tane sayısı ile önemli ve olumlu fenotipik ilişki gösterdiğini bildirmişlerdir. Sandhu ve Singh (1972), 60 hat ve 13 lokasyonda yaptıkları çalışmada; tane veriminin, bitkide birinci ve ikinci dal sayısı ve bakla sayısı ile olumlu ilişkiler verdiğini bildirmişlerdir. 5

2.ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Medeni YAŞAR Joshi (1972), nohudun 20 hattı ve 7 verim unsuru ile yaptığı çalışmada; tane sayısı, bitkide bakla sayısı ve 100 tane ağırlığının verimle olumlu ilişkiye sahip olduğunu belirtmiştir. Dabholkar (1973), toplam 36 nohut hattının verim ile üç verim unsuru arasındaki ilişkileri araştırmıştır. Verimin; 100 tohum ağırlığı ile olumsuz, bitkide bakla ve baklada tohum sayısı ile olumlu ilişki gösterdiğini belirtmiştir. Sandhu ve Singh (1974), 60 hat ve yedi verim unsuru üzerinde yaptıkları çalışmada; tane veriminin birincil ve ikincil dal sayısı ve bitkide bakla sayısı ile fenotipik olarak olumlu ilişki gösterdiğini, path analizi ile verimin başlıca ikincil dal sayısı ve bakla sayısına bağımlı olduğunu belirtmişlerdir. Patil ve Pokle (1975), toplam 82 nohut hattında yaptıkları seleksiyon çalışmalarında; bitki boyu, bitkide dal ve bakla sayısı, olgunlaşma zamanı, 100 tane ağırlığı ve verime dayandırılan seleksiyonların tek başına verime dayandırılan seleksiyonlardan daha etkili olduğunu bildirmişlerdir. Patil ve Phandis (1977), 82 nohut hattında, genotipik varyasyonun; bitkide bakla sayısı, bitkide bakla ağırlığı ve 100 tane ağırlığı karakterlerinde en yüksek değere sahip olduğunu bildirmişlerdir. Setty ve ark. (1977), farklı kaynaklardan elde ettikleri 15 genotipte, 14 karakter üzerinde genetik değişkenliği araştırmak amacıyla yaptıkları çalışmada; verimin; bitkide dal ve bakla sayısı, baklada tane sayısı, bakla verimi, tane hacmi ve tane ağırlığı ile olumlu, çiçeklenme ve olgunlaşma zamanı ile önemli ancak olumsuz ilişki gösterdiğini belirtmişlerdir. Katiyar ve ark. (1981), yedi verim unsuru ile yaptıkları çalışmada; verim unsurlarının hatlar arasında geniş bir varyasyon gösterdiğini, tane verimi ile bitkide bakla sayısı, birincil dal sayısı ve ikincil dal sayısı arasında olumlu ilişki olduğunu ve çiçeklenmeye kadar geçen gün sayısının verime yüksek ve olumsuz etkide bulunduğunu bildirmişlerdir. Singh ve ark. (1983), içinde Türkiye orijinli materyalin de bulunduğu 3267 nohut örneğini 29 özellik açısından incelemişler; bu özelliklerden çiçeklenmeye kadar geçen gün sayısı (58-94 gün), bitki boyu (15-50 cm), birincil dal sayısı (1.3-18 adet), ikinci dal sayısı (0.3-22.7 adet) ve üçüncü dal sayısı (0-12 adet) karakterlerinde 6

2.ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Medeni YAŞAR geniş bir varyasyon olduğunu saptamışlar, özellikler arasındaki ilişkilerin de bölgelere göre farklılık gösterdiğini bildirmişlerdir. Singh ve Malhotra (1984), ICARDA da 3300 adetten fazla kabuli tipi nohut gen kaynakları materyalinde belirlenen 19 karakterden, çiçeklenmeye kadar geçen gün sayısının 70-94 gün, olgunlaşmaya kadar geçen gün sayısının 114-124 gün, bitki boyunun 15-50 cm ve bitkide bakla sayısının 4-100 adet arasında değiştiğini bildirmişlerdir. Khorgade ve ark. (1985), bitkide bakla sayısı karakterinde yüksek fenotipik ve düşük genotipik varyanstan dolayı çevresel etkilerin yüksek olduğunu, bitki boyu karakterinde ise çevresel etkinin nispeten az olduğunu bildirmişlerdir. Cubero (1987), nohut bitkisinde bakla sayısının 30-150 adet arasında değiştiğini, bu karakterin çevreye bağlı olduğunu, bu değerlerin çevresel etkilerin altında olduğu için ortalama sınırları olmadığını bildirmiştir. Ayrıca elde edilen değerlerin yıl, lokasyon, ekim tarihi ve diğer faktörlere bağlı olarak farklılık gösterdiğini, aynı yıl, aynı lokasyon ve aynı ekim tarihleri içinde bile değerlendirilen kolleksiyonların benzer dağılım göstermediğini bildirmiştir. Singh (1988), genetik olarak farklı 38 nohut genotipinde; en büyük varyabilitenin bitkide tane sayısı ve bakla sayısı karakterlerine ait olduğunu bildirmiştir. Bitkide tane verimi ile bitkide bakla sayısı, 100 tane ağırlığı ve hasat indeksi arasında olumlu, olgunlaşma zamanı ile olumsuz ilişki gösterdiğini, verim üzerine; 100 tane ağırlığı, biyolojik verim, % 50 çiçeklenme zamanı ve hasat indeksinin olumlu direk, olgunlaşma zamanı, bitki boyu ve bitkide bakla sayısının ise olumsuz etkiye sahip olduğunu bildirmiştir. Shukla (1989), Cicer arietinum kolleksiyonunda bulunan 865 nohut genotipinde; olumlu ve önemli ilişkilerin bitki verimi ve bitki boyu, toplam dal sayısı, bitkide bakla sayısı ve baklada tane sayısı arasında olduğunu, verimin; bitkide bakla ve tane sayısı, 100 tane ağırlığı ve toplam dal sayısı tarafından olumlu olarak etkilendiğini bildirmişlerdir. Hadjichristodoulou (1989), Çiçeklenme zamanı, bitki boyu ve ilk bakla yüksekliğinin verimle olumlu ilişkili olduğunu belirtmiştir. 7

2.ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Medeni YAŞAR Maloo ve Sharma (1989), 21 nohut çeşidinde; bakla sayısının tane verimi üzerine en yüksek direk etkiye sahip olduğunu, 100 tane ağırlığı ve çiçeklenme zamanının bu özelliği takip ettiğini bildirmişlerdir. Salimath ve Bahl (1989), toplam 80 farklı genotipte, tane veriminin; bitkide birincil ve ikincil dal ve bakla sayısı ile olumlu ilişki gösterdiği, tane verimi üzerine, bitkide dal ve bakla sayısı ile 100 tane ağırlığının olumlu ve direk etkisi olduğunu belirtmişlerdir. Reddy ve Rao (1989), 50 F2 nohut populasyonunda, bitkide tane veriminin; bitkide tane sayısı ve bakla sayısı ile olumlu ilişki gösterdiğini, tohum verimi üzerine 100 tane ağırlığı ve bitkide tane sayısının olumlu direk etkisi olduğunu belirtmişlerdir. Khorgadep (1989), toplam 32 genotiple yaptığı çalışmada; tohum veriminin 100 tane ağırlığı ve bitkide dal ve bakla sayısı ile olumlu, % 50 çiçeklenme zamanı ve baklada tane sayısı ile olumsuz ilişki gösterdiğini bildirmiştir. Path analizi ile seleksiyonun, bitkide bakla sayısı ve 100 tane ağırlığına dayandırılması gerektiğine işaret etmiştir. Sindhu ve Prasad (1989), 6 ülkeden getirilen toplam 30 nohut genotipinde; olgunlaşma zamanı, 100 tane ağırlığı, bitkide bakla sayısı, baklada tane sayısı ve hasat indeksinin tane verimi ile olumlu, ikincil dal sayısının ise genotipik seviyede verimle olumsuz ilişki gösterdiğini bildirmişlerdir. Zade ve Wanjari (1989), tohum verimi yönünden geniş varyasyon gösteren 44 genotipte; tane verimi ile bitkide bakla ağırlığı ve 100 tohum ağırlığı arasında olumlu, olgunlaşma ve bakla bağlama zamanı ile olumsuz ilişki gösterdiğini, verimi iyileştirmede; 100 tane ağırlığı, bitkide bakla ağırlığı ve erkencilik özelliklerinin dikkate alınarak seleksiyon yapılması gerektiğini bildirmişlerdir. Sandhu ve ark. (1989), nohudun 129 farklı ırkında; tane verimi ile baklada tohum, bitkide birincil ve ikincil dal ve bakla sayısı arasında olumlu ve önemli ilişki olduğunu, ayrıca verimi iyileştirmede; baklada tohum ve bitkide ikincil dal sayısı karakterlerine yönelik seleksiyon yapılması gerektiğini bildirmişlerdir. Eser ve ark. (1989), Osman Tosun Gen Bankası ve nohut tarımı yönünden önemli bilinen illerden toplanan 160 köylü çeşidi ile Ankara koşullarında geç ilk 8

2.ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Medeni YAŞAR bahar yetişme mevsiminde yaptıkları çalışmada; çiçeklenme süresinin 47-61 gün, bitki boyunun 24.2-42.0 cm, ilk bakla yüksekliğinin 13.0-33.6 cm, olgunlaşma süresinin 84.0-98.0 gün, m2'de bitki sayısının 28.0-46.0 adet, bitkide birinci dal sayısının 1.2-4.4 adet, ikinci dal sayısının 1.4-6.4 adet, bitkide bakla sayısının 3.0-46.0 adet ve VK: % 25.20, tane sayısının 3.2-12.2 adet, bin tane ağırlığının 126-481g, bitkide tane veriminin 0.4-5.8 g ve birim alan veriminin 20.0-208.0 g/m2 olduğunu bildirmişlerdir. Samal ve Jagadev (1989), 1985-1986 yılında genetik olarak farklı 24 nohut hattında; % 50 çiçeklenme zamanının; 59.4 gün, olgunlaşma zamanının; 99.2 gün, bitki boyunun; 39.0 cm, birincil dal sayısının; 4.2 adet, bakla sayısının; 64.2 adet, 100 tane ağırlığının; 13.1 g ve bitkide tane veriminin; 10.3 g olduğunu, ana dal sayısı, bakla sayısı ve çiçeklenme süresinin yüksek fenotipik varyans ve düşük genotipik varyansa sahip bir özellik olup bu karakterin yüksek çevresel etki altında olduğunu bildirmişlerdir. Singh ve ark. (1990), 1980 yılının ilkbahar mevsiminde (Suriye) nohut genotiplerinde; alt değer, üst değer, ortalama ve VK % değerleri sırasıyla; çiçeklenme süresi: 58 94 gün, 81.2 gün; olgunlaşma süresi: 114-124 gün, 117.9 gün; bitki boyu: 15-50 cm, 29.7 cm, % 12.2; bitki genişliği: 15-60 cm, 40.2 cm; <% 20, bitkide bakla sayısı: 5-100 adet, 25 adet, % 37.4; 100 tohum ağırlığı: 8.7-59.1g, 25.1 g, olarak bildirmişlerdir. Varyasyon katsayısı en yüksek karakterin üçüncül ve ikincil dal sayıları (>% 50) olduğunu bildirmişlerdir. Tane veriminin birbiriyle bağımlı bir çok karakterin etkisi altında olduğunu, Islahçıların daima istenilen tipleri seçmek için karakterler arasında varyasyon aradıklarını belirtmişlerdir. Sandhu ve Mandal (1991), 1986-1987 yılında, 48 farklı nohut hattında; bitki boyu, bakla sayısı, tane ağırlığı ve tane veriminin dikkate değer bir oranda değişkenlik gösterdiğini, tane veriminin; birincil dal sayısı, ikincil dal sayısı, bitkide bakla sayısı ve tane sayısı ile olumlu ilişki, 100 tane ağırlığı ile bitkide tane ve baklada tane sayısı arasında olumsuz ilişki gösterdiğini bildirmişlerdir. Abdul ve Mohammad (1991), 1985 yılında 10 kabuli nohut örneğinde; 100 tane ağırlığı, bitki boyu, olgunlaşma zamanı, ikincil dal sayısı, bitkide bakla sayısı ile tohum veriminin fenotipik ve genotipik ilişkilerinde; incelenen bütün karakterlerde, 9

2.ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Medeni YAŞAR genotipik farklıkların yüksek derecede önemli olduğunu, tane veriminin bitkide bakla sayısı, ikincil dal sayısı ve 100 tane ağırlığı ile olumlu ilişki gösterdiğini bildirmişleridir. Mohammad ve ark. (1991), 1986-1987 yılında, 12 nohut genotipinde 6 verim öğesi üzerinde çalışarak; tane verimi ile olgunlaşma zamanı arasında olumsuz ilişki olduğunu bildirmişlerdir. Mihsra (1991), üç yıl süreyle Semiligu da, 18 nohut çeşidinde; birçok karakter bakımından çeşitler arasında önemli farklılıklar olduğunu, bitkide bakla sayısı ve 100 tane ağırlığının verimle önemli ve olumlu ilişki (genotipik seviyede) sergilediğini, ayrıca bitkide dal sayısı ve baklada tane sayısının denemenin ilk yılında verimle olumlu ilişki gösterdiğini belirtmiştir. Lokendra Kumar ve Arora (1991), 1987-1988 yılında, toplam 40 nohut genotipinde; 100 tane ağırlığının, bitki boyu ile önemli ve olumlu, bununla birlikte, bitkide bakla sayısı ve baklada tane sayısı ile olumsuz ancak önemli ilişkili sergilediğini belirtmişlerdir. Eser ve ark. (1991), Osman Tosun Gen Bankası ve nohut tarımı yönünden önemli bilinen illerden toplanan 160 köylü çeşidinde; ilk bakla yüksekliği ile bitki boyu arasında, 100 tane ağırlığı ile bitki tane verimi ve tane verimi arasında olumlu ve önemli ilişki olduğunu bildirmişlerdir. Özdemir (1996), 1992-1993 yılında Adana da yaptığı çalışmada, birim alan tane veriminin; bitki başına tane verimi, bitkide bakla sayısı, ikincil dal sayısı, biyolojik verim, hasat indeksi, bitki boyu ile yüksek derecede olumlu, ancak 100 tohum ağırlığı ile olumsuz ilişki gösterdiğini, bitkide tane veriminin, dekara tane verimi üzerine maksimum direk katkıda bulunduğunu, bunu ise bitki boyu, ikincil dal sayısı, bitkide tane sayısı ve hasat indeksi karakterlerinin izlediğini, tane verimi üzerine bitkide bakla sayısının direk olumsuz bir etkisi olduğunu, bitkide tane sayısının verim üzerine önemli bir korelasyon değeri ile olumlu direk etkiye sahip olduğunu bildirmişlerdir. Pooran ve Singh (1997), 1983-1984 yıllarında 49 nohut genotipinde; bitkide bakla sayısı ve tane sayısının nohutta tane verimine en çok katkısı olan karakterler olduğunu bildirmişlerdir. 10

2.ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Medeni YAŞAR Erman ve ark. (1997), nohutta çeşitli karakterlerin verime etkisi üzerine yaptığı araştırmada; dekara tane verimi ile bitkide tane verimi (r=0.548**), bakla sayısı (r=0.830**) ve m2 deki bitki sayısı (r=0.764**) arasında olumlu ve önemli, bin tane ağırlığı arasında ise olumsuz ve önemli (r = -0.691**) bir ilişki bulunduğunu, dekara tane verimine olumlu yönde en yüksek doğrudan etkiye sahip özelliğin bitkide bakla sayısı olduğunu (0.3468) ve bunu m2 deki bitki sayısının izlediğini (0.2746), olumsuz yönde doğrudan etkiye sahip olan özelliğin ise bitkide yan dal sayısı (-0.1550) ve bitkide tane verimi (-0.1061) olarak belirlendiğini, en düşük varyasyon katsayısını % 9.24 ile bitki boyu, en yüksek varyasyon katsayısını ise % 25.96 ile yan dal sayısı için belirlendiğini bildirmişlerdir. Muppidathi ve ark. (1997), 1992 yılı kış yetişme mevsiminde 30 farklı nohut genotipinde; bakla sayısı, birincil ve ikincil dal sayısının tane verimi ile olumlu ve önemli bir ilişki sergilediğini, bakla sayısının tane verimi üzerine en büyük etkiye sahip olduğunu bildirmişlerdir. Türk ve ark. (1997), 1994-1995 yıllarında Diyarbakır da 19 nohut hat ve çeşidi ile bir yerel nohut çeşidinde; bitki boyunun 47-35 cm, ilk bakla yüksekliğinin 29-16 cm arasında değiştiğini, yerli nohutta ise bu değerin 22 cm olduğunu, 50.5 ile 28 g olan 100 tane ağırlığının yerel çeşitte 30.4 g olarak saptandığını bildirmişlerdir. Küçük taneli desi tip nohutlarda 100 tane ağırlığının tane verimine önemli katkıda bulunduğunu, iri taneli kabuli tip nohutlarda 100 tane ağırlığının bitkide az sayıda bakla oluşumu ve her baklada ortalama bir tane bulunması nedeniyle verimin düşmesine neden olduğunu bildirmiştir. Anlarsal ve ark. (1999), 1996-97 ve 1997-98 yıllarında, Adana da, kış yetişme döneminde 23 nohut hattında;ı çiçeklenme süresinin 115.2-97.7 gün, olgunlaşma süresinin 161.8-173.5 gün, bitki boyunun 67.9-84.2 cm, bitki başına toplam bakla sayısının 15.8-27.3 adet, bitki başına tane sayısının 17.0-28.8 adet, bitkide tane ağırlığının 5.3-8.6 g, 100 tane ağırlığının 26.7-37.5 g, tane veriminin 178.6-271.9 kg/da değerleri arasında değiştiğini bildirmişlerdir. Tane verimi ile bitki başına dolu bakla sayısı, tane sayısı, tane ağırlığı ve hasat indeksi arasında önemli ve olumlu bir ilişkinin görüldüğünü belirtmişlerdir. Antraknoz gözlemlerinde, incelenen 11

2.ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Medeni YAŞAR tüm hatların sadece üçünde 5 skala değerinde bir zarar tespit ettiklerini diğer hatlarda ise düşük bir zarar düzeyi belirlediklerini bildirmişlerdir. Karasu ve ark. (1999), 1996-1997 yıllarında, Isparta da 11 adet nohut hat, çeşit ve ekotipi içeren çalışmalarında; bitki boyunun 26.68-22.05 cm arasında değiştiğini, en düşük değerin bölgeye ait bir ekotipte saptandığını belirtmişlerdir. İlk bakla yüksekliğinin 14.8-19.14 cm arasında olduğunu, yine en düşük değerin aynı ekotipte belirlendiğini, bitkide ana dal sayısının 2.6-3.15 adet, yan dal sayısının 2.52-3.44 adet arasında olup yine en az yan dal sayısının yerel ekotipte saptandığını, bitkide bakla sayısının en fazla ILC 482 çeşidinde (10 adet), en az ise Diyar 95 çeşidinden elde edildiğini (5.53 adet), 1000 tane ağırlıklarının 522.6-311.6 g, bitki tane veriminin ise 2.67-3.56 g arasında olup bitki tane veriminin yerel ekotipte yüksek olduğu bildirmişlerdir. Ağsakallı ve ark. (1999), 1993-1997 yıllarında, Erzurum da, 16 nohut hat ve çeşitlerinde; çıkış süresinin 17.8-33.5 gün, çiçeklenme süresinin 55.0-67.0 gün, bitki boyunun 27.5-49.6 cm, olgunlaşma süresinin 98.2-117.8 gün, bitkide dal sayısının 4.0-4.6 adet, bitkide bakla sayısının 13.8-29.6 adet, 100 tane ağırlığının 37.9-44.5 g ve verimin 80.3-165.1 kg/da arasında değiştiğini bildirmişlerdir. Çıkış süresi, bitkide dal sayısı, antraknoz ve 100 tane ağırlığının verim üzerindeki etkisinin olumsuz, bitkide bakla sayısının ise doğrudan etkisinin yüksek olduğunu, bu karakteri çiçeklenme ve olgunlaşma sürelerinin izlediğini belirtmişlerdir. Khorgade ve ark. (1999), 1992 1993 yıllarında Akola da normal ve geç ekim koşullarında 30 farklı nohut genotipinde; tane verimi ile bitkide biyolojik verim, bitkide bakla sayısı, bitkide dal sayısı, hasat indeksi ve 100 tohum ağırlığı arasında önemli ve olumlu ancak olgunlaşma zamanı ve baklada tane sayısı ile önemli ancak olumsuz ilişki olduğunu bildirmişlerdir. Altınbaş ve Sepetoğlu (2001), Bornova da kış yetiştirme mevsiminde yeni geliştirilmiş sekiz kabuli nohut hattı ve iki çeşitte tane verimi ve bazı agronomik özellikleri inceledikleri araştırmalarında; her iki yılda ve tüm özellikleri için genotipler arasında önemli farklılıklar olduğu ve genotip x yıl interaksiyonun önemli olduğunu bildirmişlerdir. Tane veriminin 123,3-221,5 kg, 100 tane ağırlığının 40,1-44,5 g, bitki boyunun 60,7-68,4 cm, hasat indeksinin % 34.4-42.4 ve bitki tane 12

2.ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Medeni YAŞAR veriminin 11,1-13,9 g arasında değiştiğini belirlemişlerdir. Verimli beş hattın tane verimlerinin 200 kg/da dan fazla olduğunu ve kışlık ılıman şartlarda yetiştirilecek umut verici iki hattın belirlendiğini bildirmişlerdir. Altınbaş (2003), Bornova da kışlık yetiştirme koşullarında dört yıl süreyle yürüttüğü araştırmasında; yeni geliştirilmiş F 5 kökenli bazı kabuli tip nohut hatlarında basit ve çoklu korelasyon değerleri biyolojik verim ve hasat indeksi ile bitki tane verimi arasında 100 tane ağırlığına oranla daha güçlü ilişkilerin bulunduğunu ortaya koymuştur. Dört yıllık analiz sonuçlarına göre; biyolojik verim ve hasat indeksinin birlikte bitki veriminde gözlenen değişkenliğin % 97,8-99,8 i ve 100-tane ağırlığında da % 3,1-26,6 sından sorumlu oldukları belirlemiştir. Biyolojik verimin ve hasat indeksinin bitki verimine daha fazla katkıda bulunduğunu saptamıştır. Kışlık koşullarda yüksek verimli ve iri taneli genotiplerin geliştirilmesinde biyolojik verimi fazla olan bitkiler arasından yüksek hasat indeksine sahip bitkilerin seçilmesinin daha etkili olabileceğini belirlemiştir. Toker ve Çağırgan (2003), Toplam 17 nohut genotipinde, seleksiyon kriterlerinin değerlendirilmesi amacıyla yaptıkları bu çalışmayı, Urkutlu (Bucak- Burdur), Korkuteli (Antalya) ve Antalya deneme yerlerinde 1997-1998 yıllarında yazlık ve kışlık olarak yürütmüşlerdir. Dane verimi ile biyolojik verim arasında pozitif ve önemli bir ilişki olduğunu, diğer taraftan, dane verimi ile bitki boyu, 100 dane ağırlığı ve antraknoza dayanıklılık arasında negatif ve istatistiki olarak önemli korelasyonlar olduğunu, dane verimi üzerine en büyük doğrudan etkinin biyolojik verim ile gerçekleştiğini, biyolojik verimi hasat indeksinin takip ettiğini saptamışlardır. Ele alınan özelliklerin toplam varyasyonun % 82 sini oluşturduğunu, doğrudan ve dolaylı ayrıca basit ve çoklu karşılaştırma analizleri sonuçlarına göre, nohut ıslahında yüksek dane verimi için seleksiyonda öncelikle biyolojik verim ve hasat indeksinin değerlendirilmesi gerektiğini belirtmişlerdir. Biçer ve Şakar (2003), 2002 ilkbahar yetiştirme mevsiminde Dicle Üniversitesi Ziraat Fakültesi deneme alanında, bazı nohut hat ve çeşitlerinde tarımsal karakterlerin belirlenmesi ve karakterler arası ilişkilerin tespiti amacıyla yürüttükleri bu çalışmada, Diyar 95 X Güney Sarısı (ILC 482) melezinden iri tane ve antaknoza dayanıklılığına göre seçilen F7 kademesinde 55 nohut hattı ve 4 nohut çeşidi bitki 13

2.ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Medeni YAŞAR boyu, bitkide dal sayısı, bitkide bakla sayısı, bitkide tane sayısı, 100 tane ağırlığı ve birim alan tane verimi bakımından değerlendirmişlerdir. Çeşit ve hatlar arasında bitki boyu, 100 tane ağırlığı ve birim alan tane verimi bakımından farklılıkların istatistiksel olarak önemli olduklarını, 100 tane ağırlığı hariç incelenen tüm özellikler ile tane verimi arasında olumlu ve önemli ilişki olduğunu belirtmişlerdir. Sağır ve ark. (2004), Diyarbakır da, FLIP 483-47CxILC 482 melezinden elde edilen 69 F4 nohut hattı ve iki ebeveynde Ascochyta blight hastalığı hassasiyetleri, tane verimi ve verim unsurları, karakterler arası ilişkiler ve tohum verimi üzerine doğrudan ve dolaylı etkilerini inceledikleri çalışmalarında; tane veriminin bitkide bakla (0.64**) ve tane sayısı (0.65**) ile kuvvetli olumlu ilişkili olduğunu saptamışlardır. Ayrıca Ascochyta blight hastalığının 100 tane ağırlığı olumlu ve önemli ilişkili bulduklarını bildirmişlerdir. Path analizi ile bitkide tane verimi üzerine en büyük olumlu etkinin bitki tane sayısı karakteri olduğunu saptamışlardır. Biçer (2005), Diyarbakır da 94 yerel nohut hattında 14 özelliği incelemiş ve bütün özellikler yönünden geniş değişkenlik olduğunu bildirmiştir. Bitki başına verimin bitki kanopi genişliği, bitkide dal, bakla ve tane sayısı ile olumlu ilişkili, tane uzunluğu, genişliği ve kalınlığı, yaprak uzunluğu, genişliği ve kalınlığı ve yaprakçık genişliği ile olumsuz ilişkili olduğunu saptamış tane ve yaprak özellikleri arasındaki ilişki yüksek olumlu olduğunu bildirmiştir. Biçer ve Anlarsal (2005), Diyarbakır yöresinden toplanan 43 kabuli tip, 3 desi tip yerel nohut çeşidi ile iki tescilli nohut (Güney Sarısı ve Diyar 95) çeşidinde yaptıkları araştırmalarında; materyalde, çıkış süresinin 24.5-26.8 gün, metrekaredeki bitki sayısının 28.71-29.40 adet, % 50 çiçeklenme gün sayısının 76.2-84.6 gün, bitki genişliğinin 26.65-36.18 cm, olgunlaşma gün sayısının 111.66-125.83 gün, bitki boyunun 24.4-34.18 cm, bitkide ana dal sayısının 1.8-3.2 adet, bitkide yan dal sayısının 2.6-5.37 adet, bitkide bakla sayısının 15.3-34.7 adet, bitkide tane sayısının 15.07-49.47 adet, bitki tane veriminin 4.29-7.26 g, 100 tane ağırlığının 9.61-39.81g ve tane veriminin 121.5-166.6 kg/da arasında değiştiğini bildirmişlerdir. Biçer ve Anlarsal (2005), 1999-2000 yıllarında ilkbahar yetiştirme mevsiminde, Diyarbakır yöresinden toplanan yerel nohut çeşitlerinin önemli bitkisel ve tarımsal özelliklerini ve özellikler arası ilişkileri belirlemek amacıyla yürüttükleri 14

2.ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Medeni YAŞAR araştırmada, 43 kabuli tip, 3 desi tip yerel nohut çeşidi ile iki tescilli nohut (ILC 482 ve Diyar 95) çeşidi kullanılmıştır. Araştırma sonucunda, birim alan tane verimi ile bitki boyu, bitkide yan dal sayısı, bitkide bakla sayısı, 100 tane ağırlığı ve bitki tane verimi arasında önemli ve olumlu ilişki saptamışlardır. Tane şekli olarak koçbaşı, kuşbaşı ve bezelyemsi form materyaller belirlemişlerdir. Tane rengi özelliği bakımından beyaz, siyah, krem, sarı, koyu sarı ve açık kahverengi renkleri belirlemişlerdir. Bitki tipi yönünden 23 yarı yatık, 12 yarı dik ve 11 yatık tip gözlemişlerdir. Yüksek varyasyon katsayısı ve tane verimi ile yüksek oranda doğrudan olumlu etkisinden dolayı, bitkide bakla sayısı ve tane sayısı karakterlerinin seleksiyon için yararlı özellikler olduğunu belirlemişlerdir. Bakoğlu ve Ayçiçek (2005), 2002 yılında Bingöl kuru şartlarında yürüttükleri çalışmada, tescilli 8 nohut çeşidinin tohum verimi ve bazı özelliklerini incelemişlerdir. Tane verimi 49.79 kg/da ile 98.67 kg/da arasında, bitki boyu 22.20-32.80 cm, bitki başına ana dal sayısı 2.30-3.53 adet, ilk bakla yüksekliği 14.60-20.93 cm, bitkide bakla sayısı 9.40-17.00 adet, biyolojik verim 151.80-201.00 kg/da, ve bin tane ağırlığı 890-1130 g arasında değiştiğini bildirmişlerdir. Bozoğlu ve Özçelik (2005), bu çalışmayı nohutta verim ve bazı verim özelliklerinin genotip x çevre interaksiyonlarını belirlemek üzere Samsun'un Ladik, Amasya nın Taşova, Gökhöyük ve Bulduklu ve Sinop un Gerze ilçelerinde yürütmüşlerdir. Denemede Akçin-91, Aziziye-94, İzmir-92, Aydın-92, Menemen-92, Canıtez-87 ve Damla-89 çeşitlerini kullanmışlardır. Çeşitlerde verimin dekara 62.2-120.8 kg arasında değiştiğini, değişen çeşit, çevre ve çeşit x çevre interaksiyonunun tane verimi ve diğer incelenen tüm karakterlere etkisinin çok önemli olduğunu ve en stabil çeşidin İzmir-92 çeşidi olup Canıtez-87 çeşidi hariç diğer çeşitlerin tüm çevrelere orta uyum gösterdiğini saptamışlardır. Bitkide bakla sayısının 15.7-28.3 adet arasında değiştiğini Aydın-92 çeşidi en fazla, Canıtez-87 çeşidinin ise en az bakla sayısına sahip olduğunu belirlemişlerdir. 100 tane ağırlığının çeşitlerde 35.2-44.6 g arasında değiştiğini Aydın-92 çeşidinin en az, Canıtez-87 çeşidinin en fazla 100 tane ağırlığına sahip olduklarını tespit etmişlerdir. Biçer ve Şakar (2007), Diyar 95 ve ILC 482 çeşit melezlemesinden gelen 12 nohut melezi ve 4 nohut çeşidini Diyarbakır da 3 yıl süreyle incelemişlerdir. 15

2.ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Medeni YAŞAR Çiçeklenme gün sayısının 75.42 ile 79.92 gün, olgunlaşma zamanının 109.0 ile 120.2 gün arasında değiştiğini bildirmişlerdir. Anaçların en erkenci ve en geççi genotipler olduğunu, bazı melezlerin anaçlarından daha uzun olduğunu, tüm melezlerin küçük tohumlu anaçtan daha büyük tohum ürettiğini, tane veriminin değişmediğini ve genotipler arasında erkencilik, bitki boyu ve tohum ağırlığı yönünden seleksiyon yapılabileceğini bildirmişlerdir. Düzdemir ve Akdağ (2007), Genotip x çevre interaksiyonlarını belirlemek amacıyla 14 nohut çeşidi, 2001 ve 2002 yıllarında, dört farklı çevrede (Tokat- Tahtoba, Tokat-Pazar, Tokat-Zile ve Amasya-Gökhöyük) yetiştirilmiştir. Tarla denemeleri tesadüf blokları deneme deseninde 4 tekerrürlü olarak yürütülmüştür. Dekara tane verimi bakımından genotip x çevre etkileşimleri %1 düzeyinde önemli bulunmuştur. Denemede çevrelerin ortalama tane verimleri 81.9-191.9 kg/da arasında değişmiş, en yüksek verim Tokat-Tahtoba da, en düşük verim ise Tokat- Zile de 2002 yılında elde edilmiştir. Çeşitlerin tane verimleri 94.9-153.1 kg/da arasında değişmiştir. Düzdemir ve ark. (2007), farklı nohut çeşitlerinin değişen çevrelerde antraknoza karşı olan dayanımları ile tane verimlerinin belirlenmesi amacıyla dört çevrede (Tokat-Tahtoba, Tokat-Pazar, Tokat-Zile ve Amasya-Gökhöyük) 15 nohut çeşidi (11 tescilli ve 4 yerel çeşit) ile yapılan bu araştırmada; bitkisel özelliklerdeki değişimler üzerinde çeşit ve çevrenin yanı sıra antraknoz hastalığının da önemli derecede etkisi olduğun bildirmişlerdir. Tane veriminin yıllara ve çevreler göre değiştiğini, antraknozun yoğun olduğu alanlarda önemli derecede düştüğünü saptamışlardır. Tüm çevrelerde tam dayanıklılık sergileyen bir tescilli çeşidin olmaması, yerel çeşitlerinde daha çok populasyon niteliğinde olmalarından dayanıklılık derecelerinin farklılıklar sergilemesi; antraknoza dayanımlılık konusunda yeni genotiplerle yeni çalışmalar düzenlemesini gerektirdiğini ileri sürmüşlerdir. Çalışmalarının sonucunda; Akçin-91, Er-99 ve Gökçe çeşitlerini yüksek tane verimi ve antraknoza toleranslı olması nedeniyle Tokat ve yöresi için uygun çeşit olarak tavsiye etmişlerdir. Tayyar ve ark. (2008), 14 nohut genotipi kuzeybatı Türkiye de sonbahar ve ilkbaharda yetiştirilmiştir. Ekim zamanı incelenen tüm özelliklere önemli etkilerde 16

2.ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Medeni YAŞAR bulunmuştur. Verimdeki farklılıklar daha önemli olup sonbahar ekimlerinden elde edilen verim 205 kg/da iken ilkbahar ekimin de 158 kg/da olmuştur. 99-59C hattı en yüksek verimli hat olarak belirlenmiştir. İlkbahar ekiminin Ham protein oranını (%23.2), sonbahar ekimin de (%20.5) belirlenmiştir. Bakoğlu (2009), Elazığ kuru şartlarında 2004 yılında yürütülen bu çalışmada 8 nohut çeşidinin tane verimi ve bazı özellikleri incelenmiştir. Bu çalışma, tesadüf blokları deneme desenine göre üç tekrarlamalı olarak yürütülmüştür. İncelenen özellikler arasında istatistiki olarak önemli farklılıklar saptanmıştır. En yüksek tohum verimi (109.93 kg da-1) Diyar-95, en düşük tohum verimi ise (61.57 kg da-1) Damla çeşidinden elde edilmiştir. Bitki boyu 24.30-34.73 cm, bitki başına ana dal sayısı 2.50-3.63 adet, alt bakla yüksekliği 14.20-21.07 cm, bitkide bakla sayısı 11.20-17.33 adet, biyolojik verim 158.90-223.00 kg da-1, kes verimi 79.17-119.43 kg da-1 ve yüz tane ağırlığı 30.00-44.67 g arasında değişmiştir. Bu sonuçlara göre Elazığ ve çevresinde nohuttan yüksek tane ve kes verimi alabilmek için Diyar-95, Canitez-87 ve Akçin-91 çeşitleri önerilebilir. 17

2.ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Medeni YAŞAR 18

3.MATERYAL VE METOD Medeni YAŞAR 3. MATERYAL VE METOD 3.1. Materyal Bu çalışmada, ICARDA dan temin edilen; F97-85C, F97-102C, F97-125C, F97-127C, F97-90C, İzmir Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsünden temin edilen; EGE-3002, EGE-3012, EGE-3305 ve EGE-3306 hatlar ile Çukurova Tarımsal Araştırma Enstitüsü tarafından geliştirilen İnci, Karadeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü tarafından geliştirilen Çağatay, Ankara Merkez Araştırma Enstitüsü tarafından geliştirilen Gökçe ile Eskişehir Anadolu Tarımsal Araştırma Enstitüsü tarafından geliştirilen Yaşa-05 ve kontrol olarak Güneydoğu Anadolu Tarımsal Araştırma Enstitüsü tarafından geliştirilen Diyar-95 ve ILC 482 (Güney Sarısı) çeşitleri olmak üzere toplam 15 çeşit ve hat materyal olarak kullanılmıştır. 3.1.1. Araştırma Yılı ve Yeri Bu çalışma Diyarbakır da Güneydoğu Anadolu Tarımsal Araştırma Enstitüsü deneme arazisinde 2009 yetiştirme sezonunda yürütülmüştür. 3.1.2. Araştırma Alanının İklim ve Toprak Özellikleri 3.1.2.1. İklim Özellikleri Araştırma verilerinin alındığı Mart 2009 - Temmuz 2009 ayları iklim verileri ve aynı döneme ait Diyarbakır ili uzun yıllar iklim değerleri Çizelge 3.1 de verilmiştir. 19

3.MATERYAL VE METOD Medeni YAŞAR Çizelge 3.1. Diyarbakır Koşullarında 2009 Yetiştirme Mevsimi ve Uzun Yıllara ait Bazı İklim Verileri Aylar Ortalama Sıcaklık ( o C) 2009 Uzun Yıllar Toplam Yağış (mm) 2009 Uzun Yıllar Oransal Nem % 2009 Uzun Yıllar Mart 7.9 8.2 63.9 69.5 73.8 66.0 Nisan 11.8 13.8 43.7 62.8 71.3 63.0 Mayıs 18.2 19.1 9.1 40.1 51.8 56.0 Haziran 25.9 26.1 25.8 8.6 32.2 23.0 Temmuz 29.5 31.1 1.6 0.4 26.1 25.0 Kaynak; Diyarbakır Meteoroloji Müdürlüğü Çizelge 3.1 den izleneceği üzere; denemenin yürütüldüğü dönemde en düşük ortalama sıcaklık 7.9 o C ile Mart ayında; en yüksek ortalama sıcaklık 29.5 o C ile Temmuz ayında saptanmıştır. Uzun yıllar ortalama sıcaklık değerlerine bakıldığında en düşük ortalama sıcaklığın 8.2 o C ile Mart ayında, en yüksek ortalama sıcaklığın ise 31.1 o C ile Temmuz ayında saptandığı gözlenmiştir. Deneme süresince gerçekleşen yağışa bakıldığında; en düşük toplam yağışın 1.6 mm ile Temmuz ayında, en yüksek toplam yağışın 63.9 mm ile Mart ayında saptandığı gözlenmiştir. Uzun yıllar ortalama değerlerine bakıldığında toplam yağış miktarının en düşük 0.4 mm ile Temmuz ayında, en yüksek 69.5 mm ile Mart ayında saptandığı gözlenmiştir. Oransal nem değerlerine bakıldığında ise denemenin yürütüldüğü dönemde en düşük oransal nem değeri % 26.1 ile Temmuz ayında, en yüksek oransal nem değeri % 73.8 ile Mart ayında kaydedilmiştir. Oransal nem değerleri bakımından uzun yıllar değerlerine bakıldığında en düşük oransal nem % 23 ile Haziran ayında, en yüksek oransal nem % 66 ile Mart ayında saptanmıştır. 20

3.MATERYAL VE METOD Medeni YAŞAR 3.1.2.2. Toprak Özellikleri Çizelge 3.2. Deneme Alanına İlişkin Toprakların Bazı Fiziksel ve Kimyasal Özellikleri Kireç Fosfor Organik Su ile Tuzluluk Derinlik Bünye ph (CaCO 3 ) (P 2 O 5 ) Madde Doygunluk % % kg/da % 0-30 66 Killi- Tın 0.06 7.82 9.25 2.03 1.16 *Toprak Analizi Güneydoğu Anadolu Tarımsal Araştırma Enstitüsü Laboratuarında yapılmıştır. Çizelge 3.2. de görüleceği üzere deneme alanı yarı-kurak ve çok sıcak iklim koşullarının oluşturduğu, kırmızı kahverengi büyük toprak gurubuna giren, düz ya da düze yakın eğimlerde, derin veya orta derin ABC profilli zonal topraklardır. Toprak ph sı 7.82, tuz içeriği 0.06, organik madde 1.16, kireç oranı 9.25 tir. Deneme yerinin tekstürü killi-tınlı bünyededir. 3.2. Metod 3.2.1. Deneme Metodu Deneme, tesadüf blokları deneme deseninde 3 tekrarlamalı olarak kurulmuş, her parsel 6 m uzunlukta 4 sıralı, sıra arası mesafe 45 cm ve parsel boyutu (6 m x 4 sıra x 0.45 m) 10.8 m 2 olarak alınmıştır. Parseller arası boşluk bırakılmamış ve blokların her iki yanına 1 er sıra kenar tesiri olarak nohut ekilmiştir. Hasatta ise parsellerin alt ve üst kısımlarından 0.5 m blokların her iki tarafına kenar tesiri olarak ekilen iki sıra nohut atılmış ve bütün işlemler 5 m x 4 sıra x 0.45 m = 9 m 2 alan üzerinden yapılmıştır. Denemede gübre olarak ekimle beraber toprak analiz sonuçlarına göre dekara 2.5 kg saf N ve 6 kg saf P 2 O 5 (18:46 DAP) gelecek şekilde gübreleme yapılmıştır. Ekimde 40 tohum/ m 2 ekim normu kullanılmıştır. Her çeşit ve hat için dekara atılacak 21

3.MATERYAL VE METOD Medeni YAŞAR tohumluk miktarı o çeşit veya hattın 100 dane ağırlıkları dikkate alınarak belirlenmiştir. Deneme 16 Mart 2009 tarihinde deneme mibzeri ile tavlı toprağa ekilmiştir. Hasat 07 Temmuz 2009 tarihinde yapılmıştır. 3.2.2. İncelenen Özellikler ve Yöntemleri Araştırmada incelenen özelliklere ilişkin veriler ICARDA (1988), tarafından uluslararası baklagil çalışmalarında uygulanan yöntemler doğrultusunda elde edilmiştir. 1-Çıkış Süresi (gün): Ekilen tohumların % 90 ının çıkış gösterdiği güne kadar geçen süre olarak hesaplanmıştır. 2-M 2 deki Bitki Sayısı (adet): Çıkıştan sonra her parselin ortasından 1 metre uzunluğundaki 2 sırada bulunan bitkiler sayılarak m 2 deki bitki sayısı hesaplanmıştır. 3-% 50 Çiçeklenme Süresi (gün): Her parselin % 50 çiçeklendiği tarih kaydedilerek ekim tarihinden o güne kadar geçen gün sayısı olarak hesaplanmıştır. 4-Fizyolojik Olgunlaşma Süresi (gün): Her parselin % 90 ının hasat olgunluğu tarihleri kaydedilerek ekim tarihinden o güne kadar geçen gün sayısı olarak hesaplanmıştır. 5-Bitki Boyu (cm): Her parselden rastgele seçilen 10 bitkinin en üst noktası ile toprak yüzeyi arasındaki uzunluk ortalamaları alınarak bitki boyu değerleri bulunmuştur. 6-İlk Bakla Yüksekliği (cm): Her parselden rastgele seçilen aynı 10 bitkinin ilk oluşan baklası ile toprak yüzeyi arasındaki uzunluk ortalamaları alınarak ilk bakla yüksekliği değerleri bulunmuştur. 7-Bitkide Ana Dal Sayısı (adet): Her parselden rastgele seçilen aynı 10 bitkideki ana dallar sayılıp ortalamaları alınarak ana dal sayısı değerleri bulunmuştur. 8-Bitkide Bakla Sayısı (adet): Her parselden seçilen aynı 10 bitkinin bakla sayısı belirlenmiş ve ortalamaları alınarak bitkide bakla sayısı değerleri bulunmuştur. 9-Bitkide Tane Sayısı (adet): Her parselden rastgele seçilen aynı 10 bitkinin tane sayısı belirlenerek ortalamaları alınmış ve bitkideki tane sayısı değerleri bulunmuştur. 22

3.MATERYAL VE METOD Medeni YAŞAR 10 100 Tane Ağırlığı (g): Her parselden elde edilen nohut tanelerinden 4 adet 100 erlik grup sayılıp tartıldıktan sonra ortalamaları alınarak 100 tane ağırlığı değerleri bulunmuştur. 11 Biyolojik Verim (kg/da): Her parseldeki tüm bitkiler toptan hasat edilip, tartıldıktan sonra elde edilen parsel veriminden dekara biyolojik verim kg olarak hesaplanmıştır. 12-Tane Verimi (kg/da): Her parselin baş ve sonlardan 50 cm kenar tesir atıldıktan sonra elde edilen taneler tartılmış ve kg/da cinsinden hesaplanarak tane verimi değerleri bulunmuştur. 13-Hasat İndeksi (%): Her parselden alınan tane veriminin biyolojik verimine bölünüp, 100 ile çarpılarak hasat indeksi değerleri bulunmuştur. 14-Antraknoz Hastalık okuması: 1 en az, 9 en fazla olmak üzere derecelendirilip üç dönemde okuma yapılmıştır. 3.2.3. Verilerin Değerlendirilmesi Bu araştırmadan elde edilen verilere MSTATC istatistiki paket programı kullanılarak tesadüf blokları deneme desenine göre varyans analizi uygulanmıştır. Etkili farklılıkları görmek için F testi kullanılmış, ortalama değerler arasındaki karşılaştırmalar ise Duncan (%5) testine göre yapılmıştır. Ayrıca özellikler arası ilişkileri ortaya koymak amacıyla basit korelasyon katsayıları (r) saptanmıştır. 23

3.MATERYAL VE METOD Medeni YAŞAR Şekil 3.1. Deneme alanından bir görünüm. Şekil 3.2. Deneme alanından bir görünüm. 24

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Medeni YAŞAR 4. BULGULAR VE TARTIŞMA 4.1. Çıkış Süresi (gün) Araştırmadan elde edilen nohut çeşit ve hatlarının çıkış süresine ilişkin varyans analiz sonuçları Çizelge 4.1 de, ortalama değerler ve oluşan gruplar Çizelge 4.2 de verilmiştir. Çizelge 4.1. Nohut Çeşit ve Hatlarının Çıkış Sürelerine (gün) Ait Varyans Analiz Sonuçları Varyasyon Serbestlik Kareler Kareler Kaynağı Derecesi Toplamı Ortalaması F Değeri Tekerrür Çeşit/Hat 2 14 0.933 7.200 0.467 0.514 1.000 1.102 Hata 28 13.067 0.467 Genel 44 21.200 Varyasyon Katsayısı (%) 3.27 Çizelge 4.1 incelendiğinde; çıkış süresi bakımından; incelenen genotipler arasında istatistiki olarak önemli düzeyde farklılıklar oluşmamıştır. Çizelge 4.1 ve Çizelge 4.2 de görüldüğü gibi ele alınan genotipler arasında istatistiki olarak önemli bir fark bulunmamakla birlikte, elde edilen çıkış süresi değerleri 20.33 ile 22.00 gün arasında değişmiştir. Karaköy (2008) kışlık olarak Adana koşullarında bu süreyi 34.60-37.00 gün olarak saptamış, buna karşın Biçer (2001) Diyarbakır koşullarında ilkbahar ekimlerinde bu süreyi 24.50-26.83 olarak saptamıştır. Bu bulgular bize çıkış süresinin ekim zamanı ve ekimin tavlı toprağa ekilip ekilmemesine bağlı olarak değişebildiğini göstermektedir. 25

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Medeni YAŞAR Çizelge 4.2. Nohut Çeşit ve Hatlarının Çıkış Sürelerine (gün) İlişkin Ortalama Değerleri ve Oluşan Gruplar Çeşit/Hat Adı Çıkış Süresi (gün) F97-85C 20.67 F97-102C 21.00 F97-125C 20.67 F97-127C 20.67 F97-90C 20.33 EGE-3002 21.00 EGE-3012 20.33 EGE-3305 22.00 EGE-3306 21.00 İNCİ 20.67 ÇAĞATAY 20.67 GÖKÇE 20.67 YAŞA-05 21.00 DİYAR-95 21.33 ILC-482 21.00 ORTALAMA 20.87 4.2. Metrekaredeki Bitki Sayısı (adet) Araştırmadan elde edilen nohut çeşit ve hatlarının metrekaredeki bitki sayısına ilişkin varyans analiz sonuçları Çizelge 4.3 de, ortalama değerler ve oluşan gruplar Çizelge 4.4 de verilmiştir. Çizelge 4.3. Nohut Çeşit ve Hatlarının Metrekaredeki Bitki Sayılarına Ait Varyans Analiz Sonuçları Varyasyon Serbestlik Kareler Kareler Kaynağı Derecesi Toplamı Ortalaması F Değeri Tekerrür Çeşit/Hat 2 14 1.911 12.311 0.956 0.879 0.219 0.202 Hata 28 122.089 4.360 Genel 44 136.311 Varyasyon Katsayısı (%) 6.08 Çizelge 4.3 incelendiğinde; metrekaredeki bitki sayısı bakımından; incelenen genotipler arasında istatistiki olarak önemli düzeyde farklılıklar oluşmamıştır. Çizelge 4.3 ve Çizelge 4.4 de görüldüğü gibi ele alınan genotipler arasında istatistiki olarak önemli bir fark bulunmamakla birlikte, elde edilen metrekaredeki 26

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Medeni YAŞAR bitki sayısı değerleri 33.67 ile 35.33 adet arasında değişmiştir. Metrekaredeki bitki sayılarına ait bulgularımız, Eser ve ark. (1989) nın bulguları ile benzerlik göstermektedir. Çizelge 4.4. Nohut Çeşit ve Hatlarının Metrekaredeki Bitki Sayılarına İlişkin Ortalama Değerleri ve Oluşan Gruplar Çeşit/Hat Adı Metrekarede Bitki Sayısı (adet) F97-85C 34.33 F97-102C 34.33 F97-125C 33.67 F97-127C 34.67 F97-90C 35.00 EGE-3002 34.67 EGE-3012 34.67 EGE-3305 34.00 EGE-3306 33.67 İNCİ 35.33 ÇAĞATAY 33.67 GÖKÇE 33.67 YAŞA-05 35.00 DİYAR-95 34.33 ILC-482 34.33 ORTALAMA 34.36 4.3. Çiçeklenme Süresi (gün) Araştırmadan elde edilen nohut çeşit ve hatlarının çiçeklenme süresine ilişkin varyans analiz sonuçları Çizelge 4.5 de, ortalama değerler ve oluşan gruplar Çizelge 4.6 da verilmiştir. Çizelge 4.5. Nohut Çeşit ve Hatlarının Çiçeklenme Sürelerine (gün) Ait Varyans Analiz Sonuçları Varyasyon Serbestlik Kareler Kareler Kaynağı Derecesi Toplamı Ortalaması F Değeri Tekerrür Çeşit/Hat 2 14 0.711 59.244 0.356 4.232 0.178 2.118 * Hata 28 55.956 1.998 Genel 44 115.911 Varyasyon Katsayısı (%) 2.07 * % 5 düzeyinde önemli, ** % 1 düzeyinde önemli 27

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Medeni YAŞAR Çizelge 4.5 incelendiğinde; çiçeklenmeye kadar geçen süre bakımından; incelenen genotipler arasında istatistiki olarak % 5 düzeyinde önemli farklılıklar bulunmuştur. Çiçeklenmeye kadar geçen süre 65.33 gün ile 70.67 gün arasında değişmiş ILC-482 çeşidi en erken, Diyar-95 çeşidi ise en geç çiçeklenmiştir. Hatlar arasında çiçeklenmeye kadar geçen süre 67.3 gün ile 69.3 gün arasında değişmiştir. En erkenci ve en geççi çeşidi geçen herhangi bir hat bulunmamıştır. Çiçeklenmeye kadar geçen süre bakımından elde ettiğimiz bulgular, Singh ve ark. (1990) nın Suriye koşullarında ilkbahar mevsimi ekimlerinde bu sürenin 58.0-94.0 gün, Biçer (2001) in Diyarbakır koşullarında ilkbahar ekimlerinde bu sürenin 64.3-72.0 gün, Biçer ve Şakar (2007) yine aynı koşullarda farklı yıllarda bu karakterin 75.42 ile 79.92 gün olarak bildirdikleri bulguları ile benzerlik göstermektedir. Diğer taraftan bulgularımızın aksine, Singh ve Malhotra (1984) tarafından 70.0-94.0 gün, Anlarsal ve ark. (1999) nın Adana koşullarında, kış yetişme mevsiminde çiçeklenme süresinin 97.7-115.2 gün olduğunu bildiren bulgularından farklılık göstermiştir. Bu farklılık ekim zamanlarının farklılığından kaynaklanmaktadır. Çiçeklenme zamanı yüksek kalıtsal karaktere sahip bir özellik olmasına rağmen bu karakterin ekim zamanı, çimlenme zamanı, yetiştiği yerin enlem ve boylamı, yetişme mevsimi boyunca etkili olan iklim koşulları ve gün uzunluğuna bağlı olarak lokasyondan lokasyona değişebildiği bilinmektedir (Pundir ve ark. 1988b; Hadjichristodoulou 1984). Nohut yüksek derecede indeterminate türdür ve erken çiçeklenme generatif periyodun süresini uzatır. Uzun generatif bir dönem verimi olumlu etkiler. 28

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Medeni YAŞAR Çizelge 4.6. Nohut Çeşit ve Hatlarının Çiçeklenme Sürelerine (gün) İlişkin Ortalama Değerleri ve Oluşan Gruplar Çeşit/Hat Adı Çiçeklenme Süresi (gün) F97-85C 66.67 bc F97-102C 68.00 b F97-125C 68.33 ab F97-127C 68.33 ab F97-90C 68.33 ab EGE-3002 68.33 ab EGE-3012 67.33 bc EGE-3305 68.67 ab EGE-3306 69.33 ab İNCİ 68.00 b ÇAĞATAY 68.00 b GÖKÇE 68.00 b YAŞA-05 69.00 ab DİYAR-95 70.67 a ILC-482 65.33 c ORTALAMA 68.15 * Aynı harfle gösterilen ortalamalar Duncan testine göre (0.05) istatistiki olarak farksızdır. 4.4. Fizyolojik Olgunlaşma Süresi (gün) Araştırmadan elde edilen nohut çeşit ve hatlarının fizyolojik olgunlaşma süresine ilişkin varyans analiz sonuçları Çizelge 4.7 de, ortalama değerler ve oluşan gruplar Çizelge 4.8 de verilmiştir. Çizelge 4.7. Nohut Çeşit ve Hatlarının Fizyolojik Olgunlaşma Sürelerine (gün) Ait Varyans Analiz Sonuçları Varyasyon Serbestlik Kareler Kareler Kaynağı Derecesi Toplamı Ortalaması F Değeri Tekerrür Çeşit/Hat 2 14 0.311 102.978 0.156 7.356 0.048 2.246 * Hata 28 91.689 3.275 Genel 44 194.978 Varyasyon Katsayısı (%) 1.73 * % 5 düzeyinde önemli, ** % 1 düzeyinde önemli Çizelge 4.7 incelendiğinde; fizyolojik olgunlaşmaya kadar geçen süre bakımından; incelenen genotipler arasında istatistiki olarak % 5 düzeyinde önemli 29

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Medeni YAŞAR farklılıklar bulunmuştur. Fizyolojik olgunlaşmaya kadar geçen süre bakımından çeşitler arasındaki farklılıklar istatistikî olarak, bulgularımıza benzer şekilde Karaköy (2008), Biçer (2001) tarafından önemli bulunmuştur. Çizelge 4.8 de görüldüğü gibi, genotiplerden elde edilen fizyolojik olgunlaşmaya kadar geçen süre 101.67 gün ile 107.00 gün arasında değişmiştir. Genotipler arasında ILC-482 çeşidinin en erken, Diyar-95 çeşidinin ise en geç olgunlaştığı saptanmıştır. Hatlar arasında F97-85C 102 gün ile en erkenci çeşit ILC 482 çeşidi kadar erkenci, F97-125C, EGE-3305 ve EGE-3306 hatları ise 106 gün ile en geççi çeşit kadar geç olgunlaşmışlardır. Denemede kullanılan diğer çeşitler de (İnci, Çağatay ve Gökçe) geççi çeşitten daha erken olgunlaşmışlardır. Fizyolojik olgunlaşmaya kadar geçen süre bakımından elde ettiğimiz bulgular, Ağsakallı ve ark. (1999) ının Erzurum koşullarında bu sürenin 98.2-117.8 gün, Biçer (2001) ve Biçer ve Şakar (2007) Diyarbakır koşullarında ilkbahar ekimlerinde bu sürenin 98.3-111.3 gün arasında değiştiğini, en erkenci ve geççi çeşitlerin ILC 482 ve Diyar 95 olduğunu bildiren bulguları ile benzerlik göstermektedir. Bulgularımızın aksine Singh ve ark. (1990) nın Suriye koşullarında erken ilkbahar ekimlerinde 114.0-124.0 gün olduğunu saptamışlardır. Diyar 95 çeşidi bölgenin geç olgunlaşan çeşididir. Özellikle yetişme devresinin son dönemlerinde oluşan yüksek sıcaklık ve kuraklığın olumsuz etkilerinden korunmak için bölgede ILC 482 veya onun kadar erken olgunlaşan çeşitlere ihtiyaç duyulmaktadır. 30

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Medeni YAŞAR Çizelge 4.8. Nohut Çeşit ve Hatlarının Fizyolojik Olgunlaşma Sürelerine (gün) İlişkin Ortalama Değerleri ve Oluşan Gruplar Çeşit/Hat Adı Fizyolojik Olgunlaşma Süresi (gün) F97-85C 102.00 de F97-102C 104.00 a-e F97-125C 106.00 a-c F97-127C 104.33 a-e F97-90C 103.33 b-e EGE-3002 105.33 a-d EGE-3012 104.00 a-e EGE-3305 106.00 a-c EGE-3306 106.33 ab İNCİ 103.00 c-e ÇAĞATAY 104.00 a-e GÖKÇE 104.00 a-e YAŞA-05 105.33 a-d DİYAR-95 107.00 a ILC-482 101.67 e ORTALAMA 104.42 * Aynı harfle gösterilen ortalamalar Duncan testine göre (0.05) istatistiki olarak farksızdır. 4.5. Bitki Boyu (cm) Araştırmadan elde edilen nohut çeşit ve hatlarının bitki boyuna ilişkin varyans analiz sonuçları Çizelge 4.9 da, ortalama değerler ve oluşan gruplar Çizelge 4.10 da verilmiştir. Çizelge 4.9. Nohut Çeşit ve Hatlarının Bitki Boylarına (cm) Ait Varyans Analiz Sonuçları Varyasyon Serbestlik Kareler Kareler Kaynağı Derecesi Toplamı Ortalaması F Değeri Tekerrür Çeşit/Hat 2 14 0.094 350.886 0.047 25.063 0.005 2.842 ** Hata 28 246.966 8.820 Genel 44 597.946 Varyasyon Katsayısı (%) 7.78 * % 5 düzeyinde önemli, ** % 1 düzeyinde önemli 31

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Medeni YAŞAR Çizelge 4.9 incelendiğinde; bitki boyu bakımından; incelenen genotipler arasında istatistiki olarak % 1 düzeyinde önemli farklılıklar bulunmuştur. Çizelge 4.10 da görüldüğü gibi, genotiplerden elde edilen bitki boyu değerleri 34.17 cm ile 42.53 cm arasında değişmiştir. Genotipler arasında en yüksek bitki boyu F97-85C hattından, en düşük bitki boyu ise EGE-3305 hattından elde edilmiştir. F97-90C hattı ve Yaşa 05 çeşidi, F97-85C hattı ile aynı gruba girerek ilk sıralarda yer almıştır. Bitki boyu bakımından elde ettiğimiz bulgular, Eser ve ark. (1989) ının 24.2-42.0 cm, Singh ve ark. (1983) nın inceledikleri yerel materyalde bu aralığın 15.0-50.0 cm, Singh ve Malhotra (1984) nın yerel çeşitleri içine alan büyük bir kolleksiyonda bu değerin 15.0 ile 50.0 cm, Türk ve ark. (1997) nın Diyarbakır koşullarında ICARDA kökenli nohut hatlarında 35.0-47.0cm arasında değiştiğini bildiren bulguları ile uyumlu bulunmuştur. Bunun aksine, Anlarsal ve ark. (1999) nın vejetasyon süresinin daha uzun olduğu kış yetişme mevsiminde, bitki boyunun 67.9-84.2 cm olarak bildirdikleri bulgularından farklılık göstermiştir. Bitki boyu uzun yağışlı bir vejetasyondan olumlu ve önemli derecede etkilenirken sıcak ve kurak mevsimden olumsuz etkilenir (Ağsakkalı ve ark. 2001). Diyarbakır iklim verilerine baktığımızda (Çizelge 3.1) Mart, Nisan ve Mayıs ayları yağış toplamının uzun yıllar yağış toplamlarından düşük olduğu görülmektedir. Ayrıca bitki boyunun yüksek oluşu serin mevsimden, verimli ve nemli topraktan kaynaklanır (Biçer ve Şakar 2007). 32

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Medeni YAŞAR Çizelge 4.10. Nohut Çeşit ve Hatlarının Bitki Boylarına (cm) İlişkin Ortalama Değerleri ve Oluşan Gruplar Çeşit/Hat Adı Bitki Boyu (cm) F97-85C 42.53 a F97-102C 38.40 a-d F97-125C 38.13 a-d F97-127C 37.80 a-d F97-90C 42.33 a EGE-3002 38.07 a-d EGE-3012 40.10 a-c EGE-3305 34.17 d EGE-3306 36.10 b-d İNCİ 36.07 b-d ÇAĞATAY 35.97 cd GÖKÇE 34.60 cd YAŞA-05 41.83 a DİYAR-95 41.40 ab ILC-482 34.93 cd ORTALAMA 38.16 * Aynı harfle gösterilen ortalamalar Duncan testine göre (0.05) istatistiki olarak farksızdır. 4.6. İlk Bakla Yüksekliği (cm) Araştırmadan elde edilen nohut çeşit ve hatlarının ilk bakla yüksekliğine ilişkin varyans analiz sonuçları Çizelge 4.11 de, ortalama değerler ve oluşan gruplar Çizelge 4.12 de verilmiştir. Çizelge 4.11. Nohut Çeşit ve Hatlarının İlk Bakla Yüksekliklerine (cm) Ait Varyans Analiz Sonuçları Varyasyon Serbestlik Kareler Kareler Kaynağı Derecesi Toplamı Ortalaması F Değeri Tekerrür Çeşit/Hat 2 14 0.532 114.279 0.266 8.163 0.093 2.847 ** Hata 28 80.281 2.867 Genel 44 195.092 Varyasyon Katsayısı (%) 9.74 * % 5 düzeyinde önemli, ** % 1 düzeyinde önemli Çizelge 4.11 incelendiğinde; ilk bakla yüksekliği bakımından; incelenen genotipler arasında istatistiki olarak % 1 düzeyinde önemli farklılıklar bulunmuştur. 33

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Medeni YAŞAR Çizelge 4.12 de görüldüğü gibi, çeşit ve hatlardan elde edilen ilk bakla yüksekliği değerleri 15.27 cm ile 20.20 cm arasında değişmiştir. Genotipler arasında en yüksek ilk bakla yüksekliği F97-90C hattından, en düşük ilk bakla yüksekliği ise Gökçe çeşidinden elde edilmiştir. Diyar-95 çeşidi, F97-90C hattı ile aynı grupta yer almıştır. EGE-3305 ve F97-102C hatları ise en düşük değere sahip Gökçe çeşidi ile aynı grupta yer almıştır. İlk bakla yüksekliği bakımından elde ettiğimiz bulgular, Eser ve ark. (1989) nın bulgularında bu değerin 13.0-33.6 cm, Biçer (2001) in Diyarbakır koşullarında 2000 yılı ilkbahar ekimlerinde 13.53-20.66 cm, Karasu ve ark. (1999) ının Isparta koşullarında 14.80-19.14 cm, arasında olduğunu bildiren bulguları ile benzer bulunmuştur. Diğer taraftan, bulgularımızın aksine Mart ve ark. (2005) nın çalışmalarında kış yetişme mevsiminde ilk bakla yüksekliğinin 35.20-39.47 cm arasında olduğunu bildirmişlerdir. Bu durum özellikle ekim zamanı farklılığından yani yazlık veya kışlık ekim yapılmasından kaynaklanmış olabilir. Çizelge 4.12. Nohut Çeşit ve Hatlarının İlk Bakla Yüksekliklerine (cm) İlişkin Ortalama Değerleri ve Oluşan Gruplar Çeşit/Hat Adı İlk Bakla Yüksekliği (cm) F97-85C 19.50 ab F97-102C 15.40 d F97-125C 16.53 b-d F97-127C 17.40 a-d F97-90C 20.20 a EGE-3002 16.97 a-d EGE-3012 17.43 a-d EGE-3305 15.60 d EGE-3306 16.47 b-d İNCİ 16.10 cd ÇAĞATAY 17.83 a-d GÖKÇE 15.27 d YAŞA-05 19.13 a-c DİYAR-95 20.07 a ILC-482 16.90 a-d ORTALAMA 17.39 * Aynı harfle gösterilen ortalamalar Duncan testine göre (0.05) istatistiki olarak farksızdır. 34

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Medeni YAŞAR 4.7. Bitkide Ana Dal Sayısı (adet) Araştırmadan elde edilen nohut çeşit ve hatlarının bitkide ana dal sayısına ilişkin varyans analiz sonuçları Çizelge 4.13 de, ortalama değerler ve oluşan gruplar Çizelge 4.14 de verilmiştir. Çizelge 4.13. Nohut Çeşit ve Hatlarının Bitkide Ana Dal Sayılarına (adet) Ait Varyans Analiz Sonuçları Varyasyon Serbestlik Kareler Kareler Kaynağı Derecesi Toplamı Ortalaması F Değeri Tekerrür Çeşit/Hat 2 14 0.012 0.496 0.006 0.035 1.990 11.340 ** Hata 28 0.088 0.003 Genel 44 0.596 Varyasyon Katsayısı (%) 1.98 * % 5 düzeyinde önemli, ** % 1 düzeyinde önemli Çizelge 4.13 incelendiğinde; bitkide ana dal sayısı bakımından; incelenen genotipler arasında istatistiki olarak % 1 düzeyinde önemli farklılıklar bulunmuştur. Çizelge 4.14 de görüldüğü gibi, çeşit ve hatlardan elde edilen bitkide ana dal sayısı değerleri 2.67 ile 3.07 adet arasında değişmiştir. En yüksek bitkide ana dal sayısı değeri F97-90C hattından, en düşük bitkide ana dal sayısı değeri EGE-3306 hattından elde edilmiştir. Ana dal sayısı bakımından elde ettiğimiz bulgular, Eser ve ark. (1989) ının 1.2-4.4 adet, Biçer (2001) Diyarbakır koşullarında ilkbahar Ekimlerinde 1.40-3.66 adet olduğunu bildiren bulguları ile benzer bulunmuştur. Bunun aksine Singh ve ark. (1983) ının 1.3-18.0 adet olarak bildirdikleri bulgulardan farklılık göstermiştir. 35

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Medeni YAŞAR Çizelge 4.14. Nohut Çeşit ve Hatlarının Bitkide Ana Dal Sayılarına (adet) İlişkin Ortalama Değerleri ve Oluşan Gruplar Çeşit/Hat Adı Bitkide Ana Dal Sayısı (adet) F97-85C 2.87 b-d F97-102C 2.87 b-d F97-125C 2.73 e-h F97-127C 2.80 c-f F97-90C 3.07 a EGE-3002 2.70 gh EGE-3012 2.90 bc EGE-3305 2.90 bc EGE-3306 2.67 h İNCİ 2.83 c-e ÇAĞATAY 2.73 e-h GÖKÇE 2.80 c-f YAŞA-05 2.97 ab DİYAR-95 2.90 bc ILC-482 2.73 e-h ORTALAMA 2.83 * Aynı harfle gösterilen ortalamalar Duncan testine göre (0.05) istatistiki olarak farksızdır. 4.8. Bitkide Bakla Sayısı (adet) Araştırmadan elde edilen nohut çeşit ve hatlarının bitkide bakla sayısına ilişkin varyans analiz sonuçları Çizelge 4.15 de, ortalama değerler ve oluşan gruplar Çizelge 4.16 da verilmiştir. Çizelge 4.15. Nohut Çeşit ve Hatlarının Bitkide Bakla Sayısına (adet) Ait Varyans Analiz Sonuçları Varyasyon Serbestlik Kareler Kareler Kaynağı Derecesi Toplamı Ortalaması F Değeri Tekerrür Çeşit/Hat 2 14 14.536 62.279 7.268 4.449 5.057 * 3.095 ** Hata 28 40.244 1.437 Genel 44 117.059 Varyasyon Katsayısı (%) 8.38 * % 5 düzeyinde önemli, ** % 1 düzeyinde önemli Çizelge 4.15 incelendiğinde; bitkide bakla sayısı bakımından; incelenen genotipler arasında istatistiki olarak % 1 düzeyinde önemli farklılıklar bulunmuştur. 36

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Medeni YAŞAR Çizelge 4.16 da görüldüğü gibi, çeşit ve hatlardan elde edilen bitkide bakla sayısı değerleri 12.30 adet ile 16.23 adet arasında değişmiştir. Bitkide bakla sayısı değeri en yüksek F97-85C hattından, en düşük EGE-3002 hattından elde edilmiştir. İnci çeşidi F97-85C hattı ile aynı grupta yer almıştır. Diyarbakır da uzun yıllardan beri ekilen erken çiçeklenen ve olgunlaşan ILC 482 (15.43 adet) çeşidinin de yüksek bakla ürettiği görülmektedir. Karasu ve ark. (1999) bitkide bakla sayısının en fazla ILC 482 çeşidinde (10 adet), en az ise Diyar 95 çeşidinden elde edildiğini (5.53 adet) bildirmişlerdir. Bitkide bakla sayısına ait bulgularımız, Singh ve Malhotra (1984) nın 4-100 adet, Eser ve ark. (1989) ının Ankara koşullarında 3.0-46.0 adet olarak bildirdikleri bulguları ile uyum göstermiştir. Anlarsal ve ark. (1999) ının kış yetiştirme mevsiminde ve Adana koşullarında 15.8-27.3 adet, Ağsakallı ve ark. (1999) ının Erzurum koşularında 13.8-29.6 adet, Bozoğlu ve Özçelik (2005) in Samsun da15.7-28.3 adet olarak bildirdikleri bulgularından düşük, Karasu ve ark. (1999) ının Isparta koşullarında 10.0-5.53 adet olarak bildirdikleri bulgularından yüksek bulunmuştur. Bulgularımızdan da anlaşıldığı gibi yazlık yetiştiricilikte vejetasyonun kısalması bakla sayısının azalmasına neden olmaktadır. Bitkide bakla sayısının; ekim sıklığı, ekolojik faktörler, gübreleme ve biotik faktörlere göre büyük değişiklik gösterdiği Pundir ve ark. (1988a) ve Hadjıchrıstodoulou (1984) tarafından da bildirilmiştir. Bitkide bakla sayısı nohut ıslahında önemli verim kriteridir ve çeşit seçimi için bitki başına bu sayının 17 32 adet arasında olması uygundur. Ayrıca bu karakter tane verimi ile olumlu ilişkilidir. Tane verimine doğrudan yüksek etkisi nedeniyle verime yönelik seleksiyonlarda önemlidir (Ağsakallı ve Olgun, 1999; Biçer ve Anlarsal, 2005; Bozoğlu ve Özçelik (2005). 37

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Medeni YAŞAR Çizelge 4.16. Nohut Çeşit ve Hatlarının Bitkide Bakla Sayısına (adet) İlişkin Ortalama Değerleri ve Oluşan Gruplar Çeşit/Hat Adı Bitkide Bakla Sayısı (adet) F97-85C 16.23 a F97-102C 13.03 de F97-125C 15.03 a-d F97-127C 13.47 c-e F97-90C 15.57 ab EGE-3002 12.30 e EGE-3012 14.03 a-e EGE-3305 14.13 a-e EGE-3306 12.90 de İNCİ 15.97 a ÇAĞATAY 13.10 de GÖKÇE 13.67 b-e YAŞA-05 14.93 a-d DİYAR-95 14.77 a-d ILC-482 15.43 a-c ORTALAMA 14.30 * Aynı harfle gösterilen ortalamalar Duncan testine göre (0.05) istatistiki olarak farksızdır. 4.9. Bitkide Tane Sayısı (adet) Araştırmadan elde edilen nohut çeşit ve hatlarının bitkide tane sayısına ilişkin varyans analiz sonuçları Çizelge 4.17 de, ortalama değerler ve oluşan gruplar Çizelge 4.18 de verilmiştir. Çizelge 4.17. Nohut Çeşit ve Hatlarının Bitkide Tane Sayılarına (adet) Ait Varyans Analiz Sonuçları Varyasyon Serbestlik Kareler Kareler Kaynağı Derecesi Toplamı Ortalaması F Değeri Tekerrür Çeşit/Hat 2 14 14.800 78.756 7.400 5.625 5.822 ** 4.425 ** Hata 28 35.593 1.271 Genel 44 129.150 Varyasyon Katsayısı (%) 7.64 * % 5 düzeyinde önemli, ** % 1 düzeyinde önemli Çizelge 4.17 incelendiğinde; bitkide tane sayısı bakımından; incelenen genotipler arasında istatistiki olarak % 1 düzeyinde önemli farklılıklar bulunmuştur. 38

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Medeni YAŞAR Çizelge 4.18 de görüldüğü gibi, çeşit ve hatlardan elde edilen bitkide tane sayısı değerleri 12.47 ile 16.80 adet arasında değişmiştir. Genotipler arasında bitkide tane sayısı değeri en yüksek İnci çeşidinde, en düşük EGE-3002 hattından elde edilmiştir. En yüksek değere sahip olan İnci çeşidini aynı grupta yer alan F97-85C ve F97-90C hatları izlemiştir. Bitkide tane sayılarına ait bulgularımız, Anlarsal ve ark. (1999) ının 17.0-28.8 adet ve Eser ve ark. (1989) nın ise 3.2-12.2 adet olduğunu bildirdikleri bulgularından farklı bulunmuştur. Bakla sayısı fazla olan çeşitlerin, bitkide tane sayıları da fazla olmuştur. Nitekim bitkide tane sayısı ile bakla sayısı arasında önemli ve olumlu bir ilişki bulunmuştur. Çizelge 4.18. Nohut Çeşit ve Hatlarının Bitkide Tane Sayılarına (adet) İlişkin Ortalama Değerleri ve Oluşan Gruplar Çeşit/Hat Adı Bitkide Tane Sayısı (adet) F97-85C 16.63 ab F97-102C 13.33 d-f F97-125C 15.10 a-e F97-127C 14.07 c-f F97-90C 16.57 ab EGE-3002 12.47 f EGE-3012 14.57 b-e EGE-3305 14.87 a-e EGE-3306 13.10 ef İNCİ 16.80 a ÇAĞATAY 13.50 d-f GÖKÇE 13.83 d-f YAŞA-05 15.33 a-d DİYAR-95 15.13 a-e ILC-482 16.07 a-c ORTALAMA 14.76 * Aynı harfle gösterilen ortalamalar Duncan testine göre (0.05) istatistiki olarak farksızdır. 4.10. 100 Tane Ağırlığı (g) Araştırmadan elde edilen nohut çeşit ve hatlarının 100 tane ağırlığına ilişkin varyans analiz sonuçları Çizelge 4.19 de, ortalama değerler ve oluşan gruplar Çizelge 4.20 de verilmiştir. 39

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Medeni YAŞAR Çizelge 4.19. Nohut Çeşit ve Hatlarının 100 Tane Ağırlıklarına (g) Ait Varyans Analiz Sonuçları Varyasyon Serbestlik Kareler Kareler Kaynağı Derecesi Toplamı Ortalaması F Değeri Tekerrür Çeşit/Hat 2 14 0.395 354.066 0.198 25.290 0.369 47.214 ** Hata 28 14.998 0.536 Genel 44 369.459 Varyasyon Katsayısı (%) 2.06 * % 5 düzeyinde önemli, ** % 1 düzeyinde önemli Çizelge 4.19 incelendiğinde; 100 tane ağırlığı bakımından; incelenen genotipler arasında istatistiki olarak % 1 düzeyinde önemli farklılıklar bulunmuştur. Çizelge 4.20 de görüldüğü gibi, çeşit ve hatlardan elde edilen 100 tane ağırlığı değerleri 29.87 ile 39.90 g arasında değişmiştir. Genotipler arasında en yüksek 100 tane ağırlığı EGE-3012 hattından, en düşük 100 tane ağırlığı ise ILC-482 çeşidinden elde edilmiştir. İnci çeşidi, ILC-482 çeşidi ile aynı gruba girerek en düşük 100 tane ağırlığına sahip olmuştur. Hem ILC-482 hem de İnci çeşitlerinin bitkide tane sayılarının yüksek olması baklalarında çift tanelilik özelliğinin yüksek olduğunu gösterir ve böyle çeşitlerde genelde tane sayısı yüksek, tane ağırlığı düşük olmaktadır. Bu araştırmada incelenen küçük taneli çeşitlerin bitki boylarının kısa, yetişme sürelerinin az, bakla ve tane sayılarının yüksek olduğu belirlenmiştir 100 tane ağırlığına ait bulgularımız, Singh ve ark. (1990) ının 8.7-59.1g, Türk ve ark. (1997) nın 28-50.5 g, Anlarsal ve ark. (1999) ının 26.7-37.5 g, Biçer ve Anlarsal (2005) Diyarbakır da yerel ve ticari çeşitlerde 100 tane ağırlığının 9.61-39.81 g, Bozoğlu ve Özçelik (2005) in 100 tane ağırlığının kullandıkları çeşitlerde 35.2-44.6 g arasında değiştiğini olarak bildirdikleri bulguları ile uyum göstermiştir. Ancak Karasu ve ark. (1999) ının 100 tane ağırlıklarının 52.3 g ile 31.2 g ve Ağsakallı ve ark. (1999) ının 37.9-44.5 g olarak bildirdikleri bulgularından düşük bulunmuştur. Bu durum çeşit farklılığından kaynaklanabilir. Ayrıca, tane iriliği çeşide ait bir karakter olmasına karşın çevrenin bu karakter üzerinde güçlü bir etkisi vardır. Nitekim bu araştırmada 100 tane ağırlığı ile bitkide tane sayısı arasında olumsuz bir ilişki bulunmuştur. 40

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Medeni YAŞAR Çizelge 4.20. Nohut Çeşit ve Hatlarının 100 Tane Ağırlıklarına (g) İlişkin Ortalama Değerleri ve Oluşan Gruplar Çeşit/Hat Adı 100 Tane Ağırlığı (g) F97-85C 34.07 fg F97-102C 33.60 g F97-125C 33.17 g F97-127C 35.47 e F97-90C 36.17 de EGE-3002 37.30 b-d EGE-3012 39.90 a EGE-3305 38.20 b EGE-3306 37.80 bc İNCİ 30.00 h ÇAĞATAY 36.63 c-e GÖKÇE 37.43 b-d YAŞA-05 37.57 b-d DİYAR-95 35.40 ef ILC-482 29.87 h ORTALAMA 35.51 * Aynı harfle gösterilen ortalamalar Duncan testine göre (0.05) istatistiki olarak farksızdır. 4.11. Biyolojik Verim (kg/da) Araştırmadan elde edilen nohut çeşit ve hatlarının biyolojik verimine ilişkin varyans analiz sonuçları Çizelge 4.21 de, ortalama değerler ve oluşan gruplar Çizelge 4.22 de verilmiştir. Çizelge 4.21. Nohut Çeşit ve Hatlarının Biyolojik Verimlerine (kg/da) Ait Varyans Analiz Sonuçları Varyasyon Serbestlik Kareler Kareler Kaynağı Derecesi Toplamı Ortalaması F Değeri Tekerrür Çeşit/Hat 2 14 26908.103 77344.272 13454.052 5524.591 8.046 ** 3.304 ** Hata 28 46819.464 1672.124 Genel 44 151071.839 Varyasyon Katsayısı (%) 10.66 * % 5 düzeyinde önemli, ** % 1 düzeyinde önemli Çizelge 4.21 incelendiğinde; biyolojik verim bakımından; incelenen genotipler arasında istatistiki olarak % 1 düzeyinde önemli farklılıklar bulunmuştur. 41

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Medeni YAŞAR Çizelge 4.22 de görüldüğü gibi, çeşit ve hatlardan elde edilen biyolojik verim değerleri 312.4 ile 446.0 kg/da arasında değişmiştir. Genotipler arasında en yüksek biyolojik verim F97-90C hattından, en düşük biyolojik verim ise F97-102C hattından elde edilmiştir. Yaşa-05 çeşidi, F97-90C hattı ile aynı gruba girerek en yüksek biyolojik verim değerine sahip olmuştur. Bitkide dal sayısı, bitkide bakla ve tane sayısı yönünden ilk sıralarda yer alan çeşitler biyolojik verim yönünden de ilk sıralarda yer almıştır. Nitekim bu araştırmada biyolojik verim ile anılan özellikler arasında olumlu ve önemli bir ilişki saptanmıştır. Çizelge 4.22. Nohut Çeşit ve Hatlarının Biyolojik Verimlerine (kg/da) İlişkin Ortalama Değerleri ve Oluşan Gruplar Çeşit/Hat Adı Biyolojik Verim (kg/da) F97-85C 409.5 a-d F97-102C 312.4 e F97-125C 362.0 b-e F97-127C 345.9 c-e F97-90C 446.0 a EGE-3002 348.7 c-e EGE-3012 414.5 a-c EGE-3305 415.4 a-c EGE-3306 341.6 de İNCİ 404.3 a-d ÇAĞATAY 342.5 c-e GÖKÇE 375.8 a-e YAŞA-05 443.2 a DİYAR-95 436.5 ab ILC-482 355.5 c-e ORTALAMA 383.6 * Aynı harfle gösterilen ortalamalar Duncan testine göre (0.05) istatistiki olarak farksızdır. 4.12. Tane Verimi (kg/da) Araştırmadan elde edilen nohut çeşit ve hatlarının tane verimine ilişkin varyans analiz sonuçları Çizelge 4.23 de, ortalama değerler ve oluşan gruplar Çizelge 4.24 de verilmiştir. 42

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Medeni YAŞAR Çizelge 4.23. Nohut Çeşit ve Hatlarının Tane Verimlerine (kg/da) Ait Varyans Analiz Sonuçları Varyasyon Serbestlik Kareler Kareler Kaynağı Derecesi Toplamı Ortalaması F Değeri Tekerrür Çeşit/Hat 2 14 5026.183 11834.831 2513.092 845.345 8.617 ** 2.898 ** Hata 28 8166.484 291.660 Genel 44 25027.498 Varyasyon Katsayısı (%) 11.33 * % 5 düzeyinde önemli, ** % 1 düzeyinde önemli Çizelge 4.23 incelendiğinde; tane verimi bakımından; incelenen genotipler arasında istatistiki olarak % 1 düzeyinde önemli farklılıklar bulunmuştur. Çizelge 4.24 de görüldüğü gibi, genotiplerden elde edilen tane verimi değerleri 121.5 kg/da ile 173.0 kg/da arasında değişmiştir. Genotipler arasında en yüksek tane verimi 173.0 kg/da ile F97-90C hattından, 172.4 kg/da ile Yaşa-05 çeşidinden, en düşük tane verimi ise 121.5 kg/da ile F97-102C hattından elde edilmiştir. F97-85C (169.1 kg/da), EGE-3012 (165.8 kg/da) ve EGE-3305 (164.1 kg/da) hatları da yüksek verimli bulunmuştur. Tane verimlerine ait bulgularımız, Biçer (2001) Diyarbakır koşullarında ilkbahar ekimlerinde 121.54-166.61 kg/da, Ağsakallı ve ark. (1999) ının Erzurum koşullarında 80.3-165.1 kg/da, Altınbaş ve Sepetoğlu (2001) nun Bornova da kış yetiştirme mevsiminde tane veriminin 123.3-221.5 kg, Düzdemir ve Akdağ (2007) ın Tokat ta 94.9-153.1 kg/da, Biçer ve Anlarsal (2005) ın Diyarbakır da ilkbahar ekimlerinde 121.5-166.6 kg/da olarak bildirdikleri bulguları ile paralellik göstermiştir. Düzdemir ve ark. (2007) Tokat ta diğer çeşitlerle beraber Gökçe çeşidinin verimli ve antraknoza dayanıklı olduğunu bildirmişlerdir. Eser ve ark. (1989) ının Ankara koşullarında 20.0-208.0 g/m 2, Anlarsal ve ark. (1999) ının kışlık ekimlerde ve Adana koşullarında 178.6-271.9 kg/da olarak bildirdikleri bulgularından düşük bulunmuştur. Tane verimi; iklim, gübre ve diğer biotik ve abiotik faktörler gibi birçok faktörün etkisinde bulunmaktadır (Pundir 1988b). Daha öncede belirtildiği gibi ilkbahar ekimlerinde bitkiler kış yağışlarından yeteri kadar faydalanmamakta ve vejetasyon süresi kısalmakta, buna bağlı olarak ta verim daha düşük olmaktadır. Öte 43

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Medeni YAŞAR yandan tane verimi yönünden ilk sırada yer alan genotipler aynı zamanda biyolojik verim, bitkide tane sayısı ve ana dal sayısı yönünden de ilk sırada yer almışlardır. Nitekim bu araştırmada tane verimi ile anılan özellikler arasında önemli ve olumlu ilişkiler saptanmıştır. Çizelge 4.24. Nohut Çeşit ve Hatlarının Tane Verimlerine (kg/da) İlişkin Ortalama Değerler ve Oluşan Gruplar Çeşit/Hat Adı Tane Verimi (kg/da) F97-85C 169.1 ab F97-102C 121.5 f F97-125C 143.2 a-f F97-127C 135.8 c-f F97-90C 173.0 a EGE-3002 134.9 d-f EGE-3012 165.8 a-c EGE-3305 164.1 a-d EGE-3306 128.4 ef İNCİ 159.6 a-d ÇAĞATAY 137.2 b-f GÖKÇE 148.4 a-f YAŞA-05 172.4 a DİYAR-95 159.5 a-e ILC-482 148.9 a-f ORTALAMA 150.8 * Aynı harfle gösterilen ortalamalar Duncan testine göre (0.05) istatistiki olarak farksızdır. 4.13. Hasat İndeksi (%) Araştırmadan elde edilen nohut çeşit ve hatlarının hasat indeksine ilişkin varyans analiz sonuçları Çizelge 4.25 de, ortalama değerler ve oluşan gruplar Çizelge 4.26 de verilmiştir. 44

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Medeni YAŞAR Çizelge 4.25. Nohut Çeşit ve Hatlarının Hasat İndekslerine (%) Ait Varyans Analiz Sonuçları Varyasyon Serbestlik Kareler Kareler Kaynağı Derecesi Toplamı Ortalaması F Değeri Tekerrür Çeşit/Hat 2 14 2.721 70.328 1.361 5.023 0.926 3.417 ** Hata 28 41.159 1.470 Genel 44 114.208 Varyasyon Katsayısı (%) 3.08 * % 5 düzeyinde önemli, ** % 1 düzeyinde önemli Çizelge 4.25 incelendiğinde; hasat indeksi bakımından; incelenen genotipler arasında istatistiki olarak % 1 düzeyinde önemli farklılıklar bulunmuştur. Çizelge 4.26 de görüldüğü gibi, genotiplerden elde edilen hasat indeksi değerleri % 36.57 ile 41.83 arasında değişmiştir. Genotipler arasında en yüksek hasat indeksi değeri ILC-482 çeşidinden elde edilmiş bunu F97-85C, EGE-3012 ve Çağatay izlemiş, en düşük hasat indeksi değeri ise Diyar-95 çeşidinden elde edilmiştir. Hasat indeksi yüksek olan çeşitlerin erken çiçeklendiği dikkati çekmektedir. Öte yandan bitkide bakla sayısı ve tane sayısı yönünden ilk sıralarda yer alan genotipler, hasat indeksi yönünden de ilk sırada yer almıştır. Çizelge 4.26. Nohut Çeşit ve Hatlarının Hasat İndekslerine (%) İlişkin Ortalama Değerleri ve Oluşan Gruplar Çeşit/Hat Adı Hasat İndeksi (%) F97-85C 41.37 ab F97-102C 38.90 c-e F97-125C 39.60 a-d F97-127C 39.30 b-d F97-90C 38.73 c-e EGE-3002 38.63 c-e EGE-3012 40.00 a-c EGE-3305 39.43 b-d EGE-3306 37.53 de İNCİ 39.40 b-d ÇAĞATAY 40.00 a-c GÖKÇE 39.37 b-d YAŞA-05 38.93 cd DİYAR-95 36.57 e ILC-482 41.83 a ORTALAMA 39.31 * Aynı harfle gösterilen ortalamalar Duncan testine göre (0.05) istatistiki olarak farksızdır. 45

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Medeni YAŞAR 4.14. Antraknoz Hastalık okuması Antraknoz gözlemleri her parsele ait bitkilerden belirli gelişme devrelerinde Çiçeklenme ve bakla bağlama devresi) 1-9 skalasına göre; 1: (hiçbir hastalık simptomu yok), 9: (bitkiler tamamen ölü) değerlendirilmiştir. Her parselde yapılan gözlem sonucu EGE-3002, EGE-3012 ve Diyar 95 çeşidinde 3 skala değerinde (alt yapraklarda küçük noktalar halinde yanıkların görülmesi) zarar tespit edilmiştir. Diğer hatlarda kayda değer semptomlara rastlanmamıştır. Antraknoz hastalığı nedeniyle ile dayanıklı çeşitlerin bile öldüğü kışlık ekimler yerine bu hastalığın zararından kaçınmak için erken ve geç ilkbahar ekimleri önerilmekte ve çoğunlukla uygulanmaktadır. Bu uygulama tane veriminde düşüş meydana getirmektedir. Ancak Düzdemir ve ark. (2007) nin de bildirdikleri gibi; tane verimi yıllara ve çevreler göre değişmektedir. Aynı şekilde antraknozun yoğun olduğu alanlarda verim önemli derecede düşmektedir. Tüm çevrelerde tam dayanıklılık sergileyen bir tescilli çeşidin olmaması verimleri daha da azaltmaktadır. 4.15. İncelenen Özellikler Arası İlişkiler Araştırmada 15 nohut genotipinde incelenen 11 özellik arasındaki korelasyon katsayıları ile istatistiki olarak önem kontrolleri Çizelge 4.27. de verilmiştir. Çizelge 4.27. de görüldüğü üzere; Çiçeklenme süresi ile olgunlaşma süresi (r= 0.825**), 100 tane ağırlığı (r = 0.298*) önemli ve olumlu; hasat indexi (r = - 0.514**) ile önemli ve olumsuz ilişkiler saptanmıştır. Bulgularımız Singh (1968) bulguları ile benzerlik göstermiştir. Olgunlaşma gün sayısı ile 100 tane ağırlığı (r = 0.385**) ve çiçeklenme süresi (r = 0.825**), arasında önemli ve olumlu; hasat indeksi (r = -0.497**), ile önemli ve olumsuz ilişkiler saptanmıştır. Bulgularımız Sing (1968) bulguları ile benzerlik göstermiştir. Bitki boyu ile ilk bakla yüksekliği (r = 0.668**) ve ana dal sayısı (r = 0.359*) arasında önemli ve olumlu ilişkiler saptanmıştır. 46

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Medeni YAŞAR İlk bakla yüksekliği ile bitki boyu (r = 0.668**), ana dal sayısı (r = 0.406**), bitkide bakla sayısı (r = 0.400**), bitkide tane sayısı (r = 0.434**), biyolojik verim (r = 0.314*) ve tane verimi (r = 0.289*) arasında önemli ve olumlu ilişkiler saptanmıştır. Ana dal sayısı ile bitki boyu(r = 0.359*), ilk bakla yüksekliği(r = 0.406**) bitkide bakla sayısı (r = 0.386**), bitkide tane sayısı (r = 0.465**), biyolojik verim (r = 0.593**) ve tane verimi (r = 0.554**) arasında önemli ve olumlu ilişkiler saptanmıştır. Bulgularımız Rohewal ve ark.(1968), Sing (1968), Sandhu ve Sing (1972), Sandhu ve Sing (1974), Setty ve ark.(1977), Sandhu ve ark.(1989) bulguları ile benzerlik göstermiştir. Bitkide bakla sayısı ile ilk bakla yüksekliği (r = 0.400**), ana dal sayısı (r = 0.386**), bitkide tane sayısı (r = 0.970**), biyolojik verim (r = 0.518**), hasat indexi (r = 0.387**), tane verimi (r = 0.599) arasında önemli ve olumlu; 100 tane ağırlığı (r = -0.347) arasında önemli ve olumsuz ilişkiler saptanmıştır. Bulgularımız Sing (1968), Phadnis ve ark.(1972), Sandhu ve Sing (1972), Dabholkar (1973), Sandhu ve Sing (1974), Setty ve ark.(1977), Sandhu ve ark.(1989), Pooran ve Sing (1997), Anlarsal ve ark.(1999) bulguları ile benzerlik göstermiştir. Bitkide tane sayısı ile ilk bakla yüksekliği (r = 0.434**), ana dal sayısı (r = 0.465**), bitkide bakla sayısı (r = 0.970**), biyolojik verim (r = 0.607**), hasat indexi (r = 0.409**), tane verimi (r = 0.690**) arasında önemli ve olumlu; 100 tane ağırlığı (r = -0.367) arasında önemli ve olumsuz ilişkiler saptanmıştır. Bulgularımız Sing (1968), Phadnis ve ark.(1972), Dabholkar (1973), Setty ve ark.(1977), Pooran ve Sing (1997), Anlarsal ve ark.(1999) bulguları ile benzerlik göstermiştir. 100 tane ağırlığı ile çiçeklenme süresi (r = 0.298*), olgunlaşma süresi (r= 0.385**) arasında önemli ve olumlu; bitkide bakla sayısı (r = -0.347*), bitkide tane sayısı (r = -0.367*) arasında önemli ve olumsuz ilişkiler saptanmıştır. Bu karakterin tane verimi ile ilişkisi olumlu ancak önemsiz bulunmuştur. Tane verimi ile bu karakter arasındaki olumlu ancak önemsiz ilişki Biçer ve Şakar (2003) tarafından da bildirilmiştir. Ancak Biçer ve Anlarsal (2005) bu iki karakter arasındaki ilişkinin önemli olduğunu bildirmişlerdir 47

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Medeni YAŞAR Biyolojik verim ile ilk bakla yüksekliği (r = 0.314*), ana dal sayısı (r = 0.593**), bitkide bakla sayısı (r = 0.518**), bitkide tane sayısı (r = 0.607**) ve tane verimi (r = 0.961**) arasında önemli ve olumlu ilişkiler saptanmıştır. Bulgularımız Toker ve Çağırgan (2003) bulguları ile benzerlik göstermiştir. Altınbaş (2003) biyolojik verim ve hasat indeksi ile bitki tane verimi arasında 100 tane ağırlığına oranla daha güçlü ilişkilerin bulunduğunu, biyolojik verim ve hasat indeksinin birlikte bitki veriminde gözlenen değişkenliğin % 97,8-99,8 i ve 100-tane ağırlığında da % 3,1-26,6 sından sorumlu olduklarını belirlemiştir. Kışlık koşullarda yüksek verimli ve iri taneli genotiplerin geliştirilmesinde biyolojik verimi fazla olan bitkiler arasından yüksek hasat indeksine sahip bitkilerin seçilmesinin daha etkili olabileceğini belirlemiştir. Hasat indexi ile bitkide bakla sayısı (r = 0.387**), bitkide tane sayısı (r = 0.409**) arasında önemli ve olumlu; çiçeklenme süresi (r = -0.514**), olgunlaşma süresi (r= -0.497**) arasında önemli ve olumsuz ilişkiler saptanmıştır. Bulgularımız Anlarsal ve ark.(1999) bulguları ile benzerlik göstermiştir. Tane verimi ile ilk bakla yüksekliği (r = 0.289*), ana dal sayısı (r = 0.554**), bitkide bakla sayısı (r = 0.599**), bitkide tane sayısı (r = 0.690**) ve biyolojik verim (r = 0.961**) arasında önemli ve olumlu ilişkiler saptanmıştır. Bulgularımız Rohewal ve ark.(1968), Phadnis ve ark.(1972), Sandhu ve Sing (1972), Dabholkar (1973), Sandhu ve Sing (1974), Setty ve ark.(1977), Sandhu ve ark.(1989), Pooran ve Sing (1997), Anlarsal ve ark.(1999), Toker ve Çağırgan (2003) Sağır ve ark. (2004), Biçer (2005) in bulguları ile benzerlik göstermiştir. 48

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Medeni YAŞAR Çizelge 4.27. Korelasyon Tablosu Çiçeklenme Süresi Olgunlaşma Çiçeklenme Süresi - 0.825** Olgunlaşma - Bitki Boyu İlk Bakla Yüksekliği Ana Dal Sayısı Bitkide Bakla Sayısı Bitkide Tane Sayısı 100 Tane Ağırlığı Biyolojik Verim Hasat İndeksi Tane Verimi Bitki Boyu 0.155 0.076 - İlk Bakla Yüksekliği 0.231 0.134 0.668** - Ana Dal Sayısı 0.082-0.036 0.359* 0.406** - Bitkide Bakla Sayısı -0.180-0.217 0.244 0.400** 0.386** - Bitkide Tane Sayısı -0.208-0.273 0.232 0.434** 0.465** 0.970** - 100 Tane Ağırlığı 0.298* 0.385** 0.126 0.105 0.173-0.347* -0.367* - Biyolojik Verim -0.025-0.116 0.257 0.314* 0.593** 0.518** 0.607** 0.142 - Hasat İndeksi -0.514** -0.497** -0.142-0.012-0.057 0.387** 0.409** -0.288 0.010 - Tane Verimi -0.153-0.239 0.199 0.289* 0.554** 0.599** 0.690** 0.067 0.961** 0.283-49

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Medeni YAŞAR 50

5. SONUÇ VE ÖNERİLER Medeni YAŞAR 5. SONUÇ VE ÖNERİLER Bu araştırma Güneydoğu Anadolu bölgesi koşullarında bazı yazlık nohut (Cicer arietinum L.) genotiplerinin tane verimi ve verimle ilgili özelliklerin belirlenmesi amacıyla ele alınmıştır. Bu araştırmada çıkış süresi değerleri 20.33 ile 22.00 gün, metrekaredeki bitki sayısı değerleri 33.67 ile 35.33 adet, çiçeklenmeye kadar geçen süre 65.33 ile 70.67 gün, fizyolojik olgunlaşmaya kadar geçen süre 101.67 ile 107.00 gün, bitki boyu değerleri 34.17 ile 42.53 cm, ilk bakla yüksekliği değerleri 15.27 ile 20.20 cm, ana dal sayısı değerleri 2.67 ile 3.07 adet, bitkide bakla sayısı değerleri 12.30 ile 16.23 adet, bitkide tane sayısı değerleri 12.47 ile 16.80 adet, 100 tane ağırlığı değerleri 29.87 ile 39.90 g, biyolojik verim değerleri 312.4 ile 446.0 kg/da, tane verimi değerleri 121.5 ile 173.0 kg/da, hasat indeksi değerleri % 36.57 ile 41.83 arasında değişim göstermiştir. F97-90C, F97-85C, EGE-3012, EGE-3305 hatlarından bölge koşullarında yetiştirilen ve bu araştırmada kontrol olarak kullanılan Diyar-95 ve ILC-482 (Güney Sarısı) nohut çeşitlerinden daha yüksek verim elde edilmiştir. Bu hatların ıslah programına alınıp ıslaha devam edilmesi uygun olacaktır. Ayrıca Yaşa-05 ve İnci çeşitlerinden de bölge araştırma enstitüsünde tescil ettirilen Diyar-95 ve ILC-482 (Güney Sarısı) çeşitlerden daha yüksek verim elde edilmiştir. Bu iki çeşidin bölgede yazlık olarak yetiştirilmesinin uygun olabileceği saptanmıştır. Diğer taraftan tane verimi ile ilk bakla yüksekliği, bitkide bakla sayısı, ana dal sayısı, bitkide tane sayısı ve biyolojik verim arasında olumlu ve önemli ilişki olduğu belirlenmiştir. Bu araştırmada ele alınan hatların bölge koşullarına adaptasyonunun tam olarak ortaya konulabilmesi için araştırmanın ileriki yıllarda da sürdürülmesi uygun olacaktır. 51

5. SONUÇ VE ÖNERİLER Medeni YAŞAR 52

KAYNAKLAR ABDUL, W., and MOHAMMAD, Y., 1991. Regression and Correlation Analysis in Different Cultivars of Chickpea (Cicer arietinum L.). Plant Breeding Abstracts, 61(12): 1508. AĞSAKALLI, A., ve OLGUN, M., 1999. Erzurum Şartlarında Nohut Islahı İçin Seleksiyon Kriterlerinin Tespiti. Türkiye 3. Tarla Bitkileri Kongresi, Çayır-Mera Yembitkileri ve Yemeklik Tane Baklagiller, III: 324-329. 15-20 Kasım, Adana. ALTINBAŞ, M. ve SEPETOĞLU H., 2002. Kışlık Ekime Uygun Nohut Geliştirmede Bazı Tarımsal Özellikler İçin Genotipik ve Çevresel Etki Değerlendirmesi Ege Üniv. Ziraat Fak. Derg., 39 (3): 33-40 ALTINBAŞ, M. ve SEPETOĞLU H., 2001.Yeni Geliştirilen Nohut Hatlarının Bornova Koşullarında Verim ve Bazı Tarımsal Özellikleri Üzerinde Araştırmalar. Ege Üniv. Ziraat Fak. Derg., 38(2-3):39-46 ALTINBAŞ, M., 2003. Kışlık Nohut (Cicer arietinum L.) Islahında Biyolojik Verim ve Hasat İndeksinden Yararlanma Olanakları. Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü Dergisi Anadolu abs. No: ANLARSAL, A.E., YÜCEL, C., ve ÖZVEREN, D., 1999. Çukurova Koşullarında Bazı Nohut Hatlarının Verim ve Verimle İlgili Özelliklerinin Saptanması Üzerine Bir Araştırma. Türkiye 3. Tarla Bitkileri Kongresi, Çayır-Mera Yembitkileri ve Yemeklik Tane Baklagiller, III: 342-347. 15-20 Kasım, Adana. ANONYMOUS, 1984. Legume Inoculants and Their Use. Food and Agriculture of The United Nations Organization. Rome. 63S. ANONYMOUS, 2009. Diyarbakır İline Ait 2009 Yılı İklim Verileri. Diyarbakır Meteoroloji Bölge Müdürlüğü., 2009. Toprak Analizi Sonuçları. Güneydoğu Anadolu Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü. BALUCH, M.A.M., and SOOMRO, M.P.M., 1970. Correlation Studies in Gram (Cicer arietinum L.). Plant Breeding Abstracts, 40 (1): 247 53

BAKOĞLU, A., ve AYÇİÇEK, M., 2005. Bingöl Ekolojik Koşullarında Bazı Nohut (Cicer arietinum L.) Çeşitlerinin Verim ve Verim Öğeleri Üzerine Bir Araştırma. F.Ü. Fen ve Mühendislik Bilimleri Dergisi, 17(1), 107-113, 2005. BAKOĞLU, A., 2009. Elazığ Ekolojik Koşullarında Bazı Nohut (Cicer arietinum L.) Çeşitlerinin Verim ve Verim Öğeleri Üzerine Bir Araştırma. Hr.Ü.Z.F.Dergisi, 13(1): 1-6 BAYLAN, B., ÇİMEN, İ., 1999.Diyarbakır Koşullarında Nohut Ekim Zamanları İle Antraknoz Hastalığı Arasındaki İlişkinin Belirlenmesi. I. GAP Kongresi 26-28 Mayıs 1999, I.Cilt 145-152. ŞANLIURFA. BİÇER, B.T., 2001. Diyarbakır Yöresinden Toplanan Bazı Nohut (Cicer arietinum L.) Yerel Çeşitlerinde Önemli Bitkisel ve Tarımsal Özelliklerin Belirlenmesi Üzerine Bir Araştırma. Ç.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi. Adana BİÇER, B.T., ve ŞAKAR. D., 2003. Bazı Nohut Hat ve Çeşitlerinde Tarımsal Karakterlerin Belirlenmesi ve Karakterler Arası İlişkiler. Türkiye 5. Tarla Bitkileri Kongresi, 13-17 Ekim 2003, Diyarbakır, S:499-503. BİÇER, B.T., ve ANLARSAL. A. E., 2004. Bazı Nohut (Cicer arietinum L.) Köy Çeşitlerinde Bitkisel ve Tarımsal Özelliklerin Belirlenmesi. Ankara Üni. Zir. Fak. Tarım Bil. Dergisi, 10 (4): 389-396 BİÇER, B.T., 2005. Evaluation of Chickpea Landraces. Pakistan Journal of Biological Sciences, 8 (3): 510-511 BİÇER, B.T., ve ANLARSAL. A. E., 2005. Diyarbakır Yöresi Nohut (Cicer arietinum L.) Köy Popülasyonlarının Tarımsal, Morfolojik ve Fenolojik Özellikler İçin Değerlendirilmesi. HR.Ü.Z.F. Dergisi, 2005, 9(3):1-8 BİÇER, B.T., ve ŞAKAR. D., 2007. Research Regarding the Agronomic Values of Several Chickpea Genotypes. Not. Bot. Hort. Agrobot. Cluj, 35 (1): 37-42 (2007). BOZOĞLU, H. ve ÖZÇELİK, H., 2005. Nohutta (Cicer arietinum L) Bazı Özelliklerin Genotip x Çevre İnteraksiyonları ve Stabilitelerinin 54

Belirlenmesi. GAP IV. Tarım Kongresi,21-23 Eylül Cilt I, 834-839, ŞANLIURFA. DABHOLKAR, A.R., 1973. Yield Components in Cicer arietinum Linn. Biblography of Chickpea Genetics and Breeding (1915-83), 41p. DEMİR, İ., 1975. Bitki Islahı Ders Kitabı. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları, 212: 171. DÜZDEMIR, O., AKDAĞ, C., 2007. Bazı Nohut (Cicer arietinum L.) Çeşitlerinin Genotip x Çevre İnteraksiyonlarının Belirlenmesi. GOÜ. Ziraat Fakültesi Dergisi, 24 (1), 27-34. DÜZDEMİR, O., AKDAĞ, C., ve YANAR Y., 2007 Bazı Nohut (Cicer arietinum L.) Çeşitlerinin Farklı Çevrelerde Antraknoz (Ascochyta rabiei) a Dayanımları ve Tane Verimleri Üzerine Bir Araştırma. GOÜ. Ziraat Fakültesi Dergisi, 24 (2), 87-97. ERMAN, M., ÇİFTÇİ, V., ve GEÇİT, H. H., 1997. Nohut (Cicer Arietinum L.) ta Özellikler Arası İlişkiler ve Path Katsayısı Analizi Üzerine Bir Araştırma. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarım Bilimleri Dergisi, 3 (3): 43-46 ESER, D., 1978 Yemeklik Tane Baklagiller Ders Notu. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi.1998 ANKARA ESER, D., GECİT, H.H., ve EMEKLİLER, H.Y., ve KAVUNCU O., 1989. Nohut Gen materyalinin Zenginleştirilmesi ve Değerlendirilmesi. Doğa TUTAR. ve Or. Dergisi., 13 (2): 246-254. ESER, D., GECİT, H.H., ve EMEKLİLER, H.Y., 1991. Evaluation of Chickpea Landraces in Turkey. Chickpea Newsletter Jun. Icn, (24) p.4 FAO, 2008., Production Yearbook GUPTA, S.P., GILL, A.S., and PHUL, P.S., 1972. Variability and Correlation Studies on Yield and its Components in Gram. Bibloography of Chickpea Genetics and Breeding (1915-83), : 56p. JOSHI, S.N., 1972. Variability and Association of Some Yield Components in Gram (Cicer arietinum L.). Plant Breeding Abstracts, 42 (1): 181p. 55

HADJICHRISTODOULOU, A., 1984. New Chickpea Varieties for Winter Sowing and, Mechanical Harvesting. Agricultural Research Instıtute Ministry Agriculture and Natural Resources Technical Bulletein 58, Agust., ISSN 0070-2315., 1989. Association Between Traits of Chickpea Varieties. Plant Breeding Abstracts, 59 (9): 892p. KAMEL, M., 1991. Winter Chickpea: Status Prospects. Plant Breeding Abstracts, 61 (6): 741p. KARAKÖY, T., 2008. Çukurova ve Orta Anadolu Bölgelerinden Toplanan Bazı Yerel Nohut (Cicer arientinum L.) Genotiplerinin Verim ve Verimle İlgili Özelliklerinin Belirlenmesi Üzerine Bir Araştırma. Ç.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi. Adana KARASU, A., KARADOĞAN, T., ÇARKÇI, K., ve TÜRK, M., 1999. İsparta Koşullarında Bazı nohut (Cicer arietinum L.) Hat ve Çeşitlerinin Adaptasyonu Üzerinde Bir Araştırma. Türkiye 3. Tarla Bitkileri Kongresi,, Çayır-Mera Yem bitkileri ve Yemeklik Tane Baklagiller, III: 336-341 15-20 Kasım, Adana. KATIYAR, R.P., SOOD, O.P., and KALIA, N.R., 1981. Selection Criteria in Chickpea. International Chickpea Newsletter., 4:5-6. KHORGADEP, W., 1989. Correlation Studies in Bengal Gram (Cicer arietinum L.). Plant Breeding Abstracts, 59 (4): 372. KHORGADE, P.W., NARKHEDE, M.N., and RAUT, S.K., 1985. Genetic Variability Studies in Chickpea. International Chickpea Newsletter, Jun 12 :12-13. KHORGADE, P.W., KHEDEKAR, R.P., and NARKHEDE, M.N., 1999. Character Association and Path Analysis Under Normal and Late Sown Conditions in Chickpea. Plant Breeding Abstracts, 6 (10): 1435. MART, D., ANLARSAL, A.E. 2001. Çukurova Koşullarında Nohutta Bazı Önemli Özellikler Yönünden Genotip x Çevre İnteraksiyonları ve uyum Yeteneklerinin Saptanması Üzerine Bir Araştırma. Türkiye IV. Tarla 56

Bitkileri Kongresi sunulu bildiri. Cilt I, Tahıllar ve Yemeklik Tane Baklagiller, 17-21 Eylül 2001, 321-326. TEKİRDAĞ. MISHRA, R.C., 1991. Stability of Heritability, Genetic Advance, and Character Association Estimates in Chickpea. Chickpea Newsletter, Dec ICN 24: 10. MOHAMMAD, Y., HAMIDULLAH, J., and AHMAD, M.B., 1991.Interrelationship Between Grain Yield and Other Important Charatters in Chickpea (Cicer arietinum L.). Plant Breeding Abstracts, 61 (11): 1239. MOHAMMED, A.I.S., 1991. A Breakthrough in Chickpea Yield in Sudan. Plant Breeding Abstracts, 61 (3): 386. MUPPIDATHI, N., RAJARATHINAM, S., and PARAMASIVAN, K.S., 1997. Correlation and Path Coefficient Analysis in Chickpea. Plant Breeding Abstracts, 67 (1): 73. ÖZÇELİK, H., BOZOĞLU, H., PEŞKEN, E., MUT, Z., 2001. Farklı Ekim Zamanı ve Bitki Sıklığında Yetiştirilen Nohut Çeşitlerinin Tane Verimi Ve Bazı Özelliklerinin Tespiti. Türkiye. IV. Tarla Bitkileri Kongresi, 17-21 Eylül 2001, 333-338. TEKİRDAĞ. ÖZDEMİR, S., 1996. Path Coefficient Analysis for Yield and its Components in Chickpea. International Chickpea and Pigeonpea Newsletter ICPN 3: 19-21. ÖZGÜN,Ö,S., BİÇER, T., ŞAKAR, D. Diyarbakır-Bismil Ekolojik Koşullarında Nohutta Farklı Ekim Zamanlarının Verim ve Verim Unsurlarına Etkilerinin Belirlenmesi Üzerine Bir Araştırma. Türkiye V. Tarla Bitkileri Kongresi, 13-17 Ekim 2003 Cilt II. 428-431. DİYARBAKIR. PATIL, V.N., and POKLE, Y.S., 1975. Correlation Selection Indices in Improvement of Seed in Gram. Biblography of Chickpea Genetics and Breeding (1915-83), p. 114. PATIL, V.N., and PHANDIS, B.A., 1977. Genotypic Variability and its Implication in Selection of Gram. Biblography of Chickpea Genetics and Breeding (1915-83), p.114. 57

PHADNIS, B.A., A.P. EKBOTE and S.S., AINCHWAR., 1972. Path- Coefficient Analysis in Gram (Cicer arietinum L.). Field Crop Abstracts, 25 (1): 91. POORAN, CHAND., and SINGH, F., 1997. Correlation and Path Coefficient Analysis in Chickpea. Plant Breeding Abstracts, 67 (7): 976. PUNDIR, R.P.S., and RAJAGOPHAN, C.K., 1988. Collection of Chickpea Germplasm in Tamil Nadu, India. Plant Breeding Abstracts, 58 (5): 391. PUNDIR, R.P.S., REDDY, K.N., and MELIK H.M., 1988. ICRISAT Chickpea Germplasm Catalog: Evaluation and Analysis. Icrısat Institute for the Semi-Arid Tropics Patancheru, India., A. P. 502 324. REDDY, R.K. and RAO, S.K., 1989. Analysis of Yield Factors in Segregating Population of Chickpea. (Cicer arietinum L.) Plant Breeding Abstracts, 59 (5): 478. ROHEWAL, S.S., RAMANUJAM, S., and MEHRA, K.L., 1968. Plant Type in Bengal Gram. Plant Breeding Abstracts, 38 (2): 440. SAĞIR, A., BİÇER B.T. and ŞAKAR, D., 2004. Correlations Among Characters and Ascochyta Blight Disease Severities in Chickpea Breeding Lines. Plant Pathology Journal, 3 (1): 40-43. SALIMATH, P.M., and BAHL, P.N., 1989. Association Analysis and Plant Ideotype in Chickpea (Cicer Arietinum L.) Plant Breeding Abstracts, 59 (6): 585. SANDHU, T.S., and SINGH, N.B., 1972. Genetic Variability, Correlation and Regression Studies in Gram (Cicer arietinum L.). Plant Breeding Abstracts, 42 (1): 181. SANDHU, T.S., and SINGH, N.B., 1974. Correlation, Path Coefficient Analysis and Discriminant Function Selection in Cicer arietinum. Plant Breeding Abstracts, 44 (1): 242. SANDHU, T.S., GUMBER, R.K., and BHULLAR, B.S., 1989. Estimation of Some Genetic Parameters in Chickpea (Cicer arietinum L.). Plant Breeding Abstracts, 59 (3): 268. 58

SANDHU, S.K., and MANDAL, A.K., 1991. Genetic Variability and Character Association in Chickpea (Cicer arietinum L.). Plant Breeding Abstracts, 61 (5): 630. SANDHU, T.S., and R.K. GUMBER., 1991. Genetic Divergence in Chickpea. Chickpea Newsletter Jun Icn, 24: 18-19. SAMAL, K.M., and JAGADEV, P.N., 1989. Genetic Variability Studies and Scope for Improvement in Chickpea, Orissa, India. Chickpea Newsletter Jun Icn, (20): 18-19. SAXENA, M.C. (1984). Agronomic Studies on Chickpeas. Ascochyta blight and Winter Sowing of Chickpeas. ed. Saxena, M.C. ve Singh, K.B. SHARMA, A.K., TIWARI, R.K., and TIWARI, A.S., 1970. Studies on Genotipic, Phenotipic and Enviromental Correlation in Gram. Plant Breeding Abstracts, 40 (1): 247. SHARMA, P.P., and MALOO, S.R., 1989. Correlation and Path Coefficient Analysis in Bengal Gram. Plant Breeding Abstracts, 59 (8): 785. SHUKLA, A., 1989. Association Among Quantitative Traits in Chickpea Germplasm. Plant Breeding Abstracts, 59 (9): 892. SINDHU, J.S., and PRASAD, S., 1989. Causation and Association Analysis in Chickpea. Plant Breeding Abstracts, 59 (5): 478. SINGH, D., 1968. Correlation Studies in gram. Bibloography of Chickpea Genetics and Breeding (1915-83), p: 142. SINGH, K.B., 1971. Component Breeding in Pulse Crops. Bibloography of Chickpea Genetics and Breeding (1915-83), p: 146. SINGH, K.B., R.S. MALHOTRA, J.R. WITCOMBE. 1983. Kabuli Chickpea Germplasm Catalog. ICARDA, ALEPPO, SYRIA SINGH K.B., and MALHOTRA, R.S., 1984. Collection and Evaluation of Chickpea Genetic Resources. P.105-122. In: J.R. Witcombe, and W Erskine (eds.) Genetic Resources and Their Exploitation- Chickpea, Faba beans and Lentils Martinus Nijhoff / Dr. W. Junk Publishers, The Hauge. SINGH, S.P., 1988. Genetic Variability and Path Coefficient Studies in Chickpea. Chickpea Newsletter, June Icn, 18: 10-12. 59

SINGH, K.B., BEJIGA, G., and MALHOTRA, R.S., 1990. Associations of Some Characters with Seed Yield in Chickpea Collection. Euphytica, 49: 83-88. SETTY, A.N., PATIL, M.S., and HIREMATH, K.G., 1977. Genetic Variability and Correlation Studies in Cicer arietinum Bibloography of Chickpea Genetics and Breeding (1915-83), p. 136. ŞEHİRALİ, S., 1988. Yemeklik Tane Baklagiller Ders Kitabı. Ankara Üniversitesi Zir. Fak. Yayınları No.: 224 ANKARA TAYYAR, Ş., EGESEL C, Ö., GÜL, K. M., and TURHAN, H., 2008. The effect of autumn and spring planting time on seed yield and protein content of chickpea genotypes. African Journal of Biotechnology, 7 (11), 1655-1661, 3 T.C. TAR. OR. ve KÖYİŞL. BAK. GÜNEYDOĞU ANADOLU TARIMSAL ARAŞTIRMA ENSTİTÜSÜ MÜD., 1989. Ülkesel Yem. Tane Bak. Araşt. Projesi Nohut Uyg. Pro. Noh. Ek. Zam. Tespit Denemesi Sonuç Raporu, DİYARBAKIR. TOKER, C., ve M. İ., 2003. Nohutta (Cicer arietinum L.) Verim ve Verimle İlişkili Özelliklerin Çok Değişkenli İstatistik Analizi. Türkiye 5. Tarla Bitkileri Kongresi, 13-17 Ekim 2003, Diyarbakır, S:166-171. TÜİK., 2008. T.C. Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü. TÜRK, Z., ATİKYILMAZ, N., BAYRAK, A., 1997. Güneydoğu Anadolu Koşullarına Uygun, Yüksek Verimli, İri Daneli ve Makinalı Hasada Uygun Yazlık Nohut Çeşitlerinin Belirlenmesi Üzerine Bir Araştırma. Türkiye II. Tarla Bitkileri Kongresi, 608-610. 22-25 Eylül 1997, SAMSUN. TÜRK, Z., POLAT, T., 1998. Diyarbakır Ekolojik Koşullarında Farklı Ekim Zamanı ve Ekim Sıklığının Diyar-95 Nohut Çeşidinin Verim ve Verim Komponentlerine Etkisi Üzerine Bir Araştırma. HR.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi. TÜRK, Z., ÇİFTÇİ, V., ATİKYILMAZ, N., 1999. Güneydoğu Anadolu Koşullarında Yüksek Verimli Kışlık Nohut Nohut (Cicer arietinum L.) Çeşitlerinin 60

Belirlenmesi Üzerine Bir Araştırma. GAP I. Tarım Kongresi, 783-788. 26-28 Mayıs 1999, ŞANLIURFA. TÜRK, Z., KOÇ, M., 2001. Diyarbakır Şartlarına Uygun Yüksek Verimli Basit Yapraklı Nohut (Cicer arietinum L.) Hatlarının Belirlenmesi Üzerine Bir Araştırma. Türkiye 4. Tarla Bitkileri Kongresi, 17-21 Eylül 2001, TEKİRDAĞ. TÜRK, Z., SAĞIR, A., 2001. Diyarbakır Koşullarında Yüksek Verimli Ve Antraknoz Hastalığı (Ascochyta rabiei) na Dayanıklı Kışlık Nohut (Cicer arietinum L.) Genotiplerinin Belirlenmesi. Türkiye 4. Tarla Bitkileri Kongresi, 17-21 Eylül 2001, TEKİRDAĞ. ZADE, V.R., and WANJARI, K.B., 1989. Correlation Studies in Chickpea (Cicer arietinum L.). Plant Breeding Abstracts, 59(3):268 61

ÖZGEÇMİŞ 06.02.1966 tarihinde Bismil/Diyarbakır da doğdu. İlk, Orta ve Lise öğrenimini Bismil de tamamladı. 1988 yılında Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümünden mezun oldu. 1990 yılında Tarım Bakanlığına bağlı Malatya ili Battalgazi Tarım İlçe Müdürlüğünde Ziraat Mühendisi olarak göreve başladı. 1995 yılında Adana Zirai Üretim İşletmesi ve Personel Eğitim Merkezi Müdürlüğüne tayin oldu. 1995 yılında İngiltere de 5 aylık Tarımsal Yayım ve Sulama eğitimi aldı. Adana Zirai Üretim İşletmesi ve Personel Eğitim Merkezi Müdürlüğünde 8 yıl Sulama Eğiticisi olarak görev yaptı. 2003 yılında Güneydoğu Anadolu Tarımsal Araştırma Enstitüsüne tayin oldu. Halen aynı enstitüde Yemeklik Tane Baklagiller biriminde araştırmacı olarak görev yapmaktadır. Evli ve 2 çocuk babasıdır. 62