Mezîd Fiiller (Artırılmış Fiil Kalıpları) Arap dilinde fiil kökleri en az üç harften oluşur. Kökü dört harfli olan fiiller de vardır, fakat sayıları azdır. Üç harfli kök fiillere sülasi mücerred (üçlü yalın) fiil, dört harfli olanlara ise rubai mücerred (dörtlü yalın) fiil denir. Bu üçlü veya dörtlü kök harflerine birtakım harfler eklenerek yeni fiiller türetilir. Bunlara mezid fiil babları (artırılmış, eklenmiş fiil kalıpları) denir. Sülasi mücerred (üç harfli yalın) fiillerden türetilmiş dokuz bab vardır: 1. TEF ÎL BABI Yapılışı: Fiilin ortanca harfine şedde eklenir ve bütün harflerin harekesi üstün yapılır. Böylece tef îl babının mazi (geçmiş zaman) fiil kalıbı oluşturulmuş olur. Tef îl babının mazi, muzari (şimdiki zaman) ve masdar kalıbı şöyledir: MASDAR MUZARİ FİİL MAZİ FİİL KÖK FİİL ل ل ل İndirmek İndiriyor İndirdi İndi Tef îl babının bütün kalıpları: Emr-i hazır İsm-i mef ûl İsm-i fâil Masdar Fiil-i muzari Tef îl babında örnek fiiller: Fiil-i mazi Kök fiil Öğret Öğretilen Öğretici Öğretmek Öğretiyor Öğretti Bildi
ل ل ل ل ل ل İndir İndirilen İndiren İndirmek İndiriyor İndirdi İndi ب ب ب Yaklaştır Yaklaştırı lan Yaklaştır an Yaklaştır mak ب ب ب Yaklaştırı yor Yaklaştır dı Yaklaştı Öğret Öğretilen Öğretici Öğretmek Öğretiyor Öğretti Parçala ح ح ح Sevindir ف ف ف Çok tavaf et Çok tavaf edilen Çok tavaf eden Çok tavaf etmek Sıkıca kapat Sıkıca kapatılan Sıkıca kapatan Sıkıca kapatmak yap yapılan ت ت Telef ol yapan İçinde telef olunan (yer) yapmak ت Telef olan Telef olmak Bildi Parçaladı Kesti ح ح ح Parçalanan Parçalayan Parçalamak Parçalıyor Sevindirilen Sevindiren Sevindirmek Sevindiriyor Sevindirdi Sevindi א ف ف ف Çok tavaf ediyor Çok tavaf etti Tavaf etti Sıkıca kapatıyor Sıkıca kapattı Kapattı א yapıyor yaptı (isim) א ت ت ت Telef oluyor Telef oldu Öldü
ل ل ل ل ل ل İndir İndirilen İndiren İndirmek İndiriyor İndirdi İndi ع ع ع Korkuyu gider Korkusu giderilen Korkuyu gideren Korkuyu gidermek ض ض ض Tedavi et Tedavi edilen Tedavi eden Tedavi etmek ر ب א ب Yetiştir Yetiştiren Kutla Kutlanan Kutlayan Kutlama, tebrik ع ع ع Korkuyu gideriyor Korkuyu giderdi korktu ض ض ض Tedavi ediyor Tedavi etti ر Yetiştirilen Yetiştirmek Yetiştiriyor Yetiştirdi Hasta oldu ر Yetişti Kutluyor Kutladı Lezzetli oldu TEF ÎL BABININ FİİLE KAZANDIRDIĞI ANLAMLAR: 1) Tef îl kalıbı, ta diye (geçişlilik) bildirir. Bu da iki türlü olur: a. Lazım (geçişsiz, nesne alamayan) bir fiil tef îl babına girdiği zaman müteaddi (geçişli, nesne alabilen) hale gelir. Yani fiil mef ûl (nesne) alamaz halde iken, mef ûl alabilir hale gelir. Örnekler: א دא ب ا Allah Mahmud u mescide yaklaştırdı. א د ب Mahmud mescide yaklaştı. א א א ح ح א א Öğretmen öğrenciyi sevindirdi. Öğrenci sevindi.
א b. Eğer fiil zaten geçişli ise, tef îl babına girdiği zaman geçişliliği artar. Yani daha önce bir mef ûl (nesne) alabilen fiil, artık iki mef ûl (nesne) alabilir duruma gelir. א ر س א س א ر א א Öğretmen öğrenciye dersi öğretti. Öğrenci dersi bildi. 2) Tef îl babının fiile kattığı anlamlardan biri de teksir dir. Teksir; çoğaltma, yoğunlaştırma demektir. Fiilin çokça ve şiddetli bir şekilde yapıldığını anlatır. Örnekler: א א א א Çocuk ipi parçaladı. Çocuk ipi kopardı. א א א אب אب א א א Çocuk kapıları sıkıca kapattı. Çocuk kapıları kapattı. א כ ف א א כ א א ف Adam Kâbe yi çokça tavaf etti. ت א Develer telef oldu. Adam Kâbe yi tavaf etti. ت א Develer öldü. 3. Tef îl babının işlevlerinden biri de, bazı isimleri fiile dönüştürerek isimden fiil türetmektir. אخ א א Aşçı ekmek yaptı. lezzetlidir. 4) Tef îl babı, bazı fiillerde aynı zamanda fiilin belli bir süreç içinde aşama aşama, tedricen yapıldığını ifade eder. ن ل ا א ل א ن א אز
Allah Kur an ı parça parça indirdi. Kur an Hicaz da nazil oldu (indi). 5) Tef îl babının fiile kattığı anlamlardan biri de izale dir. İzale; fiilin ifade ettiği anlamı gidermek, yok etmek demektir. א א ع א ع א Adam çocuğun korkusunu giderdi. Çocuk arslandan korktu. א ض א ض א Doktor çocuğu tedavi etti. Çocuk hasta oldu. NOT 1: Tef îl babına dönüştürülen fiilin yukarıda sayılan geçişlilik, çoğaltma, tedricilik, izale gibi anlamlardan hangisini aldığı, cümledeki konumuna göre belirlenir. ت א Develeri öldürdü. ت א Develer telef oldu. NOT 2: Tef îl babında gelen bir fiilin son harfinin yâ (ى) şeklinde yazılmış elif (א) olması veya hemze () olması halinde, masdarları kalıbında gelir. ر ر Yetiştirmek Yetiştiriyor Yetiştirdi Yetişti Kutlama, tebrik kutluyor kutladı Lezzetli oldu NOT 3: Tef îl babına dönüştürülen bazı fiiller, tamamen farklı bir anlam kazanırlar. Bu yüzden her kelimenin anlamını sözlükten ayrı ayrı öğrenmek gerekir.
א Öpmek Öpüyor Öptü Kabul etti NOT 4: Üç harfli kök fiillerin tamamı yukarıdaki kalıplara girmez. Buna karşılık, bazı fiiller birden fazla kalıba girebilir. 2. MUFÂALE BABI Yapılışı: Fiilin ilk harfine elif eklenir ve bütün harflerin harekesi üstün yapılır. Böylece mufâale babının mazi (geçmiş zaman) fiil kalıbı oluşturulmuş olur. Mufâale babının mazi, muzari (şimdiki zaman) ve masdar kalıbı şöyledir: א א א כא כ כא כא Yazışmak Yazışıyor Yazıştı Yazdı NOT: Mufâale babı iki kişi veya grup arasında karşılıklı iş, oluş ve ha- כא reketi anlattığı zaman tekil olarak kullanılmaz. Yani (yazıştı) denmez, כא (ikisi yazıştı) veya כא א (yazıştılar) denir. Ancak biz bu aşamada א karışıklığa yer vermemek için, örnek fiilleri tekil olarak kullandık. MUFÂALE BABININ BÜTÜN KALIPLARI: א א א ل א Emr-i hazır İsm-i mef ûl İsm-i fâil Masdar 3 א ل Masdar 2 Masdar 1 א א א Muzari fiil Mazi fiil Kök harfi Örnekler: כא כ כא כא כא כא כ ب כא כ א ب
א א א א א א א א א א א Yazış! Yazışılan א א א ل ل א Savaş! Savaşan א א א د א א et çek א edilen א ب çekilen eden א ب çeken etmek א ة د etmek אب א ب çekmek çekmek etmek א çekmek زא א א د د ز ز א ة א Fiyat artır Fiyatı artırılan Fiyat artıran Fiyat artırmak Fiyat artırmak Fiyat artırmak א ر ب א ر ب א رب ب א ر א ب ق ق Dövüşüyor ol kullanılmaz olmak olmak olmak Yazıştı Yazdı א א Yazışan Yazışmak Yazışmak Yazışmak Yazışıyor Savaşılan Savaşmak Savaşmak Savaşmak Savaşıyor Savaştı öldürdü א א ediyor etti Gayret etti א א çekiyor çekti Hesap etti زאد زא א Fiyat artırıyor Fiyat artırdı Arttı א رب ب א رب Dövüş Dövüşülen Dövüşen Dövüşmek Dövüşmek Dövüşmek Dövüştü Dövdü א oluyor oldu azaldı MUFÂALE BABININ FİİLE KATTIĞI ANLAMLAR: 1) Mufâale babı, müşareket (işteşlik) bildirir. Bir işin iki kişi veya iki grup arasında yapıldığını anlatır. Örnekler: :כא כyazdı yazıştı : öldürdü : א savaştı 2) Mufâale babı, ta diye (geçişlilik) bildirir. Örnekler: : uzak oldu : א uzaklaştırdı 2) Mufâale babı, süreklilik ve gayret bildirir. Örnekler:
yenmeye çalıştı א yendi devamlı olarak istedi א istedi 2) Mufâale babı, teksir (çokluk) bildirir. Örnekler: Not: Her sülâsî fiil bu bablardan birisine girmek zorunda olmadığı gibi her fiilin üç harflisi de kullanılır diye bir kâide yoktur. Örnekler: kat kat yaptı א - א א - אب אل: 3. İF ÂL BABI א ل ل א ل ل ل İndirmek İndiriyor indirdi İndi 4. TEFE UL BABI
א א א Öğrenmek Öğreniyor Öğrendi Bildi 5. TEFÂUL BABI א א א 6. İNFİÂL BABI Mâzisinin yapılışı: Sülâsî mücerredin başına kesreli hemze-i vasıl ve sakin nûn yapılır. getirmekle (אن ( Mâzi Muzâri İsm-i fâil İsm-i meful Emr-i hazır א ---- א Meçhul çekimi yoktur
א Masdar א אل Not: Bu babdan getirilen fiillerin; a) geçişli (müteaddî) olması, (b ن و ر ل) (م harflerinden birisiyle başlamaması, c) Görünürde tesiri bulunması ( gibi zihinle ilgili olmaması gerekir. (ذכ Özellikleri: 1) Mâzisi elif ile başlayan mezid fiillerin muzâri-ma lumunda sondan bir evvelki harf kesrelidir. 2) Mâzisi elif ile başlayan mezid fiillerin masdarlarında baştan üçüncü harf kesrelidir, sondan bir evvelki harfin sonunda elif vardır. 3) Lâzım fiillerin meçhulleri ve ism-i mefulleri yoktur. אل: א אل - א ل א אل Kazandırdığı Anlam Mutavaat (dönüşlülük): Geçişli bir fiilin tesirinin mefulde meydana gelmesidir. Bu durumda geçişli fiil artık geçişsiz (lâzım) olur. Geçişli fiilin mefulu bu fiilin öznesi yerine geçer. :כ kırdı :א כ kırıldı ( :כ meçhul) açıldı :א ح : açtı ح א א ل ح ح ح ح א Açılmak Açılıyor Açıldı Açtı
7. İFTİÂL BABI babı: (افتعال ( 5- Mâzisinin Yapılışı: Sülâsî mücerredin başına kesreli hemze-i vasıl ile faul fiili ile aynü l-fiili arasına fethalı tâ ( (ت getirmekle yapılır. ) gibi fiillerin bu babdan mutavaatı yapılabilir. Kazandırdığı Anlamlar: 1) Mutavaat: (dönüşlülük) 2) İsimden fiil yapmak: 3) Mübalağa ve gayret: 4) Müşareket: Mâzi Muzâri çabaladı İsm-i fâil İsm-i meful Emr-i hazır Masdar yayıldı א Ma lum א Köylü ekmek edindi çalıştı Meçhul א toplandı א Not: Bu babın dönüşlülüğü ( (א אل babı gibi devamlı değildir. Görünürde tesiri bulunmayan ( ذכ topladı yaydı ekmek אل: אل: אل: א א و ي Tacir çok kazandı אdövüştü א א אכ öldürdü אل: א א א אل
א א אل ع א Toplanmak Toplanıyor Toplandı Topladı 8. İF İLÂL BABI babı: (افعال ل ( 6- Mâzisinin Yapılışı: Sülâsî mücerredin başına kesreli hemze-i vasıl getirilir ve lâmu l-fiil şeddelenir. Mâzi Muzâri İsm-i fâil İsm-i meful Emr-i hazır Masdar Ma lum א א א ل Meçhul Lâzım fiil olduğu için meçhulü yoktur Kazandırdığı Anlamlar:
א د 1) Bir sıfata bürünmek: :א kızardı د : siyah א : siyahlaştı 2) Mübalağa: :א אد karalık دאد א : çok kararmak 3) Bu vezin daha çok vezninden gelen sıfat-ı müşebbeheleri fiil yapmada kullanılır. (renk ve sakatlık) : sarı - :א sarardı - Muzaf fiiller ( ) bu baba getirilmez. - Sonu (א و ى) illetli fiiller de bu baba getirilmez. ل א א ر א Kızarmak Kızarıyor Kızardı Kırmızı 9. İSTİF ÂL BABI א ل א א ر א Bağışlanma dilemek Bağışlanma diliyor Bağışlanma diledi Bağışladı