TRANS ANADOLU DOĞALGAZ BORU HATTI PROJESİ

TRANS ANADOLU DOĞALGAZ BORU HATTI PROJESİ ÇEVRESEL ETKİ DEĞERLENDİRMESİ BAŞVURU DOSYASI (Çevresel Etki Değerlendirmesi Genel Formatına Göre Hazırlanmıştır.) Ardahan, Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Giresun, Sivas, Yozgat, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara, Eskişehir, Bilecik, Kütahya, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Edirne, Tekirdağ ve Kırklareli İlleri Ocak-2013

Öveçler Huzur Mah. 1139 Sok. Çınar Apt. No: 6/3 Çankaya/ANKARA Tel : 0 312 472 38 39 Faks: 0 312 472 39 33 web: cinarmuhendislik.com e-mail: cinar@cinarmuhendislik.com Bu raporun tüm hakları saklıdır. Raporun tamamı ya da bir bölümü, 4110 sayılı Yasa ile değişik 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu uyarınca, Çınar Mühendislik Müşavirlik A.Ş. nin yazılı izni olmadıkça; hiçbir şekil ve yöntemle sayısal ve/veya elektronik ortamda çoğaltılamaz, kopya edilmez, çoğaltılmış nüshaları yayınlanamaz, ticarete konu edilemez, elektronik yöntemlerle iletilemez, satılamaz, kiralanamaz, amacı dışında kullanılamaz ve kullandırılamaz.

PROJE SAHİBİNİN ADI TANAP DOĞALGAZ İLETİM A.Ş. ADRESİ Kızılırmak Mah. Ufuk Üniversitesi Cad. Farilya İş Merkezi No:8/18 K:2 Çukurambar Ankara / Türkiye TELEFON VE FAKS NUMARALARI Tel : 0 (312) 999 11 11 Faks : 0 (312) 999 11 12 PROJENİN ADI TRANS ANADOLU DOĞALGAZ BORU HATTI (TANAP) PROJESİ PROJE BEDELİ ~9.000.000.000 DOLAR PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN AÇIK ADRESİ (İLİ, İLÇESİ, MEVKİİ) PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN KOORDİNATLARI, ZONE PROJENİN ÇED YÖNETMELİĞİ KAPSAMINDAKİ YERİ (SEKTÖRÜ, ALT SEKTÖRÜ) RAPORU HAZIRLAYAN KURULUŞUN/ ÇALIŞMA GRUBUNUN ADI Ardahan, Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Giresun, Sivas, Yozgat, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara, Eskişehir, Bilecik, Kütahya, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Edirne, Tekirdağ ve Kırklareli İlleri Proje güzergâhına ait UTM 6 O ve Coğrafi Koordinatlar Ek-5 de verilmiştir. 17.07.2008 tarih ve 26969 sayılı ÇED Yönetmeliği, Ek-1 Listesi 30 uncu Maddesi: Petrol, doğalgaz ve kimyasalların 40 km den uzun ve 600 mm ve üzeri çaplı borularla taşınması, ÇINAR MÜHENDİSLİK MÜŞAVİRLİK A.Ş. RAPORU HAZIRLAYAN KURULUŞUN/ ÇALIŞMA GRUBUNUN ADRESİ, TELEFON VE FAKS NUMARALARI Rapor Sunum Tarihi Ocak 2013 Öveçler Huzur Mahallesi 1139. Sok. Çınar Apt. No: 6/3 06460 Çankaya/ANKARA Tel : 0 (312) 472 38 39 Faks: 0 (312) 472 39 33

İÇİNDEKİLER Sayfa No İÇİNDEKİLER... i TABLOLAR DİZİNİ... iv ŞEKİLLER DİZİNİ... vii EKLER DİZİNİ... ix KISALTMALAR... x BÖLÜM I: PROJENİN TANIMI VE GAYESİ... 1 I.1 Proje Konusu Yatırımın Tanımı, Ömrü, Hizmet Maksatları, Önem ve Gerekliliği.... 1 I.1.1. Proje Konusu Yatırımın Tanımı ve Ömrü.... 1 I.1.2. Proje Konusu Yatırımın Hizmet Maksatları, Önem ve Gerekliliği.... 4 I.2. Projenin Fiziksel Özelliklerinin, İnşaat ve İşletme Safhalarında Kullanılacak Arazi Miktarı ve Arazinin Tanımlanması.... 12 I.2.1.Projenin Fiziksel Özellikleri... 12 I.2.2.Proje Aşamaları... 16 I.2.3. Projenin İnşaat ve İşletme Safhalarında Kullanılacak Arazi Miktarı ve Arazinin Tanımlanması... 33 I.3. Önerilen Projeden Kaynaklanabilecek Önemli Çevresel Etkilerin Genel Olarak Açıklanması (Su, Hava, Toprak Kirliliği, Gürültü, Titreşim, Işık, Isı, Radyasyon ve benzeri.)... 35 I.3.1. İnşaat ve İşletme Aşamasında Gerekli Olan Su İhtiyacının Nereden Temin Edileceği ve Oluşan Atıksuyun Bertaraf Yöntemi... 35 I.3.2. Atık (Katı Atık, Atık Yağ, Tehlikeli Atık, Tıbbi Atık, Ambalaj Atığı vb.) Yönetimi... 39 I.3.3. Hafriyat Çalışmaları ve Toprak Üzerinde Etkiler... 40 I.3.4. Emisyonlar ve Hava Kalitesi Yönetimi... 42 I.3.5. Gürültü ve Titreşim Yönetimi... 43 I.3.6. Peyzaj Üzerine Etkiler ve Alınacak Önlemler... 43 I.3.7. Flora-Fauna Üzerine Etkiler ve Alınacak Önlemler... 43 I.3.8. Trafik Yönetimi... 44 I.4. Yatırımcı Tarafından Araştırılan Ana Alternatiflerin Bir Özeti ve Seçilen Yerin Seçiliş Nedenlerinin Belirtilmesi... 44 BÖLÜM II: PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN KONUMU... 52 II.1. Proje Yeri ve Alternatif Alanların Mevkii, Koordinatları, Yeri Tanıtıcı Bilgiler.... 52 i

BÖLÜM III: PROJE YERİ VE ETKİ ALANININ MEVCUT ÇEVRESEL ÖZELLİKLERİ... 68 III.1. Önerilen Proje Nedeniyle Kirlenmesi Muhtemel Olan Çevrenin; Nüfus, Fauna, Flora, Jeolojik ve Hidrojeolojik Özellikler, Doğal Afet Durumu, Toprak, Su, Hava (Atmosferik Koşullar) İklimsel Faktörler, Mülkiyet Durumu, Mimari ve Arkeolojik Miras, Peyzaj Özellikleri, Arazi Kullanım Durumu, Hassasiyet Derecesi (EK-V Deki Duyarlı Yöreler Listesi de Dikkate Alınarak) ve Yukarıdaki Faktörlerin Birbiri Arasındaki İlişkileri de İçerecek Şekilde Açıklanması.... 68 III.1.1. Nüfus... 68 III.1.2. Flora ve Fauna... 76 III.1.3 Jeolojik ve Hidrojeolojik Özellikler ile Doğal Afet Durumu... 87 III.1.4. İklimsel Özellikler ve Meteorolojik Durum... 96 III.1.5. Arazi Kullanım Durumu ve Toprak Özellikleri... 115 III.1.6. Mülkiyet Durumu... 131 III.1.7. Mimari ve Arkeolojik Miras... 132 III.1.8. Proje Güzergahı ve Yakın Çevresinin Hassasiyet Derecesi... 133 III.1.9. Peyzaj Özellikleri... 136 III.1.10. Proje Güzergahı ve Yakın Çevresindeki Çevresel Altyapı Tesisleri ve Durumu. 137 BÖLÜM IV: PROJENİN ÖNEMLİ ÇEVRESEL ETKİLERİ VE ALINACAK ÖNLEMLER 143 IV.1. Önerilen Projenin Aşağıda Belirtilen Hususlardan Kaynaklanması Olası Etkilerinin Tanıtımı. (Bu Tanıtım Kısa, Orta, Uzun Vadeli, Sürekli, Geçici ve Olumlu Olumsuz Etkileri İçermelidir.)... 143 a) Proje İçin Kullanılacak Alan... 143 b) Doğal Kaynakların Kullanımı... 145 c) Kirleticilerin Miktarı, (Atmosferik Şartlarİle Kirleticilerin Etkileşimi) Çevreye Rahatsızlık Verebilecek Olası Sorunların Açıklanması ve Atıkların Minimizasyonu... 147 c.1. Mevcut Durumun Tespitine Yönelik Çalışmalar... 147 c.1.1. Mevcut Hava Kalitesi Tespit Çalışmaları... 147 c.1.2. Deniz Suyu Mevcut Durum Tespit Çalışmaları... 148 c.1.3. Yüzey Suyu Mevcut Durum Tespit Çalışmaları... 148 c.1.4. Yeraltısuyu Mevcut Durum Tespit Çalışmaları... 148 c.1.5. Toprakta Mevcut Durum Tespit Çalışmaları... 149 c.1.6. Mevcut Gürültü Tespit Çalışmaları... 149 c.1.7.marmara Deniz Geçişi Denizel Araştırmalar... 149 c.2. Projenin Çevresel Etkilerine Karşı Alınacak Önlemler... 149 c.2.1. Atıksu Yönetimi... 149 c.2.2. Atık (Katı Atık, Atık Yağ, Tehlikeli Atık, Tıbbi Atık, Ambalaj Atığı vb.) Yönetimi... 150 ii

c.2.3. Hafriyat Çalışmaları ve Toprak Kirliliği Yönetimi... 152 c.2.4. Hava Kalitesine Etkiler ve Alınacak Önlemler... 153 c.2.5. Gürültü ve Titreşim Yönetimi... 154 c.2.6. Trafik Yönetimi... 156 IV.2. Yatırımın Çevreye Olan Etkilerinin Değerlendirilmesinde Kullanılacak Tahmin Yöntemlerinin Genel Tanıtımı... 157 IV.3. Çevreye Olabilecek Olumsuz Etkilerin Azaltılması İçin Alınması Düşünülen Önlemlerin Tanıtımı... 158 BÖLÜM V: HALKIN KATILIMI... 164 V.1. Projeden Etkilenmesi Muhtemel Halkın Belirlenmesi Ve Halkın Görüşlerinin Çevresel Etki Değerlendirmesi Çalışmasına Yansıtılması İçin Önerilen Yöntemler... 164 V.2 Görüşlerine Başvurulması Öngörülen Diğer Taraflar... 165 V.3 Bu Konuda Verebileceği Diğer Bilgi ve Belgeler... 165 BÖLÜM VI: YUKARIDA VERİLEN BAŞLIKLARA GÖRE TEMİN EDİLEN BİLGİLERİN TEKNİK OLMAYAN BİR ÖZETİ... 166 EKLER: Çevresel Etki Değerlendirmesi Başvuru Dosyası Hazırlanmasında Kullanılan ve Çeşitli Kuruluşlardan Sağlanan Bilgi ve Belgeler İle Raporda Kullanılan Tekniklerden Rapor Metninde Sunulamayan Aşağıdaki Belgeler... 168 NOTLAR VE KAYNAKLAR ÇED BAŞVURU DOSYASINI HAZIRLAYAN UZMANLARIN LİSTESİ iii

TABLOLAR DİZİNİ Sayfa No Tablo I.1.2.1. Enerji Kaynakları Bazında Dünya Birincil Enerji Tüketimi ve Tüketim Projeksiyonu (Mtep)... 5 Tablo I.1.2.2. 1975-2010 Yılları Türkiye Toplam Enerji Tüketiminde Kaynakların Payları (%)... 7 Tablo I.1.2.3. 2006-2011 Yılları Doğalgaz Üretim Miktarları (milyon Sm 3 )... 7 Tablo I.2.1.1. Planlanan Kompresör İstasyonu Yerleri... 14 Tablo I.2.1.2. Proje Kapsamında Öngörülen Blok Vana İstasyonları... 15 Tablo I.3.1.1. Proje Kapsamında Kullanılacak Su Miktarları ve Kullanım Amaçları... 37 Tablo I.4.1. Kısa Alternatif Geçişlerinin Yerleri ve Ana Güzergâh Eksenine Göre Konumları... 51 Tablo II.1.1. 5 km İçerisinde Yer Alan Yerleşim Yerlerinin Boru Hattına Mesafesi Ve Konumları... 55 Tablo III.1.1.1. Proje Güzergahı 5 km İçinde Kalan İl ve İlçe Merkezlerinin Belde/Köy Nüfusu ve Yıllık Nüfus Artış Hızı... 68 Tablo III.1.1.2. Proje Güzergâhı Üzerindeki İllerde Hane Halkı Özellikleri... 71 Tablo III.1.1.3. Proje Güzergâhı Üzerindeki İllerde Cinsiyete Göre Nüfus ve Yıllık Nüfus Artış Hızı... 72 Tablo III.1.1.4. Proje Güzergâhı Üzerindeki İllerde Yaşa Göre Nüfus Dağılımı... 73 Tablo III.1.1.5. Proje Güzergâhı Üzerindeki İllerde Okur Yazarlık Durumu... 74 Tablo III.1.1.6. Proje Güzergâhı Üzerindeki İllerde İşgücü ve İstihdam Durumu... 75 Tablo III.1.2.1. Güzergâh Üzerindeki İllere Göre Flora-Fauna Tablosu... 77 Tablo III.1.3.1. TANAP DGBH Güzergâhı il Bazında Jeolojik Birimler... 88 Tablo III.1.3.2. TANAP DGBH Güzergahı Üzerindeki Havzalar ve Yüzey Suyu Geçişleri90 Tablol III.1.3.3. TANAP Proje Güzergâhı İl Bazında Deprem Risk Bölgeleri... 93 Tablo III.1.4.1 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Ardahan (1970-2011)... 97 Tablo III.1.4.2 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Kars (1970-2011)... 98 Tablo III.1.4.3 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Erzurum (1970-2011)... 99 Tablo III.1.4.4 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Erzincan (1970-2011)... 100 iv

Tablo III.1.4.5 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Bayburt (1970-2011)... 101 Tablo III.1.4.6 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Gümüşhane (1970-2011)... 102 Tablo III.1.4.7 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Giresun (1970-2011)... 103 Tablo III.1.4.8 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Sivas (1970-2011)... 103 Tablo III.1.4.9 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Yozgat (1970-2011)... 104 Tablo III.1.4.10 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Kırşehir (1970-2011)... 105 Tablo III.1.4.11 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Kırıkkale (1970-2011)... 106 Tablo III.1.4.12 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Ankara (1970-2011)... 107 Tablo III.1.4.13 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Eskişehir (1970-2011)... 108 Tablo III.1.4.14 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Bilecik (1970-2011)... 108 Tablo III.1.4.15 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Kütahya (1970-2011)... 109 Tablo III.1.4.16 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Bursa (1970-2011)... 110 Tablo III.1.4.17 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Balıkesir (1970-2011)... 111 Tablo III.1.4.18 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Çanakkale (1970-2011)... 112 Tablo III.1.4.19 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Edirne (1970-2011)... 113 Tablo III.1.4.20 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Tekirdağ (1970-2011)... 114 Tablo III.1.4.21 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Kırklareli (1970-2011)... 115 Tablo III.1.8.1. Proje Güzergâhı Üzerinde ve Yakın Çevresinde Yer Alan Hassas Alanlar... 133 v

Tablo III.1.10.1. Proje Güzergahı Bölgesinin Genel Mevcut Çevresel Altyapı Durumu. 137 Tablo IV.3.1. Projenin Arazi Hazırlık, İnşaat ve İşletme Aşamalarında Kaynaklanacak Çevresel Etkiler ve Alınacak Önlemler... 159 vi

ŞEKİLLER DİZİNİ Sayfa No Şekil I.1.1.1. TANAP Proje Güzergâhı... 3 Şekil I.1.2.1. 2010 yılı Dünya Birincil Enerji Tüketiminin Enerji Kaynakları Bazında Dağılımı... 5 Şekil I.1.2.2. 1975-2011 Yılları Doğalgaz Tüketimi (milyar Sm 3 )... 7 Şekil I.1.2.3. Bölgede Yürütülen Mevcut ve Planlanan Boru Hattı Projeleri ile TANAP Proje Güzergâhının Kesişen Durumlarını Gösterir Yer Durum Haritası... 11 Şekil I.2.1.1. Marmara Denizinden Geçiş Gösterimi... 12 Şekil I.2.1.2. Proje Güzergah Uzunlukları Gösterimi... 13 Şekil I.2.2.1. Proje Boyunca Kullanılacak Yerleşim Yerleri (Kamp Sahaları)... 17 Şekil I.2.2.2. İnşaat Koridoru Tip Şeması... 18 Şekil I.2.2.3. Üst Toprağın Sıyrılması a. Düz Alanlarda, b. Sulak Alanlarda... 19 Şekil I.2.2.4. İnşaat Koridoru... 19 Şekil I.2.2.5. a. Boru Stok Sahasından Boruların Alınması, b. Boruların Erişim Yolları Boyunca Hatta Taşınması... 20 Şekil I.2.2.6. a ve b Boruların İnşaat Koridoruna Dizgisinin Yapılması... 20 Şekil I.2.2.7. a ve b Hidrolik Pres Boru Eğme Makinası... 21 Şekil I.2.2.8. a, b, c. Otomatik Kaynak Ekibi, d. Kaynak Noktalarının Gözle Kontrolü 22 Şekil I.2.2.9. a Ekskavatör ve b Kanal Açma Makinesi ile Hendek Açma Çalışmaları 23 Şekil I.2.2.10. a, b Kaynak ve Kaplama İşlemleri Tamamlanan Boruların Açılan Hendeklere İndirilmesi... 24 Şekil I.2.2.11. Eleme Makinesi (Padding machine) ile Alt Toprağın Yataklama Malzemesi Olarak Kullanılması... 24 Şekil I.2.2.12. Boru Hattı Güzergahının Eski Konturuna Getirilmesi ve Üst Toprağın Serilmesi Çalışmaları... 25 Şekil I.2.2.13. a Arazinin Eski Haline Getirilmesi Sonrası, b Üst Toprağın Serilmesi ve Biyorestorasyon Sonrası Örnek Uygulamalar... 26 Şekil I.2.2.14. Hidrotest Sonrası Pig Atılması Çalışmaları... 26 Şekil I.2.2.15. Biyorestorasyon Çalışmaları, Erozyon Önlemlerinin Alınması Kapsamında Jute Matte ve Eğim Kırıcı Uygulamaları... 28 Şekil I.2.2.16. Biyorestorasyon Çalışmaları, Erozyon Önlemlerinin Alınması Kapsamında Jute Matte Uygulaması... 28 Şekil I.2.2.17. Biyorestorasyon Çalışmaları, Erozyon Önlemlerinin Alınması Kapsamında Jute Matte Uygulaması... 29 vii

Şekil I.2.2.18. Biyorestorasyon Çalışmaları, Erozyon Önlemlerinin Alınması Kapsamında Jute Matte, Eğim Kırıcı ve Rip-rap Uygulamaları... 29 Şekil I.2.2.19. Biyorestorasyon Çalışmaları, Erozyon Önlemlerinin Alınması Kapsamında Dik Şüt Uygulaması... 30 Şekil I.2.2.20. Biyorestorasyon Çalışmaları, Erozyon Önlemlerinin Alınması Kapsamında Ahşap Perde Uygulaması... 30 Şekil I.2.2.21. Biyorestorasyon Çalışmaları, Erozyon Önlemlerinin Alınması Kapsamında Gabion Duvar Uygulaması... 31 Şekil I.2.2.22. Biyorestorasyon Çalışmaları, Erozyon Önlemlerinin Alınması Kapsamında Rip-rap Uygulaması... 31 Şekil I.4.1. TANAP Proje Güzergâhlarının Sayısal Yükseklik Modeli Üzerinde Gösterimi... 48 Şekil I.4.2. TANAP Proje Ana Güzergâhı ve Alternatifleri... 49 Şekil I.4.3. TANAP Proje Ana Güzergâhı Topoğrafik Profili... 50 Şekil I.4.4. TANAP Proje Alternatif-1 Güzergâhı Topoğrafik Profili... 50 Şekil I.4.5. TANAP Proje Alternatif-2 Güzergâhı Topoğrafik Profili... 50 Şekil III.1.3.1. TANAP DGBH Güzergâhı Su Havzaları ve Yüzey Suyu Geçişleri... 91 Şekil III.1.3.2. Türkiye Deprem Bölgeleri Haritası TANAP Proje Güzergâhı... 93 Şekil III.1.3.3. TANAP DGBH Güzergâhı Diri Fay Haritası... 95 Şekil III.1.5.1. Proje Güzergâhı Arazi Kullanım Kabiliyet Sınıflarına Göre Alan Miktarı (ha)... 123 Şekil III.1.5.2. Proje Güzergâhı Arazi Kullanım Kabiliyet Sınıfları Yüzdesi... 123 Şekil III.1.5.3. Proje Güzergâhı Büyük Toprak Grupları Miktarı (ha)... 125 Şekil III.1.5.4. Proje Güzergâhı Büyük Toprak Grupları Yüzdesi... 126 Şekil III.1.5.5. Proje Güzergâhı Şimdiki Arazi Kullanım Şekli Miktarı (ha)... 128 Şekil III.1.5.6. Proje Güzergâhı Şimdiki Arazi Kullanım Şekli Yüzdesi... 129 Şekil III.1.5.7. Proje Güzergâhı Erozyon Dereceleri Miktarı (ha)... 130 Şekil III.1.5.8. Proje Güzergâhı Erozyon Dereceleri Yüzdesi... 131 Şekil III.1.8.1. Proje Güzergâhı Üzerinde Ve Yakın Çevresinde Yer Alan Hassas Alanlar... 135 viii

EKLER DİZİNİ Ek-1 Ek-2 Ek-3 Ek-4 Ek-5 Ek-6 Yer Bulduru Haritası (Projenin Türkiye deki Yeri) Proje Güzergâhını Gösterir 1/100.000 Ölçekli Topoğrafik Harita (9 Pafta) Proje Güzergâhını Gösterir Fotoğraflar Resmi Yazılar ve Dökümanlar Proje Güzergâhına Ait Koordinatlar Şikayet Formu ix

KISALTMALAR ADNKS AKK bcm BOTAŞ BTC BTG BVS CBS ÇGDYY DGBH DSİ EPA ERZ GPS IUCN İGSAŞ KAFDZ PİGM SAK SCADA SKHKKY Sm 3 gaz SOCAR SSCB SZM TANAP TBMM TPAO TSE TUİK TÜGSAŞ UEA UNEP UNESCO WHO Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Arazi Kullanım Kabiliyet Sınıflanması Milyar Metreküp Türkiye Boru Hatları ile Petrol Taşıma Anonim Şirketi Bakü-Tiflis-Ceyhan Büyük Toprak Grupları Blok Vana İstasyonu Coğrafi Bilgi Sistemi Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği Doğalgaz Boru Hattı Devlet Su İşleri Çevre Koruma Ajansı Erozyon Derecesi Küresel Konumlama Sistemi Doğa ve Doğal Kaynakların Korunması için Uluslararası Birlik İstanbul Gübre Sanayi A.Ş Kuzey Anadolu Fay Zonu Petrol İşleri Genel Müdürlüğü Şimdiki Arazi Kullanımı Denetim, Kontrol ve Veri Sağlama Sistemi Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği 1 atm basınç ve 15 C koşullarındaki gaz hacmi Azerbaycan Devlet Petrol Şirketi Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği Sayısal Yükseklik Modellemesi Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı Türkiye Büyük Millet Meclisi Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı Türk Standartları Enstitüsü Türkiye İstatistik Kurumu Türkiye Gübre Sanayi A.Ş Uluslararası Enerji Ajansı Birleşmiş Milletler Çevre Programı Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Teşkilatı Dünya Sağlık Örgütü x

BÖLÜM 1 PROJENİN TANIMI VE GAYESİ

BÖLÜM I: PROJENİN TANIMI VE GAYESİ I.1 Proje Konusu Yatırımın Tanımı, Ömrü, Hizmet Maksatları, Önem ve Gerekliliği. I.1.1. Proje Konusu Yatırımın Tanımı ve Ömrü. Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ve Azerbaycan Cumhuriyeti Hükümeti arasında Türkiye Cumhuriyeti ne Doğalgaz Satışına ve Azerbaycan Cumhuriyeti Kaynaklı Doğalgazın Türkiye Toprakları Üzerinden Transit Geçişine ve Doğalgazın Türkiye Cumhuriyeti Toprakları Üzerinden Taşınması için Münhasır Boru Hattının (Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı (TANAP) Geliştirilmesine ilişkin 25 Ekim 2011 tarihinde imzalanan Hükümetler arası Anlaşma yapılmıştır. Bu anlaşma akabinde iki taraf devlete münhasır yeni bir boru hattı inşa edilmesine yönelik niyetleri kapsamında Türkiye Cumhuriyeti Enerji Bakanlığı ve Azerbaycan Cumhuriyeti Sanayi ve Enerji Bakanlığı arasında 24 Aralık 2011 tarihinde imzalanan Mutabakat Zaptı TBMM nde kabul edilmiş ve onay Kanunları 28351 sayılı ve 12 Temmuz 2012 tarihli Resmi Gazete de yayımlanmıştır. Mutabakat Zaptı çerçevesinde Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı Projesi nin (TANAP) tasarımı, inşası ve sonrasında işletimini sağlamak amacıyla Azerbaycan Devlet Petrol Şirketi (SOCAR) tarafından faaliyet sahibi olarak TANAP Doğalgaz İletim A.Ş. kurulmuş ve yetkili kılınmıştır. İki ülke tarafından bu projeye özel olarak ortak bir konsorsiyum oluşturmak üzere tayin edilen şirketler; Azerbaycan Devlet Petrol Şirketi (SOCAR) ile Türkiye Boru Hatları ile Petrol Taşıma Anonim Şirketi (BOTAŞ) ve Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı (TPAO) dır. Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı Projesi (TANAP) ile Azerbaycan da Şah Deniz-2 sahasındaki, Azerbaycan içindeki diğer sahalardaki ve çevre komşu ülkelerdeki doğalgaz sahalarında çıkarılacak doğalgazın gerek Türkiye iç pazarına dağıtımının yapılması ve gerekse Türkiye üzerinden Avrupa ülkelerine iletilmesi planlanmaktadır. Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı projesi, TANAP Doğalgaz İletim A.Ş. şirketi tarafından, Gürcistan- Türkiye sınırından başlayarak sırasıyla Ardahan, Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Giresun, Sivas, Yozgat, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara, Eskişehir, Bilecik, Kütahya, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Edirne, Tekirdağ ve Kırklareli İl sınırları içerisinden geçerek, Yunanistan ve Bulgaristan sınırlarında sonlanacak hattın tesis edilmesi ve işletilmesi planlanmaktadır. Yapımı planlanan doğalgaz boru hattı, Marmara Denizi geçişi sonrasında Çanakkale İli içerisinde iki kola ayrılarak devam edecektir. Boru hattının bir kolu Edirne üzerinden Yunanistan a giriş yapacaktır. Diğer kolu ise Tekirdağ - Kırklareli üzerinden Bulgaristan a giriş yapacaktır. TANAP ın Türkiye sınırları içerisindeki boru hattı uzunluğu Türkgözü/Malkoçlar- Bulgaristan sınırına kadar olan bölümü yaklaşık 1.900 km ve Yunanistan bağlantısı yaklaşık 67 km dir. TANAP ın boru çapı karada 56 inç olup, Marmara Denizi geçişinde ise 2 adet 36 inç olarak planlanmıştır. 1

Söz konusu proje kapsamında öncelikle 2 km genişliğinde ÇED İnceleme Alanı belirlenmiş olup, bu 2 km lik ÇED İnceleme Alanında ilgili literatür ve arazi çalışmaları yapılmıştır. Detaylı arazi çalışmaları (flora, fauna, arkeoloji vb.) kesinleşen 500 m genişliğindeki boru hattı güzergahı Çalışma Koridoru içerisinde gerçekleştirilecektir. Çevre unsurların yanı sıra jeolojik ve jeomorfolojik yapılar ve özellikle inşaat yapılabilirliği dikkate alınarak Çalışma Koridoru haritalarda görüldüğü üzere bazı bölgelerde 2 km lik ÇED İnceleme Alanı içerisinde (Bkz. Ek-2) kalacak şekilde genişletilmiştir. Projenin her ne kadar 500 m lik Çalışma Koridoru içerisinde gerçekleştirilmesi planlanmakla birlikte, ÇED sürecinde yer alan detay çalışmalarda çevre ve arazi kısıtları oluşması halinde 2 km lik ÇED İnceleme Alanı içerisinde proje güzergâh değişiklikleri yapılması muhtemeldir. Tüm detay çalışma ve değerlendirmeler ÇED süreci içerisinde gerçekleşecek ve ÇED Raporu ile sunulacaktır. Söz konusu Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı Projesine ait proje güzergâhı aşağıda Şekil I.1.1.1. de verilmiştir. 2

Şekil I.1.1.1. TANAP Proje Güzergâhı 3

2017-2018 yılları içerisinde tamamlanması hedeflenen proje, 9.000.000.000 dolarlık yatırım bedeli ile dünyanın en büyük enerji projelerinden biri olma özelliğini taşımaktadır. Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı inşaat aşamasının yaklaşık 3 yıl, işletme aşamasının ise 40 yıl olması öngörülmektedir. I.1.2. Proje Konusu Yatırımın Hizmet Maksatları, Önem ve Gerekliliği. Sahip olduğu belirgin avantajları nedeniyle dünya enerji kaynakları içindeki payı gittikçe artan bir enerji kaynağı olan doğalgaz, uluslararası alanda önemli ticaret akımlarına konu olmaktadır. Gelişmekte olan ve enerji ihtiyacı hızla artan bir ülke olarak Türkiye açısından ise hızlı ve sürdürülebilir ekonomik gelişmenin önemli unsurlarından birini teşkil etmektedir. Proje konusu Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı, doğalgazın Azerbaycan'dan çıkarak, Gürcistan'dan geçip Türkiye üzerinden satılmasını ve iletilmesini öngörmektedir. TANAP için öngörülen 4 aşamanın ilki 2018'de ilk gazın akışıyla gerçekleştirilecek olup, ikinci aşamada 2020'de yıllık 16 milyar m 3 olacak kapasitenin, üçüncü aşama olan 2023'de 23 milyar m 3, dördüncü ve son aşama olan 2026'da 31 milyar m 3 seviyesine ulaşması hedeflenmektedir. Projenin gelecekte Türkmen gazının Türkiye ve Avrupa'ya iletimi için alternatif bir hat olma özelliği taşıdığı da ifade edilmektedir. Şah Deniz 2 Konsorsiyumu'nun 16 milyar m 3 doğalgazının, 6 milyar m 3 kısmı Türkiye'ye satılacak, 10 milyar m 3 kısmı da TANAP ile Avrupa'ya Bulgaristan ve Yunanistan sınırında teslim edilecektir. TANAP ın Türkiye sınırları içerisindeki boru hattı uzunluğu Türkgözü/Malkoçlar-Bulgaristan sınırına kadar olan kısmı yaklaşık 1.900 km ve Yunanistan bağlantısı yaklaşık 67 km dir. Türkiye ye giriş noktası Türkiye sınırında Türkgözü olan 56 inçlik hattın, Avrupa'ya çıkış noktaları Yunanistan ve Bulgaristan sınırları, Türkiye içi çıkış noktaları ise Eskişehir ve Trakya bölgesi olacaktır. Hattın yaklaşık 18 km si 2*36 inçlik borularla Marmara Deniz geçişini kapsamaktadır. 2010 yılında küresel enerji tüketimi 1973 yılından bu yana en yüksek artışı gerçekleştirerek %5,6 oranında artmıştır. Enerji tüketim sepetini oluşturan petrol, doğalgaz, nükleer enerji, hidroelektrik ve kömür kalemlerine bakıldığında ise, 2010 yılında, tüm enerji kaynaklarında tüketim 2009 krizi sonrası artarken, en yüksek artış oranı %7,6 ile kömürde en düşük artış oranı ise %3,1 ile petrolde gerçekleşmiştir. 2010 yılında dünyadaki birincil enerji tüketiminin enerji kaynakları bazında dağılımı Şekil I.1.2.1. de gösterilmektedir. 1 1 Doğalgaz Piyasası 2011 Yılı Sektör Raporu, T.C. Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu, Doğalgaz Piyasası Dairesi Başkanlığı, Ankara, 2012. 4

Şekil I.1.2.1.2010 yılı Dünya Birincil Enerji Tüketiminin Enerji Kaynakları Bazında Dağılımı 2009 yılında yaşanan ekonomik daralma sonrasında 2010 yılında dünya doğalgaz tüketimi %7,4 artarak 1984 ten bu yana en büyük artışı göstermiştir. Uluslararası Enerji Ajansı (UEA) nın 2009-2035 dönemine ilişkin projeksiyonuna göre; talebin önemli bir kısmının petrol, doğalgaz ve kömürden sağlandığı görülmektedir ve söz konusu enerji kaynakları 2035 yılında da büyük oranda talebi karşılamaya devam edecektir. Bu üçlü fosil yakıt grubunun 2009 yılında toplam enerji tüketimindeki payı %81 dir ve bu oranın 2035 yılında %75 e düşmesi beklenmektedir. Fosil yakıtlar içinde doğalgaza olan talebin, çevresel ve kullanım kolaylıkları nedeniyle artacağı ve 2035 yılında petrolden sonra ikinci konumdaki kömür ile başa baş bir seyir izleyeceği tahmin edilmektedir. 2009-2035 dönemine ilişkin enerji kaynakları bazında dünya birincil enerji tüketimi ve tüketim projeksiyonu Tablo I.1.2.1 de verilmektedir. 2 Tablo I.1.2.1. Enerji Kaynakları Bazında Dünya Birincil Enerji Tüketimi ve Tüketim Projeksiyonu (Mtep) 2009 2015 2020 2030 2035 2009-2035 (%)* Kömür 3.294 3.944 4.083 4.099 4.101 0,8 Petrol 3.987 4.322 4.384 4.546 4.645 0,6 Doğalgaz 2.539 2.945 3.214 3.698 3.928 1,7 Nükleer 703 796 929 1.128 1.212 2,1 Hidro 280 334 377 450 475 2,1 Biyokütle ve Çöp 1.230 1.375 1.495 1.761 1.911 1,7 Diğer 99 197 287 524 690 7,8 Toplam 12.132 13.913 14.769 16.206 16.961 1,3 * Yıllık ortalama artış oranıdır 2 Doğalgaz Piyasası 2011 Yılı Sektör Raporu, T.C. Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu, Doğalgaz Piyasası Dairesi Başkanlığı, Ankara, 2012. 5

2030 yılına kadar doğalgazın, dünyada tüketimi en hızlı artış gösteren fosil yakıt olacağı tahmin edilmektedir. Doğalgaz üretiminin Avrupa haricindeki bütün bölgelerde artması beklenmektedir. Türkiye de doğalgaz kullanımı, Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı (TPAO) tarafından 1970 yılında Hamitabat ve Kumrular doğalgaz sahalarında keşfedilen doğalgazın 1976 yılında Pınarhisar Çimento fabrikasında kullanılmasıyla başlamıştır. Nüfus artışı ve sanayileşmeye bağlı olarak artan enerji ihtiyacının karşılanmasında alternatif bir enerji kaynağı olarak doğalgazın payını artırmak ve bazı şehirlerde gittikçe yoğunlaşan hava kirliliğine bir çözüm bulmak amacıyla 18.09.1984 tarihinde Türkiye ve Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) arasında doğalgaz sevkiyatına ilişkin olarak imzalanan anlaşmanın ardından, Boru Hatları ile Petrol Taşıma Anonim Şirketi (BOTAŞ) ile SSCB nin doğalgaz ticareti konusunda yetkili kuruluşu Soyuzgaz Export arasında 14.02.1986 tarihinde 25 yıl süreli ve plato değeri yıllık 6 milyar m 3 olan bir doğalgaz alımsatım anlaşması imzalanmıştır. SSCB ile yapılan ilk alım anlaşmasını, artan doğalgaz ihtiyacının karşılanması amacıyla yapılan diğer alım anlaşmaları izlemiştir. 14.02.1986 tarihli alım-satım anlaşması sonrasında 26.10.1986 tarihinde inşasına başlanan 842 km uzunluğundaki Rusya Federasyonu-Türkiye Doğalgaz Boru Hattı, Bulgaristan sınırındaki Malkoçlar mevkiinden Türkiye ye girerek, 23.06.1987 de Hamitabat a ulaşmış, daha sonra Ambarlı, İstanbul, İzmit, Bursa ve Eskişehir güzergahını takip ederek, Ağustos 1988 de Ankara ya ulaşmıştır. Söz konusu doğalgaz hattı ile Trakya bölgesinde bulunan Hamitabat ve Ambarlı doğalgaz kombine çevrim santrallerine, İGSAŞ (İstanbul Gübre Sanayi A.Ş.) ve TÜGSAŞ (Türkiye Gübre Sanayi A.Ş.) gübre tesislerine ve doğalgaz boru hattının geçtiği güzergah üzerinde bulunan şehirlere doğalgaz ulaştırılmıştır. Doğalgaz, Ekim 1988 de Ankara da, Ocak 1992 de İstanbul da, Aralık 1992 de Bursa da, Eylül 1996 da İzmit te, Ekim 1996 da Eskişehir de konut ve ticari sektörün kullanımına sunulmuştur. Üretimin başladığı 1976 yılından ithalatın başladığı 1987 yılına değin toplamda yaklaşık 747 milyon m 3 lük sınırlı bir üretim ve tüketim miktarı elde edilmiştir. 2011 yılı sonunda doğalgaz tüketim miktarı 44,145 milyar Sm 3 e ulaşmıştır. Türkiye de 1975-2011 yılları doğalgaz tüketim miktarları Şekil I.1.2.2 de görülmektedir. 3 3 Doğalgaz Piyasası 2011 Yılı Sektör Raporu, T.C. Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu, Doğalgaz Piyasası Dairesi Başkanlığı, Ankara, 2012. 6

Şekil I.1.2.2.1975-2011 Yılları Doğalgaz Tüketimi (milyar Sm 3 ) Doğalgazın toplam enerji tüketimi içindeki payı, 1976-1987 yılları arasında ihmal edilebilir oranlarda iken tüketim miktarına paralel olarak artış göstermiştir. 1975-2010 yıllarına ait Türkiye toplam enerji tüketiminde kaynakların payları Tablo I.1.2.2 de verilmektedir. 4 Tablo I.1.2.2. 1975-2010 Yılları Türkiye Toplam Enerji Tüketiminde Kaynakların Payları (%) 1975 1980 1985 1990 1995 2000 2005 2010 Doğalgaz 0 0,1 0,2 5,9 9,9 17,1 27,3 31,9 Petrol 51,7 50,3 46 45,1 46 40,1 35,2 26,7 Kömür 21,5 22,1 21,4 30,9 27,2 30 26,4 30,6 Hidroelektrik 1,9 3,1 2,6 3,8 4,8 3,3 3,7 4,1 Diğer 24,9 24,4 29,8 14,3 12,1 9,5 7,4 6,7 Türkiye de doğalgaz arama ve üretim faaliyetleri, 6326 sayılı Petrol Kanununa göre Petrol İşleri Genel Müdürlüğü (PİGM) tarafından verilen arama ve işletme ruhsatları kapsamında gerçekleştirilmektedir. Yıllara göre doğalgaz üretim miktarları Tablo I.1.2.3 de verilmektedir. 4 Tablo I.1.2.3. 2006-2011 Yılları Doğalgaz Üretim Miktarları (milyon Sm 3 ) Yıllar 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Miktar 948 874 969 687 682 760 4 Doğalgaz Piyasası 2011 Yılı Sektör Raporu, T.C. Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu, Doğalgaz Piyasası Dairesi Başkanlığı, Ankara, 2012. 7

Toptan satış lisansı sahibi üretim şirketleri tarafından 2011 yılında 760 milyon Sm 3 lük doğalgaz üretilmiştir. 1970 lerde kullanımına başlanan ve enerji talebindeki artışa paralel olarak sahip olduğu avantajlar nedeniyle kullanım oranı ve alanları gittikçe artan doğalgazın, mevcut ve potansiyel kullanımının karşılanmasında yurt içi rezerv ve üretim miktarlarının oldukça sınırlı düzeylerde kalması, Türkiye için doğalgaz ithalatını zorunlu hale getirmiştir. 5 Bu sebeple söz konusu Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı Projesi hem ülkemizin doğalgaz arz güvenliğine hem de ülkemizin enerji alanındaki bölgesel hedeflerine önemli katkılar sağlayacaktır. TANAP Projesinin gerçekleştirilmesi planlanan bölgede bugüne kadar yürütülen mevcut ve planlanan diğer boru hattı projeleri (doğalgaz ve petrol) hakkında tanıtıcı bilgiler aşağıda sıralanmıştır. Geçmişte inşa edilen ve işletmeye alınan diğer bu boru hatlarının TANAP Proje güzergâhı ile kesişen durumlarını gösterir yer durum haritası Şekil I.1.2.3. de verilmektedir. Nabucco Doğalgaz Boru Hattı Projesi 6, 7 Ortadoğu ve Hazar Bölgesi doğalgaz rezervlerini Avrupa pazarlarına bağlamayı öngören Türkiye-Bulgaristan-Romanya-Macaristan-Avusturya (Nabucco) Doğal Gaz Boru Hattı ile Avusturya nın Avrupa da önemli bir doğalgaz dağıtım noktası olma özelliğinden de faydalanılarak bölge ülkelerin gaz taleplerindeki gelişmelere göre Batı Avrupa ya ulaşılması amaçlanmaktadır. Mevcut şartlara bakıldığında, Azerbaycan (Şahdeniz), Irak, Türkmenistan ile diğer Hazar kaynaklarından temin edilecek doğalgazın taşınması öngörülmektedir. Uzun vadede Arap Doğal Gaz Boru Hattı ile Mısır ve İran başta olmak üzere diğer çevreleyen kaynaklardan da doğalgaz taşınması planlanmaktadır. Taşıma kapasitesi yakıt gazı hariç 31 bcm/yıl olan hattın teknik fizibilite çalışmalarının sonuçlarına göre besleme hatları dâhil boru hattı güzergâh uzunluğunun, 2.512 km si Türkiye kesimi olmak üzere, toplam 3.825 km olması planlanmaktadır. İran Türkiye Avrupa Doğal Gaz Boru Hattı Projesi (ITE) 8 İran Türkiye Avrupa Doğal Gaz Boru Hattı Projesi (ITE) ile İran ve Türkmenistan kaynaklı doğalgazın Türkiye üzerinden Avrupa ya ulaştırılması amaçlanmaktadır. İran doğalgazının Türkiye üzerinden transit geçişi için İran İslam Cumhuriyeti Petrol Bakanlığı ile Türkiye Cumhuriyeti Enerji ve Tabi Kaynaklar Bakanlığı arasında 17 Kasım 2008 tarihinde Mutabakat Tutanağı imzalamıştır. Projenin yaklaşık uzunluğu toplam 5.000 km civarındadır. Doğalgaz boru hattı güzergâhının Türkiye içerisindeki uzunluğu ise 1750 km dolayındadır. Proje ile Avrupa ya taşınacak yıllık gaz miktarı hedefi 35 milyar m 3 olarak belirlenmiştir. 5 Doğalgaz Piyasası 2011 Yılı Sektör Raporu, T.C. Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu, Doğalgaz Piyasası Dairesi Başkanlığı, Ankara, 2012. 6 http://www.botas.gov.tr/index.asp 7 http://www.nabucco-pipeline.com/portal/page/portal/tr 8 http://www.botas.gov.tr/index.asp 8

İran ve Türkmenistan kaynaklı doğalgazın Türkiye üzerinden Almanya ya kadar boru hattı ile iletilmesi için İran Bazargan/Doğubeyazıt sınırı ile İpsala Edirne/Yunanistan sınırı arasındaki kısmının inşaatı ve 30 yıl süre ile işletilmesi için Doğal Gaz Boru Hattı Belgesi alınmıştır.. BOTAŞ tarafından bugüne kadar bölgede yapımı tamamlanan diğer doğalgaz boru hatları aşağıda sırlanmıştır. Mavi Akım Doğal Gaz Boru Hattı 9 (BOTAŞ) Mavi Akım Doğal Gaz Boru Hattı Projesi nde, Rusya Federasyonu ndan Karadeniz tabanından geçecek boru hattı ile yılda 16 milyar m 3 lük gazın 25 yıl süreyle Türkiye ye getirilmesi hedeflenmiştir. Söz konusu proje ile ilgili anlaşma 15 Aralık 1997 tarihinde imzalanmış ve Bakanlar Kurulu tarafından onaylanarak 12 Mayıs 1998 tarihinde Resmi Gazete de yayınlanmıştır. 17 Kasım 2005 tarihinde açılan hat 1.774 km uzunluğundadır. Hattın 440 km si Azerbaycan dan, 260 km si Gürcistan dan ve 1074 km si de Türkiye den geçmektedir. Mavi Akım Doğalgaz Boru Hattı, Rusya Federasyonu nun İzobilnoya İstasyonu ndan başlayıp Djubga kenti yakınlarında Karadeniz e girerek denizin 2.100 m altından 380 km yol alarak Samsun da Türkiye ye ulaşarak 444 km lik boru hattıyla Samsun-Ankara arasını katetmektedir. Doğu Anadolu Dogal Gaz İletim Hattı (BOTAŞ) 10 Doğu Anadolu Doğal Gaz iletim Hattı ile Türkiye nin doğusundaki doğalgaz kaynaklarından alınan doğalgazın, Sivas tan başlayıp Malatya, Kahramanmaraş, Gaziantep, Osmaniye, Adana ve Mersin güzergahını takip ederek, Türkiye nin Güney ve Güneydoğu Anadolu Bölgelerinin doğalgaz ihtiyacını karşılaması hedeflenmiştir. Bu kapsamda İran ve Türkiye arasında 1996 da, Tahran da doğalgaz alım-satım anlaşması imzalanmıştır. Anlaşmaya göre Türkiye, İran dan 23 yıl süre ile doğalgaz alacak olup, ilk aşamada 3 milyar m 3 doğalgaz ile başlayıp, ilerleyen yıllarda bu miktar 10 milyar m 3 e ulaşması hedeflenmiştir. Söz konusu proje ile İran dan 10 Aralık 2001 tarihinde doğalgaz sevkiyatına başlanmıştır. Türkiye-Yunanistan-İtalya Doğal Gaz Boru Hatti (ITGI) Projesi (BOTAŞ) 11 2007 yılında işletmeye alınan Türkiye-Yunanistan Doğal Gaz Boru Hattı, Güney Avrupa Gaz Ringi nin ilk halkasını oluşturmaktadır. 2018 yılında Yunanistan-İtalya bağlantısının da devreye alınmasıyla İtalya pazarına da erişim imkânı sağlanacaktır. Proje kapsamında, Yunanistan a 3,6 bcm/yıl ve İtalya ya 8 bcm/yıl olmak üzere toplam 11,6 bcm/yıl hacmindeki gazın Hazar kaynaklarından sağlanarak Türkiye üzerinden taşınması planlanmaktadır. 9 http://www.mmo.org.tr/resimler/dosya_ekler/559da2ba967eb82_ek.pdf?dergi=217 10 http://www.mmo.org.tr/resimler/dosya_ekler/559da2ba967eb82_ek.pdf?dergi=217 11 http://www.botas.gov.tr/index.asp 9

Projenin kara kesimi Gümülcine (Komotini) den Yunan Adriyatik kıyısına kadar 592 km, deniz geçişi kesimi ise 212 km uzunluğunda olup, azami derinlik 1.450 m olarak öngörülmektedir. 2007 yılında Roma da ülkelerin enerjiden sorumlu bakanları tarafından Hükümetler Arası Anlaşması imzalanan proje, Avrupa ya doğalgaz temin edecek önemli projelerden biridir. Diğer taraftan, bölge yapımı tamamlanan diğer önemli boru hattı projesi Bakü Tiflis Ceyhan (BTC) Ham Petrol Boru Hattı projesidir. Proje ile ilgili özet bilgi aşağıdaki gibidir: Bakü Tiflis Ceyhan (BTC) Ham Petrol Boru Hattı 12 Mevcut Bakü-Tiflis-Ceyhan Ham Petrol Boru Hattı Projesi Bakü den başlayıp Ceyhan da son bulmaktadır. Proje kapsamında ilk petrol 17.11.2005 tarihinde Türkiye ye ulaşmıştır. Boru hattı sayesinde başta Azeri petrolü olmak üzere Bölge de üretilen petroller Ceyhan a taşınmakta ve buradan da tankerlerle dünya pazarlarına ulaştırılmaktadır. BTC Projesi nin bölgede doğu-batı güvenlik koridoru oluşturarak, kesintisiz ve güvenli bir enerji akışına imkân tanıması dolayısıyla stratejik önemi büyüktür. Ayrıca boru hattı, Türk Boğazlarındaki trafik yoğunluğunun artmasını engelleyerek tanker geçişlerindeki risklerin en aza indirilmesine imkân tanımıştır. BTC Projesi nin Türkiye deki bölümü 1.076 km olmak üzere toplamda 1.760 km dir. 12 http://www.btc.com.tr/ 10

Şekil I.1.2.3. Bölgede Yürütülen Mevcut ve Planlanan Boru Hattı Projeleri ile TANAP Proje Güzergâhının Kesişen Durumlarını Gösterir Yer Durum Haritası 11

I.2. Projenin Fiziksel Özelliklerinin, İnşaat ve İşletme Safhalarında Kullanılacak Arazi Miktarı ve Arazinin Tanımlanması. I.2.1.Projenin Fiziksel Özellikleri Projenin çalışma koridoru, Gürcistan-Türkiye sınırından başlayarak Ardahan, Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Giresun, Sivas, Yozgat, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara, Eskişehir, Bilecik, Kütahya, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Edirne, Tekirdağ, Kırklareli İl sınırları içerisinden geçmektedir. Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı (TANAP) Projesi Gürcistan-Türkiye/Türkgözü sınırından Türkiye ye giriş yaparak buradan güneye Horasan-Erzurum bölgesine inmekte olup, bu noktadan genel tanımlama ile batı yönünde ilerleyerek Marmara Denizinin Çanakkale Boğazı yakınından Anadolu yakasında Kemer Köyü kuzeyi ile Trakya da Kızılcaterzi köyü güneyi arasından geçmektedir. Deniz geçişi boru hattı uzunluğu yaklaşık 18 km dir. Aşağıda Şekil I.2.1.1. de proje güzergâh uzunlukları yaklaşık gösterilmiştir. Marmara Deniz Geçişi Uzunluğu: 18 km Şekil I.2.1.1. Marmara Denizinden Geçiş Gösterimi Çanakkale İl sınırları içerisinde Evreşe ile Kavakköy arasında hat iki kola ayrılmaktadır. Bu noktaya kadar boru hattı uzunluğu yaklaşık 1.725 km dir. Boru hattının bir kolu (1) Tekirdağ İl sınırlarına girerek daha sonra Kırklareli üzerinden Kırklareli/Malkoçlar Köyü yakınlarından Bulgaristan a geçmektedir ve bu kısmın uzunluğu yaklaşık 174 km dir. Boru hattının diğer kolu (2) Edirne İl sınırına geçerek Edirne/İpsala dan Yunanistan a giriş yaparak, Avrupa ya yönelmektedir. Hattın bu bölümü yaklaşık 67 km uzunluğundadır. Aşağıda Şekil I.2.1.2. de proje güzergâh uzunlukları yaklaşık gösterilmiştir. TANAP ın Türkiye sınırları içerisindeki boru hattı uzunluğu Türkgözü/Malkoçlar- Bulgaristan sınırına kadar yaklaşık 1.900 (1.725+174=1.899) km ve Yunanistan bağlantısı yaklaşık 67 km dir. 12

Ayrım Noktasına Kadar Boru Hattı Uzunluğu: 1.725 km Bulgaristan Bağlantı Hattı Uzunluğu: 174 km Yunanistan Bağlantı Hattı Uzunluğu: 67 km Şekil I.2.1.2. Proje Güzergah Uzunlukları Gösterimi TANAP ın boru çapı karada 56 inç olup, Marmara Denizi geçişinde ise 2 adet 36 inç olarak planlanmıştır. Giriş noktasında 1 ve hat boyunca 7 adet olmak üzere toplamda tahmini 8 adet kompresör istasyonu yapılması planlanmaktadır. Kompresör istasyonuna ek olarak kurulacak diğer yer üstü tesisleri pig istasyonları, blok vana istasyonları, off-take yapıları, katodik koruma sistemleri ve ölçüm istasyonudur. Boru hattı ve tüm yerüstü tesislerinin inşa edilmesi için kamp sahaları, geçici boru depolama alanları, elektrik iletim hatları, ulaşım yolları vb. geçici inşaat tesisleri yer alacaktır. 13

Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı (TANAP) Projesi işletme bilgileri ve ünitelerin tanımlanması ilişkin detaylar aşağıda verilmiştir. Kompresör istasyonları gaz akışını istenen düzeye ulaştırmak için gaz basıncını arttıran sistemlerdir. Her bir kompresör istasyonu gaz türbinleri ile çalışacak olup, gaz temini boru hattından gelen gaz akışından sağlanacaktır. Proje kapsamında yer alacak kompresör istasyonlarının öngörülen yerleri ve en yakın yerleşim yeri mesafeleri aşağıda Tablo I.2.1.1 de verilmiş olup, proje tasarım aşamasında ortaya çıkabilecek değişiklikler ÇED sürecinde belirlenerek, detaylı bilgiler ÇED Raporu ile sunulacaktır. Tablo I.2.1.1.Planlanan Kompresör İstasyonu Yerleri Sıra No Kompresör İstasyonu Adı İl İlçe En Yakın Yerleşim Yeri Mesafe (m) Kompresör İstasyonuna Göre Yönü 1 Ardahan Ardahan Posof Türkgözü Köyü 380 Doğu 2 Erzurum Erzurum Horasan 3 Gümüşhane Gümüşhane Kelkit 4 Sivas Sivas Yıldızeli 5 Yozgat Kırşehir Çiçekdağı 6 Eskişehir Eskişehir Sivrihisar 7 Bursa Bursa Mustafakemalpaşa 8 Kırklareli Kırklareli Kofçaz Değirmenler Köyü 980 Kuzeydoğu Azap Köyü 1.500 Güneybatı Karacaören Köyü 1.500 Doğu Belenli Köyü 1.500 Güneybatı Merkezyeniköy 1.800 Kuzeybatı Danaören Köyü 1.800 Güneybatı Karacaören Köyü 2.700 Güneydoğu Aaşağı Kızılcalı Köyü 2.700 Güneydoğu Acıköy Köyü 2.600 Güneybatı Sekili Köyü 2.800 Kuzeydoğu Kertek Köyü 2.000 Kuzeydoğu Askeri Yerleşim 1.500 Güneybatı Kömürcükadı Köyü 1.700 Güneybatı Melik Köyü 1.700 Kuzeydoğu Karaorman Köyü 1.200 Kuzeybatı Malkoçlar Köyü 2.400 Güneybatı Beyci Köyü 1.800 Doğu Yukarıda belirtilen 8 adet Kompresör İstasyonu için 16 adet alternatif saha belirlenmiştir. Bunlardan 2 adedi Ardahan İli Posof İlçesi sınırları, 2 adedi Erzurum İli Horasan İlçesi sınırları, 1 adedi Gümüşhane İli Kelkit İlçesi sınırları, 2 adedi Sivas İli Yıldızeli İlçesi sınırları, 2 adedi Kırşehir İli Çiçekdağı İlçesi sınırları, 2 adedi Eskişehir İli Sivrihisar İlçesi sınırları, 2 adedi Bursa İli Mustafakemalpaşa İlçesi sınırları, 2 adedi Edirne İli İpsala İlçesi sınırları ve 1 adedi Kırklareli İli Kofçaz İlçesi sınırları içerisinde yer almaktadır (Bkz. Ek-2). 14

Yerüstü tesislerinden bir diğeri olan gaz ölçüm istasyonunun 4 adet olması planlanmaktadır. Gaz ölçüm istasyonları ülkeler arasındaki her bir sınır noktasında ve Türkiye için belirlenen 2 adet off-take yapılarındaki geçişte borunun her iki yanında ticari ve kontrollü transferin sağlanmasına yönelik tesislerdir. Gaz ölçüm istasyonu yerleri proje tasarım çalışmaları sonrasında belirlenecek olup, detaylı bilgiler ÇED Raporu ile sunulacaktır. Blok Vana İstasyonları (BVS), gerekli durumlarda gaz akışını kapatmak ve kısmi izolasyonu sağlamak amacıyla kurulan yapılardır. Proje kapsamında 56 adet Blok Vana İstasyonu öngörülmüş olup, il ve ilçelere göre dağılımları aşağıda Tablo I.2.1.2 de verilmiştir. Proje tasarım aşamasında ortaya çıkabilecek değişiklikler ÇED süreci içerisinde belirlenerek detaylı bilgiler ÇED Raporu ile sunulacaktır. Tablo I.2.1.2. Proje Kapsamında Öngörülen Blok Vana İstasyonları İl İlçe Blok Vana Sayısı İl İlçe Blok Vana Sayısı Kars Selim 2 Damal 1 Ardahan Sarıkamış 1 Merkez 2 Horasan 1 Kırıkkale Keskin 2 Pasinler 2 Bala 1 Erzurum Yakutiye 1 Ankara Gölbaşı 2 Aziziye 1 Polatlı 1 Aşkale 2 Günyüzü 1 Tercan 1 Sivrihisar 1 Erzincan Refahiye 3 Mahmudiye 1 Eskişehir Bayburt Demirözü 1 Odunpazarı 1 Gümüşhane Kelkit 1 Tepebaşı 1 Akıncılar 1 İnönü 1 Sivas İmranlı 1 Domaniç 1 Kütahya Zara 1 Tavşanlı 1 Hafik 1 Orhaneli 1 Bursa Merkez 1 Mustafakemalpaşa 1 Yıldızeli 1 Susurluk 1 Balıkesir Akdağmadeni 2 Gönen 2 Sarıkaya 1 Çanakkale Biga 1 Yozgat Sorgun 1 Malkara 1 Tekirdağ Merkez 1 Hayrabolu 2 Yerköy 1 Kırklareli Babaeski 1 Toplam Blok Vana İstasyonları 56 Merkez 1 15

Pig istasyonları, boru hattının temizliğini sağlamak ve korozyonları önlemek üzere tesis edilen yapılardır. Proje konusu doğalgaz boru hattı projesi kapsamında Marmara Deniz geçişinde her iki yakada birer tane olmak üzere toplamda 2 adet Pig İstasyonu tesis edilecektir. Bunların dışında tesis edilecek Pig İstasyonu sayısı ve yerleri ÇED Raporu ile sunulacaktır. Proje kapsamında boru hattında oluşması muhtemel korozyonun engellenmesi ve/veya kontrol altına alınması amacıyla katodik koruma sistemi kullanılacaktır. Söz konusu sistem, korozyonu kontrol altına almak için elektrik akımına dayanan aktif bir sistemdir. Eğer koruma elektrik akımı kesilirse korozyon materyal/çevre kombinasyonu için normal değerlerde gelişmesine devam edecektir. Eğer besleme akımı bütün koruma için yetersizse korozyon azaltılmış değerde gelişecektir. Yukarıda bahsi geçen Kompresör İstasyonları, Pig İstasyonları, Blok Vana İstasyonları, Ölçüm İstasyonları ve off-take yapıları ile diğer yer üstü tesisleri (kamp sahaları ve boru stok alanları gibi) ve lokasyonları projenin ilerleyen aşamalarında tasarım çalışmaları sonrasında belirlenecek olup, ÇED sürecinde detaylandırılacaktır. I.2.2.Proje Aşamaları Projenin farklı dönemlerine ilişkin faaliyetlere ait adımlar aşağıda verilmiştir. A) Tasarım ve Arazi Edinimi ve Ön Hazırlık; İnşaat öncesi dönemde, TANAP Projesi kesin güzergâhının belirlenmesi ve inşaat döneminde kullanılacak olacak verilerin temin edilmesi amacıyla tasarım, ofis ve gerekli durumlarda saha çalışmaları gerçekleştirilecektir. Bu aşamada gerçekleştirilecek tüm mühendislik çalışmaları ile maliyet, çevreye duyarlılık ve uygulanabilirlik açısından en uygun inşaat koridorunun belirlenmesi ve bu hususta gerekli izinlerin alınması sağlanacaktır. İnşaat koridorunun belirlenmesi sırasında, çevresel etkilerin en iyi şekilde ortaya konmasını sağlamak, güzergâhın inşaat öncesindeki doğal durumunu belirlemek, mutlak korunması gereken doğal elemanları kayıt altına almak ve mevcut durumu inşaat sonrası durumla kıyaslamak amacıyla, gerçekleştirilecek tüm mühendislik çalışmaları ÇED süreci ile koordineli bir şekilde yürütülecektir. ÇED süreci sonrasında arazi hazırlık ve inşaat çalışmaları öncesinde proje kapsamında kullanılacak tüm proje sahaları için gerekli tüm izinler alınacaktır. B) Kamp Sahalarının ve Malzeme Stok Sahalarının Oluşturulması; Arazi hazırlık çalışmaları ile başlayacak inşaat sürecinde ilk olarak, proje içerisinde yer alacak personelin ihtiyaçlarının karşılanacağı kamp sahaları ile hattın tesisinde kullanılacak boru, makine ve ekipman stok sahalarının inşası gerçekleştirilecektir. 16

TANAP Projesi kapsamında hattın lojistik açıdan en uygun yerlerine personelin yeme, içme, barınma ve temel ihtiyaçlarının karşılanacağı ve inşaat süresinde hizmet verecek sayıları 30-35 arasında olması planlanan yerleşim yerleri (kamp sahaları) tesis edilecektir (Şekil I.2.2.1.). Ayrıca, boru hattının temel öğesi olan boruların depolanacağı boru stok sahaları ile inşaat sırasında kullanılacak makine ve ekipmanların konulacağı, bakım ve onarımların yapılacağı malzeme stok sahaları ile servis/bakım (kademe) alanları tesis edilecektir. Bu tesislerin inşası öncesinde tüm alanlarda üst toprak sıyrılarak uygun koşullarda depolanacak ve inşaat sonrasında geçici olan tesis sahalarının eski haline getirilme çalışmaları sırasında kullanılacaktır. Şekil I.2.2.1. Proje Boyunca Kullanılacak Yerleşim Yerleri (Kamp Sahaları) 13 C) İnşaat Koridoru Açılması Çizgisel projeler olan boru hatlarında inşaat işlerinin düzenli ve programlı bir şekilde yürütülmesi; hem inşaat işlerinin zamanında tamamlanması hem de çevrenin korunarak daha az zarar görmesi için inşaat koridoru açılması kaçınılmaz bir unsurdur. Bu bağlamda ÇED sürecinde boru hattının döşeneceği kanalın yer aldığı ve her türlü inşaat faaliyetinin yürütüleceği inşaat koridoru açma çalışmalarına başlanacaktır. Normal çalışma şartları altında inşaat çalışma koridoru tip şeması aşağıdaki şekilde gösterilmektedir. 13 Fotoğraf: http://www.tmb.org.tr/firma.php?id=166 17

Şekil I.2.2.2. İnşaat Koridoru Tip Şeması 18

Topografik Ölçüm Ekibi tarafından arazi üzerine kazıkların çakılması ile belirlenen inşaat koridoru (~ 36 m) içerisinde kalan tüm alanlarda (sulak alanlar, bataklıklar, yan ve dik eğimli alanlar, tarım arazileri vb.) inşaat sonrası dönemde eski haline getirme çalışmalarında kullanılacak en önemli bölümü/bileşeni olan üst toprağın sıyrılması çalışmalarına başlanacaktır (Bkz. Şekil I.2.2.3.). Bu süreçte en önemli çevresel önlemlerin başında inşaat koridorunun dışına çıkılmaması ve güzergâh dışında hiç bir inşaat ve sosyal faaliyette bulunulmaması gelmektedir. a b Şekil I.2.2.3. Üst Toprağın Sıyrılması a. Düz Alanlarda, b. Sulak Alanlarda 14 Açılan inşaat koridoru, inşaat çalışmalarının sonraki aşamalarında lojistik destek, mobilizasyon, malzeme nakli ve ulaşım yolu olarak kullanılacaktır (Bkz. Şekil I.2.2.4.). Şekil I.2.2.4. İnşaat Koridoru 15 14 Fotoğraf: a. http://belloftheborders.photoshelter.com/image/i0000vd.f2q5k1jk b. http://permakulturplatformu.org/?p=1952 15 Fotoğraf: http://corridoreis.anl.gov/guide/photos/photo10.html 19

D) Boruların Nakli ve Dizgi Aşaması İnşaat çalışmalarının yürütüleceği güzergâh belirlendikten sonraki aşama; güzergâha yakın yerlerde kurulacak boru stok sahalarından kullanılacak boruların sahaya ulaştırılmasıdır. Süreci hızlandırmak ve maliyeti azaltmak amacıyla, boru stok sahalarında depolanan boruların inşaat koridoruna getirilmesi işlemleri sırasında mevcut yolların kullanılması planlanmakta olup, erişimi olmayan noktalara yeni yolların açılması öngörülmektedir (Bkz. Şekil I.2.2.5.). Bu kapsamda açılacak tüm yollarda da üst toprak sıyrılarak, eski haline getirme çalışmalarında kullanılacaktır. a b Şekil I.2.2.5. a. Boru Stok Sahasından Boruların Alınması, b. Boruların Erişim Yolları Boyunca Hatta Taşınması 16 Boruların taşınacağı yollarda toz emisyonuna karşı gerekli noktalarda sulamalar yapılarak, yerleşim yerlerinin bulunduğu alanlarda proje güvenlik standartları doğrultusunda belirlenen hız sınırlarına (10-20 km/s) riayet edilecektir. Taşınan boruların düzenli bir şekilde inşaat koridoru dizgisi gerçekleştirilecektir (Bkz. Şekil I.2.2.6.). a b Şekil I.2.2.6. a ve b Boruların İnşaat Koridoruna Dizgisinin Yapılması 17 16 Fotoğraf: a. http://barentsobserver.com, b. http://www.cbc.ca 17 Fotoğraf: a. http://www.martecland.com/right_of_way.php, b. http://www.agt.si.edu/ 20

E) Boru Eğme, Kaynak Çalışması ve Kaynak Kontrolü Boru hatları tasarlanırken her ne kadar düz arazilerden geçmesi istenirse de, topografik şartlar buna her zaman izin vermeyebilir. Böyle durumlarda hattın arazi profiline uyması için arazi eğimine uygun olarak borularda eğme yapma zorunluluğu söz konusudur. Boru eğme soğuk bükme metodu ile yapılmaktadır. Bu iş için yapılmış ve hidrolik veya pnömatik olarak çalışan eğme makinesi ile borular belli açılarda bükülmektedir (Bkz. Şekil I.2.2.7.). a b Şekil I.2.2.7. a ve b Hidrolik Pres Boru Eğme Makinası 18 İnşaat Koridoruna, araç trafiğini ve malzeme naklini engellemeyecek şekilde dizgisi yapılan boruların, güzergâha uygun bir şekilde eğme / bükme işlemlerinin yapılmasından sonra kaynak işlemlerine başlanacaktır. Kaynak yapılan borular indirme yapılacak yönde, araç yolunun tersi istikamette, çizgisel bir şekilde inşaat koridoruna yerleştirilecektir (Bkz. Şekil I.2.2.8.). Kaynak işleminden sonra tüm kaynak noktaları ilk olarak kaynak kontrol ekibi tarafından x-ray veya otomatik ultrasonik test teknolojileri ile kontrol edilmektedir. 18 Fotoğraf: a. http://www.napipelines.com/featured/2012/2012-04-feature-2.htm b. http://dailyreporter.com 21

a b c d Şekil I.2.2.8. a, b, c. Otomatik Kaynak Ekibi, d. Kaynak Noktalarının Gözle Kontrolü 19 F) Kumlama ve Kaplama Çalışması Kaynak işlemleri tamamlanan boruların, kaynak noktalarında gerekli kalite kontrol işlemleri (kaynak mühendisi kontrolü, kaynak filmi çekilmesi vb.) yapıldıktan sonra kumlama uygulaması yapılacaktır. Kumlama işlemi sonrasında kaynak noktaları kaplamaya hazır hale gelen boru birleşim noktalarında kaplama çalışmaları yapılacaktır. G) Hendek (Trench) Açılması ve Yatak Malzemesinin Serilmesi Kaynak ve kaplama işlemleri tamamlanmış olan boruların, hem güvenlik nedeniyle hem de dış etkiler ile olumsuz hava koşullarına maruz kalmaması için yer altına alınması kapsamında, ölçüm ekibi tarafından güzergâh içerisinde işaretlenen aks boyunca hendekler açılacaktır. 19 Fotoğraf: a. http://www.rogtecmagazine.com, b. http://www.gasstroymontaj.com, c. http://www.offshore-technology.com, d. http://www.utscan.com 22

Kanal şeklinde, ekskavatör ve/veya arazi yapısına bağlı olarak düz alanlarda kanal kazıcı (trencher) ile açılacak hendeklerin kazısından çıkan toprak ve hafriyat, inşaat koridoru açma işlemleri sırasında sıyrılan üst toprakla karışmayacak ve araç trafiğini engellemeyecek şekilde açılan inşaat koridoru içerisinde ayrı bir yerde depolanacaktır (Bkz. Şekil I.2.2.9.). a b Şekil I.2.2.9. a Ekskavatör ve b Kanal Açma Makinesi ile Hendek Açma Çalışmaları 20 Kanal içerisine boru döşemeden önce boru yapısını ve kaplamasını korumak amacıyla dolgu malzemesi (padding) döşenecektir. H) Boruların Döşenmesi / İndirme Aşaması Hendek açma işleminden sonra gerekli yataklama işlemleri (padding) yapılarak kaynak, kaynak kontrolü, kaplama işlemleri ve kaplama kontrolü tamamlanmış olan boru gruplarının, iş makinaları (side boom lar vasıtasıyla) yardımı ile açılan hendeklere indirme çalışmalarına başlanacaktır (Bkz. Şekil I.2.2.10.). Kaynak ve kaplama işlemleri gerçekleştirilen boru gruplarının indirme işlemi yapılmadan önce, açılan hendeklerin kontrol edilmesi, inşaat çalışmaları sırasında hendeklerde kalan ve işletme aşamasında boruya zarar verebilecek ahşap ve metal parçalar, büyük taş parçaları vb. cisimlerin uzaklaştırılması gerekmektedir. Boru hatları inşaatında önemli olan zaman ve devamlılık olduğu için bu devamlılığı aksatabilecek olan özel geçiş noktaları (otoyol ve nehir geçişleri, vana istasyonları, test noktaları ve diğer özel bağlantı gerektiren yerler) normal ekip tarafından atlanarak geçilir. Bağlantı noktası (tie-in) olarak atlanan yerler arkadan gelen özel ekiplerce tamamlanır. Boruların indirme işlemi tamamlandıktan sonra, kaplama kontrolleri yapılarak üstünün dolgu malzemesi ile kapatılması işlemleri gerçekleştirilecektir. 20 Fotoğraf: a. http://joyce-road.blogspot.com/2012/03/pipeline-construction.html, b. http://www.napipelines.com/equipmentshowcase/2009/2009-07.html 23

a b Şekil I.2.2.10. a, b Kaynak ve Kaplama İşlemleri Tamamlanan Boruların Açılan Hendeklere İndirilmesi 21 I) Boruların Üstünün Kapatılması Boruların indirme işlemi tamamlandıktan sonra kaplama kontrolleri yapılarak üstünün dolgu malzemesi ile kapatılması işlemleri gerçekleştirilecektir. Üst toprak haricinde kazıdan çıkan ve dolgu olarak kullanılabilecek malzeme ve temin edilecek malzeme ile boru kenarları dahil tüm yüzeylerini kaplayacak şekilde kazı kanalının doldurulması işlemine borunun yataklanması adı verilir. Kazıdan çıkan malzemenin içindeki büyük taş parçalarının ayıklanması ve yataklama malzemesi olarak kullanılması için eleme makinası (padding machine) kullanılır (Bkz. Şekil I.2.2.11.). Şekil I.2.2.11. Eleme Makinesi (Padding machine) ile Alt Toprağın Yataklama Malzemesi Olarak Kullanılması 22 21 Fotoğraf: a. http://users.ntua.gr, b. http://www.naturalgasasia.com/iraq-jordan-plan-gas-pipeline 22 Fotoğraf: http://www.ozzies.com/micro_padder_pipeline_padding_equipment.php 24

İ) Arazinin Eski Konturuna Getirilmesi İnşaat sonrasında, özellikle kazı dolgu çalışmaları nedeniyle, orijinal arazi topografyasının bozulması sonucunda, boru hattı güzergâhı boyunca doğal peyzaj üzerinde fiziksel ve görsel açıdan değişimler meydana gelecektir. Boru gruplarının indirilmesi ve açılan hendeklerin kapatılmasıyla beraber test çalışmaları öncesinde eski haline getirme çalışmaları kapsamında, ilk aşama olan arazinin eski konturuna getirilmesi (recontouring) işlemlerine başlanacaktır (Bkz. Şekil I.2.2.12.). Bu kapsamda özellikle yarma yapılan tepelerde ve yan eğimli alanlarda arazinin düzeltilmesi çalışmaları büyük önem taşımaktadır. Şekil I.2.2.12. Boru Hattı Güzergahının Eski Konturuna Getirilmesi ve Üst Toprağın Serilmesi Çalışmaları 23 Güzergah boyunca gerçekleştirilecek arazinin eski haline getirilmesi çalışmaları sonrasında üst toprağın serilmesi, test işlemleri (hidrotest, hava ve basınç testleri vb.) ve hemen sonrasında da biyorestorasyon çalışmalarına başlanacaktır (Bkz. Şekil I.2.2.13.). 23 Fotoğraf: http://huckbody.com 25

Eski Haline Getirme Sonrası Biyorestorasyon Sonrası a b Şekil I.2.2.13. a Arazinin Eski Haline Getirilmesi Sonrası, b Üst Toprağın Serilmesi ve Biyorestorasyon Sonrası Örnek Uygulamalar 24 J) Hidrostatik Test Proje dahilinde boru hattının işletmeye alınmadan önceki son işlem, hidrostatik test aşamasıdır. Boru hattının sızdırmazlığı ve inşaat döneminde hatta ve borularda oluşması muhtemel tahribatların test edilmesi amacıyla hidrostatik test veya kısaca hidrotest işlemi uygulanmaktadır. Bu aşamada kaynakları, kaplamaları ve tüm kontrolleri yapılmış boru bölmelerine test başlıkları ve vanaları kaynatılarak belirlenen basınçta su ve hava verilir. Hidrotest aşamasından sonra borunun içinin temizlenmesi ve kurutulması için temizlik ve kurutma işlemleri yapılır. Son olarak da boru üzerinde herhangi bir tahribatın olup olmadığının belirlenmesi amacıyla akıllı pig atılır (Bkz. Şekil I.2.2.14.). Şekil I.2.2.14. Hidrotest Sonrası Pig Atılması Çalışmaları 25 24 Fotoğraf: Çınar Mühendislik Arşivi 25 Fotoğraf: http://huckbody.com 26

K) Güzergâhın Eski Haline Getirilmesi ve Biyorestorasyon Çalışmaları İnşaat sonrasında, faaliyet alanlarının eski haline getirilmesi ve onarılması çalışmaları kapsamında yapılacak ilk çalışma; arazinin eski haline getirilmesi çalışmalarıdır. Arazi eski konturuna getirildikten sonra ihtiyaç duyulan noktalarda hem toprak altında hem de yüzeyde gerekli drenaj sistemleri oluşturularak, inşaat öncesi dönemde sıyrılan üst toprağın serilmesi çalışmalarına başlanacaktır. Üst toprağın serilmesi sonrasında yapılacak çalışmalarda ilk hedef Doğal Peyzaj Düzenleme yöntemlerinden yararlanarak ekolojik sistemlerin yeniden oluşturulmasıdır. Arazinin eski haline getirilmesi ve üst toprağın serilmesi çalışmaları sonrasında, hem boru hattının görsel açıdan olumsuz etkilerini engellemek hem de boru hattının görünürlük ve fiziki açıdan güvenliğini sağlamak amacıyla biyorestorasyon çalışmalarına başlanacaktır. Biyorestorasyon çalışmaları; - Alana özgü ve uygun bitki ve tohum türlerinin tespit edilmesi, - Doğru ekim ve dikim yöntemlerinin kullanılması, - İyi bir tasarım ve uygulama ile - Daha sonrasında yapılacak izleme ve bakım programlarını kapsamaktadır. Yukarıda belirtilen çalışmaların hep birlikte uygulanması, inşaat sonrası gerçekleştirilecek biyorestorasyon çalışmalarının başarısını artıracaktır. Biyorestorasyon çalışmalarında inşaat döneminde sıyrılan ve korunan üst toprağın, güzergâha tekrar serilmesi sırasında yüzeyde bitki örtüsü ve yeterli kaplama oranı sağlanana kadar toprağı korumak, erozyon oluşumunu engellemek ile ekim ve dikimi yapılan tohum ve bitkilerin yaşamasını sağlamak amacıyla mutlaka geçici ve kalıcı erozyon önlemlerinin alınması gerekmektedir. Özellikle dik ve yan eğimli alanlarda, su erozyonun çok yoğun olduğu bölgelerde yüzey erozyonunu engellemek amacıyla; eğim kırıcıların (slope breaker) oluşturulması, püskürtme tekniği ile tohumlama (hydroseeding), jüt örtü (jute matte) uygulaması, dik şüt uygulaması, ahşap perdeler ve/veya gabion duvar uygulamaları ile su geçişlerinde rip-rap uygulamaları kullanılabilecek yöntemlerdir (Bkz. Şekil I.2.2.15., Şekil I.2.2.16., Şekil I.2.2.17., Şekil I.2.2.18.,Şekil I.2.2.19., Şekil I.2.2.20., Şekil I.2.2.21. ve Şekil I.2.2.22. 26 ). 26 Fotoğraf: Çınar Mühendislik Arşivi 27

Şekil I.2.2.15. Biyorestorasyon Çalışmaları, Erozyon Önlemlerinin Alınması Kapsamında Jute Matte ve Eğim Kırıcı Uygulamaları Şekil I.2.2.16. Biyorestorasyon Çalışmaları, Erozyon Önlemlerinin Alınması Kapsamında Jute Matte Uygulaması 28

Şekil I.2.2.17. Biyorestorasyon Çalışmaları, Erozyon Önlemlerinin Alınması Kapsamında Jute Matte Uygulaması Şekil I.2.2.18. Biyorestorasyon Çalışmaları, Erozyon Önlemlerinin Alınması Kapsamında Jute Matte, Eğim Kırıcı ve Rip-rap Uygulamaları 29

Şekil I.2.2.19. Biyorestorasyon Çalışmaları, Erozyon Önlemlerinin Alınması Kapsamında Dik Şüt Uygulaması Şekil I.2.2.20. Biyorestorasyon Çalışmaları, Erozyon Önlemlerinin Alınması Kapsamında Ahşap Perde Uygulaması 30

Şekil I.2.2.21. Biyorestorasyon Çalışmaları, Erozyon Önlemlerinin Alınması Kapsamında Gabion Duvar Uygulaması Şekil I.2.2.22. Biyorestorasyon Çalışmaları, Erozyon Önlemlerinin Alınması Kapsamında Rip-rap Uygulaması 31

Biyorestorasyon çalışmaları tamamlandıktan sonra bakım süreci çok önemli bir aşamadır. Onarım çalışmalarında canlı bir eleman olan bitki ile çalışıldığı için uygulama alanlarının periyodik olarak kontrolü yapılmalı, zarar gören, tutmayan bitkiler yenileriyle değiştirilmeli ve gerekli yerlerde yeniden tohumlama çalışmaları yapılmalıdır. Özellikle vejetasyon doğal haline gelene ve yüzey kaplaması sağlanana kadar işletme döneminde görev yapacak personellerin uygulama alanlarını periyodik olarak kontrol etmesi gerekmektedir. Gerekli durumlarda; sulama, gübreleme, budama, ilaçlama, dış etkilerden koruma vb. bakım çalışmaları gerçekleştirilmelidir. M) Devreye Alma Doğalgaz boru hattının tüm test ve kontrol işlemleri tamamlandıktan sonra, doğalgaz sisteme verilmeye başlanır. Sisteme verilen doğalgaz miktar ve basıncı izlenerek herhangi bir kayıp veya sızıntı olup olmadığı kontrol edilir. Herhangi bir basınç kaybı olması halinde basınç kaybının bulunduğu alan tespit edilerek, gerekli bakım - onarım veya düzenleme çalışmaları yürütülecektir. Bu işlemler tüm boru hattı boyunca yürütülür. N) İşletme Devreye alma işlemlerinin sorunsuzca tamamlanması halinde hat işletmeye alınacaktır. Proje kapsamında öngörülen 4 aşamanın ilki 2018'de ilk gazın akışıyla gerçekleştirilecek olup, ikinci aşamada 2020'de yıllık 16 milyar m 3 olacak kapasitenin, üçüncü aşama olan 2023'de 23 milyar m 3, dördüncü ve son aşama olan 2026'da gazın 31 milyar m 3 seviyesine ulaşması hedeflenmektedir. Proje, gelecekte Türkmen gazının Türkiye ve Avrupa'ya iletimi için alternatif bir hat olma özelliği taşıdığı da ifade edilmektedir. Şah Deniz 2 Konsorsiyumu'nun 16 milyar m 3 gazının, 6 milyar m 3 kısmı Türkiye'ye satılacak, 10 milyar m 3 kısmı da TANAP ile Avrupa'ya Bulgaristan ve Yunanistan sınırında teslim edilecektir. İşletme aşamasında çevre izleme çalışmaları da yürütülecektir. 32

I.2.3. Projenin İnşaat ve İşletme Safhalarında Kullanılacak Arazi Miktarı ve Arazinin Tanımlanması Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı projesi ile TANAP Doğalgaz İletim A. Ş. şirketi tarafından, Gürcistan-Türkiye sınırından başlayarak sırasıyla Ardahan, Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Giresun, Sivas, Yozgat, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara, Eskişehir, Bilecik, Kütahya, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Edirne, Tekirdağ ve Kırklareli İl sınırları içerisinden geçerek Yunanistan ve Bulgaristan sınırlarında sonlanacak hattın tesis edilmesi ve işletilmesi planlanmaktadır. TANAP ın Türkiye sınırları içerisindeki boru hattı uzunluğu Türkgözü/Malkoçlar- Bulgaristan sınırına kadar yaklaşık 1.900 km ve Yunanistan bağlantısı yaklaşık 67 km dir. TANAP ın boru çapı karada 56 inç olup, Marmara Denizi geçişinde ise 2 adet 36 inç olarak planlanmıştır. Projenin inşaat aşaması kapsamında üst toprak ve alt toprağın depolanması ve inşaat çalışmalarının sürdürülebilmesi için güzergâhta ortalama genişlik 36 metre olarak planlanmakta olup, özel durumlar dikkate alınarak daraltılabilecek veya genişletilebilecektir. TANAP DGBH Uzunluğu Yaklaşık İnşaat Koridoru : 1.900 + 67 = 1.967 2.000 km : 36 m Yaklaşık İnşaat Alanı : 2.000.000 m * 36 m =72.000.000 m 2 Proje kapsamında hazırlık ve inşaat aşamasında kullanılmak üzere 30-35 adet kamp sahası oluşturulması öngörülmüş olup, her bir kamp sahası için yaklaşık 25 ha lık alan kullanılacaktır. Projenin inşaat aşamasında güzergâha yakın yerlerde her birinde yaklaşık 12 ha lık alan kullanılacak 100 adet boru stok sahası oluşturulması planlanmaktadır. Proje güzergâhını gösterir 1:100.000 ölçekli topoğrafik haritalar ekte sunulmuştur. Giriş noktasında 1 ve hat boyunca 7 adet olmak üzere toplamda tahmini 8 adet kompresör istasyonu yapılması planlanmaktadır. Kompresör istasyonuna ek olarak kurulacak diğer yer üstü tesisleri pig istasyonları, blok vana istasyonları, katodik koruma sistemleri, off-take yapıları ve ölçüm istasyonudur. Güzergâh boyunca doğalgaz iletiminin sağlanması amacıyla mevcut proje kapsamında n+30 MW Kurulu gücünde n+1 kompresörlü kompresör istasyonları kurulacaktır. Kompresör istasyonu içerisinde yaklaşık 1000 kva kurulu gücünde bir güç tesisi de bulunacaktır. Bu tesiste yakıt olarak doğalgaz kullanılacaktır. Her bir kompresör İstasyonu için yaklaşık 15-25 ha lık alan kullanılacağı öngörülmüş olup, planlanan Kompresör İstasyonları yerleşim yerleri ve alternatifleri Bölüm I.2.1. de verilmiştir. 33

Proje kapsamında yer alacak pig istasyonları, off-take yapıları ve ölçüm istasyonları yaklaşık 2 ha lık alan üzerine kurulacaktır. Gerekli durumlarda gaz akışını kapatmak ve kısmi izolasyonu sağlamak amacıyla proje kapsamında 56 adet Blok Vana İstasyonu öngörülmüş olup, her bir BVS yaklaşık 0,12 ha lık bir alanı kaplayacaktır. Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı proje güzergâhı Türkiye nin kuzeydoğusundan kuzeybatısına kadar uzanan ve 21 ilden geçen bir çizgisel hat projesi olup, güzergâh üzerinde şahıs arazisi, tarım arazileri, orman arazisi, hazine arazileri yer almaktadır. Bu alanların büyüklükleri ve özellikleri ile ilgili detaylı bilgiler ve ilgili veri tabanı hazırlanmakta olup, ÇED Raporunda verilecektir. Güzergâh üzerindeki arazilerin tanımlanması amacıyla ÇED sürecinde aşağıdaki çalışmalar yürütülecektir: - Literatür taraması yapılarak veri toplanması, ilgili verilerin sayısallaştırılması, veri tabanı oluşturulması ile proje amaç ve gereksinimlerine uygun tematik haritaların üretilmesi, - Resmi kurumlarla yazışmalar yapılarak kurum görüşlerinin alınması ve saha çalışmaları için gerekli verilerin toplanması, - Arazi çalışmaları sırasında güzergâhın genel yapısı; jeolojik, jeomorfolojik, biyolojik, arazi varlığı (toprak özellikleri ve şimdiki arazi kullanımı) peyzaj vb. doğal özellikleri ve yakın çevresiyle ilişkilerinin incelenmesi, - Saha çalışmaları boyunca örnek toplama, fotoğraf çekme gibi yollarla veriler toplanması ve kayıt altına alınması, - Arazi çalışmaları sonucunda elde edilen verilerin ofis çalışmaları ile birleştirilmesi ve değerlendirilmesi. 34

I.3. Önerilen Projeden Kaynaklanabilecek Önemli Çevresel Etkilerin Genel Olarak Açıklanması (Su, Hava, Toprak Kirliliği, Gürültü, Titreşim, Işık, Isı, Radyasyon ve benzeri.) Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı projesinin arazi hazırlama ve inşaat aşamasında inşaat koridorunun açılması, boruların sahalara getirilmesi, kaynak yapma, kanal kazılması, boru indirme, boruların üstünün kapatılması, arazinin eski haline getirilmesi, yerüstü tesislerin inşa edilmesi vb. faaliyetlerden ve çalışacak personelden kaynaklı olarak atıksu, atık, emisyonlar, gürültü kirliliği, hafriyat gibi çevresel etkiler söz konusu olacaktır. Projenin işletme aşamasında ise bakım onarım faaliyetlerinden, kompresör istasyonlarından, çalışacak personelden ve olası herhangi bir kaza veya sızıntıdan kaynaklı olarak atıksu, atık, emisyonlar, gürültü kirliliği, hafriyat gibi çevresel etkiler söz konusu olacaktır. Söz konusu çevresel etkiler, azaltım tedbirleri, yönetim ve izleme faaliyetleri hakkında detaylı araştırma ve değerlendirmeler halen devam etmekte olup, detayları ÇED Raporunda sunulacaktır. Proje kapsamında hazırlık ve inşaat aşamasında çalışacak personel için 30-35 adet kamp sahası oluşturulması öngörülmüş olup, her bir kamp sahasında yaklaşık 500 personelin çalışması planlanmaktadır. Proje giriş noktasında 1 adet ve hat boyunca 7 adet olmak üzere toplamda tahmini 8 adet kompresör istasyonu tesis edilmesi planlanmakta olup, her bir kompresör istasyonunda yaklaşık 50 kişinin çalışması öngörülmektedir. Bu rapordaki tüm hesaplamalar bu değerler üzerinden yapılmıştır. Projenin gerek inşaat ve gerekse işletme aşamasında projenin önemli çevresel etkileri ve alınacak önlemler hususunda genel bilgiler aşağıda ve Bölüm IV de, detay çalışmalar ise hazırlanacak ÇED Raporunda verilecektir. I.3.1. İnşaat ve İşletme Aşamasında Gerekli Olan Su İhtiyacının Nereden Temin Edileceği ve Oluşan Atıksuyun Bertaraf Yöntemi Su İhtiyacı Projenin inşa aşamasında personelin ihtiyaçlarının karşılanmasında, toz oluşumunun engellenmesi amacıyla ve hidrostatik testler sırasında su kullanılacaktır. İşletme aşamasında ise yer üstü tesislerinde çalışacak personelin ihtiyaçlarının karşılanmasında su gereksinimi söz konusu olacaktır. Personelin ihtiyaçlarının karşılanması için gerekli olan içme ve kullanma suyu bölgedeki içme ve kullanma suyu şebekesinden ve/veya piyasadan satın alınarak karşılanacaktır. 35

İnşaat işleri ile hidrostatik testler için kullanılacak suyun proje alanı yakınlarında yer alan dere ve/veya benzeri su kaynaklarından temin edilmesi planlanmaktadır. Projenin arazi hazırlama ve inşaat çalışmalarında her bir kamp sahasında yukarıda belirtildiği üzere yaklaşık 500 kişi çalışması öngörüldüğünde kişi başına gerekli su miktarı 150 lt/gün 27 alınarak toplam su ihtiyacı yaklaşık 75 m 3 /gün dür. Ayrıca inşaat aşamasında gerçekleştirilecek faaliyetlerden kaynaklı olarak ortaya çıkacak toz emisyonu oluşumunun indirgenmesi amacıyla her bir kamp sahası ve civarındaki proje güzergâhında kullanılacak su miktarı tahmini 50-150 m 3 /gün dür. Hidrostatik testler için gerekli proses suyu miktarı hidrostatik basınç profilleri göz önünde bulundurularak belirlenen test kesit uzunluklarına göre değişkenlik gösterecek olup, daha önce yapılan boru hattı projeleri göz önünde bulundurularak her bir hidrostatik test sırasında gerekli proses suyu miktarının yaklaşık 500 m 3 ila 30.000 m 3 aralığında olduğu bilinmektedir. Bu test için kullanılacak olan proses suyunun proje sahasında bulunan genellikle yüzey sularından sağlanması söz konusudur. Hidrostatik test için kullanılan suyun boru hattına basılmasından önce boru hattını korozyondan korumak için bazı kimyasal maddeler, (glikol, biyosit, korozyon önleyici, vb.) eklenmesi söz konusu olabilmektedir. İlave edilen kimyasalların test bittikten sonra deşarjı, 31.12.2004 tarih ve 25687 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği deşarj standartlarını sağlayacaktır. Deşarj edilen suyun ve hidrotest suyunun temini sırasında, suyun temin edildiği su kaynaklarındaki mevcut sucul yaşamın olumsuz yönde etkilenmemesi için ÇED sürecinde gerekli hesaplama, değerlendirme ve incelemeler yapılacaktır ve ÇED Raporunda verilecektir. İşletme aşamasında çalışacak personelin içme-kullanma ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla su ihtiyacı bulunmaktadır. Projenin işletme aşamasında her bir kompresör istasyonunda çalışacak yaklaşık 50 kişi için kişi başına gerekli su miktarı 150 lt/gün alınarak toplam su ihtiyacı yaklaşık 7,5 m 3 /gün dür. 27 Kaynak: Su Temini ve Atıksu Uzaklaştırılması Uygulamaları İTÜ - 1998, Prof. Dr.Dinçer TOPACIK, Prof. Dr. Veysel EROĞLU 36

Kullanılacak su miktarları, kullanma amaçları vb. bilgiler Tablo I.3.1.1 de özetlenmiştir. Tablo I.3.1.1. Proje Kapsamında Kullanılacak Su Miktarları ve Kullanım Amaçları AŞAMA SU KULLANIM YERLERİ SU KULLANIM AMACI SU KULLANIM MİKTARI 1 (m 3 /gün) Her bir Kamp Sahasında Çalışacak personelin ihtiyaçlarının karşılanması 75 İNŞAAT Her bir Kamp Sahası ve proje güzergahı civarında Toz oluşumunun azaltılması 50-150 Proje güzergahı Hidrostatik testler için proses suyu 500 m 3 ila 30.000 m 3 İŞLETME Kompresör istasyonları Çalışacak personelin ihtiyaçlarının karşılanması 7,5 1 Su miktarları için maksimum değerler verilmiştir. Atıksu Oluşumu Projenin inşa aşamasında çalışan personelin içme ve kullanma amaçlı su tüketimine bağlı olarak evsel nitelikli atıksu oluşacaktır. Projenin inşaat aşamasında çalışan personelin içme ve kullanma amaçlı olarak su kullanımının tamamının evsel nitelikli atıksu olarak geri döndüğü varsayımıyla her bir kamp sahasında yaklaşık 75 m 3 /gün evsel nitelikli atıksu oluşacaktır. Oluşan evsel nitelikli atıksular, paket atıksu arıtma tesislerinde arıtılacak olup, 31.12.2004 tarih ve 25687 Sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği ilgili hükümlerine uygun olarak deşarj edilecektir. Proje dahilinde kurulacak Paket Atıksu Arıtma Tesisleri için 15.03.2012 tarih ve 1239 sayılı Atıksu Arıtma / Derin Deniz Deşarjı Tesisi Proje Onayı Genelgesi (2012/9) kapsamında onay alınacaktır. Tüm paket atıksu arıtma tesisleri için bulunduğu ilin İl Çevre ve Şehircilik Müdürlüklerinden 29.04.2009 tarih ve 27214 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevre Kanununca Alınması Gereken İzin ve Lisanslar Hakkında Yönetmelik hükümleri gereğince arıtılmış atıksuların deşarjı için Çevre İzin Belgesi alınacaktır. Çalışma alanlarında toz oluşumunun engellenmesi amacı ile kullanılan suyun büyük kısmı toprak tarafından emilecek kalan kısmı da mevsimsel değişikliklere bağlı olarak kısmen buharlaşacaktır. Dolayısıyla bu aşamadan kaynaklanacak bir atıksu oluşumu söz konusu değildir. 37

Boru hattı inşaatı sonrasında ve işletme öncesinde hattın dayanıklılığının tespiti amacıyla yapılacak hidrostatik testler sırasında proses suyu kullanılacaktır. Boru içerisinde korozyon ve mikrobiyolojik oluşumların engellenmesi amacıyla proses suyuna kimyasal maddeler (glikol, biyosit, korozyon önleyici gibi) ilave edilecektir. Kullanılan proses suyunun tamamının atıksu olarak geri döneceği varsayılırsa oluşan atıksular mümkün olduğunca aynı amaçlar için öncelikli olarak tekrar kullanılması sağlanacaktır. Kullanılmayan veya kullanıldıktan sonra arıtılacak olan proses suyu kontrollü bir biçimde bulunduğu bölgedeki en yakın alıcı ortama deşarj edilecektir. Hidrostatik testler sırasında kullanılacak proses suyunun deşarjından kaynaklı etkiler ve alınacak önlemler ÇED Raporunda detaylı şekilde incelenecektir. Projenin işletme aşamasında çalışan personelin içme ve kullanma amaçlı su tüketimine bağlı olarak evsel nitelikli atıksu oluşacaktır. Projenin işletme aşamasında çalışan personelin içme ve kullanma amaçlı olarak su kullanımının tamamının evsel nitelikli atıksu olarak geri döndüğü varsayılırsa her bir kompresör istasyonunda yaklaşık 7,5 m 3 /gün evsel nitelikli atıksu oluşması beklenmektedir. Oluşan evsel nitelikli atıksular, paket atıksu arıtma tesislerinde arıtılacak, 31.12.2004 tarih ve 25687 Sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği ilgili hükümlerine uygun olarak en yakın alıcı ortama deşarj edilecektir. İnşaat aşamasında yüzeysel su kaynaklarını geçişlerde, kısa süreli bulanıklık oluşabilecektir. Ortaya çıkması muhtemel bu çevresel etkiler su kaynağının büyüklüğüne bağlı olarak gerçekleştirilecek inşaat teknikleri ile en aza indirilecektir. Su temini ve atıksu bertarafından kaynaklı etkiler ve alınacak önlemler ile ilgili detaylı bilgiler ÇED Raporunda verilecektir. 38

I.3.2. Atık (Katı Atık, Atık Yağ, Tehlikeli Atık, Tıbbi Atık, Ambalaj Atığı vb.) Yönetimi Projenin inşaat aşamasında oluşacak olan atıkları evsel nitelikli katı atıklar, ambalaj atıkları, inşaat malzemeleri kaynaklı katı atıklar (boru parçaları, kaplama atıkları, boru ağzı kelepçeleri vb.), iş makinesi ve ekipmanlardan kaynaklı atık yağlar, ömrünü tamamlamış lastikler, atık pil ve aküler, tehlikeli atıklar ve tehlikeli atıklar ile kontamine olmuş malzemeler, atıksu arıtma tesisinden çıkacak arıtma çamuru, tıbbi atıklar, bitkisel atık yağlar olarak sıralamak mümkündür. Projenin işletme aşamasında oluşacak olan atıkları evsel nitelikli katı atıklar, ambalaj atıkları, iş makinesi ve ekipmanlardan ve bakım-onarım faaliyetlerinden kaynaklı atık yağlar, ömrünü tamamlamış lastikler, atık pil ve aküler, tehlikeli atıklar ve tehlikeli atıklar ile kontamine olmuş malzemeler, atıksu arıtma tesisinden çıkacak arıtma çamuru, tıbbi atıklar, bitkisel atık yağlar olarak sıralamak mümkündür. Personelden meydana gelecek evsel nitelikli katı atık miktarı, günlük kişi başına üretilen evsel nitelikli katı atık miktarı 1,14 kg değeri kullanılarak (TUIK, 2010 verileri) hesaplanmıştır. İnşaat aşamasında her bir kamp yerinde 570 kg/gün evsel nitelikli katı atık ve işletme aşamasında her bir kompresör istasyonunda 57 kg/gün evsel nitelikli katı atık oluşması beklenmektedir. Projenin tüm aşamalarında oluşacak evsel nitelikli katı atıklardan geri kazanımı mümkün olan (kâğıt, plastik, metal vb.) ve geri kazanımı mümkün olmayan atıklar (yemek artıkları vb. organik atıklar) ayrı ayrı olacak şekilde yer üstü tesislerinde çeşitli noktalara yerleştirilen ağzı kapalı sızdırmasız çöp bidonlarında biriktirilecektir. Geri kazanımı mümkün olan atıklar Bakanlıktan lisanslı geri kazanım firmalarına verilerek bertaraf edilecek; geri kazanımı mümkün olmayan atıklar ise altyapısı uygun en yakın belediye katı atık düzenli depolama tesislerinde bertaraf edilecektir. Ayrıca arazi hazırlık ve inşaat ve montaj çalışmalarında oluşacak, inşaat (demir, tahta, metal vb.) ve ambalaj (çimento kağıdı, ekipmanların kapları, kağıt, strafor vb.) atıkları hurda olarak toplanacaktır. Geri kazanımı mümkün olan atıklar yeniden kullanılacak ve/veya Bakanlıktan lisanslı geri dönüşüm firmalarına verilecektir. Geri kazanımı mümkün olmayan atıklar ise altyapısı uygun en yakın belediye katı atık düzenli depolama tesislerinde bertaraf edilecektir. İnşaat ve işletme aşamalarında oluşacak olan atık yağlar ile atık pil ve akümülatörler sırasıyla, 30.07.2008 tarih ve 26952 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği ve 31.08.2004 tarih ve 25569 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği hükümleri doğrultusunda bertaraf edilecektir. Kâğıt, metal, plastik ve cam gibi değerlendirilebilir atıklar, 24.06.2007 tarih ve 26562 sayılı Resmi Gazete de yayınlanarak yürürlüğe giren Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uygun olarak toplanacaktır. 39

Personelin yemek ihtiyaçlarının karşılanması sırasında ortaya çıkacak olan bitkisel atık yağlar, diğer atıklardan ayrı olarak sızdırmasız, kapalı tank/bidonlarda yönetmelik gereklerine uygun olarak toplanacak olup, toplanan bitkisel atık yağlar, Bakanlıktan lisanslı kuruluşlara teslim edilecektir. Proje kapsamında 19.04.2005 tarih ve 25791 sayılı Resmi Gazetede yayınlanarak yürürlüğe giren Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Projenin arazi hazırlık ve inşaat döneminde her bir kamp sahasında ve işletme döneminde kompresör istasyonlarında revir kurulacak olup, buradaki ilk yardımdan kaynaklı olarak ortaya çıkacak tıbbi atıklar diğer atıklardan ayrı olarak, 22.07.2005 tarih ve 25883 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ile ilgili hükümlerine uygun olarak sızdırmasız, özel nitelikli poşetlerde toplanacak ve Bakanlıktan lisanslı ilgili Belediye ve/veya Belediye ile anlaşmalı kuruluşlara verilecektir. Ayrıca, faaliyetler esnasında herhangi bir kaza ya da acil durum ortaya çıkması ve gerek duyulması halinde en yakın sağlık kuruluşundaki imkânlardan yararlanılacaktır. Atıksu arıtma tesisinden oluşacak arıtma çamurları Atıkların Düzenli Depolanmasına Dair Yönetmelik e göre ağırlıkça %50 kuru madde ihtiva edecek şekle getirilerek altyapısı uygun en yakın belediye/birlik katı atık düzenli depolama tesislerinde bertaraf edilecektir. İnşaat ve işletme aşamasında çalışacak araçların bakım ve onarımları mümkün olması halinde yetkili servise yaptırılacak, yetkili servislere ulaşmanın mümkün olmaması halinde şantiye alanında kurulacak tamir ve bakım istasyonlarında yapılacaktır. İş makinelerinin günlük ve periyodik bakımlarının yetkili servis ve kamp sahalarında yapılamaması durumunda gerekli tedbirler alınarak güzergâh üzerinde aracın bulunduğu noktada yapılacaktır. Bu işlemlerden kaynaklı olarak ortaya çıkması muhtemel atık akü, lastik, atık yağlar ile kontamine olmuş parçalar sızdırmasız kaplarda ayrı ayrı biriktirilecek ve Bakanlıktan lisanslı kuruluşlara teslim edilecektir. Atıkların (katı atık, atık yağ, tehlikeli atık, tıbbi atık, ambalaj atığı vb.) bertarafıyla ilgili diğer bilgiler, Bölüm IV.1.c de ve detayları ÇED Raporunda verilecektir. I.3.3. Hafriyat Çalışmaları ve Toprak Üzerinde Etkiler Proje kapsamında; kamp sahalarında, boru stok sahalarında, malzeme ve ekipman depolama alanlarında, boru hattı güzergahında (inşaat koridoru açma, hendek açma vb.), yeni açılan erişim yollarında ve yer üstü tesislerinin bulunduğu alanlarda hafriyat oluşumu söz konusu olacaktır. 40

Yapılacak tüm kazı işlemlerinde toprak yüzeyinden öncelikle bitkisel toprak (üst örtü toprağı) sıyrılarak alınacaktır. (Bkz. Şekil I.2.2.3) Sıyrılan bitkisel toprak özelliklerini kaybetmemesi açısından anaerobik koşulların oluşmasını engelleyecek oranda sıkıştırılarak ve gerek görülürse jeotekstil gibi malzemeler ile üstü kapatılarak uygun koşullarda depolanacaktır. Üst toprağın sıyrılmasının ardından makinelerin ve araçların hareketini sağlayacak şekilde alt örtü toprağı alınarak ve boruların döşenmesi için gerekli hendekler açılarak, inşaat aşamasında boru üstlerinin kapatılması ve arazi düzenlemesi amacıyla "Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği"ndeki ilgili hükümlere uygun proje sahası içerisinde eğimi % 5 ten fazla olmayan bir alanda, üst toprak ile karışmayacak şekilde geçici olarak depolanacaktır. Doğalgaz borularının açılan hendeklere indirilmesi sonrasında, üst toprak haricinde kazıdan çıkan ve dolgu olarak kullanılabilecek malzemeler boru kenarları dahil tüm yüzeylerini kaplayacak şekilde kazı kanalına doldurulacak olup, bu işleme borunun yataklanması adı verilmektedir. Bu aşamada kazıdan çıkan malzemenin içindeki büyük taş parçalarının ayıklanması ve yataklama malzeme olarak kullanılması için eleme makinası (padding machine) kullanılacaktır (Bkz. Şekil I.2.2.11). Sıyrılan ve özellikleri korunarak depolanan bitkisel toprak inşaat alanlarına geri serilerek geçici olan tesislerin, erişim yollarının ve inşaat koridorunun eski haline getirilmesinde ve arazi düzenleme-rehabilitasyon işlemlerinde kullanılacaktır (Bkz. Şekil I.2.2.13). Hafriyat çalışmaları esnasında, hafriyat toprağı ile inşaat ve yıkıntı atıklarının çevreye zarar vermeyecek şekilde öncelikle kaynakta azaltılması, toplanması, geçici depolanması, taşınması, geri kazanılması, değerlendirilmesi ve bertaraf edilmesine ilişkin teknik ve idari hususlar ile uyulması gereken genel kuralları belirleyen 18.03.2004 tarih ve 25406 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerinin gereği yerine getirilecek ve yapılacak detay çalışmalar ÇED Raporunda değerlendirilecektir. Arazi hazırlık çalışmaları esnasında hafriyat çalışması yapılacak olan sahalara ait alan bilgileri, bu kapsamda meydana gelecek toplam hafriyat miktarları ile ilgili detaylı hesaplamalar ÇED Raporunda sunulacaktır. İnşaat ve işletme aşamasında proje sahasında çalışan iş makine ve ekipmanlarından kaynaklı herhangi bir sızıntı, kontaminasyon olması halinde 08.06.2010 tarih ve 27605 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Toprak Kirliliğinin Kontrolü ve Noktasal Kaynaklı Kirlenmiş Sahalara Dair Yönetmelik deki ilgili hükümlere uyulacaktır. 41

I.3.4. Emisyonlar ve Hava Kalitesi Yönetimi Arazi hazırlama ve inşaat aşamasında; hafriyat ve dolgu işlemlerinde, kazı işlemleri ve gerekli görülmesi halinde gerçekleştirilebilecek patlatmalar sırasında, malzemenin yüklenmesi, taşınması, boşaltılması ve depolanması sırasında tozlanma olacaktır. Ayrıca, iş makineleri ve kamyonlardan kaynaklanacak egzoz gazı emisyonları ve de ünitelerin inşaatlarına bağlı olarak oluşacak toz emisyonları da söz konusu olacaktır. Proje kapsamında oluşacak emisyonlarla ilgili hesaplamalar ÇED Raporunda yapılacak ve yürürlükteki 03.07.2009 tarih ve 27277 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği (SKHKKY) ve Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi Yönetmeliği hükümlerine göre değerlendirme yapılacaktır. Yönetmelikte verilen sınır değerlerin aşılması halinde emisyonlarla ilgili modelleme çalışmaları gerçekleştirilecektir. Arazide oluşabilecek tozlanmayı en aza indirgemek için emisyon kaynağında sulama, savurma yapmadan doldurma ve boşaltma işlemlerinin yapılması, malzeme taşınması sırasında araçların üzerinin branda ile kapatılması ve malzemenin üst kısmının %10 nemde tutulması gibi önlemler alınacaktır. İnşaat aşamasında kullanılan iş makineleri ve ekipmanlarından kaynaklı olarak egzoz emisyonu oluşumu söz konusu olup, egzoz muayenelerinin gerekli süreler içerisinde gerçekleştirilmesi, standartlara uygun yakıt kullanılması ve araçların periyodik bakımlarının yapılması ve bunun yanı sıra gereksiz hallerde araçların çalıştırılmaması gibi önlemler alınacaktır ve verilen sınır değerleri aşmaması için 04.04.2009 tarihi ve 27190 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Egzoz Gazı Emisyonu Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine, toz ve çöken toz emisyonlarının kontrolüne yönelik olarak da 06.06.2008 tarihli ve 26898 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi Yönetmeliği ile SKHKKY hükümlerine uyulacaktır. Proje kapsamında kullanılacak olan araçların sayısı ve tahmini çalışma süreleri belirlenerek ÇED Raporunda detaylı bir biçimde sunulacaktır. Projenin işletme aşamasında kullanılacak olan kompresör istasyonlarında bulunan güç tesisinde yakıt olarak doğalgaz kullanılacaktır. Doğalgazın yanması sonucunda yanma gazı emisyonları oluşacaktır. Olası etkiler ve alınacak önlemler ÇED Raporunda detaylı olarak incelenecektir. Ayrıca işletme aşamasında doğalgaz boru hattı üzerinde meydana gelebilecek herhangi bir kaza, çatlak ve delinmeden kaynaklı olarak başta metan gazı olmak üzere çeşitli sera gazlarının atmosfere yayılması söz konusudur. Boru hattı üzerinde kurulacak denetim, kontrol ve veri sağlama sistemi (SCADA) aracılığıyla basınç seviyesi sürekli olarak takip edilecek ve gaz kaçağı nedeniyle ortaya çıkacak ani basınç kayıplarında hattın ilgili bölümü vanalar ile kapatılacaktır. Hattın bu bölümlerinde hapsedilen gaz yakılarak veya yakılmayarak Tahliye Bacası ( cold flare veya vent stack ) ile atmosfere verilecektir. 42

Alınan bu önlemlerin yanı sıra çalışan işçilerin toz emisyonlarından olumsuz yönde etkilenmemelerini sağlamak amacıyla da 09.12.2003 tarih ve 25311 sayılı Resmi Gazete de yayımlanan İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği hükümleri doğrultusunda her türlü önlem alınacaktır. Konu ile ilgili diğer bilgiler, Bölüm IV.1.c. de verilmiş olup, detaylı bilgiler ÇED Raporunda sunulacaktır. I.3.5. Gürültü ve Titreşim Yönetimi Projenin arazi hazırlama ve inşaat aşamasında gerçekleştirilecek faaliyetlerden (hidrotest vb.), faaliyet esnasından kullanılan iş makinelerinden (ekskavatör, yükleyici, greyder, dozer, hendek kazıcı, vinç, side-boom vb.) ve güzergâh üzerinde gerekmesi halinde yapılacak patlatma işlerinden kaynaklı gürültü ve titreşim oluşumu beklenmektedir. Projenin işletme aşamasında yer üstü tesislerinde, bakım-onarım faaliyetleri sırasında gürültü oluşması beklenmekte olup, bunun dışında çevredeki alıcı ortamı ve çalışanları rahatsız edecek düzeyde gürültü oluşumu beklenmemektedir. Gürültüye maruz kalınan ortamlarda çalışanların sağlığını koruyabilmek ve faaliyetin sürekliliğini sağlayabilmek için başlık, kulaklık veya kulak tıkaçları gibi uygun koruyucu araç ve gereçler verilecektir. Ayrıca, kompresör istasyonlarının tasarımı sırasında gürültü emisyon emici malzemeler tercih edilecek olup, kompresör istasyonlarının işletilmesi sırasında çevresel gürültü düzeyinin aşılması halinde gürültü perdeleri/bariyerleri gibi önlemler alınacaktır. Proje kapsamında inşaat ve işletme çalışmaları sırasında oluşacak gürültü seviyeleri, faaliyet alanına en yakın hassas alanlara (ekolojik hassas alanlar vb.) ve yerleşim yerlerine olan etkilerini incelemek amacıyla; bütün araçların aynı yerde ve aynı anda çalıştığı varsayımıyla en olumsuz şartlar için hesaplamalar yapılacak ve Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği ne (ÇGDYY) (04.06.2010 tarih ve 27601 R.G.) göre değerlendirmeleri yapılarak ÇED Raporu'nda verilecektir. Değerlendirmeler sonucu; oluşacak gürültü seviyesinin Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği nde verilen sınır değerleri aşması halinde gürültü dağılımı modelleme çalışmaları yapılacaktır. I.3.6. Peyzaj Üzerine Etkiler ve Alınacak Önlemler Bölüm III.1.9 da projenin alan kullanımları sonrasında peyzaj üzerine etkileri, alınacak önlemler ve ÇED sürecinde yapılacak çalışmalar açıklanmıştır. I.3.7. Flora-Fauna Üzerine Etkiler ve Alınacak Önlemler Bölüm III.1.2 de çalışma koridorunda yer alan flora faunaya ilişkin genel değerlendirmeler ve ÇED sürecinde yapılacak çalışmalar tanımlanmıştır. Projenin gerek denizsel ve gerekse karasal flora ve fauna üzerine etkileri ve etkileri azaltıcı önlemler ÇED Raporunda detaylı olarak irdelenecektir. 43

I.3.8. Trafik Yönetimi Kurulacak olan istasyonlarda çalışanların ve ekipmanların taşınması sırasında trafik oluşacaktır. Proje güzergâhı 21 il ve bu illerin bazı ilçelerinden geçeceği için inşaat aşamasında, yerel trafik üzerinde bazı etkiler de söz konusu olabilir. Boru hattı ile kesişen karayollarında boru hattının yolun altından geçirilebilmesi için yolun geçici olarak trafiğe kapanması gerekebilecektir. Bu geçiş çalışmaları sonrası yapılan yol tadilatlarında yol kalitesinde bazı bozulmalar yaşanabilir. Boru hattı inşasında nakliye konusunda kullanılacak kamyonlardan kaynaklı mevcut trafik yükünde artış gözlenebilir. İlave trafik yükü de egzoz emisyonlarındaki kısmi artış nedeniyle ufak da olsa hava kalitesi üzerinde bazı etkilere neden olabilecektir. Kaza, sızıntı v.b. durumunda müdahale ekibinin (polis, ambulans, itfaiye, onarım ekibi vs.) olay yerine giderken yarattıkları anlık değişimler söz konusu olabilecektir. Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı projesinin inşaat ve işletme faaliyetlerinin mevcut trafik yüküne etkileri ve bu konuda izlenecek etki azaltıcı önlemler ÇED Raporunda detaylı olarak incelenecektir. (örn: trafik güvenliği eğitimleri, trafik yükünün denetlenmesi ve yönetilmesi, vb.). I.4. Yatırımcı Tarafından Araştırılan Ana Alternatiflerin Bir Özeti ve Seçilen Yerin Seçiliş Nedenlerinin Belirtilmesi. Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı Projesi (TANAP) ile Azerbaycan da Şah Deniz-2 sahasındaki, Azerbaycan içindeki diğer sahalardaki ve çevre komşu ülkelerdeki doğalgaz sahalarında çıkarılacak doğalgazın gerek Türkiye iç pazarına dağıtımının yapılması ve gerekse Türkiye üzerinden Avrupa ülkelerine iletilmesi planlanmaktadır. Doğalgaz boru hattı sisteminin planlanması çerçevesinde, bilimsel, teknik ve fiziksel özelliklerin kapsamlı bir şekilde yapım öncesi araştırılması, raporlanması ve onaylanması gerekmektedir. Boru hattı projesinin uygulanabilir olması boru hattı inşaatı ve işletmesinde temel etkendir. Tüm mühendislik yapılarının ana unsuru mühendislik projeleri ve tasarımıdır. Bugüne kadar projelendirilen ve inşa edilen boru hatlarından (ham petrol, doğalgaz) elde edilen tecrübeler doğrultusunda, boru hattının tasarımı-projelendirilmesi için aşağıda belirtilen hizmet adımların gerçekleştirilmesi ve raporlanması temel esastır. - Ulusal ve Uluslararası Anlaşmaların Yapılması, - Yasal Süreçlerin Tamamlanması, - Etüt ve Fizibilite Çalışmalarının Tamamlanması, - Kısıtların Belirlenmesi, - Ön Güzergah Koridoru Belirlenmesi, - Ön Mühendislik Hizmetleri, 44

Ön güzergâh koridoru seçiminde yukarıda belirtilen genel esaslar çerçevesinde aşağıda ifade edilen hususlar dikkate alınarak Ön Güzergah Koridoru seçimi çalışmaları tamamlanmıştır. Ön güzergâh koridorunun seçiminde ele alınan temel hususlar: - Ülke Enerji Politikaları - Boru Hattı Sistem Bütünlüğü - Mevcut Tesislere ve Boru Hatlarına Yaklaşım - Çevresel Etkiler - İnşa Edilebilirlik - Halk Güvenliği - Arazi Kullanım Kısıtları - Maliyetler TANAP Ön güzergâh koridoru seçimi, mevcut büyük ve küçük ölçekli haritalar ve uydu görüntüleri üzerinde planlama yapmayı ve beraberinde saha çalışmalarını gerektirmiştir. Bu çerçevede ofiste yapılan planlama sonrası, sahada ön güzergâh koridoru üzerinde arazi çalışmaları gerçekleştirilmiş, arazi şartları ile birlikte haritalar üzerine işlenen tüm bilgi belge ve dokümanların derlenmesi ve değerlendirilmesi yapılmıştır. Proje kapsamında gerek boru hattı ön güzergâh koridorunun belirlenmesi aşamasında ve gerekse ileri aşamada gündeme gelecek olan yerüstü tesislerinin konumunu belirlemek amacıyla yukarıda sıralanan faktörlerin yanı sıra aşağıda belirtilen konular dikkate alınarak ön güzergah koridorunun detayları belirlenmiştir. - Genel Topoğrafik Özellikler - Genel Jeolojik-Jeomorfolojik Özellikler - Stratigrafi - Kaya Birimlerinin Mühendislik Özellikleri - Toprak Özellikleri - Jeolojik Açıdan Potansiyel Risk Taşıyan Alanlar (Erozyon, Heyelan, Yüksek Yeraltı Suyu Tabakaları ve Akiferler, Karstik Alanlar) - Hidrolojik Özellikler - Arazi Kullanım Durumları - Ekolojik Özellikler (Korunan Alanlar (Milli Parklar vb), Hassas Habitatlar, Ormanlık, Makilik, Çayır-Mera ve Sulak Alanlar) - Arkeolojik Özellikler - Soyut Kültürel Miras - Sosyo-Ekonomik Özellikler (Nüfus Yapısı, Ekonomik Özellikler) 45

- Mevcut ve Planlanan Altyapı Çalışmaları - Fay Hatları ve Depremsellik - Türkiye nin Doğu-Batı Yönündeki Enerji Koridoru - Planlı Alanlar (Yerleşim, Sanayi ve Ticaret) - Güvenlik Riski Yüksek Bölgeler - Özel Geçişler - Maden Sahaları TANAP Boru hattı çalışma koridoru, yukarıda detaylandırılmış tüm verilerin ve mevcut durum verilerinin değerlendirilmesi sonucu belirlenmektedir. Çalışma koridorunun belirlenmesi sürecinde inşa edilebilirlik değerlendirmesinin yapılması aşamasında aşağıdaki hususlar ele alınmıştır: - Arazi Yapısı ve Topoğrafya - Arazi Kullanımı Durumu - Jeolojik Stabilite Sismik Tehlikeler - Stabil Olmayan ve Tehlikeli Yerler - Çevresel ve Kültürel Konular/Hususlar - Arazi İade Şartları / Erozyon Potansiyeli - Mevcut Gelişmeler ve Potansiyel Yeni Gelişmeler - Mevcut Hatlara Yakınlık - Zemin Koşulları - Çevresel Kirlenme - Taşıma Geçişlerinde İnşaat Etkileri (Karayolu / Demiryolu / Nehir) - Hizmet Geçişlerinde İnşaat Etkileri (Boru Hatları, Yardımcı Programlar, vb.) - Yeraltı ve Yüzey Sularına İnşaatın Etkileri - Ulaşım ve Güzergâha Erişim - Doğalgaz Boru Hattı Asgari Tasarım Gereklilikleri (Kırılma Açısı, Eğim vb.) TANAP Projesi kapsamında belirlenen üç alternatif güzergâh üzerinde yukarıda belirtilen kısıtlayıcı ve yönlendirici etkenler dikkate alınarak incelemeler ve değerlendirmeler gerçekleştirilmiştir. Bu kapsamda Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı Projesinin Türkiye sınırları içerisindeki boru hattının geçebileceği en uygun güzergâh koridorları, küçük-orta ölçekli haritalar üzerinden incelenmiş ve araştırılmıştır. Bu çerçevede öncelikle 1:250.000 ve 1:100.000 ölçekli topoğrafik haritalar üzerinden değerlendirmeler yapılmıştır. 46

Yukarıda belirtilen tüm hususlar dikkate alınarak, güzergâh koridorları 2 km lik ÇED İnceleme Alanına indirgenerek alternatif güzergah koridorları ile birlikte 1:100.000 ölçekli haritalar üzerinde belirlenmiştir. 1:100.000 ölçekli haritalar üzerinde güzergah koridorları (alternatif güzergahlar dahil) tüm hususlar dikkate alınarak, 1:25.000 ölçekli topoğrafik haritalara aktarılmıştır. Proje kapsamında öncelikle ofis çalışmaları yapılmış ve devamında 1:25.000 ölçekli topoğrafik harita üzerinde belirlenen 2 km lik ÇED İnceleme Alanında alternatifleri ile birlikte saha doğrulaması yapılmak üzere araziye çıkılmıştır. Güzergâh koridoru yerinde görülmüş olup, ilgili mühendislik alanlarına yönelik incelemeler ve değerlendirmeler yapılmış ve kısıtlayıcılar dikkate alınarak bir bütünlük içerisinde alternatif güzergâhlar da değerlendirilmiştir. Bu çalışmaların sonucunda 1:25.000 ölçekli topoğrafik harita üzerinde belirlenen 2 km lik ÇED İnceleme Alanı 500 m genişliğine indirgenerek Çalışma Koridoru oluşturulmuştur. TANAP Doğalgaz Boru Hattı (DGBH) güzergahının topoğrafik, jeolojik, jeomorfolojik ve mekansal özellikleri (bilinen ve saha çalışmalarında gözlemsel olarak belirlenen, maden sahaları, yer üstü tesisleri, altyapı projeleri, baraj, göl, gölet, arkeolojik ve ekolojik alanlar, orman veya koruma alanları vb.) sahada incelenmiş, boru hattı geçişi için uygun olmayan/kısıtlı güzergahlar yerine uygun alternatifler saptanmış, olabildiğince daha uygulanabilir/yapılabilir (inşa edilebilir) bir güzergahın belirlenmesine çalışılmıştır. Yapılan çalışmalar ve araştırmalar sonucunda öngörülen üç alternatif güzergahtan biri, ana güzergah (Bkz. Şekil I.4.2) olarak ele alınmış ve detayda incelemeler yürütülmüştür. Diğer güzergâhlar ise Alternatif-1 ve Alternatif-2 olarak tanımlanmıştır. Söz konusu TANAP proje güzergah çalışmalarında belirlenmiş olan Ana Güzergah ile Alternatif-1 ve Alternatif-2 güzergahları Şekil I.4.2. de verilen harita üzerinde gösterilmiştir. Buna göre TANAP proje Ana Güzergâhı 21 il ve 69 ilçeden geçerken, Alternatif-1 20 il ve 75 ilçeden, Alternatif-2 ise 19 il ve 69 ilçeden geçmektedir. TANAP projesi ana güzergâhı Gürcistan-Türkiye sınırından giriş yaparak doğudan batıya doğru sırasıyla Ardahan, Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Giresun, Sivas, Yozgat, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara, Eskişehir, Bilecik, Kütahya, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Edirne, Tekirdağ ve Kırklareli illerinden geçmektedir. Türkiye yi doğudan batıya doğru kateden TANAP projesi Ana Güzergâhı 1.900 km + 67 km Yunanistan bağlantısı, Alternatif-1 1.900 km + 70 km Yunanistan bağlantısı ve Alternatif-2 ise 1.900 km + 74 km Yunanistan bağlantısı uzunluklarındadır. Türkiye de batıdan doğuya gidildikçe yükselti artmakta olup, TANAP proje ana güzergahı ve alternatiflerinin sayısal yükseklik modeli üzerinde gösterimi Şekil I.4.1. de verilmiştir. Ayrıca, TANAP ana güzergahı ve alternatiflerine ait topoğrafik kesitler Şekil I.4.3., Şekil I.4.4. ve Şekil I.4.5. te verilmiştir. 47

Şekil I.4.1. TANAP Proje Güzergâhlarının Sayısal Yükseklik Modeli Üzerinde Gösterimi 48

Şekil I.4.2. TANAP Proje Ana Güzergâhı ve Alternatifleri 49

Şekil I.4.3. TANAP Proje Ana Güzergâhı Topoğrafik Profili Şekil I.4.4. TANAP Proje Alternatif-1 Güzergâhı Topoğrafik Profili Şekil I.4.5. TANAP Proje Alternatif-2 Güzergâhı Topoğrafik Profili 50

Çevre unsurların yanı sıra jeolojik ve jeomorfolojik yapılar ve özellikle inşaat yapılabilirliği dikkate alınarak seçilen proje ana güzergâhı üzerinde yer yer kısa alternatif geçişleri öngörülmüştür. Söz konusu kısa alternatif geçişlerinin yerleri ve ana güzergâha göre konumları aşağıda özetlenerek sunulmuş olup, ekte yer alan Topoğrafik Haritalar üzerinde verilmektedir (Bkz. Ek-2). Kısa alternatif geçişleri ile ilgili detaylı değerlendirme ve incelemeler ÇED Raporunda verilecektir. Tablo I.4.1. Kısa Alternatif Geçişlerinin Yerleri ve Ana Güzergâh Eksenine Göre Konumları İl İlçe Güzergâha Göre Konumu Yaklaşık Mesafesi (km) Balıkesir Manyas Kuzeydoğu 2,5 Bursa Mustafa Kemal Paşa Kuzeybatı 1,25 Sivas İmranlı Kuzey 3,51 Sivas Akıncılar Güneydoğu 1,0 Erzurum Pasinler Güney 9,0 Kars Sarıkamış Kuzeybatı 20,45 Ardahan Posof Kuzeydoğu 3,47 Giriş noktasında 1 ve hat boyunca 7 adet olmak üzere toplamda tahmini 8 adet kompresör istasyonu yapılması planlanmaktadır. Proje kapsamında yer alacak kompresör istasyonlarının öngörülen yerleri ve en yakın yerleşim yeri mesafeleri Tablo I.2.1.1 de verilmiştir. Yukarıda belirtilen 8 adet Kompresör İstasyonu için 16 adet alternatif saha belirlenmiştir. Bunlardan 2 adedi Ardahan İli Posof İlçesi sınırları, 2 adedi Erzurum İli Horasan İlçesi sınırları, 1 adedi Gümüşhane İli Kelkit İlçesi sınırları, 2 adedi Sivas İli Yıldızeli İlçesi sınırları, 2 adedi Kırşehir İli Çiçekdağı İlçesi sınırları, 2 adedi Eskişehir İli Sivrihisar İlçesi sınırları, 2 adedi Bursa İli Mustafakemalpaşa İlçesi sınırları, 2 adedi Edirne İli İpsala İlçesi sınırları ve 1 adedi de Kırklareli İli Kofçaz İlçesi sınırları içerisinde yer almaktadır (Bkz. Ek-2). 51

BÖLÜM II PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN KONUMU

BÖLÜM II: PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN KONUMU II.1. Proje Yeri ve Alternatif Alanların Mevkii, Koordinatları, Yeri Tanıtıcı Bilgiler. Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı projesi, TANAP Doğalgaz İletim A.Ş. şirketi tarafından, Gürcistan-Türkiye sınırından başlayarak sırasıyla Ardahan, Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Giresun, Sivas, Yozgat, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara, Eskişehir, Bilecik, Kütahya, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Tekirdağ, Edirne ve Kırklareli İl sınırları içerisinden geçerek, Avrupa çıkış noktaları Yunanistan ve Bulgaristan sınırlarında sonlanacak hattın tesis edilmesi ve işletilmesi planlanmaktadır. TANAP ın Türkiye sınırları içerisindeki boru hattı uzunluğu Türkgözü/Malkoçlar- Bulgaristan sınırına kadar yaklaşık 1.900 km ve Yunanistan bağlantısı yaklaşık 67 km dir. TANAP ın boru çapı karada 56 inç olup, Marmara Denizi geçişinde ise 2 adet 36 inç olarak planlanmıştır. Planlanan projenin Türkiye içi çıkış noktaları Eskişehir ve Trakya bölgesi olarak öngörülmektedir. Proje dahilinde yaklaşık 8 adet kompresör istasyonu yapılması planlanmaktadır. Bunun yanı sıra diğer yer üstü tesislerinden pig istasyonları, blok vana istasyonları off-take yapıları, katodik koruma sistemleri ve ölçüm istasyonu tesis edilecektir. Bu ünitelerin yerleri, adetleri ve özellikleri konusunda halen çalışmalar devam etmekte olup, detayları ÇED Raporunda sunulacaktır. Söz konusu proje kapsamında öncelikle 2 km genişliğinde ÇED İnceleme Alanı belirlenmiş olup, bu 2 km lik ÇED İnceleme Alanı içerisinde ilgili literatür ve arazi çalışmaları yapılmıştır. Detaylı arazi çalışmaları (flora, fauna, arkeoloji vb.) kesinleşen 500 m genişliğindeki Çalışma Koridoru içerisinde gerçekleştirilecektir. Çevre unsurların yanı sıra jeolojik ve jeomorfolojik yapılar ve özellikle inşaat yapılabilirliği dikkate alınarak Çalışma Koridoru bazı bölgelerde 2 km lik ÇED İnceleme Alanı içerisinde kalacak şekilde genişletilmiştir. Projenin 500 m lik Çalışma Koridoru içerisinde gerçekleştirilmesi beklenmekle birlikte, ÇED Sürecinde yer alan detay çalışmalarda çevre ve arazi kısıtları oluşması halinde 2 km lik ÇED İnceleme Alanı içerisinde güzergâh değişiklikleri yapılması muhtemeldir. Tüm detay çalışma ve değerlendirmeler ÇED süreci içerisinde gerçekleşecek ve ÇED Raporu ile sunulacaktır. Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı (TANAP) ana güzergah ve alternatif güzergahların yer aldığı 500 m Çalışma Koridoru ve 2 km genişliğindeki ÇED İnceleme Alanı topoğrafyası genel olarak aşağıdaki şekilde tanımlanabilir. Hattın Türkiye sınırları içine girdiği Posof Bölgesi; Posof Çayı ve kollarının derin vadileri (1250 m.) ile yarılmış bir çanak görünümündedir. Bu çanak yer yer koni şekilli, volkanik tepelerin (Ilgar T., 2918 m.; Koket T., 2741m.; Göze Dağı, 3167 m.; Cin Dağı, 2952 m.) yükseldiği, D-B veya KD-GB gidişli dağ sıraları (güneyde Ilgar Dağları, batıda Yalnızçam Dağları) ile çevrelenir. Dağların kuzeye (çanağa) bakan eğimli yamaçlarında büyük kütle hareketleri (heyelanlar) gelişmiştir. Güney yamaçlar güneye akan derelerin (Karga D., Alabalık D., Hanaksuyu Çayı) derin ve dar vadileri ile çentilmiş dalgalı bir bazalt platosuna (Ardahan Yaylası) geçer. 52

Derelerin suyunu toplayan Kür Nehri Ardahan doğusunda volkanik kayalardan oluşmuş kanyon şekilli bir vadiden akar. Göle doğusunda ise taşkın yatağında geniş bir alüvyon düzlüğü (Göle Ovası) oluşturmuştur. Düzlükten sonra hafif eğimli volkanik tepelerle çıkılan, KD-GB gidişli, Allahuekber Dağları (Allahuekber T., 3120 m.); çökel ve volkanik kayaların oluşturduğu, biraz daha yüksek eğimli tepeler ve düzensiz sırtlarla Pasinler Ovasına (1600-1625 m.) iner. Pasinler Ovası; Erzurum-Aşkale Ovasından, güneydeki Palandöken Dağlarından (Büyük Ejder Tepesi, 3176 m.) kuzeydeki Kargapazarı Dağlarına doğru uzanan bir eşikle (2100-2150 m.) ayrılır. Genellikle pürüzsüz olan ovaların kenarlarında topografya hafif dalgalı, eşiklerde engebelidir. Aşkale-Otlukbeli arasındaki engebeli arazi Jura-Kretase kireçtaşlarının oluşturduğu, KD-GB gidişli Meryem Dağı (2669 m.)-kürünlü Dağı (2522 m.) yükseliminin; kuzeyde Karasu ve güneyde Tuzla Çaylarının topladığı, dereler ile yarılması sonucu oluşmuştur. Genellikle Eosen-Miyosen çökellerinden yapılı alçak tepeler ve sırtlar düzensiz gidişli, dere vadileri sık ve derindir. Kuzeyde D-B akışlı Karasu Çayı Tercan-Çayırlı arasında güneye dönerek bu topografyayı enine kesen derin (1400 m.) bir yarık oluşturur. Batıya doğru erozyona hassas Miyosen çökellerinin kuru derelerle yarılmış düzensiz topografyası (1500-1800 m.) yanında, killi kireçtaşları ile ardalanan Jura kırıntılılarının oluşturduğu düzenli gidişli tepeler (Hınzır T., 2095 m., Paşa Dağı, 2198 m., Ulu T., 2343 m., Soğukpınar T., 2313 m.) ve yayvan sırtlar dikkati çeker. Genellikle sırtları ayıran büyük dereler (kuzeyde Otlukbeli Çayı, güneyde Aksu Çayı) D-B, bunları besleyen küçük dereler K-G veya KB-GD akışlıdır. Geniş tabanlı vadilerde yer yer düzlükler oluşturan alüvyon birikintileri bulunur. Yine D-B akışlı Balahor Çayı vadisinin güney yamaçlarında Eosen kırıntılıları engebeli bir topografya oluşturur. Bu morfoloji batıya doğru yükselerek Sipikör ve Çimen Dağlarının ofiyolit kayalarından oluşan yüksek sırtlarına (2700-2150 m.) geçer. Vadinin kuzeyinde ise Jura-Alt Kretase kireçtaşlarının oluşturduğu, düzenli sırtlarla birleşen D-B gidişli tepeler (Ziyaret T., 2530 m., Güzel T., 2609 m., Eğribel T., 2475 m., Kırmızı T., 2350 m.) yer alır. Batıda Seme Dere (Çobantekke Dere) ile dik olarak yarılmış düzenli sırtların güney yamaçları, Kuzey Anadolu Fay Zonu nu izleyen, Kızıliniş Çayının K-G akışlı kolları ile parçalanmıştır. Bölgenin önemli yükseltilerinden olan, KB-GD gidişli Kızıldağ silsilesinin (Kızlarsivrisi T., 3025 m.) GB yamaçları Kızılırmak Nehrinin derin vadili kollarının yardığı çok engebeli bir topografya ile Kızılırmak vadisine (1600 m.) iner. Sivas havzasında geniş alanlar kaplayan karstik topografyada (jips karstı) karstik şekiller çoğunlukla bozulmuştur. Jips seviyelerinin kalın olduğu alanlarda çok büyük ve derin çukurlara rastlanır. Ortalama 1.450 m. yüksekliğindeki bir plato görünümlü karstik alanda platoyu yaran dere vadileri çoğunlukla dik yamaçlı, vadi tabanları (1350-1400 m.) geniştir ve Kızılırmak Nehri platoyu geniş kıvrımlarla geçer. Sivas havzasının kuzey kenarında, jipsli serilerin tabanında yer alan düzensiz derelerle yarılmış, Eosen-Alt Miyosen çökellerinin oluşturduğu tepeler 1.550-1.600 metreye çıkar. Orografik gidişlerin düzensiz olmasına karşın iniş-çıkışlar arasında yükseklik farkı fazla değildir. Kuzeybatıya doğru ortaya çıkan volkanik kayalar (bazalt) daha düz bir topografya oluşturur. Havzadan Orta Anadolu platosuna geçiş tedricidir. 53

Doğudan batıya doğru hafif bir eğimle alçalan Orta Anadolu platosu çanak şekilli bir topografyaya sahiptir. Çanağın doğu kenarında 1.100-1.150 metre dolayında olan yükseklik Delice Çayı vadisinde 700 metreye iner. Arada topografyayı bozan iniş çıkışlar dikkati çekmez. Delice Çayı vadisi ile Orta Kızılırmak vadisi arasında platonun ortalama yüksekliği 900 metre dolayındadır ve Kızılırmak Vadisinin (700 m.) doğusunda uzanan Behrek Dağı (Karaçöğ T., 1522 m.) topografyadaki düzenli gidişi bozar. Vadinin batısında düzenli görünen topografya Bala güneyinde 1250 metrenin üzerine çıkan tepeler ve bunları yaran sık, kısa derelerle hafifçe dalgalanır. Yüksekliklerin 950-1.200 metre arasında değiştiği Haymana Platosunda ve Polatlı güneyinde de devam eden bu dalgalanma Orta Sakarya Ovasında (700 m.) sonlanır. Sakarya Nehrinin kuzey akışlı olduğu Orta Sakarya Ovası ile Sivrihisar-Eskişehir ovası arasında, metamorfik kaya, mermer ve granitik kayaların oluşturduğu Sivrihisar Dağları (Çürükçal T., 1694 m.) K-G uzanımlı bir eşik şeklinde yükselir. Kuzeyden yükseklikleri 1400-1550 m. arasında değişen, D-B gidişli tepelerle (Abalı T.,373 m., Yediler T., 1572 m., Ayazma T., 1453) sınırlanan Sivrihisar-Eskişehir düzlüğü (ortalama 950-975 m.) genç çökellerin depolandığı bir çanaktır ve Porsuk Çayı oluğunda (820 m.) sonlanır. Porsuk Çayı ile Ulubat-Manyas Ovası arasında topografya oldukça engebelidir. İlk bölümdeki plato şekilli alanda (975-1000 m.) önemli yükseltiler bulunmaz. Uludağ- Domaniç Dağları uzanımının güneyinde yer alan arazide, Dodurga güneyine doğru 1450 metreye yaklaşan yükseltiler (Dedekıran T., 1448 m., Davranlı T., 1444 m.) Domaniç çukurunda 800 metreye kadar iner. Çukurun batısında derin tabanlı derelerle yarılmış tablamsı sırtların oluşturduğu topografyada inişler ve çıkışlar arasındaki yükselti farkları 50-150 m. arasındadır ve yer yer 1000 metrenin üstüne (Kocasık T.1094 m.) çıkan bu sırtlar arasında Orhaneli Çayının derin (600 m.), yarık şekilli vadisi bulunur. Aşağı kısımlarda yamaçları geçit vermeyecek şekilde sarp ve kayalık olan vadinin batısında yer alan doruklar 1250 metreye kadar (Kocataş T., 1237 m., Sondul Dağı, 1229 m.) yükselir ve bu dorukları birleştiren sırtlar arasındaki derelerin dar tabanları 600 metreye kadar (Cuma Dere, 620 m.) iner. Arızalı topografya batıya doğru, Emet Çayı vadisine (50 m.) kadar, düzensiz bir şekilde, alçalır. Karacabey-Ulubat-Manyas Ovasının güneyi, genellikle kuzeye akan akarsularla yarılmış, aşamalı (basamak şekilli) yükselen tepelerle çevrelenir. KB gidişli düzenli sırtlar ile 200-250 m. yüksekliğindeki, yayvan tepelerden oluşan ilk basamak, geniş bir alüvyon düzlüğü (25-30 m.) oluşturan Hanifedere Çayı (Susurluk Irmağı) ile kesilir. Bu düzlük ile Manyas Çayının (Koca Çay) alüvyon düzlüğü (20-30 m.) arasında 150 metreye kadar yükselen sırtlardan oluşan, sık kuru derelerle yarılmış dar bir eşik yer alır. Manyas Gölünün (Kuş Gölü) güneyinde ve batısında daha yayvan olan topografyada sırtlar göze batmaz. Ancak Gönen Çayının yarma vadisi (10-12 m.) derin bir kanal görünümü ile dikkati çeker. Yükseltilerin 20-100 m. arasında değiştiği Biga Ovasında önemli topografya değişimleri gözlenmez. Kocabaş Çayının taşkın düzlüğünden (6-7 m.) KB ya doğru tatlı bir eğimle yükselen (8 m den-50 m. ye) Karabiga düzlüğü ise, 200 metrenin üstüne çıkan, çok sık, düzensiz ve derin derelerle parçalanmış granitik-metamorfik kayalardan oluşan arızalı bir topografya eşiği ile Marmara Denizinden ayrılır. 54

Marmara Denizi ile kuzeydeki Kavakönü (Evreşe) Ovası düzlüğü arasındaki eşikte (100-150 m.) topografya daha düzenlidir. Ancak tatlı bir eğimle yükselen (10 m den 100 m ye) ova kuzeyde ikinci bir eşik oluşturan Koru Dağı (Kurtalan T., 386 m.) engebesi ile kesilir ve yine derin vadilerle yarılmış bu engebeli topografyanın kuzeyinde Keşan-İpsala penepleninin oldukça sade topografyası ve Meriç Nehrinin taşkın düzlüğü yer alır. Doğuda, Saros Körfezi-Kavakönü Ovasından kuzeye doğru tedrici olarak yükselen topografyada Alt Tersiyer yaşlı kırıntılı kayaların oluşturduğu alçak tepeler ve genellikle KD-GB veya K-G gidişli sırtlar güney bölgeyi drene eden Koca Derenin derin vadili, düzensiz akışlı kolları ile yarılmıştır. Koru Dağının KD ya doğru uzanan sırtları (Ören T., 265 m., Tavşan T., 235 m., Pazar T., 276 m., Dikilikaya T., 278 m.) Koca Dere (Gökbüet D.) ile Ergene havzasını ayıran su bölümü çizgisini oluşturur. Oldukça sade bir topografyaya sahip Ergene havzasında orografik gidişler genellikle KKD-GGB doğrultuludur. D-B akışlı nehrin (30-35 m.) K-G veya KD-GB akışlı kolları arasında K, KD ya doğru yavaşça yükselen yayvan sırtlar Kırklareli kuzeyinde granitik-metamorfik kayalardan oluşan Yıldız Dağlarının düzensiz gidişli alçak (400-550 m.) tepelerine ulaşır. Proje güzergâhının geçtiği bölgeleri gösteren Yer Bulduru Haritası Ek-1 de verilmiştir. Aynı haritada proje güzergâhını kesen karayolları, demiryolları ile proje sahalarına ulaşmakta kullanılabilecek ana yollar görülmektedir. Bunun dışında proje güzergâhını gösterir 1/100.000 ölçekli Topoğrafik Harita (koordinatlı) Ek-2 de ve proje güzergahının bazı bölümlerinden çekilmiş fotoğraflar Ek-3 de verilmiştir. Proje ile ilgili detay mühendislik çalışmaları halen devam etmekte olup, ilgili planlar (kısıt haritaları, orman mesçere, arazi varlığı, jeoloji haritaları vb.) ÇED Raporunda sunulacaktır. Proje ünitelerine ait UTM 6 derece ve coğrafik koordinatlar Ek-5 de verilmiştir. Sosyo-ekonomik çalışmalar 5 km mesafeyi içine alacak şekilde yapılacaktır. Tüm detay çalışma ve değerlendirmeler ÇED sürecinde gerçekleşecek ve ÇED Raporu ile sunulacaktır. Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı ve 5 km içerisinde yer alan yerleşim yerlerinin boru hattına mesafesi ve konumları ile ilgili bilgiler aşağıda Tablo II.1.1 de verilmiştir. Tablo II.1.1. 5 km İçerisinde Yer Alan Yerleşim Yerlerinin Boru Hattına Mesafesi Ve Konumları İl İlçe Yerleşim Yeri Mesafe (m) Boru Hattına Göre Yönü Türkgözü 130 Doğu Armutveren 1.900 Güneybatı Sarıdarı 275 Güneydoğu Kumluköz 1.600 Kuzeybatı Ardahan Posof Binbaşıeminbey 380 Batı İncedere 1.840 Kuzeybatı Derinsu 1.340 Güneydoğu Gümüşkavak 770 Batı Yurtbekler 240 Doğu Çambeli 480 Batı 55

İl İlçe Yerleşim Yeri Mesafe (m) Boru Hattına Göre Yönü Alköy 1.400 Batı Yeniköy 1.900 Doğu Damal 350 Batı Damal Ilgar Dağı Ahırlar 1.340 Batı Eskikılıç 1.370 Güneybatı Hanak 1.180 Batı Sulakçayır 1.870 Doğu Hanak Yünbüken 700 Kuzeybatı Çayağzı 1.200 Güney Alaçam 670 Kuzey Kartalpınar 650 Doğu Ortageçit 150 Güneybatı Küçüksütlüce 1.830 Güneybatı Merkez Çobanlı 1.360 Güneybatı Çalabaş 1.500 Kuzeydoğu Hacıali 1.500 Kuzeydoğu Dağcı 1.750 Güneybatı Merkez Çığırhan 960 Güneydoğu Boğatepe 2.400 Batı Yaylacık 1.230 Kuzeybatı Eskigazi 450 Güneydoğu Baykara 1.600 Kuzeybatı Yassıca 150 Güneydoğu Ortakale 1.700 Güneydoğu Söğütlü 1.400 Güneydoğu Selim Koşapınar 1.000 Kuzeybatı Kekeç 470 Güneydoğu Selim 1.460 Kuzeydoğu Karahamza 760 Batı Kars Cavlak 1.780 Doğu Kırkpınar 2.260 Doğu Yolgeçmez 1.670 Kuzeybatı Asboğa 1.900 Kuzeybatı Bozat 460 Kuzeybatı Alisofu 860 Kuzeybatı Mescitli 560 Doğu Karakurt 1.600 Güney Sarıkamış Şehithalit 1.100 Kuzeybatı Uzungazi 700 Kuzey Kazantaş 200 Güney Sonveren 1.180 Kuzedoğu Topkaya 710 Kuzeydoğu İnkaya 1.600 Kuzey 56

İl İlçe Yerleşim Yeri Mesafe (m) Boru Hattına Göre Yönü Hızırilyas 300 Kuzeybatı Değirmenler 300 Kuzey Dalbaşı 2.000 Güney Horasan Azap 730 Güney Kalender 2.300 Kuzey Kırkdikme 700 Güneydoğu Güzelyayla 1.800 Kuzeybatı Aşağıkızılca 1.500 Kuzeybatı Köprüköy 1.170 Güney Köprüköy Yapağılı 610 Güneydoğu Aşağıçakmak 820 Kuzeybatı Yukarısöğütlü 920 Güneydoğu Esendere 2.235 Kuzeydoğu Ardıçlı 640 Kuzeydoğu Üğümü 770 Güneybatı Demirdöven 80 Kuzeydoğu Kavuşturan 1.240 Güney Yayladağ 1.210 Kuzey Büyükdere 870 Kuzey Kurbançayırı 680 Güney Yiğitpınarı 1.030 Kuzey Erzurum Taşlıgüney 2.380 Kuzey Acı 2.420 Kuzey Pasinler Baldızı 2.390 Kuzey Taşkaynak 480 Güneydoğu Porsuk 480 Kuzeybatı Övenler 1.770 Güneydoğu Baldızı 2.310 Kuzeybatı Çöğender 850 Güneydoğu Kevenlik 1.640 Kuzeybatı Yiğittaşı 1.000 Güneydoğu Gölciğez 500 Kuzeybatı Ovaköy 1.300 Güneydoğu Saksı 1.260 Kuzey Büyüktüy 390 Kuzey Küçüktüy 2.170 Kuzey Palandöken Uzunahmet 2.300 Güney Çayırtepe 1.650 Güney Soğucak 1.880 Güneybatı Yakutiye Ortadüzü 1.220 Kuzeydoğu Mülk 330 Kuzeydoğu Çayırca 790 Güneybatı Altınbulak 620 Kuzeydoğu 57

İl İlçe Yerleşim Yeri Mesafe (m) Boru Hattına Göre Yönü Altıntepe 1.460 Kuzey Sarıyayla 810 Kuzeydoğu Alaybeyi 1.060 Güney Aziziye Paşayurdu 2.020 Güney Emrecik 1.800 Kuzey Başçakmak 910 Kuzey Gökçebük 1.060 Kuzeybatı Çayköy 1.220 Kuzeybatı Büyükgeçit 1.460 Kuzey Küçükgeçit 1.600 Güney Aşkale 1.360 Güney Demirkıran 2.120 Kuzeybatı Aşkale Ocaklı 1.180 Güney Sarıbaba 1.780 Güneydoğu Topalçavuş 560 Kuzey Yaylımlı 860 Güney Güneyçam 1.560 Kuzey Gürkaynak 1.130 Kuzeybatı Taşlıçayır 1.680 Güneydoğu Karacakışlak 2.020 Güneydoğu Tercan Beykonak 1.380 Güney Yazıören 2.090 Kuzey Altınkaya 2.000 Kuzeybatı Yürekli 910 Kuzeydoğu Çayırlı Bölükova 530 Kuzeydoğu Cennetpınar 1.950 Güneybatı Otlukbeli Boğazlı 1.600 Kuzeybatı Avcıçayırı 740 Güneybatı Karayaprak 1.260 Güneybatı Kazören 1.240 Güneybatı Erzincan Uludere 2.040 Güneybatı Ören 1.860 Güneybatı Perçem 620 Güneydoğu Çat 470 Güneydoğu Damlaca 1.110 Güneydoğu Refahiye Kanlıtaş 1.339 Kuzey Çavuş 2.393 Güney Ortagöze 1.085 Güneydoğu Kayı 675 Kuzeybatı Şaip 2.115 Güney Sarhan 1.248 Güney Tülü 1.722 Güney Üçören 700 Kuzeybatı 58

İl İlçe Yerleşim Yeri Mesafe (m) Boru Hattına Göre Yönü Yukarıyeniköy 620 Güneydoğu Otlukbeli 1.620 Kuzeydoğu Bayburt Gümüşhane Sivas Demirözü Kelkit İmranlı Zara Hafik Kalecik 850 Güney Damlıca 1.300 Güney Elmalı 2.070 Kuzeybatı Çamur 1.340 Güneydoğu Çömlecik 2.140 Güneydoğu Oğuz 2.440 Kuzey Günbatur 1.890 Güneydoğu Eskiyol 710 Kuzey Karacaören 770 Güneybatı Belenli 650 Güneybatı Balkaya 1.670 Kuzeydoğu Ağıl 1.640 Kuzeydoğu Örenbel 130 Güneydoğu Balıklı 1.200 Kuzeydoğu Öğütlü 1.310 Güneybatı Çimenli 380 Güneybatı Cemallı 1.660 Güneydoğu Uzunkol 1.120 Kuzeybatı Dağyurdu 1.830 Güneydoğu Çalıyurt 1.430 Kuzeybatı Merkezkılıçlar 1.090 Kuzeybatı Yukarıboğaz 885 Güney Kapumahmutlar 1.332 Güneydoğu Gökçebel 2.511 Kuzey Koruköy 1.900 Kuzey Altınca 2.168 Güney Yukarıçulha 1.677 Kuzeybatı Aşağıçulha 712 Kuzeybatı Delice 1.696 Kuzeybatı İmranlı Merkez 1.231 Güneydoğu Dereköy 2.430 Güney Doğançal 280 Güneybatı Karaboğaz 1.490 Kuzey Beğendik 800 Kuzeybatı Kılıçköy 150 Güney Adamfakı 1.069 Güney Tepeköy 400 Kuzeydoğu Sucak 260 Kuzeybatı Derbent 1.580 Güney Alçıören 2.350 Güney Dışkapı 2.360 Kuzey 59

İl İlçe Yerleşim Yeri Mesafe (m) Boru Hattına Göre Yönü Hafik Merkez 2.200 Kuzeybatı Durulmuş 990 Kuzeydoğu Gökdin 1.850 Güney Dörteylül 820 Güney Merkez Başsöğüt 1.480 Kuzey Akçahan 1.810 Güney Şaban 1580 Kuzey Töngel 500 Güney Kerimmümin 2.091 Kuzey Karacaören 1.645 Güney Danaören 2.235 Güneybatı Merkezyeniköy 635 Kuzeybatı İğnebey 2.390 Kuzey Yıldızeli Merkez 1.750 Güneybatı Yıldızeli Avcıpınarı 2.521 Kuzeybatı Sandal 800 Kuzey Ortaklar 1020 Kuzeybatı Üyük 530 Kuzey Sarıçal 1.780 Kuzey Kapı 1.770 Kuzeybatı Yukarıekecik 1.230 Kuzeybatı Aşağıekecik 1.570 Güneydoğu Şeyhalil 1.500 Kuzey Alicik 1.750 Kuzey Kayakışla 1.780 Kuzeybatı Sarıgüney 1.650 Kuzey Arslanlı 1.170 Güney Bulgurlu 1.320 Kuzeybatı Akdağmadeni Pazarcık 2.520 Güneydoğu Muşalikalesi 1.480 Kuzeybatı Konacı 2.110 Kuzeybatı Hacıfakılı 1.560 Kuzeybatı Yozgat Gökdere 1.085 Kuzey Belekçahan 2.190 Güney Arpalık 540 Kuzey Ozan 1.570 Kuzey Saraykent Kösealili 1.170 Kuzey Altınsu 1.870 Güneybatı Sarıkaya Karacalar 1.575 Kuzey Bahadın 1.118 Kuzeydoğu Sorgun Sarıhamzalı 888 Kuzey Kepirce 1.000 Güneybatı Yazılıtaş 1.400 Güney 60

İl İlçe Yerleşim Yeri Mesafe (m) Boru Hattına Göre Yönü Peyniryemez 940 Güney Çakırhacılı 1.250 Güney Doğankent 1.850 Kuzey Surgun 2.280 Güney Alcı 2.350 Güney Karaburun 1.740 Kuzey Yeşilova 1.480 Kuzeybatı Tekneyenicesi 350 Kuzeybatı Çalılı 1.097 Kuzey Merkez Gökçekışla 2.350 Kuzeybatı Lökköy 1.380 Güney Erkekli 860 Kuzey Kuşçu 1.000 Kuzey Yukarıelmahacılı 1.580 Kuzeydoğu Aşağıelmahacılı 2.125 Güney Buruncuk 2.000 Kuzey Yerköy Kömüşören 1.380 Kuzey Sarıyaprak 2.050 Güney Yerköy 1.250 Kuzey Aşağı Kızılcalı 240 Güneybatı Sekili 2.220 Kuzey Tatbekirli 320 Kuzey Haydarlı 670 Kuzeydoğu Çiçekdağı Acıköy 1.190 Güney Bozlar 2.000 Kuzeybatı Kaleevci 800 Güneybatı Kırşehir Ömeruşağı 800 Güneydoğu Ayvalı 1.830 Kuzeybatı Akçakent Kilimli 1.820 Güney Ödemişli 1.150 Güneydoğu Avanoğlu 2.000 Güney Akpınar Takazlı 1.450 Güneydoğu Çamurabatmaz 1.461 Kuzeybatı Hacıömersolaklısı 1.250 Kuzey Kayalaksolaklısı 1.045 Kuzeybatı Beşler 860 Güney Kırıkkale Keskin Polatyurdu 1.600 Kuzeybatı Yenialibudak 400 Güneydoğu Cinali 2.380 Kuzeybatı Yeniyapan 1.530 Güneydoğu Gülkonak 800 Güneydoğu Müsellim 1.725 Kuzeybatı Çelebi İğdebeli 600 Kuzeydoğu 61

İl İlçe Yerleşim Yeri Mesafe (m) Boru Hattına Göre Yönü Karaağıl 1.440 Kuzey Karahacılı 1.280 Kuzeybatı Karayakup 2.000 Güneybatı Kepirli 2.600 Kuzey Hacıyusuflu 2.003 Güney Karabucak 1.330 Güney Yöreli 1.100 Kuzey Yeniköy 2.350 Güney Bala Bahçekaradalak 1.100 Güney Bala Merkez 2.800 Kuzey Büyükboyalık 2.500 Kuzeybatı İkizce 2.000 Güney Dikilitaş 1.000 Kuzey Gölbaşı Kırıklı 700 Güney Tepeyurt 1.140 Kuzey Mahmatlıbahçe 1.600 Güney Ankara Türkhüyük 600 Kuzeybatı Yaylabeyi 2.200 Kuzeybatı Haymana Durutlar 700 Güney Sarıgöl 2.000 Güney Karaömerli 2.400 Güney Tatlıkuyu 1.500 Kuzey Çanakçı 1.300 Güney Polatlı Türkkarsak 1.450 Güney Gündoğan 1.430 Güney Karakaya 1.510 Güney Şeyhali 1.700 Güneydoğu Günyüzü Yazır 2.500 Güney Doğray 1.300 Güney Kaymaz 1.600 Kuzey Paşakadın 700 Kuzey Sivrihisar Kertek 1.650 Kuzey Yeniköy 500 Kuzey Elcik 800 Kuzey Eskişehir Nasrettin Hoca 2.300 Kuzeydoğu Güllüce 1.900 Kuzey Yeşilyurt 1.270 Kuzey Mahmudiye Hamidiye 1.870 Kuzey Mesudiye 1.850 Güney Doğanca 1.550 Kuzeydoğu Kaymazyayla 2.450 Güney Seyitgazi Aksaklı 1.370 Kuzey Büyükdere 1.300 Güney 62

İl İlçe Yerleşim Yeri Mesafe (m) Boru Hattına Göre Yönü Aşağı Çağlan 1.400 Kuzey Kayapınar 2.300 Kuzey Odunpazarı Yukarıçağlan 1.500 Kuzeydoğu Gümele 2.300 Güney Süpüren 2.000 Güneybatı Nemli 350 Kuzey Yukarıkartal 1.200 Kuzeybatı Aşağıkartal 1.500 Güneydoğu Tepebaşı Yörükakçayır 650 Kuzeydoğu Yeniakçayır 2.100 Kuzeydoğu Takmak 2.400 Güneybatı Kızılinler 1.500 Kuzeydoğu Dereyalak 1.600 Güney Aşağıkuzfındık 1.900 Güney İnönü Kümbetakpınar 1.000 Güney Bilecik Kütahya Bozüyük Domaniç Tavşanlı Kümbet 2.300 Güney Dutluca 1.400 Kuzey Dombayçayırı 700 Güney Düzağaç 700 Kuzey Göynücek 1.700 Kuzey Yeşilçukurca 400 Güney Yenidodurga 2.500 Kuzeydoğu Eceköy 1.700 Kuzeydoğu Cihangazi 550 Güney Karaçayır 800 Güney Soğucak 400 Kuzeybatı Fıranlar 1.450 Kuzey Yeşilköy 1.750 Kuzeydoğu Çarşamba 2.000 Güneybatı Çamlıca 1.200 Kuzey Çokköy 1.250 Kuzey Aksu 1.000 Kuzey Çiftlikköy 2.350 Kuzey Aksu 1.000 Kuzeydoğu Bükerler 1.270 Kuzeybatı Ilıcaksu 900 Kuzey Muratlı 950 Güney Çukurca 2.000 Kuzey Erikli 2.200 Güney Köseler 900 Güney Eşen 1.150 Kuzey Burhan 770 Kuzeybatı Bursa Harmancık Bayramlar 2.000 Kuzey 63

İl İlçe Yerleşim Yeri Mesafe (m) Boru Hattına Göre Yönü Çakmak 1.500 Güney Çatalsöğüt 850 Kuzeydoğu Yayabaşı 1.230 Güney Hopandanişment 900 Kuzey Nalbant 570 Güney Gülözü 600 Güney Yeşilyurt 2.300 Kuzey Gazioluk 1.200 Kuzey Kadı 1.150 Kuzeydoğu Demirci 2.600 Kuzeydoğu Dere 350 Güneybatı Orhaneli Mahaller 780 Kuzey Balıoğlu 1.140 Güneybatı Emir 300 Güney Yakuplar 1.550 Güney Çeki 2.450 Kuzey Aktaş 2.100 Güney Büyükorhan Durhasan 1.300 Kuzey Özlüce 1.650 Güney Hacıahmetler 1.700 Güneybatı Taşköprü 800 Güney Adaköy 900 Kuzey Kosova 1.250 Kuzey Bostandere 2.350 Güneybatı Boğaz 2.500 Kuzeybatı Paşalar 2.000 Güney Dallıca 1.000 Güneybatı Sünlük 1.000 Güney Lütfiye 2.100 Kuzeybatı Hamidiye 450 Güney Mustafa Kemalpaşa Demirkadı 1.350 Batı Behram 2.400 Kuzey Güveçdere 2.500 Güneydoğu Akarca 2.450 Güneybatı Hisaraltı 1.700 Kuzeydoğu Karaorman 1.000 Doğu Kömürcükadı 1.900 Güney Melik 1.730 Kuzey Çardakbelen 1.330 Kuzeydoğu Çavuş 220 Kuzeydoğu Camandar 1.230 Kuzeydoğu Kösehoroz 1.350 Güneybatı Yenibalçık 500 Kuzey 64

İl İlçe Yerleşim Yeri Mesafe (m) Boru Hattına Göre Yönü Devecikonağı 1.000 Güney Gündoğdu 2.500 Güneybatı Bük 2.150 Güneybatı Eskibalçık 700 Kuzeydoğu Fındıcak 400 Kuzey Yenikızılelma 2.450 Kuzey Karaköy 1.800 Güneybatı Çiviliçam 1.300 Kuzey Yukarıbalı 200 Güneybatı Aşağıbalı 2.100 Güneybatı Muradiye 2.200 Kuzey Susurluk Göbel 1.470 Kuzey Yahyaköy 1.150 Güney Akçaova 1.700 Kuzeydoğu Şevketiye 500 Doğu Çakırca 800 Güneybatı Dereköy 300 Kuzey Hacıyakup 2.300 Güney Dereköy 300 Kuzey Çavuşköy 400 Kuzey Manyas Kızık 1.600 Güney Bolceağaç 1.450 Kuzeybatı Manyas 1.750 Güneydoğu Kulak 1.000 Güney Haydar 1.550 Kuzey Balıkesir Eskiçatal 2.300 Kuzeydoğu Tepecik 2.000 Kuzey Çamlı 1.160 Kuzey Kınalar 1.600 Güney Çifteçeşmeler 950 Güney Ulukır 350 Güney Gebeçınar 1.200 Kuzey Ayvalıdere 1.750 Güney Havutça 2.100 Kuzey Gönen Körpeağaç 1.225 Güney Paşaçiftliği 1.150 Kuzeydoğu Buğdaylı 920 Kuzeydoğu Üzümlü 350 Batı Ilıcak 500 Batı Hacımenteş 2.000 Batı Asmalıdere 1.250 Doğu Bayramiç 800 Güneybatı Çanakkale Biga Kemer 1.930 Güneybatı 65

İl İlçe Yerleşim Yeri Mesafe (m) Boru Hattına Göre Yönü Çakırlı 900 Güneybatı Değirmencik 2.300 Kuzeydoğu Örtülüce 1.750 Kuzeydoğu Kocagür 1.600 Güneybatı Tıokatkırı 1.700 Güneybatı Çınarköprü 1.200 Güneybatı Çeşmealtı 1.100 Kuzeydoğu Eğridere 1.200 Güneybatı Kanibey 1.300 Güneybatı Emirorman 1.550 Güney Sığırcık 750 Kuzeybatı Bozlar 2.225 Kuzeybatı Sinekci 2.500 Güneydoğu Gerlengeç 800 Güney Güvemalanı 950 Güney Kepekli 1.700 Güney Çokal 1.800 Güneydoğu Yülüce 550 Güney Kalealtı 500 Doğu Gelibolu Şadıllı 2.500 Kuzeydoğu Kocaçeşme 2.500 Güneybatı Evreşe 2.600 Kuzeydoğuı Kavakköy 2.250 Güneybatı Yerlisu 2.200 Güneybatı Mahmutköy 1.000 Doğu Şükrüköy 1.300 Kuzeydoğu Keşan Bahçeköy 900 Güneybatı İzzetiye 430 Kuzeydoğu Edirne Siğilli 1.600 Kuzeybatı Boztepe 2.600 Güneybatı Korucu 1.200 Doğu İpsala Hıdırköy 900 Kuzeydoğu Turpcular 400 Kuzeydoğu Tekirdağ Malkara Sarıcaali 1.750 Kuzey Evrenbey 2.000 Kuzeydoğu Kırıkali 1.580 Güneydoğu Yörük 1.430 Doğu Küçükhıdır 830 Batı Ahievren 1.280 Doğu Kavakçeşme 1.570 Batı Ballı 1.550 Güneydoğu Çimendere 590 Doğu Hayrabolu Lahana 1.900 Batı 66

İl İlçe Yerleşim Yeri Mesafe (m) Boru Hattına Göre Yönü Duğcalı 1.970 Güneydoğu Küçükkarakarlı 2.300 Doğu Buzağcı 1.850 Doğu Canhıdır 800 Doğu Delibedir 730 Batı Hacılı 470 Batı Kurtdere 1.400 Batı Soylu 1.350 Kuzeybatı Nacak 1.100 Güneydoğu Yeniköy 850 Kuzeydoğu Çavuşköy 800 Doğu Sofuhalil 1.260 Batı Babaeski Müsellim 2.000 Doğu Osmaniye 2.500 Batı Pancarköy 2.300 Batı Düğüncülü 1.650 Batı Kırklareli Sinanlı 2.500 Batı Erikler 2.000 Batı Merkez Eriklice 920 Güneydoğu Kavaklı 1.600 Güneydoğu Malkoçlar 2.290 Batı Aşağıkanara 2.000 Batı Kofçaz Yukarıkanara 1.000 Doğu * Kaynak: 1:100.000 Ölçekli Topopgrafik Harita Beyci 2.250 Doğu Elmacık 2.400 Doğu 67

BÖLÜM III PROJE YERİ VE ETKİ ALANININ MEVCUT ÇEVRESEL ÖZELLİKLERİ

BÖLÜM III: PROJE YERİ VE ETKİ ALANININ MEVCUT ÇEVRESEL ÖZELLİKLERİ III.1. Önerilen Proje Nedeniyle Kirlenmesi Muhtemel Olan Çevrenin; Nüfus, Fauna, Flora, Jeolojik ve Hidrojeolojik Özellikler, Doğal Afet Durumu, Toprak, Su, Hava (Atmosferik Koşullar) İklimsel Faktörler, Mülkiyet Durumu, Mimari ve Arkeolojik Miras, Peyzaj Özellikleri, Arazi Kullanım Durumu, Hassasiyet Derecesi (EK-V Deki Duyarlı Yöreler Listesi de Dikkate Alınarak) ve Yukarıdaki Faktörlerin Birbiri Arasındaki İlişkileri de İçerecek Şekilde Açıklanması. Proje kapsamında belirlenen 2 km genişliğindeki ÇED İnceleme Alanı içerisinde ilgili literatür ve arazi çalışmaları yapılmıştır. Detaylı arazi çalışmaları (flora, fauna, arkeoloji vb.) kesinleşen 500 m genişliğindeki Çalışma Koridoru içerisinde gerçekleştirilecektir. Çevre unsurların yanı sıra jeolojik ve jeomorfolojik yapılar ve özellikle inşaat yapılabilirliği dikkate alınarak Çalışma Koridoru bazı bölgelerde 2 km lik ÇED İnceleme Alanı içerisinde kalacak şekilde genişletilmiştir. Projenin 500 m lik Çalışma Koridoru içerisinde gerçekleştirilmesi beklenmekle birlikte, ÇED sürecinde yer alan detay çalışmalarda çevre ve arazi kısıtları oluşması halinde 2 km lik ÇED İnceleme Alanı içerisinde güzergâh değişiklikleri yapılması muhtemeldir. Diğer taraftan, sosyo-ekonomik çalışmalar 5 km mesafeyi içine alacak şekilde yapılacaktır. Tüm detay çalışma ve değerlendirmeler ÇED sürecinde gerçekleşecek ve ÇED Raporu ile sunulacaktır. III.1.1. Nüfus Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı projesi Gürcistan-Türkiye sınırından başlayarak 21 il içerisinden geçecek olup, bunlar sırasıyla Ardahan, Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Giresun, Sivas, Yozgat, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara, Eskişehir, Bilecik, Kütahya, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Edirne, Tekirdağ ve Kırklareli İlleridir. Proje güzergahı Yunanistan ve Bulgaristan sınırlarında sonlanacak olup, TANAP ın Türkiye sınırları içerisindeki boru hattı uzunluğu Türkgözü/Malkoçlar-Bulgaristan sınırına kadar yaklaşık 1.900 km ve Yunanistan bağlantısı yaklaşık 67 km dir. Aşağıda Tablo III.1.1.1. de 5 km içerisinde 2011 yılı Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemine (ADNKS) göre il ve ilçelerin nüfusu ve yıllık nüfus artış hızı verilmiştir. Tablo III.1.1.1. Proje Güzergahı 5 km İçinde Kalan İl ve İlçe Merkezlerinin Belde/Köy Nüfusu ve Yıllık Nüfus Artış Hızı İl ve İlçe Nüfus Toplam İl/İlçe Merkezleri Belde ve Köyler Yıllık nüfus artış hızı (%) Toplam 107.455 37.424 70.031 18,8 Merkez 41.287 18.298 22.989 39,8 Ardahan Damal 6.544 3.601 2.943-29,1 Hanak 9.963 3.968 5.995-17,1 Posof 8.259 1.987 6.272-24,4 Toplam 305.755 129.047 176.708 13,1 Merkez 111.008 76.928 34.080 26,9 Kars Selim 24.581 4.925 19.656-1,9 Sarıkamış 50.950 19.691 31.259 29,3 Susuz 12.235 2.419 9.816-17,6 68

İl ve İlçe Nüfus Toplam İl/İlçe Merkezleri Belde ve Köyler Yıllık nüfus artış hızı (%) Toplam 780.847 505.254 275.593 15,2 Horasan 43.806 18.169 25.637-1,0 Köprüköy 18.291 1.605 16.686-10,3 Erzurum Pasinler 31.984 13.593 18.391 6,9 Aşkale 25.043 12.591 12.452 5,8 Palandöken 161.155 159.542 1.613 41,4 Yakutiye 183.500 181.980 1.520 38,9 Aziziye 50.817 40.861 9.956 27,9 Toplam 215.277 125.324 89.953-43,9 Tercan 18.804 6.429 12.375-65,3 Erzincan Çayırlı 10.059 4.979 5.080-19,9 Otlukbeli 2.551 1.611 940-22,9 Refahiye 10.603 3.848 6.755 3,2 Bayburt Toplam 76.724 40.354 36.370 30,6 Demirözü 8.530 2.130 6.400-18,4 Toplam 132.374 64.082 68.292 21,0 Gümüşhane Giresun Kelkit 41.034 15.003 26.031 36,9 Şiran 17.160 7.777 9.383-25,3 Toplam 419.498 248.547 170.951 0,6 Çamoluk 5.912 1.737 4.175-70,7 Toplam 627.056 425.297 201.759-23,9 Gölova 3.204 1.826 1.378-142,3 Akıncılar 5.077 2.647 2.430-83,3 Sivas İmranlı 7.568 3.264 4.304 2,0 Zara 23.093 11.758 11.335-0,1 Hafik 9.131 2.887 6.244 2,0 Merkez 345.762 310.647 35.115-26,1 Yıldızeli 43.639 9.034 34.605-31,6 Toplam 465.696 269.439 196.257-22,1 Merkez 96.350 76.745 19.605 7,1 Akdağmadeni 50.591 25.573 25.018-47,7 Yozgat Saraykent 18.046 7.342 10.704 36,9 Sorgun 84.591 50.582 34.009-34,0 Sarıkaya 38.678 20.125 18.553-49,5 Şefaatli 17.554 9.996 7.558-27,9 Yerköy 39.272 29.984 9.288-8,9 Toplam 221.015 158.179 62.836-3,9 Kırşehir Çiçekdağı 16.216 6.465 9.751-17,2 Akçakent 4.668 972 3.696-65,1 Akpınar 8.645 3.084 5.561-48,3 Toplam 274.992 233.768 41.224-6,0 Keskin 19.505 10.211 9.294-60,2 Kırıkkale Çelebi 2.140 782 1.358-17,1 Karakeçili 3.375 3.115 260-18,8 Delice 9.592 2.420 7.172-37,6 69

İl ve İlçe Nüfus Toplam İl/İlçe Merkezleri Belde ve Köyler Yıllık nüfus artış hızı (%) Toplam 4.890.893 4.762.116 128.777 24,7 Bala 18.861 8.115 10.746-15,3 Ankara Gölbaşı 105.006 103.627 1.379 96,1 Haymana 32.705 8.782 23.923-35,5 Polatlı 119.510 100.736 18.774 17,2 Toplam 781.247 700.355 80.892 21,6 Günyüzü 6.716 2.091 4.625-45,0 Sivrihisar 23.423 10.007 13.416-2,8 Çifteler 16.392 11.599 4.793-19,6 Eskişehir Mahmudiye 8.654 4.731 3.923-13,3 Seyitgazi 15.783 2.826 12.957-27,4 Odunpazarı 365.764 358.566 7.198 18,6 Tepebaşı 296.704 289.830 6.874 41,6 İnönü 7.230 3.959 3.271 0,3 Bilecik Toplam 203.849 153.017 50.832-100,4 Bozüyük 67.524 59.048 8.476 19,0 Toplam 564.264 362.274 201.990-45,4 Kütahya Domaniç 16.425 4.641 11.784-29,3 Tavşanlı 101.001 65.784 35.217 0,9 Toplam 2.652.126 2.359.804 292.322 17,7 Harmancık 7.532 3.943 3.589-46,9 Bursa Balıkesir Orhaneli 23.099 7.744 15.355-18,5 Büyükorhan 12.256 2.967 9.289-39,0 Mustafa Kemalpaşa 100.727 55.567 45.160-6,8 Toplam 1.154.314 701.213 453.101 1,7 Susurluk 41.069 23.847 17.222-10,5 Manyas 21.923 6.579 15.344-16,0 Gönen 73.637 44.641 28.996 3,1 Toplam 486.445 268.082 218.363-8,1 Çanakkale Biga 82.037 38.681 43.356 12,9 Gelibolu 45.327 30.273 15.054 14,0 Toplam 399.316 272.294 127.022 22,5 Edirne Keşan 80.010 57.195 22.815 35,2 İpsala 29.629 8.169 21.460-16,2 Toplam 829.873 572.359 257.514 39,0 Malkara 54.771 28.788 25.983 8,4 Tekirdağ Hayrabolu 35.817 19.278 16.539 16,2 Merkez 173.162 147.490 25.672 32,0 Şarköy 30.286 17.325 12.961-4,1 Toplam 340.199 229.000 111.199 22,0 Kırklareli Babaeski 51.249 29.342 21.907 23,9 Merkez 87.798 66.226 21.572 43,2 Kofçaz 3.001 886 2.115 70,0 Kaynak: Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2011 70

Türkiye İstatistik Kurumu ndan alınan 2000 yılında Türkiye toplam nüfusu 67.803.927 kişi ve toplam hane halkı sayısı 15.070.093 olarak tespit edilmiştir. 2000 yılı verilerine göre Türkiye de ortalama hane halkı büyüklüğü toplam nüfusa ve toplam hane halkı nüfusuna göre % 4,50 olarak belirlenmiştir. Türkiye İstatistik Kurumu ndan alınan 2000 yılına ait güzergâh üzerindeki illere ait hane halkı özelliklerini gösterir veriler aşağıda tabloda verilmiştir. Tablo III.1.1.2. Proje Güzergâhı Üzerindeki İllerde Hane Halkı Özellikleri İller Toplam nüfus Toplam hanehalkı nüfusu Toplam hanehalkı sayısı Toplam nüfusa göre Ortalama hanehalkı büyüklüğü, % Toplam hanehalkı nüfusuna göre ortalama hanehalkı büyüklüğü, % Tekirdağ 623.591 604.689 159.569 3,91 3,79 Edirne 402.606 384.950 103.229 3,9 3,73 Kırklareli 328.461 315.211 86.175 3,81 3,66 Balıkesir 1.076.347 1.090.252 314.022 3,43 3,47 Çanakkale 464.975 449.261 137.036 3,39 3,28 Kütahya 656.903 660.756 152.276 4,31 4,34 Bursa 2.125.140 2.130.744 545.391 3,9 3,91 Eskişehir 706.009 696.215 190.284 3,71 3,66 Bilecik 194.326 185.493 49.779 3,9 3,73 Ankara 4.007.860 3.887.844 1.018.371 3,94 3,82 Kırıkkale 383.508 383.882 78.760 4,87 4,87 Kırşehir 253.239 266.897 56.637 4,47 4,71 Sivas 755.091 779.054 147.831 5,11 5,27 Yozgat 682.919 710.605 125.915 5,42 5,64 Giresun 523.819 551.150 114.269 4,58 4,82 Gümüşhane 186.953 190.580 35.035 5,34 5,44 Erzurum 937.389 934.266 163.147 5,75 5,73 Erzincan 316.841 307.734 61.028 5,19 5,04 Bayburt 97.358 100.681 17.940 5,43 5,61 Kars 325.016 333.054 55.506 5,86 6 Ardahan 133.756 141.335 24.778 5,4 5,7 Kaynak: TUİK, http://tuikapp.tuik.gov.tr/bolgesel/menuaction.do 71

Türkiye de 2011 yılı ADNKS ine göre toplam nüfus olan 74.724.269 içerisinde kadın nüfusu 37.191.315 kişi ve erkek nüfusu ise 37.532.954 kişi olarak tespit edilmiştir. Aşağıda tabloda 2011 yılı ADNKS göre proje güzergâhı üzerindeki illerde cinsiyete göre nüfus ve yıllık nüfus artış hızı verilmektedir. Tablo III.1.1.3. Proje Güzergâhı Üzerindeki İllerde Cinsiyete Göre Nüfus ve Yıllık Nüfus Artış Hızı İl Toplam Nüfus Erkek Nüfusu Kadın Nüfusu Yıllık Nüfus Artışı ( ) Ardahan 107.455 56.467 50.988 18,8 Kars 305.755 159.179 146.576 13,1 Erzurum 780.847 393.081 387.766 15,2 Erzincan 215.277 109.583 105.694-43,9 Bayburt 76.724 40.292 36.432 30,6 Giresun 419.498 207.579 211.919 0,6 Gümüşhane 132.374 67.023 65.351 21,0 Sivas 627.056 314.206 312.850-23,9 Yozgat 465.696 233.267 232.429-22,1 Kırşehir 221.015 109.796 111.219-3,9 Kırıkkale 274.992 137.666 137.326-6,0 Ankara 4.890.893 2.439.058 2.451.835 24,7 Eskişehir 781.247 388.880 392.367 21,6 Bilecik 203.849 106.691 97.158-100,4 Kütahya 564.264 279.162 285.102-45,4 Bursa 2.652.126 1.325.715 1.326.411 17,7 Balıkesir 1.154.314 577.658 576.656 1,7 Çanakkale 486.445 249.088 237.357-8,1 Tekirdağ 829.873 427.452 402.421 39,0 Kırklareli 340.199 175.678 164.521 22,0 Edirne 399.316 204.389 194.927 22,5 Kaynak: Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2011 Türkiye İstatistik Kurumu ndan alınan 2000 yılı verilerine göre 0-14 yaş grubu nüfus 20.220.095; 15-64 yaş grubu nüfus 43.701.502; 65 yaş üstü nüfus 3.858.949 ve yaş grubu bilinmeyen nüfus 44.482 dir. Aynı kaynaklarda toplam yaş bağımlılık oranı % 55,10 olup, bunun % 8,83 ü 65 yaş üstü bağımlılığı ve % 46,27 si 0-14 yaş genç bağımlılığından oluşmaktadır. Türkiye İstatistik Kurumu ndan alınan 2000 yılına ait güzergâh üzerindeki illere ait yaşa göre nüfus dağılımını gösterir veriler aşağıda tabloda verilmiştir. 72

Tablo III.1.1.4. Proje Güzergâhı Üzerindeki İllerde Yaşa Göre Nüfus Dağılımı İller Genç Toplam yaş Yaşlı bağımlılık 0-14 yaş 15-64 yaş 65 yaş ve üzeri bağımlılık bağımlılık oranı (65+ grubu nüfus grubu nüfus nüfus oranı (0-14 oranı, % yaş), % yaş), % Tekirdağ 145.374 434.177 43.891 43,59 10,11 33,48 Edirne 81.427 285.322 35.628 41,03 12,49 28,54 Kırklareli 69.378 227.978 30.970 44,02 13,58 30,43 Balıkesir 247.194 725.535 102.741 48,23 14,16 34,07 Çanakkale 91.574 324.879 48.177 43,02 14,83 28,19 Kütahya 167.539 441.093 48.196 48,91 10,93 37,98 Bursa 544.381 1.442.735 137.404 47,26 9,52 37,73 Eskişehir 163.900 489.735 52.188 44,12 10,66 33,47 Bilecik 45.066 131.516 17.678 47,71 13,44 34,27 Ankara 1.010.874 2.787.022 208.762 43,76 7,49 36,27 Kırıkkale 115.928 247.284 20.206 55,05 8,17 46,88 Kırşehir 74.082 162.131 16.943 56,14 10,45 45,69 Sivas 233.147 469.028 52.765 60,96 11,25 49,71 Yozgat 230.943 414.572 37.221 64,68 8,98 55,71 Giresun 144.856 329.339 49.494 59,01 15,03 43,98 Gümüşhane 58.105 114.163 14.623 63,71 12,81 50,9 Erzurum 329.270 562.855 45.005 66,5 8 58,5 Erzincan 87.718 206.561 22.427 53,32 10,86 42,47 Bayburt 32.522 57.562 7.247 69,09 12,59 56,5 Kars 116.427 191.994 16.544 69,26 8,62 60,64 Ardahan 42.379 81.623 9.705 63,81 11,89 51,92 Kaynak: TUİK, http://tuikapp.tuik.gov.tr/bolgesel/menuaction.do Türkiye İstatistik Kurumu ndan alınan 2000 yılına ait okuma yazma bilmeyen nüfusun oranı % 17,25; okuma yazma bilen fakat bir okul bitirmeyen nüfusun oranı % 6,40; ilkokulu bitiren nüfusun oranı % 47,77; ortaokul veya ortaokul dengi meslek okullarını bitiren nüfusun oranı % 8,23; lise veya lise dengi meslek okullarını bitiren nüfusun oranı % 12,55; yükseköğretimi bitiren nüfusun oranı % 7,80 olarak tespit edilmiştir. Türkiye İstatistik Kurumundan alınan 2010 yılına ait güzergâh üzerindeki illlere ait okur yazarlık durumunu gösterir veriler aşağıda tabloda verilmiştir. 73

Tablo III.1.1.5. Proje Güzergâhı Üzerindeki İllerde Okur Yazarlık Durumu Ortaokul İller Toplam nüfus Okuma yazma bilen fakat bir okul bitirmeyen İlkokul bitiren İlköğretim bitiren veya ortaokul dengi meslek okulu bitiren Lise veya lise dengi meslek okulu bitiren Yüksek öğretim bitiren Okuma yazma bilen oranı (%) Yüksek öğretim mezunlarının oranı (%) Tekirdağ 568.885 103.372 248.707 14.981 48.967 84.185 28.894 93 5,1 Edirne 373.140 59.316 160.686 12.960 26.469 53.079 18.976 89 5,1 Kırklareli 303.424 52.961 137.594 8.563 23.316 44.203 15.154 92,9 5 Balıkesir 984.299 174.353 422.647 36.647 65.147 120.816 49.355 88,4 5 Çanakkale 431.318 71.149 197.469 13.988 26.258 55.337 21.692 89,6 5 Kütahya 592.182 119.594 261.008 16.015 41.176 69.905 19.862 89,1 3,4 Bursa 1.916.175 374.724 788.446 58.236 165.255 270.517 100.258 91,7 5,2 Eskişehir 644.580 107.615 250.273 27.841 56.103 115.126 41.744 93 6,5 Bilecik 177.563 30.019 79.762 6.849 13.631 25.296 6.929 91,6 3,9 Ankara 3.621.394 654.371 1.134.826 109.683 328.598 745.116 403.452 93,3 11,1 Kırıkkale 340.356 74.625 108.779 13.735 36.418 57.120 12.596 89,1 3,7 Kırşehir 225.686 49.001 83.893 9.246 16.057 30.594 8.700 87,5 3,9 Sivas 664.674 158.296 226.696 21.142 49.450 87.539 24.477 85,4 3,7 Yozgat 594.181 145.122 221.826 20.111 43.651 64.741 16.284 86,2 2,7 Giresun 470.655 107.773 156.426 17.071 33.616 60.360 16.944 83,4 3,6 Gümüşhane 164.711 38.725 60.646 5.821 12.508 19.443 5.105 86,4 3,1 Erzurum 806.644 204.756 254.248 21.064 54.143 109.588 30.740 83,6 3,8 Erzincan 282.167 58.791 95.781 8.526 26.798 44.233 11.668 87,2 4,1 Bayburt 84.626 22.127 33.296 2.082 4.902 8.207 2.555 86,5 3 Kars 278.291 74.463 92.099 6.402 16.892 32.356 8.575 82,9 3,1 Ardahan 118.265 29.765 44.762 3.051 7.028 12.350 3.047 84,6 2,6 Kaynak: TUİK, http://tuikapp.tuik.gov.tr/bolgesel/menuaction.do Türkiye İstatistik Kurumu ndan alınan 2000 yılına ait verilere göre işgücüne katılma oranı % 55,2; işsizlik oranı % 8,9; istihdam oranı % 91 olarak tespit edilmiştir. Türkiye İstatistik Kurumundan alınan 2010 yılına ait güzergâh üzerindeki illere ait işgücü ve istihdam bilgilerini gösterir veriler aşağıda tabloda verilmiştir. 74

Tablo III.1.1.6. Proje Güzergâhı Üzerindeki İllerde İşgücü ve İstihdam Durumu İller İşgücüne katılma oranı (%) İşsizlik oranı (%) İstihdam oranı (%) Tekirdağ 55,1 9,6 49,8 Edirne 55,2 9,2 50,1 Kırklareli 53,6 10,8 47,8 Balıkesir 47,5 8 43,7 Çanakkale 50,5 7 46,9 Kütahya 46,7 6,5 43,7 Bursa 48,4 10,5 43,3 Eskişehir 42,7 10,5 38,2 Bilecik 49,2 7,7 45,4 Ankara 46,7 12,1 41,1 Kırıkkale 42,4 12 37,3 Kırşehir 43,5 10,8 38,8 Sivas 42,2 13,6 36,5 Yozgat 46,9 12,7 40,9 Giresun 58 6 54,5 Gümüşhane 58,8 5,8 55,4 Erzurum 52 6,5 48,6 Erzincan 53,4 6,1 50,1 Bayburt 57,5 4,7 54,8 Kars 52,2 7,4 48,3 Ardahan 55,3 7,5 51,2 Kaynak: TUİK, http://tuikapp.tuik.gov.tr/bolgesel/menuaction.do Söz konusu il ve ilçelerle ilgili daha geniş nüfus istatistikleri ile proje bölgesi ve yakın çevresinin sosyo-ekonomik yapısını ortaya çıkartabilmek üzere daha detaylı çalışmalar ÇED Raporunda sunulacaktır. 75

III.1.2. Flora ve Fauna Proje kapsamında gerçekleştirilecek ekolojik çalışmalarda Bern, RAMSAR, CITES gibi uluslararası sözleşmeler ile Habitat ve Kuş Direktifleri dikkate alınacaktır. Flora-fauna açısından boru hattı güzergahlarının değerlendirilmesi Tablo III.1.2.1. de verilmiştir. Güzergah boyunca bulunması muhtemel flora bilgisi ve faunada önem arz eden tür listesi; literatür bilgilerinden( 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 67 ) yararlanılarak oluşturulmuştur. IUCN Red List Kategorilerinin belirlenmesinde; IUCN in resmi internet sitesinden ( 68 ) yararlanılmıştır. 28 Demirsoy, 1996 a 29 Demirsoy, 1996 b 30 Demirsoy, 1996 c 31 Demirsoy, 1997 32 Demirsoy, 1998 a 33 Demirsoy, 1998 b 34 Erdem ve ark., 1995 35 Baran,.2008 36 Ertan ve ark., 1990 37 Karabolat, 2000 38 Kiziroğlu, 1993 39 Magnin ve Yarar, 1997 40 Milli Parklar ve Av-Yaban Hayatı Genel Müdürlüğü, 2000 41 http://www.avibirds.com 42 http://www.biltek.tubitak.gov.tr/bilgipaket/canlilar/tr_tur_listesi 43 http://www.trakus.org 44 http://www.worldbirds.org 45 Ankara İl Çevre Durum Raporu, 2010 46 Ardahan İl Çevre Durum Raporu, 2008 47 Artvin İl Çevre Durum Raporu, 2005 48 Balıkesir İl Çevre Durum Raporu, 2006 49 Bayburt İl Çevre Durum Raporu, 2010 50 Bilecik İl Çevre Durum Raporu, 2004 51 Bursa İl Çevre Durum Raporu, 2010 52 Çanakkale İl Çevre Durum Raporu, 2007 53 Edirne İl Çevre Durum Raporu, 2008 54 Erzincan İl Çevre Durum Raporu, 2010 55 Erzurum İl Çevre Durum Raporu, 2010 56 Eskişehir İl Çevre Durum Raporu, 2010 57 Giresun İl Çevre Durum Raporu, 2006 58 Gümüşhane İl Çevre Durum Raporu, 2010 59 Kars İl Çevre Durum Raporu, 2010 60 Kayseri İl Çevre Durum Raporu, 2008 61 Kırıkkale İl Çevre Durum Raporu, 2010 62 Kırklareli İl Çevre Durum Raporu, 2006 63 Kırşehir İl Çevre Durum Raporu, 2006 64 Kütahya İl Çevre Durum Raporu, 2008 65 Sivas İl Çevre Durum Raporu, 2010 66 Tekirdağ İl Çevre Durum Raporu, 2010 67 Yozgat İl Çevre Durum Raporu, 2006 68 IUCN 2011, IUCN Red List of Threatened Species, Version 2011.2 76

Tablo III.1.2.1. Güzergâh Üzerindeki İllere Göre Flora-Fauna Tablosu 77

78

79

80

81

82

Proje kapsamında belirlenen güzergâhta, alanlarının uzmanı olan ekiplerce 2013 yılı içinde arazi çalışmaları gerçekleştirilecektir. Bu çalışmalar flora ve fauna ana başlıkları altında gerçekleştirilecek olup, fauna başlığı altında karasal omurgasızlar, hidrobiyoloji, herpetoloji, ornitoloji ve mamaloji çalışmaları yapılacaktır. Çalışmanın amaçları şu şekilde sıralanabilir: 1. TANAP doğalgaz boru hattı üzerindeki mevcut biyolojik çeşitliliğin tespiti, 2. Boru hattı üzerindeki ana habitatların belirlenmesi, 3. Boru hattı üzerinde faaliyetten etkilenebilecek diğer türlerle birlikte özellikle nadir, lokal endemik veya nesli tehlike altında bulunan türlerle ilgili etki azaltıcı önlemlerin detaylı bir şekilde belirlenmesi, 4. Her bir habitat için en uygun biyorestorasyon ve eskiye dönüş yöntemlerinin ortaya konması için veri toplanması. 5. Hassas habitatlar (jipsli step, serpantin step, ıslak çayırlık gibi) ve/veya türlerin yoğunlaştığı alanların başlangıç ve bitiş noktalarının tespit edilmesi ve gerekli etki azaltıcı önlemlerin alınması için metotların geliştirilmesi. 6. Hat üzerindeki habitatlar ile bu habitatlara ait ekolojik unsurlarının faaliyet sonrasında eski durumuna kısa sürede gelebilmesi için izleme prosedürlerinin geliştirilmesi. Gerçekleştirilecek çalışmalar, ilgili disiplin başlıkları ile aşağıda sunulmuştur. FLORA Flora ve habitat özelliklerinin belirlenmesi amacıyla 2013 yılı içerisinde, boru hattı boyunca yükselti, habitat özelliği ve vejetasyonun en iyi olduğu dönemler dikkate alınarak arazi çalışmaları planlanacaktır. Çalışmada, boru hattı üzerindeki her habitat tipinin bitki çeşitliliği ve toplulukları, belirlenecek olan noktalara dayalı olarak tespit edilecektir. Buna bağlı olarak her ana habitatın florası ve bitki toplulukları ayrı ayrı raporlandırılacaktır. Habitat duyarlılığı ve çeşitliliği, hattın koruma alanlarından geçip geçmemesi gibi kriterler göz önüne alınarak hat üzerinde çalışma noktaları belirlenecektir. Floristik liste; eğreltiler (Pteridophyta), açık tohumlular (Gymnospermae) ve kapalı tohumlular (Angiospermae) olmak üzere Türkiye Florasındaki filogenetik sıraya göre verilecek ve grubun altında yer alan familyalar yine Türkiye Florasındaki filogenetik sıraya göre dizilecektir. Türler otör isimleri ile birlikte verilecek ve sıra ile varsa yöresel Türkçe adları, ingilizceleri, fitocoğrafik bölgesi, endemik olup olmadığı, endemik ve nadirlerin tehlike kategorileri, habitat içerisindeki yetiştiği yükseklikler, habitatı ve her türün alan içerisindeki bolluk durumları ve alandaki tehdit faktörleri belirtilecektir. 83

FAUNA Karasal Omurgasızlar Boru hattı üzerindeki her habitat tipini temsil eden omurgasız hayvan türleri (Chilopoda, Diplopoda, Scorpionida, Insecta), belirlenecek olan noktalara dayalı olarak tespit edilecektir. Buna bağlı olarak her ana habitatın karasal omurgasızları ayrı ayrı raporlandırılacaktır. Boru hattı üzerinde yapılacak omurgasız hayvan çalışmaları, habitat farklılıklarına dayalı olarak planlanmaktadır. Omurgasızlar içerisinde en çok tür sayısına sahip hayvan grubu olan böceklerin büyük çoğunluğunun bitkiye bağımlı olmalarından dolayı arazi çalışmaları, uygun vejetesyon dönemlerini kapsayacak şekilde planlanacaktır. Boru hattının geçtiği yükseltiler, arazi çalışma zamanlarının belirlenmesinde kullanılan kriterler arasındadır. Habitat duyarlılığı ve çeşitliliğine bağlı olarak hat üzerinde çalışma noktaları belirlenecektir. Belirlenecek bu noktaların koordinatları, yükseltileri, bir önceki noktaya olan mesafesi, habitat tipleri ve ÇBS kodları tabloda verilecektir. Boru hattı boyunca farklı habitat tipleri ve farklı ÇBS kodu içerecek alan bulunabilecektir. Her bir habitatı temsil edebilecek yeter sayıda nokta belirlenecektir. Çalışma sonunda, boru hattının karasal omurgasız hayvanlarının faunası belirlenmeye çalışılacaktır. Tespit edilen omurgasız taksonları tablo halinde verilecektir. Tespit edilen türler içerisinde varsa endemik, nadir veya uluslararası koruma statülerinde bulunanlar ile önemli populasyonlar ve habitatları belirlenecektir. Hat üzerinde tehdit altında bulunan veya tehlikede olan türler belirlenecek ve habitatları haritalara işlenerek hattın önemli fauna alanlarının çıkartılmasında yardımcı olacaktır. Aynı zamanda çalışma alanlarında tespit edilen endemik, nadir veya tehlike altındaki bitki türlerinin tozlaşmasında rol oynayan böcek türleri belirlenecek, bu türlerin populasyon durumları bu bitki türlerinin alana yeniden yerleşmesinde veya alanın restorasyonunda başarı sağlanmasında önemli rol oynayacaktır. Global ve ulusal ölçekte korunması gereken habitatlar var ise bunların sınırlarını belirleyip bu habitatların devamlılığını sürdürebilmesi için gerekli koruma tedbirlerinin nasıl alınabileceği hususunda somut önerilerde bulunulacaktır. Hidrobiyoloji Bu çalışmada, belirlenecek olan nehir geçiş noktalarından; bentik organizmalar, fitoplankton, zooplankton, makrofitler, balık populasyonu ve habitat değerlendirmelerine ilişkin örneklemeler ve değerlendirmeler yapılacaktır. Güzergâhın inşa edilmesi sırasında nehir ve çay geçişleri, sucul sistem üzerinde bir takım etkiler ortaya çıkacaktır. Bu etkilere maruz kalacak olan sucul canlıların vereceği tepkiler ve alınması gereken önlemlerin bilinmesi büyük önem taşımaktadır. 84

Tatlısu Balıkları Nehir, dere ve çaylarda balık kepçeleri, dip kepçesi, serpme ağ ve elektroşoker kullanılarak balık örneklemelerinin toplaması yapılacaktır. Ayrıca balıkçılardan elde edilecek farklı türlerde balık örnekleri de alınarak değerlendirmeler yapılacaktır. Elde edilecek balıklar önce % 4'lük formaldehite alınacak, suda yıkandıktan sonra alkolde muhafaza edilecek ve teşhisleri yapılarak istasyonlara göre dağılımları değerlendirilecektir. Ayrıca sucul canlıların yaşam ortamlarını oluşturan habitatların değerlendirmesi de bu çalışma kapsamında yapılacaktır Fitoplanktonik Organizmalar Fitoplanktonik organizmaları tespit etmek amacıyla 55 µm por açıklığında, 60 cm çapında ve 1,5 m uzunluğunda plankton kepçesi kullanılacaktır. Plankton kepçesi ile yatay olarak suyun akış hızı yönünde 3-4 dakika süre ile beklenecek ve alınacak örnekler 250 cc'lik plastik kavanozlara aktarılacaktır. Laboratuvara getirilecek örneklerden diyatome dışındaki tatlısu alglerinin geçici preparatları hazırlanarak mikroskop altında teşhisleri yapılacaktır. Daimi preparatlar ise sadece diyatome türlerinin teşhisi için hazırlanacaktır. Zooplanktonik Organizmalar Zooplanktonik organizmaları tespit etmek amacıyla da yine 55 µm por açıklığında, 60 cm çapında ve 1,5 m uzunluğunda plankton kepçesi kullanılacaktır. Geçici ve kalıcı olmak üzere iki çeşit preparat hazırlanacaktır. Bentik Canlılar Bentik omurgasız örnekleri, çalışma noktasında beş dakika boyunca dip kepçesi ile akarsu tabanının taranması ile toplanacaktır. Toplanacak örnekler % 80'lik alkolde saklanacak ve daha sonra laboratuvarda binoküler mikroskop ile incelenip teşhisleri yapılacaktır. Nehir/Çay Geçiş Bölgelerinin Habitat Değerlendirmesi Nehir geçişlerinin bulunduğu bölgelerde yapılan önemli çalışmalardan birisi de habitat değerlendirmeleridir. Her bir nehirde boru hattının geçeceği bölge ve bunun akış aşağısı ve akış yukarısında belirlenen noktalarda habitat değerlendirmeleri yapılacaktır. Bu değerlendirmeler, Çevre Koruma Ajansı (US Environmental Protection Agency EPA) nın hazırlamış olduğu ilgili formlar göz önüne alınarak yapılacaktır. Herpetofauna (İkiyaşamlı ve Sürüngenler) Arazi çalışmaları, hat boyunca belirlenen habitat tiplerini temsil edecek şekilde planlanacaktır. Bu habitat tipleri, uzunlukları, bunların yer aldıkları istasyon numaraları, tablo olarak verilecektir. İkiyaşamlı ve sürüngen türlerinin tespiti için hat boyunca tespit edilecek istasyonlarda çalışmalar gerçekleştirilecektir. Çalışmalar neticesinde ikiyaşamlı ve sürüngenler için önemli hassas alanlar tespit edilebilecektir. 85

Boru hattı boyunca yapılacak arazi çalışmaları neticesinde çalışma alanında yayılış gösteren Amphibia ve Reptilia türleri belirlenmiş olacaktır. Tespit edilen bu türler içerisinde endemik, nadir veya uluslararası koruma statüsünde olanlar dağılış gösterdikleri habitatlarla birlikte değerlendirilerek boru hattı üzerindeki önemli fauna alanları ortaya çıkarılacaktır. Boru hattı boyunca tespit edilecek türlerle birlikte bu türlerin populasyon durumları, bu populasyonları tehdit eden unsurlar var ise ortaya konmaya çalışılacak ve korunması gereken habitatlar sınırları belirlenerek bu habitatların devamlılığının sağlanması hususunda önerilerde bulunulacaktır. Ornitofauna Ornitofaunistik ve ornitoekolojik çalışmalar, esas olarak boru hattının geçeceği hat ile inşaat faaliyetlerinin gerçekleşeceği ve inşaat faaliyetleri nedeni ile en fazla etkilerin görüleceği ve habitat kayıplarının olacağı, sahaları da içine alacak şekilde, belirlenecek olan habitat tiplerine ait örneklem noktalarında çalışılacaktır. Buna ilave olarak, değişken bir topografya ve/veya vejetasyon yapısından kaynaklanabilecek, farklı bir ornitofauna yapısının olabileceği durumlarda, çalışma alanı daha da genişletilecektir. Kuş türlerinin belirlenmesinde, kuşların tercihlerine uygun habitatların varlığından ve hayvanlara ait izler (yuva-yavrular, tüyler, ayak izleri, kusuk ve dışkılar, tanımlanabilen kemik parçaları) ve beslenme işaretlerinden de yararlanılacaktır. Örnekleme alanlarındaki ornitofauna unsurları ile ilgili yerel halk ile anket çalışmaları da yapılacaktır. Bunun yanı sıra, geçmiş yıllarda yapılmış bu bölgeye ait çalışmalardan elde edilen literatür bilgilerinden de yararlanılacaktır. Kuşların teşhisinde kuşların telef olmalarını önlemek için, ağ ile yakalama ve tuzaklama yapılmayacaktır. Ornitolojik çalışmalar sırasında, örnekleme noktalarında topografya-habitatvejetasyona bağlı olarak, hat ve/veya nokta sayım yöntemleri uygulanacaktır. Ornitofaunistik ve ornitoekolojik çalışmalarda 1/25.000 lik haritalardan ve uydu görüntülerinden yararlanılması da planlanmaktadır. Ayrıca harita çalışmaları sırasında, kuş yuvalarının ve kolonilerin yanı sıra, yükseltilerin ve coğrafi koordinatların saptanması amacı ile GPS ten de (Global Positioning System-Küresel Konumlama Sistemi) yararlanılacaktır. Boru hattının ulusal ve uluslararası öneme sahip korunan alanlarla olan yakınlığı ve etki değerlendirmesi yapılacaktır. Boru hattında belirlenen örneklem noktaları ve kilometreleri bazında gözlenen kuş türleri listelenecektir. Hazırlanan kuş türü listesi tablolarında, her bir türün yanına bilimsel adları Türkçe-İngilizce adları, faaliyet/örnekleme alanı içinde ve/veya faaliyet/örneklem alanı dışında olup olmadığı ve populasyon yoğunlukları belirtilecektir. Fauna unsurlarının, uluslararası tehlike kategorilerinin belirlenmesinde ise IUCN Kırmızı Liste, Bern Sözleşmesi ve Habitat ve Kuş Direktiflerine göre çalışılacaktır. Bu kapsamda yapılacak saha çalışmalarında, kuş türleri gelişmiş optik donanımlar (binoküler dürbünler ve nonookuler teleskoplar) kullanılarak gözlenecektir. Ayrıca gözlenen kuş türlerinin, mümkün olduğunca fotoğraflarının çekilmesi planlanmaktadır. Bu amaçla fotoğraf makinası ile teleobjektifler kullanılacaktır. Fotoğrafı çekilen türlere ait fotoğraflar raporda da yer alması planlanmaktadır. 86

Memeliler Arazi çalışmaları, hat boyunca belirlenen habitat tiplerini temsil edecek şekilde planlanacaktır. Memeli türlerinin belirlenmesinde, hayvanlara ait izler (yuvalar, ayak izleri, dışkılar, tanımlanabilen kemik parçaları) ve beslenme işaretlerinden de yararlanılacaktır. Boru hattı boyunca habitat tipleri belirlenecektir, gerekli durumlarda istasyon sayısı % 10 oranında arttırılabilecektir. Transekt çalışmalarında, belli nehir/çay geçişleri de incelenecektir. Bu istasyonlara ek olarak birden fazla habitat tipi içeren alanlar olabilecektir. Bu alanlar da incelenip değerlendirilecektir. Arazi çalışmalarında elde edilen bilgiler doğrultusunda, biyoçeşitlilik açısından önemli/duyarlı alanlar belirlenecek, bu alanların sınırları değerlendirilecektir. Küçük ve büyük memeliler, yarasalar gibi farklı gruplar için farklı teşhis yöntemleri kullanılacaktır. Her çalışma için tespit edilen türler içerisinde endemik, nadir veya uluslararası koruma statüsünde olanların dağılış gösterdikleri habitatlarla birlikte değerlendirmesi yapılarak boru hattı üzerindeki önemli flora ve fauna alanları ortaya çıkarılacaktır. Flora ve fauna çalışmalarına ilişkin detaylı bilgiler, bulgular ve değerlendirmeler ÇED Raporunda sunulacaktır. III.1.3 Jeolojik ve Hidrojeolojik Özellikler ile Doğal Afet Durumu Genel Jeoloji TANAP DGBH güzergâhı üzerindeki jeolojik birimler incelendiğinde bu birimlerin çok farklı yaş, litoloji ve fasiyeslere sahip olduğu gözlenmektedir. Proje güzergahı boyunca genelde Mesozoyik ve Senozoyik e ait kayaçlar hakim durumda olup yer yer Paleozoyik yaşlı birimlere de rastlanmaktadır. Senozoyik e ait kayaçların büyük bir kesimi Eosen, Oligosen, Miyosen ve Pliyosen yaşlı olmakla birlikte genelde karasal kırıntılı (kumtaşı, çamurtaşı, silttaşı, konglomera vb.) ve karbonatlı (kireçtaşı,marn) kayaçlar ile yer yer volkanitlerden oluşmaktadır. Kuvaterner yaşlı genç oluşuklar (alüvyon, alüvyon yelpazesi, yamaç molozu vb.) ise tüm bu birimleri örtmektedir. Güzergahı boyunca gözlenen Mesozoyik oluşumları ise genelde sığ deniz ortamını yansıtan pelajik kireçtaları, ofiyolitik kayaçlar ve bazik-felsik ve ultrabazik (bazalt, granit, granodiyorit, peridodit vb.) magmatizma ürünü olan volkanik kayaçlardan oluşmaktadır. Paleozoyik e ait kayaç toplulukları güzergah boyunca çok yaygın olmamakla birlikte genelde metamorfik (şist, metagranit,fillit, mermer vb.) kayaçlardan oluşmaktadır. 87

TANAP DGBH güzergâhının il bazında kat edeceği jeolojik birimlere ait detaylar Tablo III.1.3.1. de verilmiştir. Tablo III.1.3.1. TANAP DGBH Güzergâhı il Bazında Jeolojik Birimler TANAP DGBH Güzergahı İl Geçişleri Yaş Pliyosen Jeolojik Birimler Litoloji Andezit Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt Gümüşhane Giresun Sivas Yozgat Kırşehir Kırıkkale Pliyo - Kuvaterner Üst Miyosen - Pliyosen Pliyo - Kuvaterner Üst Miyosen - Pliyosen Üst Miyosen - Pliyosen Kuvaterner Üst Miyosen - Pliyosen Pliyosen Alt Miyosen Mesozoyik Alt- Orta Jura Üst Paleozoyik - Triyas Kuvaterner Üst Jura - Alt Kretase Alt - Orta Jura Alt - Orta Eosen Üst Jura - Alt Kretase Üst Jura - Alt Kretase Üst Kretase Kuvaterner Orta - Üst Eosen Alt Miyosen Üst Miyosen - Pliyosen Üst Miyosen - Pliyosen Eosen Üst Kretase - Paleosen Üst Miyosen - Pliyosen Oligosen Oligosen - Alt Miyosen Üst Kretase - Paleosen Üst Miyosen - Pliyosen Üst Senoniyen Üst Kretase - Paleosen Ayrılmamış karasal kırıntılar Ayrılmamış volkanitler Ayrılmamış karasal kırıntılar Ayrılmamış volkanitler Ayrılmamış karasal kırıntılar Ayrılmamiş Kuvaterner alüvyon Ayrılmamış karasal kırıntılar Karasal kırıntılar Karasal kırıntılar Ayrılmamış, bazik ve ultrabazik kayalar Kırıntılılar ve karbonatlar Metamorfikler Ayrılmamış Kuvaterner alüvyon Pelajik kireçtaşı Kırıntılılar ve karbonatlar Kırıntılılar ve karbonatlar Pelajik kireçtaşı Pelajik kireçtaşı Ofiyolitli melanj Ayrılmamiş Kuvaterner alüvyon Volkanitler ve sedimanter kayalar Evaporitli sedimantar kayalar Ayrılmamış karasal kırıntılar Ayrılmamış karasal kırıntılar Bazalt Granit, Granodiyorit Ayrılmamış karasal kırıntılar Karasal kırıntılar Evaporitli sedimantar kayalar Granit, Granodiyorit Ayrılmamış karasal kırıntılar Volkanitler ve sedimanter kayalar Granit, Granodiyorit 88

TANAP DGBH Güzergahı İl Geçişleri Yaş Jeolojik Birimler Litoloji Ankara Eskişehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Tekirdağ Kırklareli Edirne Pliyosen Paleosen Üst Kretase Alt - Orta Miyosen Pleyistosen Kuvaterner Üst Miyosen - Pliyosen Üst Miyosen - Pliyosen Alt - Orta Miyosen Alt - Orta Miyosen Üst Kretase Orta - Üst Miyosen Orta Miyosen Jura - Kretase Alt - Orta Miyosen Mesozoyik Oligosen Alt - Orta Miyosen Pliyosen Alt - Orta Miyosen Kuvaterner Pliyosen Orta - Üst Eosen Üst Miyosen Prekambriyen ve/veya Paleozoyik Orta - Üst Eosen Üst Eosen Orta - Üst Miyosen Orta - Üst Miyosen Üst Miyosen - Pliyosen Üst Paleozoyik Üst Paleozoyik Orta - Üst Eosen Üst Miyosen Orta - Üst Miyosen Kuvaterner Ayrılmamış karasal kırıntılar Kırıntılılar ve karbonatlar Ofiyolitli melanj Gölsel sedimanlar Ayrılmamış karasal kırıntılar Ayrılmamış Kuvaterner alüvyon Evaporitli sedimantar kayalar Ayrılmamış karasal kırıntılar Gölsel sedimanlar Gölsel sedimanlar Metafliş Karasal karbonatlar Karasal kırıntılar Mermer Karasal kırıntılar Peridotit Granitoyid Karasal kırıntılar Ayrılmamış karasal kırıntılar Ayrılmamış volkanitler Ayrılmamış Kuvaterner alüvyon Ayrılmamış karasal kırıntılar Kırıntılılar ve karbonatlar Karasal kırıntılar Gnays Kırıntılılar ve karbonatlar Kırıntılılar Karasal kırıntılar Karasal kırıntılar Ayrılmamış karasal kırıntılar Metagranit Metamorfikler Kırıntılılar ve karbonatlar Karasal kırıntılar Karasal kırıntılar Ayrılmamış Kuvaterner alüvyon 89

TANAP DGBH güzergâhı boyunca karşılaşılacak olan jeolojik birimlere ait daha detaylı açıklamalar ile jeolojik açıdan riskli alanlar (fay zonları, sıvılaşma alanları, karstik alanlar, heyelanlı alanlar) ve yeraltı suyu seviyesi yüksek alanlar (akifer alanlar) güzergâh boyunca ve yerüstü tesis alanlarında araştırma hendeği, sondaj ve detay mühendislik jeolojisi harita çalışmaları sonucu hazırlanacak olan Jeolojik-Jeoteknik Zemin Etüd Raporu ile tespit edilecek ve ÇED Raporu içinde detaylı olarak değerlendirilecektir. Hidrolojik ve Hidrojeolojik Özellikler TANAP DGBH güzergâhı Türkiye genelinde ayrılmış olan su havzalarından doğudan batıya doğru sırasıyla; Aras Havzası, Çoruh Havzası, Yeşilırmak Havzası, Kızılırmak Havzası, Sakarya Havzası, Susurluk Havzası, Marmara Havzası ve Meriç-Ergene Havzalarından geçmektedir. Proje güzergâhı boyunca geçilecek olan önemli yüzey suları ise doğudan batıya doğru; Kura Nehri, Çotsuyu Çayı, Aras Nehri, Çoruh Nehri, Kelkit Çayı, Kızılırmak Nehri, Argos Çayı, Sakarya Nehri, Porsuk Çayı, Manyas Çayı, Ergene Nehri olarak sayılabilir (Bkz. Şekil III.1.3.1.). İl bazında güzergâh boyunca geçilecek olan diğer yüzey suları ise Tablo III.1.3.2. de özetlenmiştir. Tablo III.1.3.2. TANAP DGBH Güzergahı Üzerindeki Havzalar ve Yüzey Suyu Geçişleri Ardahan Kura Nehri, Kura Nehri kollarını oluşturan dereler, Çot Suyu Çayı Kars Kars Çayı kollarını oluşturan dereler, Aras Nehri kollarını oluşturan dereler Aras Havzası Süngütaşı Çayı, Gereksuyu Çayı, Aras Nehri kollarını oluşturan Dereler Erzurum Hasankale Çayı kollarını oluşturan dereler Fırat Havzası Erzurum Karasu Çayı kollarını oluşturan dereler Erzincan Karasu Çayı kollarını oluşturan dereler, Küçükgelenyengeç Çayı kollarını oluşturan dereler Çoruh Havzası Bayburt Çoruh Nehri kollarını oluşturan dereler Yeşilırmak Havzası Gümüşhane Kösmasat Çayının kollarını oluşturan dereler Giresun Kelkit Çayı'nın kollarını oluşturan dereler Sivas Kızılırmak Nehri ve kollarını oluşturan dereler, Argos Çayı ve kollarını oluşturan dereler Yozgat Delice Çayı kolları, Kanak Çay ve kollarını oluşturan dereler Kızılırmak Havzası Kırşehir Delice Çayı kollarını oluşturan dereler, Kılıçözü Çayı kollarını oluşturan dereler Kırıkkale Kızılırmak Nehri kollarını oluşturan dereler Ankara Kızılırmak Nehri kollarını oluşturan dereler Ankara Ankara Çayı ve kollarını oluşturan dereler, Sakarya Nehri ve kollarını oluşturan dereler Sakarya Havzası Eskişehir Porsuk Çayı kollarını oluşturan dereler, Sarısu Çayı kollarını oluşturan dereler, Seydi Çayı kollarını oluşturan dereler Bilecik Sarısu Çayı kollarını oluşturan dereler Kütahya Orhaneli Çayı kollarını oluşturan dereler Susurluk Havzası Bursa Orhaneli Çayı, Mustafa Kemal Paşa Çayı kolları, Hanife Çayı kolları, Emet Çayı ve kollarını oluşturan dereler. Balıkesir Manyas Çayı, Gönen Çayı kollarını oluşturan dereler Marmara Havzası Çanakkale Kocabaş Çayı ve kollarını oluşturan dereler, Marmara Denizine dökülen dereler Tekirdağ Ergene Nehri kollarını oluşturan dereler Meriç-Ergene Havzası Kırklareli Ergene Nehri kollarını oluşturan dereler Edirne Meriç Nehri kolarını oluşturan dereler 90

Şekil III.1.3.1. TANAP DGBH Güzergâhı Su Havzaları ve Yüzey Suyu Geçişleri 91

Proje güzergâhı üzerindeki jeolojik birimler hidrojeolojik olarak değerlendirildiğinde ise; daha çok genç Kuvaterner ve Pliyosen yaşlı alüvyonel ve kırıntılı birimler ile Mesozoyik e ait karbonatlı birimlerin yer yer akifer özellikler gösterdiği ve hidrojeolojik olarak önem arz ettiği görülmektedir. Güzergâh boyunca karşılaşılacak olan volkanikler, daha çok tektonizmaya bağlı gelişmiş olan ve ikincil geçirimliliklerini sağlayan kırık ve çatlak sistemlerinde yer yer yeraltı suyu bulundurabilirler; ancak genelde hidrojeolojik olarak orta verimliliğe sahiptirler. Volkanik kayaçlarda genelde yağışa ve beslenim alanının genişliğine ve yüksekliğine bağlı kaynak çıkışları gözlenebilir. Bu kaynaklar ise genelde bu birimler üzerindeki fay hatlarının topoğrafyayla kesiştiği noktalarda gözlenir. Bu birimler genelde güzergâh boyunca yüksek topoğrafik koşulları oluşturmakla birlikte ikincil geçirimlilikleriyle akifer niteliğindeki daha genç birimlerin beslenim alanlarını oluşturmaktadır. Güzergâh boyunca karşılaşılacak olan Paleozoyik e ait metamorfik kayaçlar ise genelde verimsiz, az geçirimli-geçirimsiz ortamlarıyla hidrojeolojik olarak önem arz etmezler. Sadece metamorfik kütleler içinde yer yer gözlenen mermer oluşumları yine kırık çatlak sistemlerine bağlı yeraltı suyu ihtiva edebilir. Doğal Afet Durumu Türkiye yi doğudan batıya doğru 21 ilden geçerek kateden TANAP DGBH güzergahı için Türkiye nin sismolojik (deprem) durumu oldukça önem arz etmektedir. Türkiye sismolojik olarak aktif bir kuşak olan Alp-Himalaya Kuşağı üzerinde yer almaktadır. Önerilen plaka tektoniği modellerine göre Anadolu Yarımadası, üç mikro plakadan oluşmaktadır. Anadolu, Karadeniz ve Ege Plakaları olarak tanımlanan bu mikro plakalar, üç makro plaka tarafından (Avrasya, Afrika ve Arap Plakaları) çevrelenmektedir. Anılan plakaların karşılıklı rölatif hareketleri sonucu ana fay sistemleri oluşmuş ve oluşmaya devam etmekte olup faylanma hareketleri ile birlikte şiddetli depremler açığa çıkmaktadır. Tarihi dönem içerisinde Andolu da 1170 şiddetli deprem oluşumu, kaynaklara geçmiş bulunmaktadır. Aletsel döneme ait 1903-2003 yılları arasında 175 şiddetli deprem oluşmuş, büyük oranlarda can ve mal kayıplarına neden olmuştur. Ülkemizde oluşan son depremler, günümüzden geriye doğru magnitüd ve oluş yılları itibariyle şu şekilde sıralanmaktadır. Pülümür - 2003 (M=6,1), İzmir Urla - 2003 (M=5,7), Bingöl - 2003 (M=6,4), Sultandağı - 2002 (M=6,4), Çankırı - Orta-2000 (Ms=5,9), Düzce - 1999 (Mw=7,2), İzmit Körfezi - 1999 (Mw=7,4), Adana Ceyhan - 1998 (Ms=6,3), Afyon Dinar - 1995 (Ms=6,0), ve Erzincan - 1992 (Ms=6,9). Şiddetli ve orta şiddetli depremler aktif tektonik hatlar (fay zonları) üzerinde oluşmaktadır. TANAP DGBH güzergâhının Türkiye Deprem Bölgeleri Haritası ndaki gösterimi Şekil III.1.3.2. de, illere göre kat edilecek deprem risk durumu ise Tablo III.1.3.3. de verilmiştir. 92

Şekil III.1.3.2. Türkiye Deprem Bölgeleri Haritası TANAP Proje Güzergâhı 69 Tablol III.1.3.3. TANAP Proje Güzergâhı İl Bazında Deprem Risk Bölgeleri İl Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt Gümüşhane Giresun Sivas Yozgat Kırşehir Kırıkkale Ankara Eskişehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Tekirdağ Kırklareli Edirne Deprem Risk Bölgesi 2. ve 3. derece 2. derece 2. derece 1. derece 1. derece 1. derece 1. derece 1., 2. ve 3. derece 2. ve 3. derece 1. ve 2. derece 1. derece 2., 3. ve 4. derece 2., 3. ve 4. derece 2.derece 2.derece 1. ve 2. derece 1. derece 1.derece 1., 2., 3. ve 4. derece 4. derece 1., 2., 3. ve 4. derece 69 Kaynak: www.deprem.gov.tr 93

TANAP DGBH güzergâhı boyunca geçilecek olan diri fay zonları özel geçişler kategorisinde değerlendirilmekte olup Doğu Anadolu Bölgesindeki Erzurum fay zonu ve Kuzey Anadolu Fay Zonu (KAFZ), Eskişehir civarındaki Kaymaz, Eskişehir, Dodurga ve İnönü Fay zonları, Balıkesir-Bursa, Çanakkale civarındaki Manyas, Sarıköy, Edincik fay zonları ile Saros-Gaziköy Fayı güzergâh boyunca karşılaşılacak olan önemli fay zonu geçişleridir (Bkz. Şekil III.1.3.3.). Kuzey Anadolu Fay Zonu (KAFZ): Sağ yanal atımlı transform bir fay olan Kuzey Anadolu Fayı (KAFZ) Karadeniz ve Anadolu Plakaları arasındaki sınırda yer alır. Bu zonda magnitüdü M 5,5 olan depremlerin sayısı 1900 yılından günümüze kadar 60 olup, bunların en şiddetlisi M=7,9 magnitüdlü 1939-Erzincan depremindir. KAFZ Anadolu nun kuzeyinde doğu-batı doğrultulu olarak uzanmakta ve toplam boyu 1000 km yi bulmaktadır. 1999 yılı içerisinde üç ay ara ile oluşan İzmit Körfezi ve Düzce depremleri bu fay sisteminin batı parçası üzerinde oluşmuş ve ülkemizde bu güne kadar görülmemiş oranda hasara yol açmışlardır. TANAP DGBH güzergâh belirleme çalışmalarında mümkün olduğu kadar heyelan, taşkın, çığ, kaya düşmesi gibi afet riski yüksek alanlardan kaçınılmış olup TANAP inşaat teknolojisi ve projelendirmesi deprem riskleri ve diri fay zonu geçişleri göz önünde bulundurularak belirlenecektir. Söz konusu alanlara ait detaylı bilgi ve değerlendirmeler hazırlanacak olan ÇED raporunda sunulacaktır. Proje kapsamındaki tüm inşaat çalışmaları; Mülga Bayındırlık İskan Bakanlığı nın 06.03.2007 tarih ve 26454 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkında Yönetmelik ve bu Yönetmelikte değişiklik yapılmasına dair 03.05.2007 tarih ve 26511 sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Yönetmelik hükümlerine uygun olarak yapılacaktır. 94

Şekil III.1.3.3.TANAP DGBH Güzergâhı Diri Fay Haritası 70 70 Kaynak: MTA,1992 95

III.1.4. İklimsel Özellikler ve Meteorolojik Durum Herhangi bir bölge üzerinde arazinin değerlendirilmesi, uygulamalı veya temel bir perspektif içerisinde araştırılmak istendiğinde çevre, dolayısı ile bunun başlıca faktörlerinden biri olan iklim başta gelmektedir. İklim, dolaylı ve dolaysız etkileri ile canlıların bir yerde yerleşme ve yaşama imkânlarını sağlayan önemli bir faktördür. Bu nedenle, bir yerin çevresel özellikleri incelenirken, gerek bölgesel gerekse yerel ölçekteki iklim özellikleri önem taşımaktadır. Bu bölümde, proje güzergâhının mevcut iklim özellikleri incelenmiştir. Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı projesi Gürcistan-Türkiye sınırından başlayarak 21 il içerisinden geçecek olup, bunlar sırasıyla Ardahan, Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Giresun, Sivas, Yozgat, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara, Eskişehir, Bilecik, Kütahya, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Edirne, Tekirdağ ve Kırklareli İlleridir. Güzergâhın geçtiği illere ait genel meteorolojik ve iklimsel özellikler ile Meteoroloji Genel Müdürlüğünün Resmi İstatistiklerinden alınan uzun yıllar içerisinde gerçekleşen meteorolojik veriler aşağıda Tablo III.1.4.1, Tablo III.1.4.2, Tablo III.1.4.3, Tablo III.1.4.4, Tablo III.1.4.5, Tablo III.1.4.6, Tablo III.1.4.7, Tablo III.1.4.8, Tablo III.1.4.9, Tablo III.1.4.10, Tablo III.1.4.11, Tablo III.1.4.12, Tablo III.1.4.13, Tablo III.1.4.14, Tablo III.1.4.15, Tablo III.1.4.16, Tablo III.1.4.17, Tablo III.1.4.18, Tablo III.1.4.19, Tablo III.1.4.20 ve Tablo III.1.4.21. de verilmiştir. Ardahan Ardahan İl inin topoğrafik yapısının yüksek olması ve yüzey şekillerinin değişkenlik göstermesi nedeniyle il geneline karasal iklim hâkimdir. Kışlar uzun, sert ve kar yağışlıdır. Sıcaklık Yaz mevsiminde en yüksek 35,0 0 C olarak görülen sıcaklık kış mevsiminde en düşük -36,3 0 C olarak görülebilmektedir. Yıl içerisinde biri soğuk (kış) ve diğeri orta derece sıcak (yaz) olmak üzere iki dönem görülmektedir. Geçiş mevsimleri ise kısa ve belirsizdir. Yıllık sıcaklık farkları yüksektir ve donlu günler dönemi uzun (ortalama 140-186 gün) sürmektedir. Ortalama sıcaklık kış ayları boyunca 0 C nin altındadır ve en sıcak ay olan Temmuz ayında 16-17 C yi pek aşmamaktadır. Yağış Ardahan da yağışlar; kışın kar olarak diğer mevsimlerde ise yağmur olarak her mevsim görülmektedir. Yağışın en fazla görüldüğü aylar Nisan, Mayıs ve Haziran aylarıdır ve yıllık 548,4 mm yağış ortalaması görülmektedir. Rüzgar İlde ortalama rüzgâr hızı 2,2 m/s iken bölgeyi etkileyen hakim rüzgâr yönü 1. derece batı-güneybatı (WSW) dır. 96

Tablo III.1.4.1 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Ardahan (1970-2011) AYLAR 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Ortalama Sıcaklık ( C) -11,5-9,9-3,5 4,6 9,3 12,9 16,3 16,2 12,3 6,7-0,4-8,0 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) -5,4-3,6 2,3 10,7 15,8 19,9 23,9 24,4 20,8 14,3 6,0-2,2 Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) -17,2-16,0-9,1-1,2 2,9 5,8 8,7 8,5 4,3 0,0-5,7-13,2 Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) 2,5 3,4 5,0 5,0 7,1 8,4 8,6 8,3 7,3 5,4 4,1 2,5 Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 9,3 9,8 11,1 14,0 17,2 15,3 11,4 10,7 7,7 10,1 9,4 9,8 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 18,6 21,2 30,2 51,4 83,1 92,3 72,5 60,0 34,4 38,5 29,4 22,5 En Yüksek Sıcaklık ( C) 7,8 9,2 18,4 25,0 26,0 28,6 34,3 35,0 30,6 26,0 18,2 14,3 En Düşük Sıcaklık ( C) -39,8-38,7-33,2-21,0-8,5-4,5-2,2-2,8-5,8-15,0-25,4-36,3 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Kars Kars, Türkiye de soğukların en etkili ve uzun geçtiği yerlerdendir. Bunda temel etkenler, dağ sıralarıyla denizlerin ılımanlaştırıcı etkisinden ayrılması, yüksekliğin fazla olması, kış mevsiminde Büyük Asya Kara Kütlesi üzerinde yerleşen soğuk ve ağır hava kütlesi olan Sibirya yüksek basınç merkezinin buraya kadar sokulmasıdır. Kars ve çevresinde karasal iklim hâkimdir. Karasal iklimde yaz ile kış arasındaki sıcaklık farkı fazladır ve yağışlar genellikle ilkbahar ile kış mevsimlerinde gerçekleşmektedir. Yazları ise kuraklık egemendir. Doğal bitki örtüsü yüksek kesimlerde çayırlardan oluşurken alçak kesimlerde bozkırlardan oluşmaktadır. Yüksek kesimlerde kuru ormanlar da görülmektedir. Sıcaklık Kars ın yıllık sıcaklık ortalaması 4,4 ºC, yıllık maksimum sıcaklık ortalaması 11,2 ºC iken minimum sıcaklık ortalaması -2,1 ºC dir. Kars, Doğu Anadolu Bölgesi nin en soğuk bölümünde yer almaktadır. Kışlar uzun ve sert, yazlar ılımlı hatta serince geçer. Yağış Ortalama yıllık toplam yağış 579,4 mm dir. Yağışların çoğu kış ve ilkbahar mevsimlerinde görülür. Yaz yağışlarının yıllık toplam içindeki payı %9,5 dir. Rüzgâr Ortalama rüzgâr hızının 2,2 m/sn olduğu Kars ta egemen rüzgâr yönü kuzeydoğudan esen Poyraz dır. Bunu güneydoğudan esen Keşişleme ile kuzeyden esen Yıldız rüzgârları izlemektedir. Merkez ilçede en hızlı rüzgâr saniyede 22,0 m/sn hızla esen güneybatıdır. 97

Tablo III.1.4.2 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Kars (1970-2011) AYLAR 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Ortalama Sıcaklık ( C) -10,5-8,5-2,2 5,5 10,1 13,9 17,6 17,6 13,5 7,3 0,2-6,8 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) -4,6-2,6 3,3 11,6 16,5 21,1 25,7 26,3 22,2 15,0 6,4-1,4-15,9-14,3-7,5-0,1 3,8 6,8 10,0 9,9 5,4 0,6-5,0-11,7 3,0 3,6 5,0 5,6 7,2 9,2 10,3 10,1 8,3 6,2 4,3 3,0 Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 9,6 10,2 11,7 14,2 18,8 14,7 10,4 8,9 6,8 9,7 8,5 10,2 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 19,5 22,1 28,8 52,1 78,9 72,0 55,4 40,5 27,9 41,5 26,7 21,1 En Yüksek Sıcaklık ( C) 8,4 12,0 18,8 25,0 27,0 31,4 35,4 35,4 32,6 26,8 21,9 15,6 En Düşük Sıcaklık ( C) -36,6-33,1-30,2-18,4-6,0-2,8 1,2 1,6-4,2-15,8-29,4-30,4 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Erzurum Erzurum İli genelinde, topoğrafik yapı ve coğrafi konum nedeniyle şiddetli bir karasal iklim hâkimdir. Türkiye deki sıcaklık ortalaması en düşük illerden biri olan Erzurum da kışlar oldukça soğuk ve sert geçerken yazlar sıcak ve kurak geçmektedir. Sıcaklık Erzurum da ortalama Sıcaklık 5,6 C, en yüksek sıcaklık 36,5 C, en düşük sıcaklık - 37,2 C olarak saptanmıştır. Yağış Toplam yağış miktarı 404,4 mm ve günlük en çok yağış 59,6 mm iken en yüksek kar kalınlığı 110 cm dir. Rüzgâr Hâkim rüzgâr yönü SW olan ilde en yüksek rüzgâr hızı 108 km/saat olarak ölçülmüştür. 98

Tablo III.1.4.3 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Erzurum (1970-2011) AYLAR 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Ortalama Sıcaklık ( C) -9,9-8,2-2,2 5,5 10,4 14,9 19,3 19,3 14,4 7,8 0,1-6,6 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) -4,3-2,5 3,1 11,5 16,9 21,9 26,9 27,4 23,1 15,4 6,3-1,4-15,2-13,6-7,1-0,1 3,7 6,7 10,6 10,4 5,5 1,0-5,1-11,5 3,6 3,5 4,5 6,0 7,5 10,1 11,1 10,4 8,6 6,3 4,3 2,5 Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 11,5 11,4 12,9 14,8 16,9 10,8 6,7 5,6 4,9 10,4 9,7 11,2 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 19,5 22,9 31,5 56,2 68,1 45,3 26,3 17,0 21,0 46,5 31,9 21,3 En Yüksek Sıcaklık ( C) 7,7 9,6 21,4 26,5 27,2 31,0 35,6 36,5 33,3 27,0 17,8 14,0 En Düşük Sıcaklık ( C) -36,0-37,0-33,2-22,4-7,1-5,6-1,8-1,1-6,8-14,1-34,3-37,2 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Erzincan Erzincan İl inde genel olarak karasal iklim özellikleri görülmektedir. Doğu ve İç Anadolu iklimleri arasında geçiş iklimi özelliğine sahip olan ilin iklimi Doğu Anadolu Bölgesi basınç kuşaklarına, ilin yüzey şekilleri ve yükseltilerine bağlı olarak farklılık göstermektedir. Sıcaklık Yıllık sıcaklık ortalaması 11,6 0 C olan Erzincan da en soğuk ay olan Ocak ayı ortalaması -5,9 0 C, en sıcak ay olan Temmuz ayı ortalaması da 24,51 0 C, olarak görülmektedir. Yağış Erzincan yıllık 30,9 mm lik yağış ortalamasına sahiptir. En yağışlı mevsim olan ilkbaharda alınan yağışın % 40 ı görülmektedir. Yağışın 28 i sonbahar, % 11 i yaz mevsiminde ve %21 i kışın kaydedilmektedir. Rüzgâr Erzincan İli 2000-2010 dönemi verileri değerlendirildiğinde hakim rüzgâr yönü ESE, yıllık ortalama rüzgar hızı 1,4 m/sn, en hızlı rüzgar 20,0 m/sn ile güney yönünde olduğu görülmüştür. 99

Tablo III.1.4.4 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Erzincan (1970-2011) AYLAR 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Ortalama Sıcaklık ( C) -2,9-1,0 4,6 10,9 15,5 20,0 24,1 23,8 18,9 12,1 5,0-0,3 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) 1,8 3,9 10,1 16,8 22,1 26,9 31,5 31,7 27,4 19,9 11,2 4,3-6,9-5,2-0,4 5,1 8,8 12,4 15,7 15,3 10,7 6,0 0,4-3,9 3,0 3,5 5,1 5,4 7,3 9,4 10,5 10,1 8,5 6,2 4,2 2,4 Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 9,1 9,2 11,4 14,3 14,6 9,2 3,5 2,7 4,3 9,0 8,9 10,0 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 24,4 29,1 41,9 53,7 52,7 29,6 11,0 6,6 14,6 45,4 39,8 27,6 En Yüksek Sıcaklık ( C) 14,0 17,2 25,2 30,0 32,5 35,0 40,6 40,2 36,6 30,8 22,5 19,0 En Düşük Sıcaklık ( C) -26,7-25,2-22,4-8,2-0,4 4,2 5,0 6,4 0,9-6,2-11,0-25,0 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Bayburt Bayburt İl inde karasal özellikleri ağır basan bir geçiş iklimi hüküm sürmektedir. Kuzeyinde uzanan Karadeniz sıra dağları nedeniyle Karadeniz iklim etkilerinin bölgeye sarkması engellenmektedir. Bundan dolayı da yazları sıcak ve kurak kışları ise soğuk ve kar yağışlı geçmektedir. Sıcaklık İlin ortalama sıcaklığı 2010 yılında 10,14 ºC ölçülmüştür. En soğuk ay -5,1 ºC ile Ocak ayı, en sıcak ay ise 30,3 ºC ile Ağustos ayı olarak tespit edilmiştir. Yağış Bayburt il genelinde ortalama yağış miktarı yılda metrekareye 350 mm düşmektedir.2010 yılında yıllık toplam yağış 507,5 mm dir. Rüzgâr İldeki hâkim rüzgâr yönü yaz mevsiminde SSE NNW (Keşişleme- Karayel) dir. Yaz aylarında Kıble yönünde esen Samyeli de görülmektedir ve bu rüzgâr estiği günlerde bitki örtüsünü kurutmaktadır. 100

Tablo III.1.4.5 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Bayburt (1970-2011) AYLAR 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Ortalama Sıcaklık ( C) -6,5-5,2 0,2 7,0 11,6 15,4 19,1 18,9 14,8 9,2 2,2-3,6 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) -1,4 0,1 5,5 12,8 17,9 22,3 26,9 27,3 23,3 16,4 8,1 1,3-11,0-9,8-4,4 1,7 5,4 8,1 11,1 10,8 7,2 3,4-2,3-7,6 - - - - - - - - - - - - Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 11,2 11,1 12,4 13,9 15,9 10,4 5,3 4,3 4,6 9,0 9,0 10,7 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 26,4 28,3 40,7 62,9 68,4 50,4 21,0 14,1 20,4 47,1 35,1 28,3 En Yüksek Sıcaklık ( C) 10,3 12,1 21,2 25,3 29,6 32,4 36,2 37,1 33,3 28,8 18,8 18,2 En Düşük Sıcaklık ( C) -31,3-27,6-28,3-12,0-4,4-1,6 0,2 2,4-2,1-10,6-20,0-29,0 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Gümüşhane Gümüşhane İl inin topografik yapısı yüksek Zigana Duvarları ile Karadeniz Bölgesi nin bunaltıcı havasına set çekmekte ve Kop engeliyle Doğu Anadolu nun şiddetli soğuklarının gelmesini engellemektedir. Bu özellikleriyle Gümüşhane İli dünya üzerinde ender bir iklime sahiptir. Gümüşhane Doğu Karadeniz Bölümü nün iç kısmında yer almaktadır ve karasal iklime sahiptir. Sıcaklık Gümüşhane de en sıcak ay Ağustos ayı olup bu ayda ortalama sıcaklık 30,3 0 C dir. En soğuk ay ise Ocak ayı olup 0,1 0 C sıcaklık ortalamasına sahiptir. Yağış İldeki ortalama yağış miktarı 409,2 mm dir. Rüzgâr Yıllık hâkim rüzgâr yönü batı yönle olmakla birlikte yıllık ortalama rüzgâr hızı 9,9 m/sn dir. 101

Tablo III.1.4.6 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Gümüşhane (1970-2011) AYLAR 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Ortalama Sıcaklık ( C) -1,9-0,6 3,7 9,4 13,5 17,1 20,2 20,1 16,6 11,4 4,8 0,3 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) 2,6 4,7 9,6 16,0 20,7 24,6 28,2 28,5 25,2 18,7 10,1 4,4 Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) -6,0-5,3-1,4 3,7 7,3 10,5 13,7 13,5 9,9 5,8 0,5-3,4 Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) 1,2 3,4 5,0 6,0 7,3 9,1 10,1 9,5 8,0 5,3 2,1 0,5 Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 11,3 11,3 12,9 14,4 15,9 10,8 4,3 3,7 5,6 9,6 10,3 11,8 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 33,7 32,9 41,4 62,3 67,4 46,0 11,9 13,5 21,5 47,0 44,3 39,2 En Yüksek Sıcaklık ( C) 14,8 18,0 24,0 29,0 32,0 36,2 41,0 40,0 37,0 32,0 22,1 19,2 En Düşük Sıcaklık ( C) -23,6-25,7-22,6-11,0-2,8 1,8 4,5 4,9-1,0-4,8-15,0-21,0 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Giresun Giresun un yer aldığı Doğu Karadeniz Bölgesi, ülkemizin en çok yağış alan bölgesidir. Bölgenin orta kesiminde, Giresun Dağları nın kuzey yamaçlarına yayılan ve bir bölümü ile de Kelkit Havzası na sarkan il alanında değişik iki ana iklim özellikleri görülmektedir. Giresun İl inin Karadeniz e bakan kısmı ılık ve yağışlı iklim özellikleri göstermekte olup Kelkit Havzası na giren bölümü karasal iklim özelliklerine sahiptir. Sıcaklık Giresun Dağları, kuzeybatı rüzgârlarının getirdiği yağmur bulutlarını tuttuğu için kuzey kesimi yağışlı ve ılıktır. Giresun il merkezinde 1975-2008 yılları arasındaki rasat sonuçlarına göre yıllık ortalama sıcaklık 14,4 C dır. En yüksek sıcaklık 1998 yılı Nisan ayında 36,0 C ve en soğuk ay 1976 yılı Şubat ayı, ortalama sıcaklığı 4,9 C dir. Gündüzgece, yaz-kış ısı farkı fazla değildir. Güney kesimlerinde ise yıllık ortalama sıcaklık daha düşük, yaz-kış farkı daha büyüktür. Yağış Kuzeybatı rüzgârlarının getirdiği yağmur bulutlarını Giresun dağlarından ötürü ilin kuzey kesimi yağışlı ve ılıktır. Yıllık ortalama yağış miktarı 1264,6 mm olup günlük en çok yağış miktarı 128,3 mm ortalama ile Temmuz ayındadır. Rüzgâr Giresun merkezinin yıllık ortalama rüzgâr hızı 1,2 m/sn dir. En hızlı rüzgâr (SSW) yönünde saniyede 30,2 m. hızla esmiştir. Ortalama fırtınalı günler sayısı 4,0 tur.hâkim rüzgâr yönü güney-güneydoğu (SSE) dur. 102

Tablo III.1.4.7 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Giresun (1970-2011) AYLAR 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Ortalama Sıcaklık ( C) 7,3 7,1 8,3 11,5 15,5 20,2 23,0 23,3 20,2 16,4 12,3 9,3 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) 10,3 10,4 11,7 15,1 18,6 23,4 26,2 26,6 23,6 19,6 15,7 12,4 Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) 4,9 4,5 5,6 8,8 12,9 17,2 20,2 20,5 17,6 13,9 9,8 6,8 Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) 1,6 2,3 2,5 3,4 5,2 6,3 5,6 4,3 3,4 3,2 3,1 2,6 Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 14,9 14,0 15,8 15,9 14,4 12,2 10,9 10,9 13,1 14,9 14,0 14,7 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 116,3 90,1 87,9 81,5 67,0 82,5 79,1 90,9 124,5 170,8 154,0 121,1 En Yüksek Sıcaklık ( C) 24,0 29,5 31,0 36,0 35,4 33,4 35,3 35,2 32,8 34,0 30,2 27,4 En Düşük Sıcaklık ( C) -4,0-4,9-4,0-0,8 6,3 6,8 15,0 14,2 4,8 5,0 0,6-1,6 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Sivas Karasal iklimin hâkim olduğu Sivas ta yaz mevsimi çok sıcak ve kurak olup, kış mevsimleri soğuk ve kar yağışlıdır. Sıcaklık Sivas ta en yüksek sıcaklık ortalaması 28,7 0 C ile Ağustos ayında tespit edilmiştir. Aralık, Ocak ve Şubat aylarında (-) değerlere düşen sıcaklık, en düşük 7,1 0 C ortalama ile Ocak ayında tespit edilmiştir. Yağış Yağışın aylık dağılımına bakıldığında yağışın kış ve ilkbaharda yoğunlaştığı görülmektedir. Yıllık toplam yağış 441,1 kg/yıl olarak tespit edilmiştir. Rüzgâr Sivas İl inde hâkim rüzgâr yönü doğu-kuzeydoğu (ENE) dur. Yıllık ortalama rüzgâr hızı 1,3 m/sn olup en yüksek ortalamaya sahip ay 1,6 m/sn ile Nisan ayıdır. Tablo III.1.4.8 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Sivas (1970-2011) AYLAR 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Ortalama Sıcaklık ( C) -3,4-2,0 3,2 9,2 13,5 17,2 20,4 20,2 16,3 10,9 4,3-0,8 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) 0,8 2,6 8,5 15,3 19,9 24,1 28,1 28,5 24,7 18,4 10,2 3,4 Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) -7,3-6,1-1,6 3,6 7,2 10,2 12,5 12,2 8,7 4,7-0,4-4,4 Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) 2,3 3,3 4,6 6,1 8,2 10,4 12,6 11,4 9,4 6,3 4,6 2,2 Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 12,2 11,9 13,3 14,9 14,5 8,8 2,7 2,2 4,5 8,3 9,7 12,2 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 40,8 38,4 46,4 65,9 60,9 34,0 9,9 6,3 17,8 37,1 41,6 43,4 En Yüksek Sıcaklık ( C) 14,6 17,3 25,0 29,0 32,0 35,2 40,0 39,4 34,6 30,3 22,8 19,4 En Düşük Sıcaklık ( C) -34,6-29,6-27,6-8,7-2,0 1,0 4,8 4,0-0,6-8,0-21,0-27,0 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü 103

Yozgat Yarı kurak karasal iklim özelliklerinin görüldüğü Yozgat İl inde, yazlar sıcak ve kurak; kışlar soğuk ve yağışlı geçer. Yozgat ta yaz ve kış arası ile gece ve gündüz arası sıcaklık farkları etkili olan karasal iklimden dolayı oldukça fazladır. Sıcaklık Yozgat ta soğukların en çok etkili olduğu aylar Ocak ve Şubat aylarıyken, Temmuz ve Ağustos ayları en sıcak aylardır. Yıllık sıcaklık ortalaması 8,8 0 C olup ildeki sıcaklık Ocak ayından Temmuz ayına kadar düzenli olarak artmakta ve Ağustos ayından itibaren de azalmaya başlamaktadır. Yağış Yağış bakımından aylara göre düzensiz bir dağılım görülen Yozgat ta yıllık ortalaması 601,3 mm dir. Yağışın mevsimlere göre dağılışı, ilkbaharda 268,8; yazın 53,5; sonbaharda 170 ve kışın 109 mm dir. Rüzgâr Yozgat İl inde hâkim rüzgâr yönü yakın kuzeydoğu (NE) dur. İldeki ortalama rüzgâr hızı 2,03 m/s olup ölçülen en hızlı rüzgâr 19,1 m/s dir. Tablo III.1.4.9 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Yozgat (1970-2011) AYLAR 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Ortalama Sıcaklık ( C) -2,0-0,9 3,0 8,3 12,9 16,8 19,8 19,7 15,6 10,2 4,2 0,0 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) 2,2 3,6 8,3 13,9 18,6 22,7 26,2 26,4 22,8 16,8 9,7 4,1-5,5-4,6-1,4 3,4 7,2 10,5 13,1 13,1 9,6 5,4 0,3-3,3 3,0 4,0 5,2 6,2 8,2 10,1 11,1 10,5 9,1 6,4 4,4 3,0 Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 13,0 12,8 13,0 14,5 14,0 9,1 3,5 2,5 4,2 7,9 9,7 13,2 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 65,1 61,5 62,1 69,5 62,1 42,2 14,8 9,9 19,0 42,6 63,8 76,6 En Yüksek Sıcaklık ( C) 15,4 16,4 24,2 27,6 30,0 33,1 38,8 37,2 33,9 30,1 22,2 18,2 En Düşük Sıcaklık ( C) -20,8-24,4-20,6-12,6-3,0 1,7 4,5 3,9-1,2-6,8-14,1-20,2 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Kırşehir Tipik karasal iklimin hüküm sürdüğü Kırşehir de kışlar soğuk ve sert, yazlar sıcak ve kurak geçer. Karasal iklimin görülmesindeki temel neden Anadolu yu çeviren Toroslar ve Kuzey Anadolu sıradağlarının, Akdeniz in ve Karadeniz in ılıman iklimini iç kesimlere sokmamasıdır. 104

Sıcaklık Kırşehir de dağlık ve ovalık alanlar arasında yıllık ortalama sıcaklık farkı fazla değildir. İldeki ortalama sıcaklık 11,8 0 C olarak hesaplanmıştır. En yüksek sıcaklık 39,8 0 C ile Ağustos ayında ve en düşük sıcaklık -12,8 0 C ile Ocak ayında görülmüştür. Yağış Yıllık yağış ortalaması 350-400 mm. arasında değişir. 62 yıllık verilere göre yıllık yağış miktarı 378,1 mm dir. İlin aylık ortalama rejim diyagramı incelendiğinde, yağışın en çok Aralık, Ocak, Nisan ve Mayıs aylarında düştüğü görülmektedir. En az yağış ise Temmuz ve Ağustos aylarında düşmektedir. Rüzgâr Kırşehir de ortalama rüzgâr hızı 2,8 m/s olup, hâkim rüzgâr yönü kuzeybatı, kuzey ve kuzeydoğudur. En hızlı rüzgâr 20 m/s ile Mart ayında kaydedilmiştir. Tablo III.1.4.10 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Kırşehir (1970-2011) AYLAR 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Ortalama Sıcaklık ( C) -0,3 1,1 5,4 10,6 15,2 19,6 23,2 22,9 18,4 12,5 6,0 1,6 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) 4,3 6,2 11,4 16,8 21,5 26,0 29,8 29,8 25,8 19,6 12,2 6,2-4,2-3,3 0,1 4,7 8,7 12,6 15,9 15,8 11,4 6,6 1,1-2,2 3,1 4,1 5,3 6,3 8,5 10,5 12,6 11,2 9,4 7,0 5,1 3,1 Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 11,5 10,5 10,6 11,9 11,9 7,0 2,4 1,6 3,2 7,1 8,8 12,1 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 41,1 32,5 34,1 48,4 43,1 35,2 7,6 5,8 12,4 32,1 40,1 46,0 En Yüksek Sıcaklık ( C) 17,6 19,2 27,3 30,9 31,9 35,6 40,2 39,8 36,2 32,8 23,6 19,0 En Düşük Sıcaklık ( C) -22,0-23,5-21,8-8,2-1,4 2,6 6,4 6,6 1,8-6,0-14,8-22,0 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Kırıkkale Kırıkkale İli ılıman iklim kuşağında yer alırken bulunduğu alanın denizden uzak oluşu, bitki örtüsünün bozkır oluşundan dolayı iklimi karasallaşmaktadır. Sıcaklık Uzun yıllar yapılan ölçümlere göre ortalama sıcaklık 12,5 ºC olarak tespit edilmiştir. Ortalama sıcaklık açısından en sıcak ay 24,3 0 C ortalama ile Temmuz, en soğuk ay ise 0,5 ºC ortalama ile Ocak olarak belirlenmiştir. Yağış Uzun yıllar tutulan kayıtlara göre ildeki ortalama toplam yağış miktarı 378,3 mm/m² dir. Gözlem süresince günlük en çok yağış 11.06.1997 tarihinde 100,6 kg/m² olarak kaydedilmiştir. 105

Rüzgâr Kırıkkale Meteoroloji İstasyonunda kayıt edilen ortalama rüzgâr hızı en fazla 3,1 m/sn ile Ağustos ayında görülmektedir. Yıllık ortalama rüzgâr hızı ise 2,2m/sn dir. En hızlı esen rüzgâr ise güney-güneybatıdan (SSW) 24,9 m/sn Mart ayında görülmüştür. Kırıkkale nin hâkim rüzgâr yönü doğu-kuzeydoğudan (ENE) esmiştir. Tablo III.1.4.11 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Kırıkkale (1970-2011) AYLAR 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Ortalama Sıcaklık ( C) 0,4 2,3 6,9 12,2 16,9 21,2 24,6 24,2 19,6 13,6 6,7 2,2 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) 4,1 6,9 12,6 18,0 23,0 27,5 30,9 30,8 26,8 20,5 12,3 5,8-3,0-1,8 1,4 6,2 10,1 13,8 16,8 16,5 12,2 7,5 2,1-1,0 2,5 4,1 5,4 6,5 8,5 10,3 11,4 11,1 9,1 6,3 4,2 2,2 Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 11,0 10,4 10,0 12,4 11,4 8,2 3,4 2,5 3,6 6,9 8,5 10,1 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 39,5 29,1 33,0 48,2 49,9 37,6 11,9 8,4 12,6 30,5 32,2 42,7 En Yüksek Sıcaklık ( C) 17,0 20,8 30,4 32,0 34,4 37,6 41,6 40,3 36,9 33,0 24,8 19,0 En Düşük Sıcaklık ( C) -22,4-21,6-19,8-5,8 0,4 5,4 7,4 8,0 2,7-5,0-9,7-18,0 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Ankara Yazları sıcak ve kurak, kışları soğuk ve yağışlı olan Ankara nın büyük bir bölümünde karasal iklim hâkimdir. İlin orta ve güneyinde etkin olan karasallıktan ötürü bozkırlar görülürken, Karadeniz ikliminin etkisindeki ilin kuzeyinde ormanlar görülür. Güney ve güneydoğuya gidildikçe günlük ve yıllık sıcaklık farkları artarken yağış miktarı da azalır. Sıcaklık Kış ayları görece daha soğuk ve yaz ayları görece daha sıcak olan ilde ortalama sıcaklık 11,8 C olarak tespit edilmiştir. Temmuz-Ağustos ayları en sıcak, Ocak-Şubat ve Aralık ayları en soğuk aylar olarak geçirilmektedir. Yağış Ankara da en çok yağış Mayıs ayında gerçekleşmekteyken bunu Aralık ve Ocak ayları izlemektedir. Ortalama yıllık yağış toplamı 395,2 mm olarak hesaplanmıştır. Rüzgar Ankara İl inde hâkim rüzgâr yönü yapılan uzun süreli ölçümler neticesinde kuzeydoğu (NE), doğu-kuzeydoğu (ENE) yönleri olarak ölçülmüştür. Kuvvetli rüzgârların görüldüğü aylar Mart ve Nisan aylarıdır. Uzun yıllar ortalama rüzgâr hızı 1,92 m/sn olarak saptanmıştır. 106

Tablo III.1.4.12 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Ankara (1970-2011) AYLAR 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Ortalama Sıcaklık ( C) 0,3 2,1 6,2 11,3 16,1 20,2 23,6 23,3 18,7 13,0 6,7 2,3 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) 4,3 6,7 11,9 17,1 22,2 26,6 30,3 30,2 26,0 19,7 12,4 6,2 Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) -3,0-2,0 1,1 5,7 9,7 13,1 16,1 16,1 12,0 7,4 2,2-1,0 Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) 2,4 3,5 5,3 6,3 8,4 10,3 11,3 10,5 9,2 6,4 4,2 2,2 Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 11,1 10,4 10,6 12,3 12,5 8,9 3,9 3,0 3,8 7,5 8,8 11,0 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 39,2 33,4 36,7 50,0 50,3 35,3 15,5 12,0 17,5 33,2 35,4 42,5 En Yüksek Sıcaklık ( C) 16,6 19,9 26,4 30,6 33,0 37,0 40,8 40,4 36,0 32,2 24,4 19,8 En Düşük Sıcaklık ( C) -21,2-21,5-19,2-6,7-1,6 5,0 6,8 7,2 2,5-3,4-8,8-17,2 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Eskişehir Eskişehir coğrafi şartlar, yükselti, yeryüzü şekilleri ve denize olan uzaklık gibi nedenlerden dolayı karasal iklim özelliğine sahiptir. Diğer bir yandan da Ege ve Marmara Bölgeleri ne yakın olması nedeniyle bu bölgelerin iklim özelliklerinden etkilenmektedir. Sıcaklık Eskişehir de en soğuk geçirilen ay Ocak ayı iken en sıcak ay Temmuz ayıdır. Yıllık sıcaklık ortalaması 11,48 0 C olarak hesaplanmıştır. Yağış İldeki yıllık ortalama yağış miktarı 378,9 kg/m 3 olup yağışlar, kışın kar ve yağmur halinde görülür. Aralık ayından itibaren yağışlar daha çok kar şeklindedir. Rüzgâr Eskişehir İl indeki hâkim rüzgâr yönü batı yönünde tespit edilmiştir. Yıllık ortalama rüzgâr hızı 2,96 m/sn olarak hesaplanmıştır. 107

Tablo III.1.4.13 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Eskişehir (1970-2011) AYLAR 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Ortalama Sıcaklık ( C) -0,2 1,4 5,2 10,2 15,0 19,1 21,7 21,4 17,1 11,8 5,8 1,6 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) 3,8 6,5 11,6 16,8 21,7 25,9 29,0 29,0 25,2 19,3 12,0 5,6 Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) -3,7-3,0-0,5 3,8 7,7 11,2 13,9 13,6 9,4 5,3 0,6-1,9 Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) 2,5 3,8 5,1 6,1 8,4 10,3 11,4 10,7 8,9 5,9 4,1 2,2 Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 12,7 11,4 11,5 11,6 10,5 7,4 3,7 3,3 4,4 8,3 9,7 13,0 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 38,1 29,3 32,8 43,5 44,7 28,0 15,0 9,6 14,6 32,2 33,4 43,6 En Yüksek Sıcaklık ( C) 20,2 21,5 28,1 31,2 33,9 36,8 40,6 39,0 36,4 33,0 25,4 21,4 En Düşük Sıcaklık ( C) -27,8-22,4-16,5-10,4-2,2 0,5 5,0 5,4-2,0-6,8-12,2-19,2 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Bilecik Bilecik İli Marmara ve İç Anadolu Bölgeleri nin geçiş kısmında bulunduğu için 3 farklı iklim tipinin özelliklerini de göstermektedir. Bilecik, Marmara Bölgesi nde bulunduğu için yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve az yağışlıdır. Sıcaklık Yıllık ortalama sıcaklık değeri 12,7 0 C olarak hesaplanmış olup en yüksek ve en düşük sıcaklık değerleri uzun yıllar ölçülen değerlere göre 37,4 ve -12,5 0 C dir. Yağış Bilecik, yağış rejimi açısından Akdeniz İklimi etkisi altında olup il merkezinde yıllık yağış ortalaması 430,5 mm olarak hesaplanmıştır. Rüzgâr Batı ve kuzeybatı rüzgârlarının etkin olduğu Bilecik te otalama rüzgâr hızı 3,4 m/sn dir. Yıl içinde rüzgârlar 122 gün kuvvetli rüzgâr ve 22 gün de fırtına şeklinde esmektedir. En şiddetli rüzgâr hızı 29,8 m/sn ile S (güney) yönünde ölçülmüştür. Tablo III.1.4.14 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Bilecik (1970-2011) AYLAR 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Ortalama Sıcaklık ( C) 2,5 3,6 6,8 11,6 16,1 20,0 22,3 22,0 18,4 13,8 8,5 4,4 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) 6,0 7,7 11,7 16,9 21,9 25,9 28,5 28,5 24,8 19,3 13,0 7,7 Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) -0,3 0,3 2,6 6,8 10,7 14,2 16,3 16,4 13,1 9,5 5,1 1,6 Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) 3,2 3,5 4,5 6,0 8,1 9,5 10,3 10,0 8,2 5,5 4,2 3,0 Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 13,4 12,9 12,8 11,5 10,3 7,6 4,3 3,7 5,0 9,0 10,5 13,3 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 47,7 40,2 43,5 44,3 44,7 38,5 18,5 11,6 22,9 46,8 41,1 54,4 En Yüksek Sıcaklık ( C) 20,4 22,4 29,0 32,7 35,8 37,6 41,0 40,2 38,4 34,3 26,0 25,0 En Düşük Sıcaklık ( C) -14,0-14,3-10,1-6,0 1,0 6,6 8,0 8,2 3,2-0,8-6,4-10,0 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü 108

Kütahya Kütahya, Ege, Marmara ve İç Anadolu iklimleri arasında geçiş iklimi özellikleri gösterir. Sıcaklık şartları bakımından İç Anadolu nun karasal iklimine benzese de step ikliminin dışında kalır. Sıcaklık Kütahya da yıllık sıcaklık ortalaması 10,6 0 C olup yüksekliği 1000 m nin altındaki ovalar, ilin en ılıman yerleridir. Yağış Kütahya daki yıllık ortalama yağış miktarı 568 mm olarak hesaplanmıştır. İl genelinde yağış 400 ile 1100 mm arasında değişiklik gösterir. Bu farklılığın nedeni yükseklik farklarıdır. Rüzgâr Kütahya da hâkim rüzgâr yönü kuzey yönlü olmakla birlikte Yıldız adı verilen bu rüzgâr her yıl ortalama 2.944 kez görülür. Bunu karayel ve lodos izler. Ölçülen en yüksek rüzgâr hızı 22,7 m/sn olmuştur. Tablo III.1.4.15 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Kütahya (1970-2011) AYLAR 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Ortalama Sıcaklık ( C) 0,5 1,8 5,3 10,0 14,6 18,5 21,0 20,6 16,6 11,7 6,3 2,1 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) Ortalama Yağışlı Gün Sayısı Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 4,7 6,7 11,3 16,3 21,4 25,4 28,5 28,6 24,9 18,9 12,3 6,2-3,2-2,4 0,1 4,2 7,9 11,2 13,6 13,4 9,5 5,9 1,5-1,2 2,0 3,1 4,3 5,5 7,2 9,2 10,0 9,2 7,3 4,5 3,3 2,6 14,1 12,9 13,3 13,2 12,0 7,4 4,0 3,5 4,6 9,0 10,5 14,3 63,8 55,6 52,8 56,0 51,1 32,7 18,2 16,5 23,2 45,0 54,6 77,2 En Yüksek Sıcaklık ( C) 17,2 20,6 27,0 30,2 32,5 36,2 39,9 39,2 36,1 31,0 25,4 21,7 En Düşük Sıcaklık ( C) -20,1-21,5-15,7-7,8-2,8 3,1 4,0 4,6 0,4-5,6-11,0-17,6 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Bursa Kışların çok soğuk geçmediği ve yaz döneminde kuraklığın görüldüğü Bursa İl inde Akdeniz iklimi ile Karadeniz iklimi arasında bir geçiş iklimi hâkimdir. Marmara Denizi nin etkisiyle il ılımanlık kazanmıştır. 109

Sıcaklık Bursa da en soğuk ay Aralık iken en sıcak ay Temmuz dur. Bu aylarda tespit edilen ortalama sıcaklık değerleri sırasıyla 1,7 0 C ve 30,7 0 C dir. Yağış Bursa da en çok yağış kış ve ilkbaharda görülmektedir. Yağış genellikle batıdan doğuya doğru azalmakta ve nemli hava gittikçe daha az nemli olarak doğuya doğru devam etmektedir. Bursa İli 2010 yılına ait yıllık toplam yağış miktarı 758,5 mm dir. Rüzgâr Bursa daki en kuvvetli rüzgâr yönü batı olarak ölçülmüştür. Bunu güneybatı ve güney yönlü rüzgârlar izlemektedir. En kuvvetli rüzgâr yönü olan batı rüzgârlarının ortalama hızı 19,2 m/sn olarak hesaplanmıştır. Tablo III.1.4.16 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Bursa (1970-2011) AYLAR 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Ortalama Sıcaklık ( C) 5,4 6,2 8,5 13,0 17,7 22,3 24,6 24,2 20,1 15,3 10,3 7,1 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) 9,6 10,8 13,9 18,8 23,7 28,4 30,8 30,7 27,0 21,5 15,9 11,3 Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) 1,6 2,0 3,6 7,3 11,2 15,1 17,4 17,3 13,7 10,0 5,6 3,2 Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) 3,1 3,3 4,1 5,4 8,1 10,1 10,5 9,6 7,5 5,3 4,0 2,6 Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 13,9 12,9 12,5 11,8 8,3 6,0 3,3 3,2 5,5 9,7 11,2 13,9 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 79,4 71,0 66,8 65,9 44,2 34,1 17,4 16,9 40,9 76,2 81,3 101,4 En Yüksek Sıcaklık ( C) 25,2 26,9 30,6 35,5 35,9 41,3 43,8 41,9 38,9 37,3 28,5 27,3 En Düşük Sıcaklık ( C) -11,8-16,4-10,5-3,1 1,6 5,2 9,0 8,6 5,0-1,0-4,4-8,4 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Balıkesir Balıkesir İl inin ege kıyılarında yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve genellikle yağışlı geçmektedir. Bu yönüyle Akdeniz iklim özelliklerini yansıtır. Marmara kıyılarında ise Karadeniz ikliminin etkisi görülmekte ve yazlar daha serin geçmektedir. Kıyılardan iç kesimlere ilerledikçe de karasal iklimin etkileri görülmektedir. Sıcaklık İldeki yıllık sıcaklık ortalaması 13,8 ºC dir. Sıcaklık ortalamaları en sıcak ve en soğuk aylar sırasıyla Ağustos (26,4 ºC) ve Ocak (2,5 ºC) aylarıdır. 110

Yağış Balıkesir deki yıllık yağış toplamı 503,8 mm/m² olup yıllık ortalama yağış miktarı 41,99 mm/m² dir. Rüzgâr Balıkesir deki hâkim rüzgâr yönü kuzey yönlü rüzgârlardır. Ortalama rüzgâr hızının en fazla olduğu aylar 3,7 m/sn ile Ocak; 2,9 m/sn ile Haziran ve 5,0 m/sn ile Temmuz dur. Tablo III.1.4.17 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Balıkesir (1970-2011) AYLAR 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Ortalama Sıcaklık ( C) 4,8 5,8 8,3 13,1 17,8 22,7 24,9 24,5 20,7 15,6 10,0 6,4 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) 9,0 10,4 13,9 19,3 24,5 29,3 31,2 30,9 27,6 21,8 15,3 10,3 Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) 1,1 1,7 3,4 7,0 10,9 15,0 17,8 18,0 14,1 10,2 5,4 2,8 Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) 3,0 3,4 4,7 6,1 8,7 10,8 11,9 10,5 8,3 5,8 3,7 2,3 Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 12,7 11,5 10,6 9,3 7,0 4,2 1,6 1,4 3,7 7,3 9,4 12,9 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 67,3 64,9 65,8 50,4 41,3 19,3 9,5 16,6 38,1 46,4 80,9 95,8 En Yüksek Sıcaklık ( C) 23,5 24,8 29,8 32,5 37,4 42,5 43,2 43,2 40,3 36,4 29,0 26,1 En Düşük Sıcaklık ( C) -12,4-18,8-8,0-4,0 1,1 5,0 9,2 9,6 4,0-2,0-6,8-10,1 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Çanakkale Çanakkale, Akdeniz ile Karadeniz iklimi arasında bir geçiş iklimi özelliği gösterir. İklimin genel karakteri; sonbahar ve ilkbaharda yağışlı, kışlar soğuk, yazlar sıcak ve hava bütün yıl hareketli olmasıdır. Sıcaklık Uzun yıllara ait verilere göre ılık hava sıcaklığı ortalaması 14,8 0 C dir. En yüksek sıcaklık 38,8 0 C ile Ağustos, en düşük sıcaklık -11,5 0 C ile Şubat ayında gerçekleşmiştir. Yağış 40 yıllık verilere göre yıllık yağış ortalaması 629,1 mm olmakla beraber yıllık ortalama en fazla yağış 116 mm ile Aralık ayında, en az yağış 7,4 mm ile Ağustos ayındadır. Rüzgâr Çanakkale deki hâkim rüzgâr yönü kuzeydoğu yönlü rüzgârlardır. En hızlı rüzgârın güneydoğu yönünde 35,4 m/sn olduğu tespit edilmiştir. 111

Tablo III.1.4.18 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Çanakkale (1970-2011) AYLAR 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Ortalama Sıcaklık ( C) 6,3 6,5 8,4 12,6 17,5 22,4 25,1 24,9 20,9 15,9 11,4 8,2 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) Ortalama Yağışlı Gün Sayısı Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 9,6 10,0 12,4 17,0 22,5 27,8 30,6 30,3 26,2 20,5 15,4 11,4 3,3 3,5 5,0 8,6 12,9 17,0 19,7 19,8 16,1 12,1 8,0 5,1 3,3 4,3 5,3 7,2 9,3 11,1 11,5 11,2 9,0 6,3 4,2 3,1 11,2 10,5 9,5 8,7 5,7 3,9 2,1 1,5 3,3 6,5 9,0 12,0 80,1 68,6 67,2 46,8 32,9 21,4 12,8 5,2 19,4 54,9 86,9 98,4 En Yüksek Sıcaklık ( C) 20,0 21,2 24,2 26,8 32,4 36,8 39,0 38,6 35,4 31,7 25,2 22,5 En Düşük Sıcaklık ( C) -8,8-11,2-8,4-1,3 3,4 8,4 11,6 11,6 6,8 0,4-4,0-7,2 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Edirne Edirne, Marmara Bölgesi nin Trakya kesiminde yer alıp, karasal iklim özelliklerine sahiptir. Yazları sıcak ve kurak, kışları soğuk ve sert geçmektedir. İlin güneyinde ve Saroz Körfezi nde yer alan Enez İlçesi ve sahil şeridinde Akdeniz iklimi hüküm sürmekteyken yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlı geçer. Sıcaklık Yıllık ortalama sıcaklık 14,5 C iken, 2008 yılı ölçümlerine göre Ağustos ayında yılın en yüksek sıcaklık değeri ölçülmüş olup, 34,2 C olarak tespit edilmiştir. Ocak ayında en düşük değer -1,0 C olarak tespit edilmiştir. Yağış 2008 yılında Edirne İlindeki yağış turu genelde yağmur ve kar şeklindedir. Yıllık toplam yağış miktarı 385,2 mm dir. Yağışın en fazla olduğu ay 71,6 mm ile Eylül ayı, en az olduğu ay ise 2,8 mm ile Şubat ayıdır. Rüzgâr 2008 yılı ölçümlerine göre hâkim rüzgâr N Kuzey yönünde olup, ortalama rüzgar hızı 2,0 m/sn dir. 112

Tablo III.1.4.19 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Edirne (1970-2011) AYLAR 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Ortalama Sıcaklık ( C) 2,8 4,4 7,7 12,9 18,1 22,5 24,7 24,2 19,8 14,0 8,6 4,4 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) 6,7 9,3 13,4 19,2 24,7 29,3 31,7 31,5 27,2 20,3 13,6 8,2 Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) -0,5 0,3 2,9 7,1 11,4 15,4 17,3 17,1 13,4 9,0 4,6 1,1 Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) 2,3 3,5 4,4 6,3 8,3 9,5 10,4 10,0 7,5 5,1 3,2 2,1 Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 11,9 8,8 9,5 10,5 9,9 8,1 5,9 4,5 4,8 7,7 10,3 12,9 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 53,5 50,3 51,9 47,4 53,1 40,5 33,8 25,1 38,9 56,8 67,4 64,1 En Yüksek Sıcaklık ( C) 20,5 23,2 28,0 29,8 35,3 42,6 44,1 40,7 37,8 35,8 28,0 22,8 En Düşük Sıcaklık ( C) -19,0-19,0-12,0-4,1 0,7 6,0 9,3 9,4 1,3-3,7-6,6-13,4 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Tekirdağ Akdeniz iklim özelliklerinin görüldüğü Tekirdağ da yazlar sıcak, kışlar ılık geçmektedir. Ergene Havzası nın bulunduğu bölümde karasal iklim koşulları hâkimdir. Sıcaklık Tekirdağ da sıcaklıklar Şubat ayından Temmuz ayına kadar düzenli olarak artmakta ve Ağustos ayından Aralık ayına kadar azalmaktadır. Temmuz ve Ağustos ayları en sıcak aylarken Aralık, Ocak ve Şubat ayları en soğuk aylardır. Temmuz ve Ağustos 27,8ºC ye varan maksimum sıcaklık ortalamalarıyla en sıcak aylardır. Yağış Uzun yıllara dayanan verilere göre yıllık yağış ortalaması 567,7 mm dir. Günlük olarak en çok yağış alan ay Ekim ayı iken, en az yağış alan ay Ağustos ayıdır. Rüzgâr Tekirdağ İlinde ortalama rüzgâr hızı 2,7 m/s dir. En düşük rüzgâr hızı Mayıs ve Haziran aylarında görülür ve ortalama rüzgâr hızı 2,2m/s, en yüksek rüzgâr hızı Aralık, Ocak ve Şubatta görülür. Bu aylarda meydana gelen rüzgârın ortalama hızı 3,1 m/s dir. Tekirdağ da 2010 yılı itibariye ölçülen en yüksek rüzgâr hızı 31,3 m/s dir. Hâkim rüzgâr yönü batı-kuzeybatı, kuzey-kuzeydoğu, kuzey-kuzeybatı olmak üzere kuzeyli rüzgâr yönleridir. 113

Tablo III.1.4.20 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Tekirdağ (1970-2011) AYLAR 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Ortalama Sıcaklık ( C) 4,9 5,1 7,4 11,9 16,7 21,4 23,8 23,6 19,9 15,3 10,5 7,0 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) 8,3 8,8 11,1 15,7 20,5 25,3 27,9 28,0 24,3 19,5 14,4 10,3 Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) 2,2 2,2 4,2 8,1 12,4 16,5 18,9 19,2 15,8 11,9 7,4 4,1 Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) 2,5 3,3 4,2 5,6 7,4 9,1 9,5 9,0 7,2 5,1 3,2 2,3 Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 11,2 10,4 10,2 10,0 8,1 7,1 3,8 3,1 4,9 7,7 9,3 11,2 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 60,3 54,5 55,2 41,9 38,4 37,1 24,3 14,6 37,8 65,2 73,7 73,8 En Yüksek Sıcaklık ( C) 23,9 24,7 28,1 30,0 32,0 40,2 38,4 37,5 34,5 35,1 26,0 23,5 En Düşük Sıcaklık ( C) -11,7-11,5-10,4-1,2 3,5 8,6 10,9 12,0 3,7-1,8-5,3-9,3 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Kırklareli Kırklareli nin Yıldız Dağları nın kuzeye bakan kesimlerinde Karadeniz iklimi görülmekte olup yazlar serin, kışlar soğuk geçmektedir. Bu kesimde yaz ve kış mevsimleri arası sıcaklık farkları azdır. İç kesimlerde ise karasal iklim hâkimdir ve yaz ve kış mevsimleri arası sıcaklık farkları fazladır. İç kesimler, her mevsim yağış almakla birlikte, yıllık yağış miktarı kıyı kesimlere göre oldukça azdır. Sıcaklık İç kesimlerde sıcaklık yıllık ortalaması 13,1 C dir. Kırklareli nde kaydedilen en yüksek sıcaklık 42,5 C ile 27.07.2000 tarihinde ve kaydedilen en düşük sıcaklık -15,8 C ile 14.01.1972 tarihindedir. Yağış Kırklareli nin Yıldız Dağları nın kuzeye bakan kesimlerinde m 2 ye düşen yıllık ortalama yağış 800-900 mm arasıdır. İç kesimlere düşen yağış ortalaması 772,8 mm. olarak hesaplanmıştır. Rüzgâr Kırklareli nde ortalama rüzgâr hızı 1,8 m/sn ve kaydedilen en hızlı rüzgâr 118,8 km/sa ile 05.08.1972 tarihindedir. 114

Tablo III.1.4.21 Uzun Yıllar İçerisinde Gerçekleşen Meteorolojik Veriler Kırklareli (1970-2011) AYLAR 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Ortalama Sıcaklık ( C) 3,1 4,0 6,9 12,0 17,2 21,6 23,9 23,2 19,1 13,8 8,7 4,9 Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( C) 6,7 8,2 11,8 17,5 23,1 27,8 30,5 30,2 25,9 19,4 13,0 8,3 Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) 0,2 0,6 2,9 7,1 11,5 15,4 17,7 17,4 13,8 9,7 5,3 2,1 Ortalama Güneşlenme Süresi (saat) 2,5 3,5 5,1 6,4 8,5 9,2 10,2 10,2 8,0 5,1 3,5 2,2 Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 10,5 8,9 9,5 10,5 9,8 8,5 4,9 3,9 4,8 7,6 9,0 11,1 Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) 51,6 45,1 46,3 42,9 48,7 48,3 28,9 22,0 33,1 53,5 69,0 62,8 En Yüksek Sıcaklık ( C) 18,3 21,0 25,7 29,4 34,6 39,8 42,5 40,4 37,0 37,4 25,6 21,6 En Düşük Sıcaklık ( C) -15,8-15,0-11,8-3,0 1,4 5,8 8,8 10,2 3,0-3,4-7,2-11,1 * Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü III.1.5. Arazi Kullanım Durumu ve Toprak Özellikleri Arazi varlığı ve toprak yapısı, inşaat döneminde ve sonrasında erozyon durumu ve peyzaj onarım sürecinde bitkilendirme açısından büyük bir önem arz etmektedir. Toprak yapısı, alanda dikim yapılacak bitki türlerinin en önemli belirleyicilerinden ve dikim başarısı için en etkin faktörlerden biridir. Ayrıca, inşaat sonrasında yerel halkın tarım aktivitelerini devam ettirebilmesi ve projeden olumsuz yönde etkilenmemesi için, proje güzergâhının geçeceği koridorda yer alan tarım arazilerinin belirlenerek, özellikle bu alanlarda iyi bir üst toprak yönetimi gerçekleştirilmelidir. Proje güzergâhının sahip olduğu arazi ve toprak varlığına ait özellikleri belirlenerek, eğim derecelerine göre sınıflandırma yapılması; hem inşaat döneminde gerçekleştirilecek faaliyetler, hem de inşaat sonrası dönemde yapılacak olan eski haline getirme çalışmaları sırasında alınması gereken önemlerin, metotların ve ilave tedbirlerin belirlenmesi açısından büyük önem taşımaktadır. Proje güzergâhı arazi varlığının tespit edilmesi ve geçilecek olan verimi yüksek ve tarımcılık açısından önemli olan I. ve II sınıf sulu tarım alanlarının belirlenmesi amacıyla öncelikle 2 km lik ÇED İnceleme Alanı içerisinde yer alan 500 m Çalışma Koridorunda inceleme ve sorgulamalar gerçekleştirilmiştir. Proje alanının arazi varlığı ve toprak yapısını belirlemek amacıyla gerçekleştirilen bu çalışmalarda proje güzergâhı; - Arazi Kullanım Kabiliyet Sınıflanması (AKK), - Büyük Toprak Grupları (BTG), - Şimdiki Arazi Kullanımı (SAK) ve - Erozyon Derecesi (ERZ) olmak üzere dört ana başlık altında incelenmiştir. 115

Bu başlıklara ait sınıflandırma dereceleri ve değerleri de aşağıda detaylı olarak sunulmuştur. Arazi Kullanım Kabiliyet Sınıflanmasına (AKK) göre proje güzergâhı içerisinde kalan alanlar; - I. Sınıf Araziler - II. Sınıf Araziler - III. Sınıf Araziler - IV. Sınıf Araziler - V. Sınıf Araziler - VI. Sınıf Araziler - VII. Sınıf Araziler ve - VIII. Sınıf Araziler olmak üzere 8 grupta Büyük Toprak Gruplarına (BTG) göre proje güzergâhı içerisinde kalan alanlar; - Alüvyal Topraklar (A) - Kahverengi Topraklar (B) - Kestanerengi Topraklar (CE) - Kırmızı Kahverengi Akdeniz Toprakları (E) - Kırmızımsı Kahverengi Topraklar (F) - Hidromorfik Topraklar (H) - Kolüvyal Topraklar (K) - Kahverengi Orman Toprakları (M) - Kireçsiz Kahverengi Orman Topraklar (N) - Rendzinalar (R) - Alüvyal Sahil Topraklar (S) - Kireçsiz Kahverengi Topraklar (U) - Vertisoller (V) - Bazaltik Topraklar (X) ve - Yüksek Dağ Çayır Topraklar (Y) olmak üzere 15 grupta, Şimdiki Arazi Kullanımına (SAK) göre proje güzergahı içerisinde kalan alanlar ise; - Azmak Deresi (AZ) - Bahçe (kuru) (B) - Bahçe Kuru Tarım (Nadassız) (BK) - Bahçe (sulu) (Bs) 116

- Çayır (Ç) - Çıplak Kaya ve Molozlar (CK) - Fundalık (F) - Fundalık Mera (FM) - Irmak ve Nehirler (IR) - Irmak Taşkın Yatakları (IY) - Kuru Tarım (nadaslı) (K) - Kuru Tarım Çayır (nadaslı) (KÇ) - Kuru Tarım Mera (nadaslı) (KM) - Kuru Tarım Bağ (nadaslı) (KV) - Mera (M) - Mera Kuru Tarım (nadaslı) (MK) - Kuru Tarım (nadassız) (N) - Orman (O) - Sulu Tarım (S) - Sulu Tarım (yetersiz) (Sy) - Bağ (kuru) (V) ve - Yerleşim Yeri (YR) olmak üzere 22 grupta ve Erozyon Derecesine (ERZ) göre proje güzergâhı içerisinde kalan alanlar; - 1. Derece (Hiç veya Çok Az), - 2. Derece (Orta) - 3. Derece (Şiddetli) ve - 4. Derece (Çok Şiddetli) olmak üzere 4 grupta incelenmiştir. Yapılan sınıflandırma ve derecelendirmede; Arazi Kullanım Kabiliyet Sınıflanmasına (AKK) göre; I., II., III. ve IV. sınıfa giren topraklar Toprak İşlemeli Tarıma Elverişli Araziler, V., VI ve VII. sınıfa giren topraklar, Toprak İşlemeli Tarıma Elverişsiz Araziler ve VIII. Sınıfa giren toprak grupları ise Tarıma Elverişsiz araziler olarak değerlendirilmiştir. Büyük Toprak Gruplarına (BTG) göre yapılan sınıflamaya giren toprak gruplarının özellikleri aşağıda detaylı olarak verilmiştir. Buna göre; 117

Alüvyal Topraklar (A) Bu topraklar, akarsular tarafından taşınıp depolanan materyaller üzerinde oluşan, nadiren A-C horizonlarına sahip genç topraklardır. Mineral bileşimleri akarsu havzasının litolojik bileşimi ile jeolojik periyotlarda yer alan toprak gelişimi sırasındaki taşınma ve birikme dönemlerine bağlı olup, heterojen bir yapıya sahiptir. Alüvyal alanlarda, üst toprak alt toprağa belirsiz olarak geçiş yapar. İnce tekstürlü ve taban suyu yüksek alanlarda düşey yöndeki geçirgenlik oranı az, yüzeyi nemli ve organik maddece zengindir. Kaba tekstürlü topraklar iyi drene olduklarından yüzeyi çabuk kurumaktadır. Toprakların üzerindeki bitki örtüsü mevcut iklime bağlıdır. Bulundukları iklime uyabilen her türlü kültür bitkilerinin yetiştirilmesine elverişli üretken topraklardır. Alüvyal topraklar bünyelerine, bulundukları bölgelere veya evrim devrelerine göre sınıflandırılırlar. Bu toprak grubunda, üst toprak alt toprağa belirsiz olarak geçiş yapar. İnce bünyeli ve taban suyu yüksek olanlarda düşey geçirgenlik azdır. Yüzey nemli ve organik maddece zengindir. Alt toprakta hafif seyreden bir indirgenme olayı hüküm sürer. Kaba bünyeliler iyi drene olduğundan yüzey katları çabuk kurur. Üzerlerindeki bitki örtüsü iklime bağlıdır. Bulundukları iklime uyabilen her türlü kültür bitkisinin yetiştirilmesine elverişli ve üretken topraklardır. Kahverengi Topraklar (B) Kalsifikasyon özellikli, A-B-C profilli zonal topraklardır. Erozyona uğrayan kahverengi toprak profilinde çok miktarda kalsiyum, yüksek baz saturasyona ve yalnız A, C horizonu görülür. A horizonu; 10-20 cm kalınlıkta, belirgin, gözenekli yapıda ve orta derecede organik maddeye sahiptir. Ph; nötr veya kalevi, renk olarak da gri kahve veya kahverengidir. B horizonu; açık kahverengiden koyu kahverengiye kadar değişen renklerde ve kaba yuvarlak köşeli blok yapıdadır. Alt toprak tedrici olarak soluk kahve veya grimsi renkteki çok kireçli ana maddeye geçiş yapar. B horizonunun altında genellikle sertleşmiş kireç birikim katı ve bunun altında jips birikim katı bulunur. Bu topraklar yıllık 250-400 mm yağış alan bölgelerde bulunduklarından CaCO 3 birikim katı oldukça derinde görülür. Kestanerengi Topraklar (B) A-B-C veya A-(B)-C profiline sahip kalsifikasyon amaliyesi sonucu oluşmuş zonal bir topraktır. Kalsifikasyon sebebi ile profilde kalsiyum zengin olup baz satürasyonu yüksektir. A horizonu nispeten kalın (30-50 cm) garnürel yapıda, orta derecede organik madde muhtevasına ve dağılabilir kıvama sahiptir. Renk koyu kahverengidir. B horizonunun rengi koyu kahverengi ve/veya kırmızımsı kahverengi yapısı prizmatik olup kil birikmesi görülür. Profilde silikat killerinden illit gurubu dominanttır. Tabi vejetasyon kısa ve uzun otlarla çalılardan ve seyrek ağaçlardan ibarettir. Yılın birçok ayları kurak geçen sub, hum, id ve semiasid iklimlerde yer alır. Ancak ender hallerde bütün profil nemlilik gösterir. Bu da yağışlı mevsimlere isabet eder. 118

Kırmızı Kahverengi Akdeniz Toprakları (E) Bu topraklar esas itibariyle Kırmızı Akdeniz ve Kahverengi Akdeniz topraklarının karışık halidir. A-B-C profillerine sahip topraklardır. A1 horizonu iyi gelişmiş orta derecede organik maddeye sahiptir ve organik madde mineral madde iyice karışmıştır. Zayıf bir A2 horizonu da görülebilir. B horizonundaki bünyesel ped yüzeylerinde taşınarak gelen kil zarları görülür. Killer, İllit ve Kaolen grubuna dahildir. Kurak mevsimlerde A ve B horizonları sert bir hal alır. Toprak yılın birçok ayında kurudur. Fakat serin devrelerdeki yağışlı mevsimlerde rutubetlidir. Yıllık ortalama yağış 400-1000 mm dir. Ana madde esas olarak sert kalker, ayrıca hafif dağlık bölgelerde granit, kil taşı, kumtaşı, muhtelif metamorfikler, kristal kayalar, filiş, kireçtaşı; alçak yayla ve ovalarda bazik konglomea, maralı depozitler, muhtelif sediment kayşar, çakıllı kumlu killi genç sedimentler ve kumlu kil taşlarıdır. Kırmızı Kahverengi Topraklar (F) Solunum rengi hariç hemen hemen diğer bütün özellikleri kahverengi topraklarla aynı veya benzerdir. A horizonu tipik olarak kırmızımsı kahverengi veya kırmızıdır ve yumuşak kıvamdadır. B horizonu kırmızı veya kırmızımsı kahverengi, daha ağır bünyeli ve oldukça sıkıdır. B horizonunun altında kalsiyum karbonat birikme horizonu bulunur. Beyazımsı renkli olan bu horizon yumuşak veya çimentolaşmış olabilir. Kırmızımsı kahverengi topraklar çeşitli ana maddeler üzerinde oluşur. Doğal bitki örtüsü uzunca otlar ve çalılardır. Doğal drenajları iyidir. Hidromorfik Topraklar (H) Bu topraklar sık sık taşkına uğrayan yüksek taban suyuna ve gleyleşmiş profile sahiptir. Topografyaları yetersiz, taban suyu yüksek ve alt katmanları yaştır. Taban suyundaki yükselip alçalmalar, toprak katlarındaki art arda gelen yükseltgenme ve indirgenmelere yol açar. Dolayısıyla mavi-gri indirgenme ve kırmızımsı yükseltgenme lekeleri oluşur. Pas lekeleri özellikle çatlaklar ve kök kanalcıkları boyunca görülür. Bazen de kokresyonlar oluşabilir. Taban suyunun altındaki katlar ise tümüyle gleyleşmiş olup ayrıca içlerinde bitki köklerinin çürümesinden hâsıl olan siyah lekeler görülmektedir. Kolüvyal Topraklar (K) Genellikle dik eğimlerin eteklerinde ve vadi ağızlarında yer alırlar. Yer çekimi, toprakların kayması, yüzey akışı ve yan derelerle taşınarak biriken materyaller üzerinde oluşmuş (A)-C profilli genç topraklardır. Ayrıca özellikleri daha çok çevredeki yukarı arazi topraklarına benzerlik gösterse de ana materyalde derecelenme ya hiç yok ya da yetersizdir. Profilde, yağışın veya yüzey akışın yoğunluğuna ve eğim derecesine göre değişik parça büyüklüğünü içeren katlar görülür. Bu katlar alüvyal topraklarda olduğu gibi birbirine paralel durumda olmayıp düzensizdir. Dik eğimliler ve vadi ağızlarında bulunanlar çoğunlukla az topraklı olup, kaba taşlı ve molozları içerirler. Yüzey akış hızının azaldığı oranda parçaların çapları küçülür. 119

Eğimin çok azaldığı yerlerde parçacıklardaki küçülme alüvyum parçaları düzeyine geldiğinde, bu gibi yerlerde kolüvyal topraklar, geçişli olarak alüvyal topraklara karışır. Bunlarda eğim tek tip olup materyalin geldiği yöne doğru artmaktadır. Ara sıra taşkına maruz kalırlarsa da eğim ve bünye nedeni ile drenajları iyidir. Tuzluluk ve sodiklik gibi sorunları yoktur. Yağışın yeterli olması veya sulanmaları halinde verimleri yüksektir. Kahverengi Orman Toprakları (M) Kahverengi orman toprakları kireç açısından zengin ana madde üzerinde oluşur. Toprak profili içerisinde horizonların dağılımı A-B-C şeklindedir. Bazı durumlarda profil içerisinde B horizonuna rastlanmayabilir. Genellikle A horizonu iyi gelişmiş, koyu kahve renkli ve kırıntılı bir yapıdadır. Horizonlar arasındaki geçiş tedricidir. B horizonu açık kahve renkli, bazen kırmızımtırak kahverenginde yuvarlak veya köşeli blok yapıdadır. B horizonunun alt kısımlarında kısmen kireç birikmelerine rastlanabilir. Bu topraklar genel olarak yapraklı ağaçlarında altında, geniş yapraklı orman örtüsü altında oluşur gelişir. Toprak tepkimesi hafif asit veya nötr özelliktedir. Bunlarda etkili olan toprak oluşum işlemleri kalsifikasyon ve birazda podzollaşmadır. Drenajları iyidir çoğunlukla orman veya otlak olarak kullanılır. Tarıma alınmış alanların verimleri iyidir. Kireçsiz Kahverengi Orman Toprakları (N) Toprak profili içerisinde horizonların dağılımı A-B-C şeklindedir. Bazı durumlarda profil içerisinde B horizonuna rastlanmayabilir. A horizonun gelişimi oldukça iyidir. A horizonu gözenekli ve kırıntılı bir yapıdadır. B horizonundaki gelişim, A horizonu kadar belirgin değildir ve zayıftır. Genel olarak bu horizonda kil birikimi oldukça azdır veya hiç olmayabilir. Horizonlar arasındaki geçiş tedricidir. Kahverengi veya koyu kahverengi, granüller veya yuvarlak köşeli blok yapıdadır. Kireçsiz kahverengi orman topraklar genellikle yaprağını döken orman örtüsü altında oluşur. Rendzinalar (R) İnterzonal toprakların kalsimorfik gruba dahil olması sebebiyle bütün özeliklerini yüksek derecede kirece sahip ana maddeden alır. Etrafındaki zonal topraklara nazaran horizonları çok zayıf olup A-C profillidirler. A horizonu derinde olup granüller yapıda, koyu renkte ve kalevi reaksiyondadır. Kalevi olmadığında nötrdür. Organik madde zengin kalker sebebiyle mineral madde ile iyice karışmıştır. Organik madde miktarı ve toprak derinliği, kalkerli materyal teşekkül etmekte olup, litosol ve regosollerden fazladır. CaCO 3 bütün profile dağılmış durumdadır. Tabii vejetasyon ot, çayır ve çalı fundadır. Serin, mutedil, soğuk ve humid iklimlerde yer alır. Yıllık ortalama yağış 500-750 mm dir. Ana materyal; kalker, dolomit, marn ve tebeşirdir. 120

Alüvyal Sahil Toprakları (S) Göl ve sahil kıyılarında yer alan; göllerin, denizlerin ve yüzey akışlarının etkisi ile devamlı veya yılın büyük bir bölümünde yaş ya da bataklık durumunda olan topraklardır. Tuzluluğun ve sodikliğin her türlü derecesinde olabilirler. Çoğunlukla tarımsal değerleri olmayan bu araziler; av hayvanları barınağı ve eğlence alanı olarak kullanılabildiği gibi üzerinde yetişen sazlardan da yararlanılabilir. Kireçsiz Kahverengi Topraklar (U) A-B-C profilli topraklardır. A horizonu kahverengi kırmızımsı kahverengi, grimsi kahverengi olup yumuşak kıvamda veya biraz sıkıdır. B horizonu daha ağır bünyeli, daha sert, kahverengi veya kırmızımsı kahverengidir. B horizonun normal olarak kireci yıkanmıştır. Fakat reaksiyon nötr veya kalevidir. A dan B ye geçiş tedricidir. Kireçsiz kahverengi topraklar asit ana madde üzerinde olduğu kadar, kireçtaşı üzerinde de oluşabilir. Doğal bitki örtüsü çalı ve otlar ile yaprağını döken ormandır. Doğal drenajları iyidir. Vertisoller (V) Ağır bünyeli, genellikle kurak mevsimlerde büzülen ve yağışlı mevsimlerde genişleyen, koyu renkli killi topraklardır. Bunlar derin ve geniş çatlaklara ve kayma yüzeyine sahiptirler. Tropik ve subtropik memleketlerde görülen bu topraklar çeşitli isimlerle anılmaktadır. Vertisoller, esas olarak toprak koşullarının üniform olduğu geniş ve düz alanlarda görülür. Derin, genellikle koyu renkli A-C profilli topraklardır. Vertisoller genel olarak 300 rakımının altında oluşur. Bunlar genellikle çok kireçli olduğundan, A katmanı boyunca kireç konkresyonları ve çoğunlukla yüzeyde hafif bir kalker birikimi görülür. A katmanının koyu rengi, yüksek organik madde içerdiğinden değil, bu maddenin kil ile tam olarak karışımından ileri gelir. Özel bir iklim tipleri yoktur. Kurak mevsimli, yıllık ortalama 500-750 mm yağışın görüldüğü birçok iklimde yer alır. Birçok vertisollerin ana maddesi taşınmış materyaldir. Bazıları bazalt veya kireçtaşının ayrışması sonucu yerinde oluşurlar. Bazaltik Topraklar (X) Bu topraklar genellikle orta derin veya sığdır. Fakat 1 m den daha derin olanları görülebilir. Bunlar ağır killi topraklardır ve profilleri iyi gelişmemiştir. A horizonunun yapısı granüllerden bloka kadar değişir. B horizonu genellikle daha ağır bünyeli blok yapılıdır. Bu toprakların fiziksel özellikleri, kireçli kayalardan oluşmuş topraklarınki kadar iyi değildir. Bazaltik topraklarda genellikle kireç bulunmaz. Topraklar organik maddece nispeten fakirdir. Fiziksel özellikleri kötü olduğundan, bazaltik toprakların verimliliği oldukça düşüktür. Bazaltik topraklar oldukça taşlı olduğundan, yoğun sürüm isteyen kullanımlarda taşların temizlenmesi gerekir. 121

Yüksek Dağ Çayır Toprakları Genel olarak yüksek rakımlarda ve orman sınırının daha yukarı kısımlarındaki sahalarda yer alan bu topraklar, yıl içindeki toprak oluşum süresinin kısa olması sebebiyle profil oluşumu gelişmemiş, çoğu kez A-C horizonlarına sahip olan intrazonal topraklardır. Bu toprak tipinde üst toprak koyu kahverengi veya grimsi kahverenginden siyaha kadar değişmektedir. Çoğunlukla sığ ve taşlı olan bu topraklarda, bazen alt toprak mevcut olup, bunların içinde sarı pas veya gri renkli düzensiz çizgiler veya lekeler bulunmaktadır. Organik madde ayrışması, parçalanması yeterli derecede olmadığından, topraklar organik madde yönünden zengindir. Soğuk iklimlerde bulunduklarından üzerlerinde tarım yapılmamakta ve otlak olarak kullanılmaktadır. Şimdiki Arazi Kullanım (SAK) şekline göre; arazi koşulları ve iklimsel özelliklere bağlı olarak arazi kullanım kabiliyet sınıflanması, büyük toprak grupları ve erozyon derecelerinin belirleyici olduğu 22 farklı kullanım şekli belirlenmiştir. Erozyon Derecesine (ERZ) göre yapılan sınıflandırma da; 1. Derecede kalan alanlar Hiç veya Çok Az, 2. Derecede kalan alanlar Orta, 3. Derecede kalan alanlar Şiddetli ve 4. Derecede olan alanlar da Çok Şiddetli derecede su erozyonuna maruz kalan alanlar olarak değerlendirilmiştir. Proje Güzergahı Arazi Varlığı Yapılan ön çalışmalar sonucunda elde edilen bilgiler sayesinde öngörülen 500 m lik Çalışma Koridoru içerisinde yer alan arazilerin Arazi Kullanım Kabiliyet Sınıflanması (AKK), Büyük Toprak Grupları (BTG), Şimdiki Arazi Kullanımı (SAK) ve Erozyon Derecelerine (ERZ) ait elde edilen yaklaşık bilgiler aşağıda detaylı olarak sunulmuştur. Söz konusu veriler, ön bilgiler ve çalışmalar sonucunda elde edilmiş olup, detaylı arazi inceleme ve değerlendirme çalışmaları sonrasında Coğrafi Bilgi Sistemi verileri ile bütünleştirilecek ve değerlendirmeler ÇED Raporu ile sunulacaktır. Arazi Kullanım Kabiliyet Sınıflanması (AKK) Yapılan ön çalışmalar sonucunda Arazi Kullanım Kabiliyet Sınıflanmasına (AKK) göre Çalışma Koridorunun yoğun olarak II. sınıf, III. sınıf, IV. sınıf arazilerden meydana geldiği görülmüştür. Proje güzergâhında bulunan arazilerin Arazi Kullanım Kabiliyet Sınıflaması göre miktarları yaklaşık; - I. sınıf araziler 10.575 ha - II. sınıf araziler 20.374ha - III. sınıf araziler 18.175 ha - IV. sınıf araziler 18.143 ha - V. sınıf araziler 17 ha - VI. sınıf araziler 12.547 ha - VII. sınıf araziler 16.784 ha dır. 122

Proje güzergâhına ait Arazi Kullanım Kabiliyet Sınıflaması değerleri miktar olarak Şekil III.1.5.1. de ve yüzde olarak da Şekil III.1.5.2. de sunulmuştur. Şekil III.1.5.1. Proje Güzergâhı Arazi Kullanım Kabiliyet Sınıflarına Göre Alan Miktarı (ha) Şekil III.1.5.2. Proje Güzergâhı Arazi Kullanım Kabiliyet Sınıfları Yüzdesi 123

Büyük Toprak Grupları (BTG) Yapılan ön çalışmalar sonucunda proje güzergâhı büyük toprak grupları açısından incelendiğinde alanda; alüvyal topraklar (A), kahverengi topraklar (B), kestanerengi topraklar (CE), kırmızı kahverengi akdeniz toprakları (E), kırmızımsı kahverengi topraklar (F), hidromorfik topraklar (H), kolüvyal topraklar (K), kahverengi orman toprakları (M), kireçsiz kahverengi orman topraklar (N), rendzinalar (R), alüvyal sahil topraklar (S), kireçsiz kahverengi topraklar (U), vertisoller (V), bazaltik topraklar (X) ve yüksek dağ çayır topraklar (Y) olmak üzere toplam 15 adet büyük toprak grubunun (BTG) bulunduğu görülmektedir. Proje güzergahında bulunan arazilerin Büyük Toprak Grupları göre miktarları yaklaşık; - Alüvyal Topraklar (A) 9.735 ha - Kahverengi Topraklar (B) 23.432 ha - Kestanerengi Topraklar (CE) 9.735 ha - Kırmızı Kahverengi Akdeniz Toprakları (E) 807 ha - Kırmızımsı Kahverengi Topraklar (F) 2.988 ha - Hidromorfik Topraklar (H) 48 ha - Kolüvyal Topraklar (K) 5.484 ha - Kahverengi Orman Toprakları(M) 15.440 ha - Kireçsiz Kahverengi Orman Topraklar (N) 10.341 ha - Rendzinalar (R ) 1.982 ha - Alüvyal Sahil Topraklar (S) 8 ha - Kireçsiz Kahverengi Topraklar (U) 4.644 ha - Vertisoller (V) 5.375 ha - Bazaltik Topraklar (X) 6.021 ha - Yüksek Dağ Çayır Topraklar (Y) 574 ha dır. Ana güzergâha ait büyük toprak grupları miktarı, kapladıkları alan olarak Şekil III.1.5.3. de ve yüzde olarak da Şekil III.1.5.4 de sunulmuştur. 124

Şekil III.1.5.3. Proje Güzergâhı Büyük Toprak Grupları Miktarı (ha) 125

Şekil III.1.5.4. Proje Güzergâhı Büyük Toprak Grupları Yüzdesi Şimdiki Arazi Kullanım Şekli (SAK) Şimdiki Arazi Kullanım Şekli (SAK) açısından 22 farklı kullanım şeklinin görüldüğü proje güzergâhında bulunan arazilerin Şimdiki Arazi Kullanım Şekline göre miktarları yaklaşık; - Azmak Deresi (AZ) 0,1 ha - Bahçe (kuru) (B) 127,4 ha - Bahçe Kuru Tarım (Nadassız) (BK) 20,8 ha - Bahçe (sulu) (Bs) 44,1 ha - Çayır (Ç) 1.552,5 ha - Çıplak Kaya ve Molozlar (CK) 350,4 ha - Fundalık (F) 3.844,1 ha 126

- Fundalık Mera (FM) 58,8 ha - Irmak ve Nehirler (IR) 78,0 ha - Irmak Taşkın Yatakları (IY) 227,0 ha - Kuru Tarım (nadaslı) (K) 39.288,2 ha - Kuru Tarım Çayır (nadaslı) (KÇ) 11,9 ha - Kuru Tarım Mera (nadaslı) (KM) 10,8 ha - Kuru Tarım Bağ (nadaslı) (KV) 4,7 ha - Mera (M) 21.332,2 ha - Mera Kuru Tarım (nadaslı) (MK) 219,8 ha - Kuru Tarım (nadassız) (N) 15.077,7 ha - Orman (O) 5.394,6 ha - Sulu Tarım (S) 6.559 ha - Sulu Tarım (yetersiz) (Sy) 2.906,9 ha - Bağ (kuru) (V) 39,2 ha - Yerleşim Yeri (YR) 81,2 ha dır. Proje güzergâhına ait şimdiki arazi kullanım şekli miktarları alan olarak Şekil III.1.5.5. de ve yüzde olarak da Şekil III.1.5.6. da sunulmuştur. 127

Şekil III.1.5.5. Proje Güzergâhı Şimdiki Arazi Kullanım Şekli Miktarı (ha) 128

Şekil III.1.5.6. Proje Güzergâhı Şimdiki Arazi Kullanım Şekli Yüzdesi 129

Erozyon Derecelerine (ERZ) Yapılan ön çalışmalar sonucunda Erozyon Derecelerine (ERZ) göre proje güzergâhının yoğun olarak 2. derece, 3. derece ve 1. derece arazilerden meydana geldiği görülmüştür. Proje güzergâhında bulunan arazilerin Erozyon Derecelerine göre miktarları yaklaşık; - 1. Derece (Hiç veya Çok Az) 26.295 ha - 2. Derece (Orta) 35.469,3 ha, - 3. Derece (Şiddetli) 28.371,3 ha - 4. Derece (Çok Şiddetli) 5.962,1 ha dır. Proje güzergâhına ait Erozyon Dereceleri Sınıflaması (ERZ) değerleri miktar olarak Şekil III.1.5.7. de ve yüzde olarak da Şekil III.1.5.8. de sunulmuştur. Şekil III.1.5.7. Proje Güzergâhı Erozyon Dereceleri Miktarı (ha) 130

Şekil III.1.5.8. Proje Güzergâhı Erozyon Dereceleri Yüzdesi Yukarıda yer alan tüm veriler ve değerlendirmeler ön bilgiler ve çalışmalar sonucunda elde edilmiş olup, detaylı arazi inceleme ve değerlendirme çalışmaları ÇED süreci içerisinde gerçekleştirilecek ve detaylı bilgiler ÇED Raporu ile sunulacaktır. III.1.6. Mülkiyet Durumu Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı projesi Gürcistan-Türkiye sınırından başlayarak sırasıyla Ardahan, Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Giresun, Sivas, Yozgat, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara, Eskişehir, Bilecik, Kütahya, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Edirne, Tekirdağ ve Kırklareli İl sınırları içerisinden geçerek Yunanistan ve Bulgaristan sınırlarında sonlanacaktır. TANAP ın Türkiye sınırları içerisindeki boru hattı uzunluğu Türkgözü/Malkoçlar-Bulgaristan sınırına kadar yaklaşık 1.900 km ve Yunanistan bağlantısı yaklaşık 67 km dir. Proje güzergahı içerisinde şahıs arazisi, orman arazisi, tarım arazileri, hazine arazileri vb. yer almaktadır. Bu alanların büyüklükleri ve özellikleri ile ilgili detaylı bilgiler ÇED Raporunda verilecektir. Kamulaştırma işlemleri 2942 no lu Kamulaştırma Kanunu çerçevesinde gerçekleştirilecektir. Kamulaştırma süreci TANAP ın Kamulaştırma Politikası çerçevesinde hazırlanacak planlara göre gerçekleştirilecektir. 131

III.1.7. Mimari ve Arkeolojik Miras TANAP Projesi kapsamında Arkeolojik ve Kültürel Mirasın tespit edilmesi, değerlendirilmesi ve gerekli önlemlerin alınması amacıyla çalışmalar ofis ve saha çalışmaları olmak üzere iki bölümde gerçekleştirilecektir. Bu doğrultuda Arkeolojik ve Kültürel Mirasın tespit edilmesi ve sonrasında yapılacak ofis ve saha çalışmalarında yararlanılmak üzere ilk olarak literatür taraması yapılarak, proje güzergahına ait hava fotoğrafları, topoğrafik haritalar vb. görsel veriler incelenerek proje güzergahı içerisinde ve yakınında olan etki altında kalabilecek arkeolojik alanlar belirlenecektir. İkinci aşamada saha çalışmaları gerçekleştirilerek literatür çalışmaları doğrultusunda belirlenen alanlar arazide kontrol edilecektir. Bu çalışma sırasında 500 m çalışma koridoru içerisinde 150 m lik aralıklarla alan yürünerek taranacak olup, literatür taraması kapsamında belirlenemeyen olası arkeolojik öneme sahip alanların tespit edilerek kayıt altına alınması sağlanacaktır. Arazi çalışmaları öncesinde Kültür ve Turizm Bakanlığından gerekli izinler alınacak ve tüm arazi çalışmaları Kültür ve Turizm Bakanlığı ve Bakanlığın Bölge ve/veya İl Müdürlükleri ile koordineli olarak yürütülecektir. İnşaat aktivitelerinin başlaması ile beraber ÇED Süreci kapsamında gerçekleştirilen ofis ve arazi çalışmaları doğrultusunda tespit edilen bu alanların bulunduğu bölgelerde yapılacak kazı çalışmaları arkeologlar eşliğinde yürütülerek herhangi bir kalıntı ile karşılaşılması durumunda kazı durdurularak incelemeler doğrultusunda gerekli işlemler yapılacaktır. Gerekli hallerde güzergâh değişikliği durumları değerlendirilecektir. Somut Olmayan Kültürel Miras, Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Teşkilatı (UNESCO) tarafından; toplulukların, grupların ve kimi durumlarda bireylerin, kültürel miraslarının bir parçası olarak tanımladıkları uygulamalar, temsiller, anlatımlar, bilgiler, beceriler ve bunlara ilişkin araçlar, gereçler ve kültürel mekânlar biçiminde tanımlanmaktadır. UNESCO 17 Ekim 2003 tarihinde Paris te düzenlenen 32. Genel Konferansı nda, Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi ni kabul etmiştir. Türkiye 19 Ocak 2006 tarihli ve 5448 sayılı Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesinin Uygun Bulunduğuna Dair Kanunla bu sürece dâhil olmuş ve 27 Mart 2006 tarihinde resmen taraf olmuştur. Proje kapsamında yapılacak sosyal araştırmalar sırasında güzergah üzerinde yerel halk ile görüşmeler yapılacak ve somut olmayan kültürel miraslar ile ilgili bilgiler toplanacak olup, ÇED Raporu içerisinde detaylı değerlendirme ve incelemeler sunulacaktır. Bu alanların belirlenecek proje yerine olan mesafeleri, oluşması muhtemel etkiler ve alınacak önlemler ÇED Raporunda ayrıntılı olarak ele alınacaktır. 132

III.1.8. Proje Güzergahı ve Yakın Çevresinin Hassasiyet Derecesi Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı Projesi Gürcistan-Türkiye sınırından başlayarak Yunanistan ve Bulgaristan sınırında sonlanacak güzergah üzerinde ve yakın çevresinde yer alan hassas alanlar ile ilgili bilgiler özetle Tablo III.1.8.1 de ve Şekil III.1.8.1. de verilmiştir. Tablo III.1.8.1. Proje Güzergâhı Üzerinde ve Yakın Çevresinde Yer Alan Hassas Alanlar İl İlçe Hassas Alan Mesafesi Boru Hattı Eksenine Göre Yönü Ardahan Posof Posof Yaban Hayatı Geliştirme Sahası (13.09.2006 tarih ve 2006/10966 sayılı Bakanlar Kurulu kararı) Çalışma Koridoru İçerisinden geçmektedir. Kars Sarıkamış Sarıkamış Milli Parkı (22.09.2004 tarih ve 2004/7912 sayılı Bakanlar Kurulu kararı ile 19 Ekim 2004 tarih ve 25618 sayılı Resmi Gazetede yayınlanmıştır) 10.000 m Kuzeybatı Erzurum Yakutiye Palandöken Nenehatun Milli Parkı (18.05.2009 tarih ve 2009/15016 sayılı Bakanlar Kurulu kararı ile 06.06.2009 tarih ve 27250 Resmi Gazetede yayınlanmıştır) 5.300 m Güney Merkez Erzurum Bataklıkları Çalışma Koridoru İçerisinden geçmektedir Zara Tödürge Gölü Sulak Alan ( Tödürge ve Ulaş Gölleri Sulak Alan Envanteri Yönetim Planı Alt Projesi Kasım 2011 tarihinde tamamlanmıştır) 5.300 m Kuzey Sivas Hafik Hafik Gölü ve Çevresi Sulak Alanlar (Hafik Gölü Sulak Alan Yönetim Planı Projesi Aralık 2012 tarihinde tamamlanmıştır) Çalışma Koridoru İçerisinden geçmektedir Yozgat Merkez Yozgat Çamlığı Milli Parkı (Çamlık Milli Parkı 1958 yılında Yüksek İcra Vekilleri Heyetinin 05.02.1958 tarih ve 4/9909 sayılı kararı ile mili park ilan edilmiş ve tapuya şerh konularak, belediyeye ait olan bu alanın 49 yıllığına izin ve irtifak hakkı Orman Bakanlığına devredilmiştir) 16.500 m Kuzey Ankara Gölbaşı Gölbaşı Özel Çevre Koruma Bölgesi (22.10.1990 tarih ve 90/1117 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile tespit ve ilan edilmiştir. ) 7.000 m Kuzey 133

İl İlçe Hassas Alan Mesafesi Boru Hattı Eksenine Göre Yönü Eskişehir Sivrihisar Balıkdamı Sulak Alanı (1988 de Sit Alanı, 1994 de Yaban Hayatı Koruma Sahası, 2005 de Yaban Hayatı Geliştirme Sahası, Ekim 2011 de de Sulak Alan Yönetim Planı Alt Projesi tamamlanmıştır.) 30.000 m Güneybatı Kütahya Merkez Türkmenbaba Yaban Hayatı Geliştirme Sahası 17.000 m Güneybatı Bursa Mustafakemalpaşa Karacabey Uluabat Gölü Sulak Alanı (15.04.1998 3TR008 RAMSAR alanı) 17.000 m Kuzeydoğu Bandırma Manyas Manyas Gölü Kuş Cenneti Tampon Bölgesi (13.07.1994 RAMSAR alanı) (15.03.1994 tarih ve 1994/5434 sayılı Bakanlar Kurulu kararı ile 05.04.1995 tarih ve 22249 Resmi Gazetede yayınlanmıştır) 1.600 m Kuzeydoğu Çanakkale Gelibolu Saros Özel Çevre Koruma Bölgesi (11.10.2010 tarih ve 2010/1089 sayılı Bakanlar Kurulu kararı ile 22.12.2010 tarih ve 27793 Resmi Gazetede yayınlanmıştır) Çalışma Koridoru Sınırında yer almaktadır. Saros Körfezi Sulak Alan Bölgesi 850 m Batı 134

Şekil III.1.8.1. Proje Güzergâhı Üzerinde Ve Yakın Çevresinde Yer Alan Hassas Alanlar 135

III.1.9. Peyzaj Özellikleri Proje kapsamında gerçekleştirilecek peyzaj çalışmaları; inşaat öncesi dönem, inşaat dönemi ve işletme dönemi olmak üzere 3 başlık altında ÇED Raporunda ayrıntılı olarak incelenecektir. ÇED Sürecinde proje güzergahı boyunca peyzaj özelliklerinin değerlendirilmesi kapsamında; - Proje güzergahı ve yakın çevresinde etkilenebilecek, peyzaj değeri yüksek alanların, önemli peyzaj elemanlarının ve rekreasyon alanlarının tespit edilmesi, - İnşaat döneminde ve sonrasında peyzaj açısından bu alanların ve elemanların minimum oranda zarar görmesi için uygun koruma ve onarım tekniklerinin belirlenmesi (erozyon kontrolü, üst toprak yönetimi, endemik türlerin korunması vb.), - İnşaat sonrasında proje alanında, peyzaj öğeleri yaratmak veya diğer amaçlarla yapılacak saha düzenlemelerinin (ağaçlandırmalar ve/veya yeşil alan düzenlemeleri vb.) ne kadar alanda, nasıl yapılacağı, bunun için seçilecek bitki ve ağaç türlerinin tespit edilmesine ilişkin veri ve bulgular sağlanacaktır. Gerçekleştirilecek peyzaj değerlendirme ve uygulama çalışmaları sayesinde; gelecekteki muhtemel inşaat faaliyetlerinin olası etkilerinin azaltılması ve bozulan alanların daha kısa sürede onarılması hedeflenmektedir. İnşaat öncesi dönemde, ÇED sürecinde gerçekleştirilecek peyzaj çalışmaları kapsamında proje güzergahı ve yakın çevresiyle ile ilgili arazi incelemeleri ve literatür çalışmaları gerçekleştirilerek; projeden etkilenebilecek peyzaj elemanlarının belirlenmesi, bunlar üzerinde oluşabilecek etkilerin tespit edilmesi ve peyzaj onarım sürecinde yararlanılacak temel verilere ulaşılacaktır. Bu çalışmalar sonucunda proje alanın sahip olduğu peyzaj değerleri (doğal, görsel, kültürel vb.) de detaylı bir şekilde irdelenecektir. ÇED Sürecinde peyzaj açısından ikinci aşamada; İnşaat döneminde ve sonrasında doğal peyzajın işlev ve yapısında oluşacak değişiklikler (yeni alanların, lekelerin ve koridorların oluşması vb.) ve bunların etkilerini belirleyerek gerekli planlama ve uygulama çalışmalarının yapılması hedeflenmektedir. Bu doğrultuda, proje alanında inşaat sonrasında etkileri azaltmak amacıyla gerçekleştirilecek saha düzenlemeleri ve çevre koruma çalışmaları ÇED Raporu içerisinde detaylı bir şekilde incelenecektir. Bu çalışmalar sırasında öncelikli olarak mevcut yapıda oluşabilecek tahribatı en aza indirgemek için alınacak olan; çalışma alanı sınırlarının belirlenmesi, üst toprak sıyrılması ve depolanması, geçici erozyon önlemlerinin alınması ve sedimantasyon kontrolü çalışmaları temel başlıkları altında alınması gerekli önlemlerden bahsedilecektir. Bu önlemler ile doğal peyzaj üzerinde fiziksel ve görsel açıdan meydana gelecek değişimlerin ve tahribatın nasıl düzeltileceği hakkında detaylı bilgiler verilecektir. 136

İnşaat sonrası aşamada üst toprağın serilmesi sonrasında; alana özgü bitki türleri, doğru ve uygun ekim yöntemleri belirlenerek kullanılarak ve Doğal Peyzaj Düzenleme yöntemlerinden yararlanılarak gerçekleştirilecek olan; eski haline getirme (reinstatement) ve vazgeçilmez bir parçası olan biyorestoresyon çalışmaları ile izleme ve onarım çalışmaları hakkında detaylı bilgi verilecektir. Proje kapsamında yapılacak çalışmaları sırasında 10.06.2003 tarih ve 4881 sayılı Kanun ile onaylanan ve 27.07.2003 tarih ve 25181 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Avrupa Peyzaj Sözleşmesinin gerekliliklerine uyulacaktır. III.1.10. Proje Güzergahı ve Yakın Çevresindeki Çevresel Altyapı Tesisleri ve Durumu Proje kapsamında Gürcistan-Türkiye sınırından başlayarak sırasıyla Ardahan, Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Giresun, Sivas, Yozgat, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara, Eskişehir, Bilecik, Kütahya, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Edirne, Tekirdağ ve Kırklareli İl sınırları içerisinden geçerek Yunanistan ve Bulgaristan sınırlarında sonlanacak doğalgaz boru hattı güzergâhının geçtiği illerdeki mevcut çevresel altyapı tesisleri aşağıda Tablo III.1.10.1 de verilmiştir. Bu aşamada proje kapsamında doğrudan veya dolaylı olarak hizmet satın alınacak veya kullanılacak olan sadece güzergahının geçtiği illerdeki mevcut çevresel altyapı tesisleri dikkate alınmış ve ile ilgili bilgiler aşağıda sunulmuştur. İlerleyen aşamalarda yer üstü tesis yerleri belirlendiğinde bu tesisler ve çevresinde yer alan mevcut çevresel alt yapı durumları araştırılacak ve detayları ÇED Raporunda sunulacaktır. Tablo III.1.10.1. Proje Güzergahı Bölgesinin Genel Mevcut Çevresel Altyapı Durumu İL İÇME VE KULLANMA SUYU DURUMU ATIKSU BERTARAFI KATI ATIK BERTARAFI ARDAHAN Ardahan da su kaynaklarını; yeraltı suları, nehirler, göller ve göletler oluşturmaktadır. İlde kaynaklar açısından sıkıntı bulunmamasına rağmen depolama ve dağıtım şebekeleri yetersiz kalmaktadır. İl merkezinde su Çataldere mevkiindeki kaynak suyuyla birlikte Suatan ve Küçükdere kaynaklarından sağlanmaktadır. 4.000 ile 1.000 tonluk 2 ayrı depoya dökülen su sonra şebekeye verilmektedir. İsale hattı yaklaşık 22 km uzunluğunda olup 80 ve 45m³/sn debili 2 ayrı suyun hattı çelik borudan şebeke hattı ise PVC borulardan oluşmaktadır. Ardahan da mevcut arıtma tesisi bulunmamaktayken kanalizasyon şebekesinin 2/3 lük kısmı mevcuttur. Evsel atık sular 45 km lik kanalizasyon şebekesi ile Kura Nehri ne deşarj edilmektedir. Kanalizasyon olmayan yerlerde ise atık sular fosseptik çukurlarda toplanmakta ve belediye tarafından vidanjörle alınmaktadır. Ardahan İlinde katı atıklar belediye tarafından vahşi depolama alanında depolanmakta olup atıkların geri kazanımıyla ilgili bir faaliyette bulunulmamaktadır. 137

İL İÇME VE KULLANMA SUYU DURUMU ATIKSU BERTARAFI KATI ATIK BERTARAFI KARS İlde içme ve kullanma suyu ihtiyacı; Çerme (170 L/sn) ve Borluk kaynağı (20 L/sn) ile Karaca ören 4 adet (15 L/sn), Cumhuriyet Köyü Yeni Terfi 1 adet (5 L/sn) Paşaçayır 1 adet (10 L/sn), kuyularından karşılanmaktadır. İlde hali hazırda bir atıksu arıtma tesisi bulunmamaktadır. Projesi tamamlanmış olan Arıtma tesisi ile ilgili çalışmalar devam etmektedir. İl merkezi ve ilçelerin tümünde düzensiz deponi alanları kullanılmaktadır. Şehrin evsel katı atıkları, şehir merkezine yaklaşık 5 km. uzaklıkta Arpaçay yolu üzerinde Karadağ Burnu Mevkii nde depolanmaktadır. ERZURUM Erzurum'da içme suyu ihtiyacı Palandöken (Çat) barajından karşılanmaktadır. Erzurum Büyükşehir Belediyesi Atıksu Arıtma Tesisi; Türkiye de 15 Belediye için Atıksu Arıtma Tesisi hazırlanmasına yönelik teknik yardım projesi kapsamında yer almakta olup Avrupa Komisyonu na Katılım Öncesi Yardım Aracı (IPA) başvurusu yapılmıştır. Güzergâhın geçtiği ilçelerden Aşkale ve Köprüköy'de atıksu arıtma tesisleri inşaat aşamasında olup mevcut Pasinler'deki arıtma tesisinin revize edilmesi proje aşamasındadır. İlde kişi başına günlük 0,8 kg/gün-kişi evsel atık üretilmektedir Erzurum'da, Süngeriç Düzenli Depolama Alanı, düzenli depolama alanı olarak kullanılmaktadır. Tesisin depolama alanı 55 hektar olup depo ömrü 20 yıldır. Tesiste; Sızıntı suyu arıtma tesisi Gaz yakma ünitesi, Tıbbi atık sterilizasyon tesisi ve Laboratuvar bulunmaktadır. Oluşan sızıntı suları ters osmoz tekniğiyle arıtılmaktadır. ERZİNCAN Erzincan içme suyunun % 90 Kemah yolu üzerindeki Bey tahtı mevkiinden sondajlarla temin edilmekte ve şehrin kuzey bölgelerindeki dağıtım depolarına pompalanarak şehre dağıtılmaktadır. Bu toplama depoları alt kademe 8000 tonluk, üst kademe 5000 tonluk olup şu anda ihtiyaca cevap vermektedir. Kalan %10 ise Kurutelek mevkiindeki tabii kaynak suyundan sağlanmaktadır. Bu kaynaklar ihtiyaca cevap vermekle beraber ileriki yıllar da göz önünde bulundurularak Kurutelek mevkiinde sondaj çalışmaları başlatılmış olup, açılan 7 kuyudan 300 lt/sn debili kaliteli içme suyu elde edilmiştir. Şehir içerisinde yaklaşık 350 km içme suyu dağıtım şebekesi bulunmaktadır. Şehir merkezinde yaklaşık 300 km. kanalizasyon hattı bulunmakta olup Erzincan Belediyesi Atıksu Arıtma Tesisi ile sonlanmakta ve arıtıldıktan sonra Karasu ya deşarj edilmektedir. Şu an 125.000 kişiye hizmet eden tesise istendiği ve gerek görüldüğü takdirde 2 katına kadar ek yapılabilecek derecede alt yapısı tamamlanmış bölümü de mevcuttur. İldeki 19 belediyeye ait katı atıklar, Terzibaba Mevkiinde bulunan Erzincan Belediyesi Düzenli Katı Atık Depolama Sahası nda depolanmaktadır. Erzincan Belediyesine ait bu sahayı kullanabilmesi için 18 Belediye Erzincan Belediyesi ile protokol imzalamıştır. Diğer 10 Belediye ise kendi çöp depolama sahalarında katı atıklarını bertaraf etmektedirler. Ayrıca, tüm belediyelerin katılımıyla Belediyeler Birliği kurulmuştur. Bu birlik vasıtasıyla ilde 3 tane çöp depolama sahası olacaktır. Bunlardan bir tanesi mevcut olup kapasitesi artırılacak olan Erzincan Belediyesi Düzenli Katı Atık Depolama Sahası, bir tanesi doğu blokunda diğeri de batı blokunda olmak üzere 2 tane daha Düzenli Katı Atık Depolama Sahası yapılacaktır. BAYBURT Bayburt İli şehir şebeke suyu debisi 220 lt/s'dir. Ana isale boruları çelik, tali borular asbest ve PVC 'dir. Bayburt'ta kanalizasyon atıkları hiçbir arıtma işlemine tabi tutulmadan Çoruh Nehrine deşarj edilmektedir. Bayburt Belediyesi tarafından 40.000m 2 'lik bir arıtma tesisi yapımı planlanmaktadır. Şingah mahallesine 4 km. mesafede bulunan Gözlük deresi Mevkiinde düzenli depolama alanı mevcuttur. Bayburt Merkez ile Aydıntepe ve Demirözü ilçe Belediyeleri; Arpalı, Çayıryolu, Konursu, Gökçedere, Beşpınar Beldeleri için 15 yıllık depolama ömrü olan Katı-Tıbbi Atık Düzenli depolama sahası yapılmıştır. Bu belediyelerden Demirözü güzergâh üzerinde yer almaktadır. Bayburt İli Ortak Katı-Tıbbi Atık Düzenli Depolama Tesisi 4,525 hektarlık bir alanı kapsamakta olup, 32000 m 2 lik alan katı atık, 3000 m 2 lik kısmı ise tıbbı atık depolama alanı olarak kullanılmaktadır. 138

İL İÇME VE KULLANMA SUYU DURUMU ATIKSU BERTARAFI KATI ATIK BERTARAFI GÜMÜŞHANE Gümüşhane'de temiz su kaynakları belediyeye ait keson kuyular vasıtasıyla yeraltı sularından elde edilmektedir. İsale hattı uzunluğu 111 km civarındadır. İlde atık sular ve yağmur suları ayrık sistemle toplanıp Merkez Hacıemin Mahallesi nden şehrin ve yerleşim yerlerinin dışında bir noktadan Harşit Çayına deşarj edilmektedir. Bu deşarj noktasında çalışmaları yürütülen atıksu arıtma tesisi projesi yakın zamanda faaliyete girmesi planlanmaktadır. İlde, aralarında güzergâhın geçtiği Kelkit ve Şiran'ın da olduğu 18 belediye başkanlığının katılımı ile Gümüşhane Yerel Yönetimler Birliği oluşturulmuş olup bu birlik Bayburt İli Yerel Yönetimler Katı Atık Tesisleri Yapma ve İşletme Birliği ne katılmıştır. Atıklar, biri Gümüşhane merkezde diğeri Kelkit ilçe merkezinde olmak üzere yapımı planlanan toplam iki adet Katı Atık Aktarma istasyonu aracılığı ile Bayburt'ta hâlihazırda işletilmekte olan Düzenli Depolama Alanına taşınması planlanmaktadır. GİRESUN İlde içme suyu ihtiyacını karşılamak için doğu ve batı bölgesindeki 17 adet derin kuyudan şehrin içme ve kullanma suyu karşılanmakta olup su şebekesinin uzunluğu 445 km olup, doğu bölgesinde bulunan terfi merkezleri birbirlerine bypass sistemi ile bağlı bulunmaktadır. Batı bölgesinin hasar görmesi halinde diğer şebekelere bağlantısı yapılarak şebeke devamlılığının sağlanması planlanmaktadır. Kuyuların su kapasitesi 525 lt/sn olup şehre şu anda 400 lt/sn su verilmektedir. İlçelerde ise genellikle içme ve kullanma suyu ihtiyacı dere kenarlarına açılan derin kuyulardan yada kaynak sularından karşılanmaktadır. Şehir merkezinin kanalizasyon şebekesi doğu ve batı olmak üzere ikiye ayrılmış olup, arıtma sistemi yoktur. Giresun da 1 adet Aksu Mevkii nde ve 1 adet Gemiler Çekeği Mahallesinde olmak üzere toplam 2 adet derin deniz deşarjı ünitesi bulunmaktadır. Toplam şebeke uzunluğu 280 km'dir. Kanalizasyon şebekesinin herhangi birinin hasar görmesi halinde diğer şebekeye bağlantısı yapılarak devamlılığının sağlanması düşünülmektedir. İlde katı atıklar 4 km uzaklıktaki vahşi depolama alanına taşınmaktadır. Giresun merkezdeki düzensiz depolama alanında özel bir şirket tarafından kısmen de olsa atıklar; plastik, cam, metal ve kâğıt olarak ayrıştırılıp geri kazanımı sağlanmaktadır. SİVAS Sivas İlinde içme suyu ihtiyacı Tavra Vadisi'nde bulunan kuyulardan karşılanmaktadır. 4 kuyu hâlihazırda çalışmakta olup çalışan 4 kuyunun debisi 330 lt/sn'dir. İçme Suyu Arıtma Tesisi'nden şehir şebekesine verilen suyun debisi ise 450 lt/sn olup toplam debi 780 lt/sn'dir. Kentin Alt Yapı Kanalizasyonu %95 oranında tamamlanmış olup, atık sular ana kolektörle toplanarak Şehir kanalizasyon şebekesi uzunluğu 800 km dir. Kanalizasyon sistemi Atıksu Arıtma Tesisi nde sonlanmaktadır. Toplanan katı atıklar şehir merkezine 15 km uzaklıkta, Erzincan çevreyolu güzergâhında, Haçin deresi mevkiindeki vahşi döküm sahasında depolanmaktadır. Tıbbi atıklar ise bu mevkide bulunan ayrılmış alana dökülüp, kireçlenerek, üzeri toprakla örtülmektedir. YOZGAT Yozgat il merkezi şehir şebeke suyunun debisi 250 lt/sn dir. Ana isale boruları çelik, şehir merkezinde pik, asbest ve PVC borulardan oluşmaktadır. Şehir kanalizasyon suları bir kolektör hattıyla şehir dışında inşa edilmiş olan arıtma tesisine giderek burada arıtım işlemine tabi tutulduktan sonra Baltaözü Deresine deşarj edilmektedir. Yozgat İlinde Yozgat İli Katı Atık Bertaraf Tesisleri Birliği kurulmuş olup katı atıkların bertarafı Katı Atık Düzenli Depolama Tesisi'nde yapılmaktadır. 139

İL İÇME VE KULLANMA SUYU DURUMU ATIKSU BERTARAFI KATI ATIK BERTARAFI KIRŞEHİR Kırşehir de içme ve kullanma suyu ihtiyacı yer altı su kaynaklarından sağlanmakta olup isale hattı 425 l/sn'dir. Toplam 9 hazneden alınan içme suları 11 adet su deposunda toplanıp, klorlandıktan sonra şehre dağıtımı yapılmaktadır. Kırşehir de temin edilen içme sularının %80 lik kısmı Belediyenin 5000 m 3 lük su deposundan şebekelere verilmektedir. İsale boruları çelik ve PVC borulardan oluşmaktadır. Kırşehir İlinde yapımı tamamlanan atıksu arıtma tesisi Kırşehir Belediyesi Atık Su Arıtma Tesisi, yakın bir zamanda faaliyete geçecek olup, Kuşdilli Mahallesi Demirci Deresi mevkiinde, şehir merkezine yaklaşık 9 kilometre uzaklıkta bulunmaktadır. Kırşehir Belediyeleri Su ve Hizmet Birliği nin üyesi olan 14 Belediyeyi içeren Katı Atık Bertaraf Tesisi ve Düzenli Depolama Tesisi'nin yapımı tamamlanmıştır. Kırşehir İl Merkezine 9 kilometre uzaklıktaki Ekizağıl Yolu üzerinde bulunan ve 45 hektarlık bir alana yapılan Katı Atık Bertaraf Tesisi 550 bin m 3 çöp depolama kapasitesine sahiptir. KIRIKKALE İçme ve kullanma suyu il merkezine 25 km uzaklıktaki Kapulukaya baraj gölünden pompa istasyonu aracılığıyla Kırıkkale içme suyu arıtma tesisine buradan da şehir şebekesine pompalanmaktadır. Kapulukaya baraj gölünden yıllık 45 hm 3 lük su içme suyu arıtma tesisine verilmektedir. Kırıkkale Belediyesi Atık Suyu Arıtma Tesisi yapım aşamasında olup tesisin yapımının 2013 yılında bitirilmesi hedeflenmektedir. Kırıkkale Katı Atık Yönetimi Belediyeler Birliği Bünyesinde Katı Atık Düzenli Depolama Tesisi mevcut olup katı atıklar burada bertaraf edilmektedir. ANKARA Ankara'da, Çubuk I ve II, Kayaş- Bayındır, Kurtboğazı, Çamlıdere, Eğrekkaya, Akyar ve Kavşakkaya barajları ile yılda ortalama 387 milyon m 3 içme ve kullanma suyu temin edilmektedir. İvedik İçme Suyu Arıtma Tesisi, Çubuk İçme Suyu Arıtma Tesisi, Pursaklar İçme Suyu Arıtma Tesisi, Kayaş-Bayındır İçme Suyu Arıtma Tesisi, Kazan İçme Suyu Arıtma Tesisi ildeki içme suyu arıma tesisleridir. Başta 765.000 m³/gün kapasiteli Tatlar Merkezi Atıksu Arıtma Tesisi olmak üzere 42.000 (m³/gün) kapasiteli Karaköy Atıksu Arıtma Tesisi ve 19.250 m³/gün kapasiteli Çubuk Atıksu Arıtma Tesisi Ankara'daki atıksu arıtma tesislerini oluşturmaktadır. Mamak Mevkii nde bulunan katı atık döküm alanı olarak kullanılan düzensiz depolama alanı 49 yıllığına ITC Invest Trading Consulting AG firmasına ihale edilmiş ve bu firma tarafından rehabilite edilmiştir. Sincan Çadırtepe Mevkiinde bulunan katı atık depolama alanına Etimesgut, Sincan ve Kazan ilçeleri tarafından çöp dökümü yapılmakta olup bu alanda da ambalaj atıkları ayrıştırma tesisi kurulmuştur. Şereflikoçhisar ilçesinin de arasında bulunduğu bölgedeki Özel Çevre Koruma Alanı içerisindeki belediyelerin ve Evren Belediyesinin de kullanacağı düzenli depolama alanı kurulmuştur. Yine bu kapsamda Beypazarı ilçesi de düzenli depolama alanını kurarak faaliyete geçirmiştir. Polatlı ve Haymana Belediye Başkanlıkları ile Nallıhan ve Beypazarı Belediyelerinin düzenli depolama alanı kurma çalışmaları devam etmektedir. ESKİŞEHİR Temiz su kaynağının kapasitesi 320.000 m³/gün olup temiz su ihtiyacı Porsuk Çayı'ndan karşılanmaktadır. Ana isale hattının uzunluğu 105 km'dir. Kanalizasyon sistemi ve yağmur suları ayrık sistem ile toplanmakta olup, atıksuların uzaklaştırılması Alpu Yolu 3.km de bulunan Atıksu Arıtma Tesisi ile sağlanmaktadır. Atıksu Arıtma Tesisinde arıtılan sular Porsuk Çayı na deşarj edilmektedir. Eskişehir Büyükşehir Belediyesi tarafından projelendirilen Katı Atık Bertaraf Tesisi projesine 24.12.2007 tarihli yazı ile Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu Kararı verilmiştir. Söz konusu projenin inşaatı bitmiş olup, 2010 Haziran ayında faaliyete başlamıştır. BİLECİK İçme ve kullanma suyu, istasyon mahallesi Soğuksu yöresindeki keson kuyulardan, Beylik suyu kaynağından Çingen pınarı kaynağından ve Ulupınar suyu kaynağından karşılanmaktadır. İller Bankası bünyesinde atıksu arıtma tesisi yapımı proje aşamasındadır. Bilecik Belediyeler Birliği üyesi ilçe ve beldeleri kapsayan Katı Atık Bertaraf Tesisi yapım ve işletilmesi işi için faaliyetlere başlanmıştır. 140

İL İÇME VE KULLANMA SUYU DURUMU ATIKSU BERTARAFI KATI ATIK BERTARAFI KÜTAHYA Porsuk Terfi Merkezi Toplama Deposu, Hacı Azizler Ara Deposu, Özbek Deposu, Hisar Su Deposu, Aydınlık Evler Su Deposu ve Okmeydanı Su Deposu şehrin içme suyu ihtiyacını karşılamaktadır. Belediye sınırları içerisinde yaklaşık 800 km'lik bir kanalizasyon şebeke sistemi bulunmaktadır. Atıksular Kütahya Belediyesi Atıksu Arıtma Tesisi'nde arıtılmaktadır. Kütahya Katı Atık Yönetimi Projesi hazırlanarak Avrupa Birliği ile uyum çerçevesinde belediyeler birliği kurulmuştur. Bu birliğe güzergâh üzerinde yer alan Tavşanlı Belediyesi de üyedir. Şu anda Turgutlar köyü yakınında vahşi depolama yöntemi kullanılmakta çok yakın bir zamanda Merkez İlçe Perli Köyü hudutları dâhilinde alanda düzenli çöp depolama sahası inşası gerçekleştirilmesi planlanmaktadır. BURSA BALIKESİR Bursa'nın içme suyu ihtiyacı büyük kısmı Doğancı Barajı'ndan olmak üzere pınar kaynakları ve yer altı suyundan karşılanmaktadır. Doburca İçme Suyu Arıtma Tesisi Doğancı Barajından gelen yüzeysel suyun arıtımı yapılmaktadır. İldeki İçme suyu şebeke hattı 854 km olup içme suyu 220.000 m 3 /gün kapasiteli içme suyu arıtma tesisinde arıtılmaktadır. Gemlik Ön Arıtma Tesisi ve Derin Deniz Deşarjı, Küçük Kumla Ön Arıtma ve Derin Deniz Deşarjı Tesisleri, Hasanağa Paket Atıksu Arıtma Tesisi, Çalı Atıksu Arıtma Tesisi, Mudanya ve Güzelyalı Atıksu Arıtma Tesisi ve Derin Deniz Deşarjı, Kurşunlu Ön Arıtma ve Derin Deniz Deşarjı Tesisleri Kayapa Paket Atıksu Arıtma Tesisi ilde bulunan atıksu arıtma tesisleridir. Toplam kanalizasyon hattı 575 km olan ilde atıksular, 67.000 m 3 /gün kapasiteli atıksu arıtma tesisinde arıtılmaktadır. Arıtma tesisinden çıkan çamurlar düzenli depolama sahasında depolanmaktadır. Bursa'da evsel atıklar, sanayiden kaynaklanan tehlikeli olmayan proses atıkları ve tıbbi atıkların bertarafı için düzenli depolama sistemi uygulanmaktadır. Balıkesir sınırları içinde bulunan 53 belediyeden Balıkesir, Altınoluk ve Gönen Belediyelerinde düzenli atık depolanmakta olup, geri kalan belediyelerde vahşi depolama yapılmaktadır. ÇANAKKALE Çanakkale Merkez İlçe içme suyu arıtma tesisi, Atikhisar Barajından gelen baraj suyunu arıtıp şehre vermektedir. Çanakkale İli kanalizasyon şebekesi mevcut olup, pis su kanalları ve yağmur kanalları ayrıdır. Atıksular derin deniz deşarjı ile Çanakkale Boğazına deşarj edilmektedir. Çanakkale il sınırları içindeki bölgede yer alan Çanakkale Merkez İlçe, Lapseki İlçe, Umurbey, Kepez, Çardak, Kumkale, İntepe belde belediyelerinden olmak üzere 7 Belediye ve Çanakkale İl Özel İdaresi nin bir araya gelmesiyle Çanakkale Katı Atık Yönetim Birliği kurulmuştur. Birlik bünyesinde Katı Atık Düzenli Depolama Alanı işletime açılmıştır. EDİRNE Edirne Belediyesinin içme suyu 2 adet derin kuyudan sağlanmakta olup, bu kuyularda su miktarı 15-20 lt/sn civarındadır. Şehir şebekesi ise yaklaşık 450 km uzunluğundadır. Edirne Merkez Belediyesinin Şehir kanalizasyon şebekesi herhangi bir arıtmaya tabii tutulmadan Meriç Nehrine verilmektedir. Edirne Merkezinde ve Keşan İlçesinde çöpler toplanıp çöp alanına ayırım yapmadan dökülmektedir. İlde yapılması planlanan düzenli katı atık depolama tesislerinin yapım sözleşmesi imzalanarak süreç başlatılmıştır. TEKİRDAĞ Tekirdağ'da içme ve kullanma su ihtiyacı, ilin kuzeyinde yer alan Çorlu ilçesi Sağlık Mahallesinde bulunan 15 adet derin kuyudan, İkinci kaynak olarak Muratlı İlçesi Aşağı Sevindikli Köyündeki 320m derinlikte bulunan 13 adet derin kuyudan karşılanmaktadır. Tekirdağ İli kanalizasyon şebekesi atıksu deşarj tesisleri ile denize deşarj edilmektedir. Tekirdağ İli Merkez ve İlçelerinde evsel kaynaklı çöplerin depolandığı modern çöp alanları bulunmayıp ildeki katı atıklar vahşi depolama alanlarında depolanmaktadır. 141

İL İÇME VE KULLANMA SUYU DURUMU ATIKSU BERTARAFI KATI ATIK BERTARAFI KIRKLARELİ Kırklareli İlinin içme ve kullanma suyu % 85-90 oranında yüzeysel su kaynağı olan Kırklareli Barajından sağlanmakta olup, ilde içme suyu arıtma tesisi mevcuttur. Atık sular, mevcut 16 km lik kanalizasyon şebekesine bağlanmıştır. Atık su kapasitesi günlük ortalama 300 m 3 tür.kanalizasyon suları İnce Dere ve Bağlıca Dere ye, Belediyeye ait olan mezbaha suları ise Şeytan Dere ye deşarj edilmektedir. İlin atıksu arıtma tesisi yapımı için ihale çalışmaları başlatılmıştır. Belediye sınırları içinde çıkan atıklar KIRK-KAP 1 Kırklareli Yerel Yönetimleri Katı Atık Düzenli Depolama sahasına boşaltılmaktadır. * Kaynak: İl Çevre Durum Raporları, Belediye Resmi Web Siteleri Proje güzergâhı üzerindeki otoyol, demiryolu, nehir, sulama kanalları, içme suyu, kanalizasyon, petrol ve doğalgaz boru hatları ve benzeri yapılar ile bunların kesişim bilgilerinin detayları güzergâhın kesinleşmesi sonrasında detaylandırılarak ÇED Raporu ile sunulacaktır. 142

BÖLÜM IV PROJENİN ÖNEMLİ ÇEVRESEL ETKİLERİ VE ALINACAK ÖNLEMLER

BÖLÜM IV: PROJENİN ÖNEMLİ ÇEVRESEL ETKİLERİ VE ALINACAK ÖNLEMLER IV.1. Önerilen Projenin Aşağıda Belirtilen Hususlardan Kaynaklanması Olası Etkilerinin Tanıtımı. (Bu Tanıtım Kısa, Orta, Uzun Vadeli, Sürekli, Geçici ve Olumlu Olumsuz Etkileri İçermelidir.) Projeden etkilenecek alanın belirlenmesi için, projeden kaynaklanan çevresel, ekonomik ve sosyal boyutlardaki etkilerin bir arada değerlendirilmesi gerekmektedir. Bu etkilerin bazıları doğrudan, bazıları ise dolaylı etkilerdir. Özellikle çevresel kirlilik yaratacak unsurlar olan hava, gürültü, su ve toprak kirliliklerinin ilgili yönetmeliklerde belirlenen sınır değerlerin altında kalması taahhüt edildiğinden; proje etki alanı, bunlar ve diğer unsurlar (proje alanı florası-faunası, jeoloji, istihdam, tarım, orman alanları vb.) göz önüne alınarak seçilecektir. a) Proje İçin Kullanılacak Alan TANAP Doğalgaz İletim A.Ş. şirketi tarafından gerçekleştirilecek Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı Projesi, Gürcistan-Türkiye sınırından başlayarak sırasıyla Ardahan, Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Giresun, Sivas, Yozgat, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara, Eskişehir, Bilecik, Kütahya, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Edirne, Tekirdağ ve Kırklareli İl sınırları içerisinden geçerek Yunanistan ve Bulgaristan sınırlarında sonlanacaktır. TANAP ın Türkiye sınırları içerisindeki boru hattı uzunluğu Türkgözü/Malkoçlar- Bulgaristan sınırına kadar yaklaşık 1.900 km ve Yunanistan bağlantısı yaklaşık 67 km dir. TANAP ın boru çapı karada 56 inç olup, Marmara Denizi geçişinde ise 2 adet 36 inç olarak planlanmıştır. Projenin inşaat aşaması kapsamında üst toprak ve alt toprağın depolanması ve inşaat çalışmalarının sürdürülebilmesi için güzergâhta ortalama genişlik 36 metre olarak planlanmakta olup, özel durumlar dikkate alınarak daraltılabilecek veya genişletilebilecektir. TANAP DGBH Uzunluğu Yaklaşık İnşaat Koridoru : 1.900 + 67 = 1.967 2.000 km : 36 m Yaklaşık İnşaat Alanı : 2.000.000 m * 36 m = 72.000.000 m 2 Proje kapsamında hazırlık ve inşaat aşamasında kullanılmak üzere 30-35 adet kamp sahası oluşturulması öngörülmüş olup, her bir kamp sahası için yaklaşık 25 ha lık alan kullanılacaktır. Projenin inşaat aşamasında güzergâha yakın yerlerde her birinde yaklaşık 12 ha lık alan kullanılacak 100 adet boru stok oluşturulması planlanmaktadır. Proje güzergâhını gösterir 1/100.000 ölçekli topoğrafik haritalar ekte sunulmuştur (Bkz. Ek-2). 143

Giriş noktasında 1 adet ve hat boyunca 7 adet olmak üzere toplamda tahmini 8 adet kompresör istasyonu yapılması planlanmaktadır. Bunun dışında kompresör istasyonlarına ek olarak kurulacak diğer yer üstü tesisleri pig istasyonları, blok vanalar, off-take yapıları, katodik koruma sistemleri ve ölçüm istasyonudur. Her bir kompresör İstasyonu için yaklaşık 15-25 ha lık alan kullanılacağı öngörülmüş olup, planlanan Kompresör İstasyonları yerleşim yerleri ve alternatifleri önceki bölümde verilmiştir. Proje kapsamında yer alacak pig istasyonları, off-take yapıları ve ölçüm istasyonları yaklaşık 2 ha lık alan üzerine kurulacaktır. Gerekli durumlarda gaz akışını kapatmak ve kısmi izolasyonu sağlamak amacıyla proje kapsamında 56 adet Blok vana istasyonu öngörülmüş olup, her bir blok vana istasyonu yaklaşık 0,12 ha lık bir alanı kaplayacaktır. Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı proje güzergâhı Türkiye nin kuzeydoğusundan kuzeybatısına kadar uzanan ve 21 ilden geçen bir çizgisel hat projesi olup, güzergah üzerinde şahıs arazisi, orman arazisi, tarım arazileri, hazine arazileri yer almaktadır. Bu alanların büyüklükleri ve özellikleri ile ilgili detaylı bilgiler ÇED Raporunda verilecektir. Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı projesi kapsamında yapılacak kamulaştırma işlemleri 2942 sayılı Kamulaştırma Kanununa göre gerçekleştirilecektir. Proje kapsamında orman sayılan alanların kullanımı için, 6831 Sayılı Orman Kanunun 17. Maddesi gereğince izin alınacak ve izin iş ve işlemleri Orman Genel Müdürlüğü nün ilgili talimatları doğrultusunda gerçekleştirilecektir. Ayrıca proje kapsamında kullanılacak tarım alanlarının tarım dışı amaçla kullanılması için, 19.07.2005 tarih ve 25880 sayılı Resmi Gazete de yayınlanarak yürürlüğe giren 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu hükümleri gereğince, ilgili Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü ve/veya Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı ndan gerekli izinler alınacaktır. Bunlara ilaveten proje alanında mera vasıflı arazilerin bulunması durumunda, 4342 sayılı Mera Kanunu nun 14. maddesi gereğince, fiilen yatırıma başlanmadan önce, söz konusu mera alanlarının tahsis amacı değişikliği ile ilgili olarak, İlgili Valiliği ne (valilik mera komisyonuna) müracaat edilerek gerekli izinler alınacaktır. Proje güzergâhında yer alan yüzeysel suların 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu kapsamındaki yerlerden olması halinde 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu 7. Maddesi gereğince ilgili Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü ne müracaat edilerek görüşleri alınacaktır. 144

b) Doğal Kaynakların Kullanımı İnşaat Aşaması Su Kaynaklarının Kullanımı Proje kapsamında inşa aşamasında personelin ihtiyaçlarının karşılanmasında, toz oluşumunun engellenmesi amacıyla ve hidrostatik testler sırasında su kullanımı söz konusu olacaktır. Projenin arazi hazırlama ve inşaat çalışmalarında her bir kamp sahasında yaklaşık 500 kişinin çalışması öngörülmekte olup, kişi başına gerekli su miktarı 150 lt/gün alınarak toplam su ihtiyacı yaklaşık 75 m 3 /gün dür. Ayrıca inşaat aşamasında gerçekleştirilecek faaliyetlerden kaynaklı olarak ortaya çıkacak toz oluşumunun indirgenmesi amacıyla her bir kamp sahası ve civarındaki proje güzergâhında kullanılacak su miktarı tahmini 50-150 m 3 /gün dür. Her bir hidrostatik test için gerekli proses suyu miktarının 500 m 3 ila 30.000 m 3 aralığında olması beklenmektedir. Detaylı hesaplamalar ve miktarlar ÇED Raporu içerisinde verilecektir. Personelin ihtiyaçlarının karşılanması için gerekli olan içme ve kullanma suyu bölgedeki içme ve kullanma suyu şebekesinden ve/veya piyasadan satın alınarak karşılanacaktır. İnşaat işleri sırasında gerekli olan su ile hidrostatik testler sırasında kullanılacak suyun ise proje alanı yakınlarında yer alan dere ve/veya benzer su kaynaklarından temin edilmesi planlanmaktadır. Toprak ve Arazi Kullanımı Proje inşaat çalışmaları sırasında yaklaşık 36 m lik inşaat koridorunda çalışmalar yürütülecektir. Yapılacak tüm kazı işlemlerinde toprak yüzeyinden öncelikle bitkisel toprak (üst örtü toprağı) sıyrılarak alınacak ve özelliklerini kaybetmemesi açısından anaerobik koşulları engellemek amacıyla belirli oranda sıkıştırılarak ve gerek görülürse jeotekstil gibi malzemeler ile üstü kapatılarak uygun koşullarda depolanacaktır. Üst toprağın sıyrılmasının ardından makinelerin ve araçların hareketini sağlayacak şekilde alt örtü toprağı alınarak ve boruların gömülmesi için gerekli hendekler açılarak inşaat aşamasında boru üstlerinin kapatılması ve arazi düzenlemesi amacıyla geçici olarak depolanacaktır. Doğalgaz borularının açılan hendeklere indirilmesi sonrasında, üst toprak haricinde kazıdan çıkan ve dolgu olarak kullanılabilecek malzemeler boru kenarları dahil tüm yüzeylerini kaplayacak şekilde kazı kanalına doldurulacaktır. 145

Sıyrılan ve özellikleri korunarak depolanan bitkisel toprak inşaat alanlarına geri serilerek geçici olan tesislerin, erişim yollarının ve inşaat koridorunun eski haline getirilmesinde ve arazi düzenleme-rehabilitasyon işlemlerinde kullanılacaktır. Proje nin inşaatı sırasında ortaya çıkacak hafriyat toprağı ve atıklarının miktarı, değerlendirilmesi ve yönetimine ilişkin detaylı bilgi hazırlanacak olan ÇED Raporunda verilecektir. Boru yataklama ve boru üstü kapatma malzemesi ihtiyaç olması halinde piyasadan ÇED/izin/ruhsatları alınmış olan doğal yapı gereç sahalarından sağlanacaktır. Proje nin inşaatı sırasında tarım arazilerinde yapılacak çalışmalarda ürün hasat dönemlerine dikkat edilecek ve mümkün mertebe bu dönemler dışında çalışma yapılması sağlanacaktır. Proje nin inşaatı sırasında arazi kullanımına ait detaylı bilgi hazırlanacak olan ÇED Raporunda verilecektir. Enerji Kullanımı Projenin inşa aşamasında kullanılacak iş makine ve ekipmanlarda yakıt olarak motorin/benzin kullanılacaktır. Diğer ihtiyaçlar için fuel oil ve elektrik enerjisinden faydalanılacaktır. İşletme Aşaması Su Kaynaklarının Kullanımı İşletme aşamasında ise her bir kompresör istasyonunda çalışacak personelin içmekullanma ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla su ihtiyacı bulunmaktadır. Projenin işletme aşamasında her bir kompresör istasyonunda 50 kişi çalışması öngörülmekte olup, kişi başına gerekli su miktarı 150 lt/gün alınarak toplam su ihtiyacı yaklaşık 7,5 m 3 /gün dür. Personelin ihtiyaçlarının karşılanması için gerekli olan içme ve kullanma suyu bölgedeki içme ve kullanma suyu şebekesinden, yeraltı sularından ve/veya piyasadan satın alınarak karşılanacaktır. Toprak ve Arazi Kullanımı İşletme aşamasında doğalgaz boru hattının işletilmesi amacı ile kompresör istasyonu, pig istasyonları, blok vanalar, off-take yapıları, katodik koruma sistemleri ve ölçüm istasyonlarında arazi kullanımı söz konusu olacaktır. Bu ünitelerin alansal kullanımlarına ilişkin detaylı bilgiler ve değerlendirmeler ÇED Raporunda sunulacaktır. İşletme aşamasında boru hattı güzergâhı üzerinde tarımsal ve hayvancılık faaliyetleri sürdürülebilecektir. Boru güzergâhı üzerinde tek kısıtlayıcı faaliyet derin köklü ağaç vb. ürünlerin yetiştirilmemesi olacaktır. 146

Enerji Kullanımı Proje kapsamında kullanılacak araçlarda yakıt olarak motorin/benzin kullanılacaktır. Diğer ihtiyaçlar için elektrik enerjisinden faydalanılacaktır. Kompresör istasyonlarında kullanılacak doğalgaz boru hattından temin edilecektir. c) Kirleticilerin Miktarı, (Atmosferik Şartlarİle Kirleticilerin Etkileşimi) Çevreye Rahatsızlık Verebilecek Olası Sorunların Açıklanması ve Atıkların Minimizasyonu c.1. Mevcut Durumun Tespitine Yönelik Çalışmalar Proje alanı ve çevresinde, ÇED Çalışmasına veri oluşturmak, ÇED Raporunda çevresel ve sosyal etkileri tespit edebilmek, olumlu ve olumsuz etkileri belirleyebilmek ve değerlendirmek amacıyla mevcut durumun tespiti amacıyla bir dizi çevresel etüt ile sosyal araştırmalar yapılacaktır. Mevcut durumda bölge insanının projeye bakış açılarını, beklentilerini, sosyoekonomik yapısını ortaya çıkartabilmek üzere proje bölgesi ve yakın çevresinde bir dizi anket çalışmaları ve görüşmeler gerçekleştirilecektir. Mevcut durum tespitine yönelik yapılacak çalışmaların özeti kısaca aşağıda verilmiştir. c.1.1. Mevcut Hava Kalitesi Tespit Çalışmaları Planlanan proje için Hava Kalitesi Ölçümü kapsamında örnekleme noktalarının seçimi için 03.07.2009 tarihli 27277 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği (SKHKKY) Ek-2 (Tesislerin Hava Kirlenmesine Katkı Değerlerinin Hesaplanması ve Hava Kalitesi Ölçümü) ne uygun olarak ölçme planı hazırlanacak ve inceleme alanının seçimi yapılacaktır. Proje kapsamında yer alan kompresör istasyonları etrafında belirlenecek noktalarda hava kalitesinin tespiti amacıyla numuneler alınacaktır. Mevcut durum tespiti çalışmaları kapsamında muhtemel faaliyet alanı 8 veya 16 yön üzerinde ana rüzgâr yönü dağılımına bakılmaksızın yapılacak hava kalitesi tayinleri, ileride civar yerleşimlerle veya üçüncü şahıslarla çıkabilecek hukuki sorunların veya şikâyetlerin çözümünde kanıt teşkil etmesi bakımından vazgeçilmez bir öneme sahip olup, tüm dünyada uygulanmaktadır. Yapılan çalışmalar kötü durum senaryosu dikkate alınarak, yapılan bir ön modelleme sonucu emisyonların maksimum yer seviyesi konsantrasyonlarının meydana geldiği noktalar ve yerleşim yerleri yaklaşık baz alınarak 1:25.000 ölçekli topoğrafik haritada belirlenecek daha sonra da araziye gidilerek belirlenen bu noktalara mümkün olduğunca ulaşılarak difüzyon tüpleri yerleştirilecektir. 147

Alınan numunelerin sonuçları ve sonuçlara ilişkin değerlendirmeler ÇED Raporunda verilecektir. Partikül Madde (PM 10 ) Ölçülmesi: Havada PM 10 ölçümleri proje kapsamında yer alan kompresör istasyonları etrafında ve bunun dışında ÇED Sürecinde gerekli görülen noktalarda yapılacaktır. Yapılacak çalışmalar kötü şartlar dikkate alınarak, yapılacak bir ön modelleme sonucu emisyonların maksimum yer seviyesi konsantrasyonlarının meydana geldiği noktalar, hassas alanlar ve yerleşim yerleri yaklaşık baz alınarak ve topoğrafya ile meteorolojik şartlar değerlendirilerek 1:25.000 ölçekli topoğrafik haritada belirlenecek daha sonra da araziye gidilerek belirlenen bu noktalarda ölçüm yapılacaktır. Havada PM 10 ölçümleri kapsamında filtreler üzerine toplanan parçacıklar ÇINAR Çevre Laboratuvarı nda tartılarak, toz konsantrasyonları tespit edilecektir. PM 10 analizleri TS EN 12341:2002 standardına uygun olarak yapılacak, alınan sonuçlar ve değerlendirmeler ÇED Raporunda verilecektir. c.1.2. Deniz Suyu Mevcut Durum Tespit Çalışmaları Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı (TANAP) Projesi Gürcistan-Türkiye/Türkgözü sınırından Türkiye ye giriş yaparak buradan güneye Horasan-Erzurum bölgesine inmekte olup, bu noktadan genel tanımlama ile batı yönünde ilerleyerek Marmara Denizinin Çanakkale Boğazı yakınından Anadolu yakasında Kemer Köyü kuzeyi ile Trakya da Kızılcaterzi köyü güneyi arasından geçmektedir. Deniz geçişi boru hattı uzunluğu yaklaşık 18 km dir. Marmara Deniz geçişinin yapılacağı bölgeden deniz suyu numuneleri alınacak ve analiz sonuçları ve değerlendirmeler ÇED Raporunda verilecektir. c.1.3. Yüzey Suyu Mevcut Durum Tespit Çalışmaları Proje kapsamında yer alan kompresör istasyonları ile kamp sahaları etrafında ve güzergâh üzerinde yer alan yüzeysel su kaynakları geçişlerinde yüzeysel su kaynaklarının mevcut durumlarının belirlenmesi amacıyla ofis çalışmalarında tespit edilen noktalardan numuneler alınacak, analiz sonuçları ve değerlendirmeler ÇED Raporunda verilecektir. c.1.4. Yeraltısuyu Mevcut Durum Tespit Çalışmaları Proje kapsamında yer alan kompresör istasyonları ile kamp sahaları etrafında ve güzergâh üzerinde gerekli görülen noktalarda yeraltı su kaynaklarının mevcut durumlarının belirlenmesi amacıyla ofis çalışmalarında tespit edilen noktalardan numuneler alınacak, analiz sonuçları ve değerlendirmeler ÇED Raporunda verilecektir. 148

c.1.5. Toprakta Mevcut Durum Tespit Çalışmaları Mevcut durum tespiti çalışmaları kapsamında yer üstü tesisleri ile güzergâh üzerinde gerekli görülen noktalarda mevcut toprak kirlilik durumunun belirlenmesi amacıyla numuneler alınacaktır. Analiz sonuçları ve değerlendirmeler ÇED Raporunda verilecektir. c.1.6. Mevcut Gürültü Tespit Çalışmaları Proje kapsamında yer alan yer üstü tesisleri ile hassas alanlar ve boru hattı inşaat alanına 500m den yakın mesafede yer alan yerleşim yerlerinde mevcut gürültü seviyesini tespit etmek amacıyla gürültü ölçümü yapılacaktır. Gürültü ölçümü yapılacak noktalar; ÇGDYY ne göre uygun olarak, proje alanları içerisinde, hassas alanlarda ve yerleşim yerlerine en yakın noktalardan seçilecek olup, 04.06.2010 tarihli ve 27601 sayılı Resmi Gazete de yayınlanarak yürürlüğe giren ÇGDYY ne göre yapılacak hesaplamalar ve değerlendirmeler ÇED Raporunda verilecektir. c.1.7.marmara Deniz Geçişi Denizel Araştırmalar TANAP Projesinde planlanan 18 km lik Marmara Deniz geçişi için hidrografik, jeolojik, jeofizik, batimetrik ve oşinografik çalışmalar yapılarak ölçüm ve değerlendirmeler ÇED raporunda sunulacaktır. Deniz suyunun fizikokimyasal özelliklerinin tespit edilmesi amacıyla numune alınacaktır. Ayrıca, aynı bölgede sediment, fitoplankton-zooplankton ve bentik organizma örneklemeleri yapılacaktır. Alınan numuneler üzerinden yapılacak analizler ve değerlendirmeler ÇED raporunda verilecektir. c.2. Projenin Çevresel Etkilerine Karşı Alınacak Önlemler c.2.1. Atıksu Yönetimi Projenin inşa aşamasında çalışan personelin içme ve kullanma amaçlı su tüketimine bağlı olarak evsel nitelikli atıksu oluşacaktır. Projenin inşaat aşamasında çalışan personelin içme ve kullanma amaçlı olarak su kullanımının tamamının evsel nitelikli atıksu olarak geri döndüğü varsayılırsa her bir kamp sahasında yaklaşık 75 m 3 /gün evsel nitelikli atıksu oluşması beklenmektedir. Oluşan evsel nitelikli atıksular, paket atıksu arıtma tesislerinde işlem görecek olup, 31.12.2004 tarih ve 25687 Sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği ilgili hükümlerine uygun olarak deşarj edilecektir. Çalışma alanlarında toz oluşumunun engellenmesi amacı ile kullanılan suyun büyük kısmı toprak tarafından emilecek kalan kısmı da mevsimsel etkilere bağlı olarak buharlaşacaktır. Dolayısıyla bu aşamadan kaynaklı olarak atıksu oluşumu söz konusu değildir. 149

Boru hattı inşaatı sonrasında ve işletme öncesinde hattın dayanıklılığının tespiti amacıyla yapılacak hidrostatik testler sırasında proses suyu kullanılacaktır. Boru içerisinde korozyon ve mikrobiyolojik oluşumların engellenmesi amacıyla proses suyuna kimyasal maddeler (glikol, biyosit, korozyon önleyici gibi) ilave edilecektir. Her bir hidrostatik test için su ihtiyacının yaklaşık 500 m 3 ila 30.000 m 3 aralığında olması beklenmektedir. Kullanılan proses suyunun tamamının atıksu olarak geri döneceği varsayılırsa oluşan atıksular mümkün olduğunca aynı amaçlar için öncelikli olarak tekrar kullanılması sağlanacaktır. Kullanılmayan veya kullanıldıktan sonra arıtılacak olan proses suyu kontrollü bir biçimde bulunduğu bölgedeki en yakın alıcı ortama deşarj edilecektir. Hidrostatik testler sırasında kullanılacak proses suyunun deşarjından kaynaklı etkiler ve alınacak önlemler ÇED Raporunda detaylı şekilde incelenecektir. Projenin işletme aşamasında çalışan personelin içme ve kullanma amaçlı su tüketimine bağlı olarak evsel nitelikli atıksu oluşacaktır. Projenin işletme aşamasında çalışan personelin içme ve kullanma amaçlı olarak su kullanımının tamamının evsel nitelikli atıksu olarak geri döndüğü varsayılırsa her bir kompresör istasyonunda yaklaşık 7,5 m 3 /gün evsel nitelikli atıksu oluşması beklenmektedir. Oluşan evsel nitelikli atıksular, paket atıksu arıtma tesislerinde işlem görecek olup, 31.12.2004 tarih ve 25687 Sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği ilgili hükümlerine uygun olarak en yakın alıcı ortama deşarj edilecektir. Proje kapsamında oluşacak atıksular, deşarj işlemleri, atıksu bertarafından kaynaklı etkiler ve alınacak önlemler ilgili detaylı bilgiler ÇED Raporunda verilecektir. c.2.2. Atık (Katı Atık, Atık Yağ, Tehlikeli Atık, Tıbbi Atık, Ambalaj Atığı vb.) Yönetimi Projenin inşaat aşamasında oluşacak olan atıkları evsel nitelikli katı atıklar, ambalaj atıkları, inşaat malzemeleri kaynaklı katı atıklar (boru parçaları, kaplama atıkları, boru ağzı kelepçeleri vb.) iş makinesi ve ekipmanlardan kaynaklı atık yağlar, ömrünü tamamlamış lastikler, atık pil ve aküler, tehlikeli atıklar ve tehlikeli atıklar ile kontamine olmuş malzemeler, atıksu arıtma tesisinden çıkacak arıtma çamuru, tıbbi atıklar, bitkisel atık yağlar olarak sıralamak mümkündür. Projenin işletme aşamasında oluşacak olan atıkları evsel nitelikli katı atıklar, ambalaj atıkları, iş makinesi ve ekipmanlardan ve bakım-onarım faaliyetlerinden kaynaklı atık yağlar, ömrünü tamamlamış lastikler, atık pil ve aküler, tehlikeli atıklar ve tehlikeli atıklar ile kontamine olmuş malzemeler, atıksu arıtma tesisinden çıkacak arıtma çamuru, tıbbi atıklar, bitkisel atık yağlar olarak sıralamak mümkündür. İnşaat aşamasında personelden meydana gelecek evsel nitelikli katı atık miktarının her bir kamp yerinde 570 kg/gün ve işletme aşamasında her bir kompresör istasyonunda 57 kg/gün olması beklenmektedir. 150

Projenin tüm aşamalarında oluşacak evsel nitelikli katı atıklardan geri kazanımı mümkün olan (kâğıt, plastik, demir vb.) ve geri kazanımı mümkün olmayan atıklar (yemek artıkları vb. organik atıklar) ayrı ayrı olacak şekilde yer üstü tesislerinde çeşitli noktalara yerleştirilen ağzı kapalı sızdırmasız çöp bidonlarında biriktirilecektir. Geri kazanımı mümkün olan atıklar lisanslı geri kazanım firmalarına verilerek bertaraf edilecek; geri kazanımı mümkün olmayan atıklar ise altyapısı uygun en yakın belediye düzenli depolama tesislerinde bertaraf edilecektir. Ayrıca arazi hazırlık, inşaat ve montaj çalışmalarında oluşacak, inşaat (demir, tahta, metal vb.) ve ambalaj (çimento kağıdı, ekipmanların kapları, kağıt, strafor vb.) atıkları hurda olarak toplanacaktır. Geri kazanımı mümkün olan atıklar yeniden kullanılacak ve/veya lisans almış geri dönüşüm firmalarına verilecektir. Geri kazanımı mümkün olmayan atıkların ise altyapısı uygun en yakın belediye katı atık düzenli depolama tesislerinde bertaraf edilecektir. Tesis içerisinde oluşacak olan tüm katı atıkların bertarafında 14.3.1991 tarih ve 20814 sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ne ve bu yönetmelikte; 03.04.1991 tarih ve 20834 sayılı Resmi Gazete de 22.02.1992 tarih ve 21150 sayılı Resmi Gazete de 02.11.1994 tarih ve 22099 sayılı Resmi Gazete de 15.09.1998 tarih ve 23464 sayılı Resmi Gazete de 18.08.1999 tarih ve 23790 sayılı Resmi Gazete de 29.04.2000 tarih ve 24034 sayılı Resmi Gazete de 25.04.2002 tarih ve 24736 sayılı Resmi Gazete de 05.04.2005 tarih ve 25777 sayılı Resmi Gazete de yapılan değişikliklere uygun olarak hareket edilecektir. Personelin yemek ihtiyaçlarının karşılanması sırasında ortaya çıkacak olan bitkisel atık yağlar diğer atıklardan ayrı olarak sızdırmasız, kapalı tank/bidonlarda yönetmelik gereklerine uygun olarak toplanacak olup, toplanan bitkisel atık yağlar Bakanlıktan lisanslı kuruluşlara teslim edilecektir. Proje kapsamında 19.04.2005 tarih ve 25791 sayılı Resmi Gazetede yayınlanarak yürürlüğe giren Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Projenin arazi hazırlık ve inşaat döneminde her bir kamp sahasında ve işletme döneminde kompresör istasyonlarında revir bulunacak olup, buradaki ilk yardım gibi işlemlerden kaynaklı olarak ortaya çıkacak tıbbi atıklar diğer atıklardan ayrı olarak 22.07.2005 tarih ve 25883 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ile ilgili hükümlerine uygun olarak sızdırmasız, özel nitelikli poşetlerde toplanacak ve Bakanlıktan lisanslı ilgili Belediyeye ve/veya Belediye ile anlaşmalı kuruluşlara verilecektir. Ayrıca, faaliyetler esnasında herhangi bir kaza ya da acil durum ortaya çıkması ve gerek duyulması halinde en yakın sağlık kuruluşundaki imkânlardan yararlanılacaktır. Atıksu arıtma tesisinden oluşacak arıtma çamurları Atıkların Düzenli Depolanmasına Dair Yönetmelik e göre ağırlıkça %50 kuru madde ihtiva edecek şekle getirilerek şartları uygun olan en yakın belediye/birlik katı atık düzenli depolama tesislerinde bertaraf edilecektir. 151

İnşaat ve işletme aşamasında çalışacak araçların bakım ve onarımları mümkün olması halinde yetkili servise yaptırılacak, yetkili servislere ulaşmanın mümkün olmaması halinde şantiye alanında kurulacak tamir ve bakım istasyonlarında yapılacaktır. İş makinelerinin günlük ve periyodik bakımları yetkili servis ve kamp sahalarında yapılamaması durumunda gerekli tedbirler alınarak güzergâh üzerinde aracın bulunduğu noktada yapılacaktır. Bu işlemlerden kaynaklı olarak ortaya çıkması muhtemel atık akü, lastik, atık yağlar ve atık yağlar ile kontamine olmuş parçalar sızdırmasız kaplarda ayrı ayrı biriktirilecek ve Bakanlıktan lisanslı kuruluşlara teslim edilecektir. Faaliyet kapsamında iş makine ve ekipmanlarının lastiklerinin/akümülatörlerinin değişimleri sonucu ortaya çıkan ömrünü tamamlamış lastikler/akümülatörler Bakanlıktan lisans almış firmalara ve/veya ilgili servise verilecektir. Ayrıca, proje alanında ortaya çıkması muhtemel akü, pil, lastik gibi malzemeler için 25.11.2006 tarih ve 26357 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Ömrünü Tamamlamış Lastiklerin Kontrolü Yönetmeliği ve 31.08.2004 tarih ve 25569 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği ilgili hükümlerine uyulacaktır. Proje sahasında çalışan iş makine ve ekipmanlardan kaynaklı herhangi bir sızıntı olması halinde 08.06.2010 tarih ve 27605 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Toprak Kirliliğinin Kontrolü ve Noktasal Kaynaklı Kirlenmiş Sahalara Dair Yönetmelik deki ilgili hükümlere uyulacaktır. Ayrıca bu maddelerle kirlenmiş her türlü malzemenin insan sağlığı ve çevreye yönelik zararlı etkisini en aza indirebilmek amacı ile 14.03.2005 tarih ve 25755 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliğinin ile 05.07.2008 tarih ve 26927 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Yönetimi Genel Esaslarına İlişkin Yönetmelik doğrultusunda atık sınıfı belirlenecek ve Lisanslı Geri Kazanım-Bertaraf Tesislerine verilerek geri kazanımı veya bertarafı sağlanacaktır. Proje alanında gerçekleştirilecek faaliyetler sırasında 30.07.2008 tarih ve 26952 sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine riayet edilecektir. c.2.3. Hafriyat Çalışmaları ve Toprak Kirliliği Yönetimi Proje kapsamında; kamp sahalarında, boru stok sahalarında, malzeme ve ekipman depolama alanlarında, boru hattı güzergahında (inşaat koridoru açma, hendek açma vb.), yeni açılan erişim yollarında ve yer üstü tesislerinin bulunduğu alanlarda hafriyat oluşumu söz konusu olacaktır. Yapılacak tüm kazı işlemlerinde toprak yüzeyinden öncelikle bitkisel toprak (üst örtü toprağı) sıyrılarak alınacak ve özelliklerini kaybetmemesi açısından anaerobik koşulları engellemek amacıyla belirli oranda sıkıştırılarak ve gerek görülürse jeotekstil gibi malzemeler ile üstü kapatılarak uygun koşullarda depolanacaktır. 152

Üst toprağın sıyrılmasının ardından makinelerin ve araçların hareketini sağlayacak şekilde alt örtü toprağı alınarak ve boruların gömülmesi için gerekli hendekler açılarak inşaat aşamasında boru üstlerinin kapatılması ve arazi düzenlemesi amacıyla "Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği"nde verilen standartlara göre proje sahası içerisinde eğimi % 5 ten fazla olmayan bir yerde, üst toprak ile karışmayacak şekilde geçici olarak depolanacaktır. Doğalgaz borularının açılan hendeklere indirilmesi sonrasında, üst toprak haricinde kazıdan çıkan ve dolgu olarak kullanılabilecek malzemeler boru kenarları dahil tüm yüzeylerini kaplayacak şekilde kazı kanalına doldurulacak olup, bu işleme borunun yataklanması adı verilmektedir. Bu aşamada kazıdan çıkan malzemenin içindeki büyük taş parçalarının ayıklanması ve yataklama malzeme olarak kullanılması için eleme makinası (padding machine) kullanılacaktır. Sıyrılan ve özellikleri korunarak depolanan bitkisel toprak inşaat alanlarına geri serilerek geçici olan tesislerin, erişim yollarının ve inşaat koridorunun eski haline getirilmesinde ve arazi düzenleme-rehabilitasyon işlemlerinde kullanılacaktır. Hafriyat çalışmaları esnasında, hafriyat toprağı ile inşaat ve yıkıntı atıklarının çevreye zarar vermeyecek şekilde öncelikle kaynakta azaltılması, toplanması, geçici biriktirilmesi, taşınması, geri kazanılması, değerlendirilmesi ve bertaraf edilmesine ilişkin teknik ve idari hususlar ile uyulması gereken genel kuralları belirleyen Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerinin gereği yerine getirilecek ve yapılacak detay çalışmalar ÇED Raporunda değerlendirilecektir. Arazi hazırlık çalışmaları esnasında hafriyat çalışması yapılacak olan bölgelere ait alansal bilgiler, bu kapsamda meydana gelecek toplam hafriyat miktarları ile ilgili detaylı hesaplamalar ÇED Raporunda sunulacaktır. İnşaat ve işletme aşamasında proje sahasında çalışan iş makine ve ekipmanlarından kaynaklı herhangi bir sızıntı, kontaminasyon olması halinde 08.06.2010 tarih ve 27605 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Toprak Kirliliğinin Kontrolü ve Noktasal Kaynaklı Kirlenmiş Sahalara Dair Yönetmelik deki ilgili hükümlere uyulacaktır. c.2.4. Hava Kalitesine Etkiler ve Alınacak Önlemler Arazi hazırlama ve inşaat aşamasında; hafriyat ve dolgu işlemlerinde, malzemenin yüklenmesi, taşınması, boşaltılması ve depolanması sırasında tozlanma olacaktır. Proje kapsamında oluşacak emisyonlarla ilgili hesaplamalar ÇED Raporunda yapılacak ve yürürlükteki Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği (SKHKKY) ve Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi Yönetmeliği hükümlerine göre değerlendirme yapılacaktır. Yönetmelikte verilen sınır değerlerin aşılması halinde emisyonlarla ilgili modelleme çalışmaları gerçekleştirilecektir. 153

Arazide oluşabilecek tozlanmayı minimuma indirgemek için emisyon kaynağında sulama, savurma yapmadan doldurma ve boşaltma işlemlerinin yapılması, malzeme taşınması sırasında araçların üzerinin branda ile kapatılması ve malzemenin üst kısmının %10 nemde tutulması gibi önlemler alınacaktır. İnşaat aşamasında kullanılan iş makineleri ve ekipmanlarından kaynaklı olarak egzoz emisyonu oluşumu söz konusu olup, egzoz muayenelerinin gerekli süreler içerisinde gerçekleştirilmesi, standartlara uygun yakıt kullanılması ve araçların periyodik bakımlarının yapılması ve bunun yanı sıra gereksiz hallerde araçların çalıştırılmaması gibi önlemler alınacaktır. Proje kapsamında kullanılacak olan araçların sayısı ve tahmini çalışma süreleri belirlenerek ÇED Raporunda detaylı bir biçimde sunulacaktır. Projenin işletme aşamasında kullanılacak olan kompresör İstasyonlarında bulunan güç tesisinde yakıt olarak doğalgaz kullanılacaktır. Doğalgazın yanması sonucunda yanma gazı emisyonları oluşacaktır. Olası etkiler ve alınacak önlemler ÇED Raporunda detaylı olarak incelenecektir. Ayrıca işletme aşamasında doğalgaz boru hattı üzerinde meydana gelebilecek herhangi bir kaza, çatlak ve delinmeden kaynaklı olarak başta metan gazı olmak üzere çeşitli sera gazlarının atmosfere yayılması söz konusudur. Boru hattı üzerinde kurulacak denetim, kontrol ve veri sağlama sistemi (SCADA) aracılığıyla basınç seviyesi sürekli olarak takip edilecek ve gaz kaçağı nedeniyle ortaya çıkacak ani basınç kayıplarında hattın ilgili bölümü vanalar ile kapatılacaktır. Hattın bu bölümlerinde hapsedilen gaz yakılarak veya yakılmayarak Tahliye Bacası ( cold flare veya vent stack ) ile atmosfere verilecektir. Tüm bunlara ek olarak, inşaat ve işletme sırasında, araçlardan kaynaklanacak emisyonların da minimuma indirgenmesi için, 04.04.2009 tarih ve 27190 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Egzoz Gazı Emisyonu Kontrolü Yönetmeliği nin 7. Maddesi uyarınca; kullanılacak tüm araç ve ekipmanların rutin kontrolleri yaptırılarak bakım gereken araçlar bakıma alınacak ve bakımları bitene dek çalışmalarda başka araçlar kullanılacaktır. Ayrıca Trafik Kanunu na uygun şekilde çalışmaları konusunda uyarılarak özellikle yükleme standartlarına uygun yükleme yapmalarına dikkat edilecektir. c.2.5. Gürültü ve Titreşim Yönetimi Projenin arazi hazırlama ve inşaat aşamasında gerçekleştirilecek faaliyetlerden (hidrotest vb.), faaliyet esnasında kullanılan iş makinelerinden (ekskavatör, yükleyici, greyder, dozer, hendek kazıcı, vinç, side-boom vb.) ve güzergâh üzerinde gerekmesi halinde yapılacak patlatma işlerinden kaynaklı gürültü ve titreşim oluşumu beklenmektedir. Projenin işletme aşamasında yer üstü tesislerinde, bakım-onarım faaliyetleri sırasında gürültü oluşması beklenmekte olup, bunun dışında çevredeki alıcı ortamı ve çalışanları rahatsız edecek düzeyde gürültü oluşumu beklenmemektedir. 154

Gürültüye maruz kalınan ortamlarda çalışanların sağlığını koruyabilmek ve faaliyetin sürekliliğini sağlayabilmek için başlık, kulaklık veya kulak tıkaçları gibi uygun koruyucu araç ve gereçler verilecektir. Ayrıca, Kompresör İstasyonlarının tasarımı sırasında gürültü emisyon emici malzemeler tercih edilecek olup, kompresör istasyonlarının işletilmesi sırasında çevresel gürültü düzeyinin aşılması halinde gürültü perdeleri/bariyerleri gibi önlemler alınacaktır. Proje kapsamında inşaat ve işletme çalışmaları sırasında oluşacak gürültü seviyeleri, faaliyet alanına en yakın hassas alanlara (ekolojik hassas alanlar vb.) ve yerleşim yerlerine olan etkilerini incelemek amacıyla; bütün araçların aynı yerde ve aynı anda çalıştığı varsayımıyla en olumsuz şartlar için hesaplanacak ve Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği ne (04.06.2010 tarih ve 27601 R.G.) göre değerlendirmeleri yapılarak ÇED Raporu'nda verilecektir. Değerlendirmeler sonucu; oluşacak gürültü seviyesinin Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği nde verilen sınır değerleri aşması halinde gürültü dağılımı modelleme çalışmaları yapılacaktır. Planlanan projenin arazi hazırlık ve inşaat çalışmaları esnasında meydana gelecek olan gürültü düzeyinin tespit edilmesi amacıyla Sound PLAN 6.5 programından yararlanılacaktır. Yapılacak hesaplamalarda gürültü kaynağı olacak araç ve ekipmanların gürültü düzeyleri hakkında bilgi programın kitaplığında bulunan veri tabanından sağlanacaktır. Programda ilk olarak, gürültü dağılımını direk olarak etkileyen doğal zeminin yükseklik modeli ortaya çıkartılacaktır. Doğal zeminin programa yansıtılması esnasında 1:25.000 ölçekli topoğrafik harita üzerinde bulunan ve 10 m yükseltilerle atılan yükselti konturları sayısallaştırılacaktır. Yükseltilerin sayısallaştırılmasından sonra programın sayısallaştırılan yükseltiyi algılaması amacıyla Geçici SZM (Sayısal Yükseklik Modellemesi) oluşturulacaktır. Geçici SZM oluşturulması işleminden sonra ise arazi hazırlık çalışmaları esnasında çalışacak olan araçlar tanımlanacak ve proje güzergâhı inşaat koridoru içerisine yerleştirilecektir. Yapılacak hesaplamada arazi hazırlık çalışması esnasında tüm araçların aynı anda ve aynı noktada çalışmaları varsayımı ile veriler girilecektir. Sayısal yükseklik verisinin oluşturulması, modelleme alanı ve gürültü kaynaklarının coğrafi veri tabanına aktarılmasına ilişkin haritalar oluşturulacak ve akabinde gürültü haritaları hazırlanacaktır. Gürültü haritaları doğrultusunda da etkilenecek alanlar belirlenecek ve alınması gereken önlemler ÇED Raporunda detaylandırılacaktır. Ayrıca projenin inşaat ve işletme aşamasında tavsiye edilen gürültü seviyelerinin aşıldığı, gürültü ve vibrasyonların kaynağında azaltılması için teknik imkânların yetersiz olduğu durumlarda, işçilere 4857 Sayılı İş Kanunu nda belirtilen başlık, kulaklık, kulak tıkaçları, vb. gibi koruyucu giysiler ve gereçler sağlanacaktır. Böylece, çalışmalarda makine ve ekipmanlardan kaynaklı oluşacak gürültü seviyeleri çalışanları rahatsız etmeyecek düzeye indirilmiş olacaktır. Ayrıca yönetmeliklerin öngördüğü değerler yakalanarak, çevreye verilecek gürültü, minimum düzeyde tutulmuş olacaktır. 155

Güzergâh üzerinde gerekmesi halinde yapılacak patlatma işlerinden kaynaklı gürültü ve titreşim oluşumu beklenmektedir. Patlatmalarda kullanılan patlayıcıların özellikleri, titreşim dalgalarının genel özellikleri, patlatma ile oluşturulan titreşimin çevre yapılara etkisi ve binalardaki hasarların titreşim genliği yönünden incelenmesi konuları ile ilgili detaylı çalışma ÇED Raporunda sunulacaktır. Patlayıcı maddenin kullanılması, korunması, taşınması konuları; Tekel dışı bırakılan patlayıcı maddelerle av malzemesi ve benzerlerinin üretimi, ithali, taşınması saklanması, depolanması, satışı, kullanılması, yok edilmesi, denetlenmesi usul ve esasları na ilişkin 29 Eylül 1987 tarih ve 19589 sayılı Resmi Gazete de yayımlanan 87/12028 karar sayılı tüzüğe uygun olarak yapılacaktır. c.2.6. Trafik Yönetimi Projenin inşaat ve işletme aşamasında gerçekleştirilecek faaliyetlerden kaynaklı olarak mevcut trafik üzerinde etkiler söz konusu olacaktır. Boru hattı ile kesişen karayollarında boru hattının yolun altından geçirilebilmesi için yolun geçici olarak trafiğe kapanması gerekebilecektir. Bu geçiş çalışmaları sonrası yapılan yol tadilatlarında yol kalitesinde bazı bozulmalar yaşanabilir. Boru hattı inşasında nakliye konusunda kullanılacak kamyonlardan kaynaklı mevcut trafik yükünde artış gözlenebilir. İlave trafik yükü de egzoz emisyonlarındaki kısmi artış nedeniyle ufak da olsa hava kalitesi üzerinde bazı etkilere neden olabilecektir. Kaza, sızıntı v.b. durumunda müdahale ekibinin (polis, ambulans, itfaiye, onarım ekibi vs.) olay yerine giderken yarattıkları anlık değişimler söz konusu olabilecektir. Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı projesinin inşaat ve işletme faaliyetlerinin mevcut trafik yüküne etkileri ve bu konuda izlenecek etki azaltıcı önlemler ÇED Raporunda detaylı olarak incelenecektir. (Örn: Trafik güvenliği eğitimleri, trafik yükünün denetlenmesi ve yönetilmesi, vb.) 156

IV.2. Yatırımın Çevreye Olan Etkilerinin Değerlendirilmesinde Kullanılacak Tahmin Yöntemlerinin Genel Tanıtımı Yatırımın çevreye olan etkilerinin değerlendirilmesinde; - Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği, - Büyük Yakma Tesisleri Yönetmeliği, - Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği, - Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği, - Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği, - Lağım Mecrası İnşası Mümkün Olmayan Yerlerde Yapılacak Çukurlara Ait Yönetmelik, - Toprak Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği - Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği - Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği - Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği - Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği - Su Ürünleri Kanunu ve Yönetmeliği - Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği - Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği - Egzoz Gazı Emisyonu Kontrolü Yönetmeliği ile İller Bankası değerleri, Dünya Sağlık Örgütü (WHO) Çevre Sağlığı Bölümü, Türk Standartları Enstitüsü (TSE), Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) nın değerleri ayrıca ulusal ve uluslararası literatürde kabul görmüş değerler kullanılacak ve Türkiye nin taraf olduğu Uluslararası Sözleşmelerin (Habitat, Bern, RAMSAR, CITES gibi) gerekliliklerine uyulacaktır. Söz konusu projenin gerek inşaat ve gerekse işletme aşamalarında çevresel etkilere karşı alınacak önlemler; katı atıklar, sıvı atıklar, hava emisyonları, gürültü, hafriyat, florafauna vb. başlıklar altında çevresel etki değerlendirme çalışmaları süresince detaylı incelenecektir. Olabilecek en kötü hal senaryosu çerçevesinde alınması gerekli önlemler belirlenecek ve yatırımın çevresel el kitabı niteliğinde olacak ÇED Raporu oluşturulacaktır. ÇED Süreci içerisinde projenin çevresel etkilerinin incelenmesi ve değerlendirilebilmesi amacıyla kullanılacak etki matrisinin oluşturulması amacıyla aşağıdaki etki hesaplama iş akışı izlenecektir. 157

İnşaat Şeklinden İtici Güçlere Etki Faktörleri İtici Güçlerden Etki Faktörlerine Hassaslık Etkiler X Büyüklülük Kapsam Süre< ETKİ MATRİSİ Güzergâh belirleme çalışmaları kapsamında çeşitli saha çalışmaları yapılmış, inşaat, işletme ve işletme sonrası faaliyetlerin fiziksel, biyolojik ve sosyo-ekonomik çevre üzerine muhtemel etkileri genel olarak değerlendirilmiştir. Bu çalışmada tespit edilen olası etkilerin oluşmasını engellemek için güzergâh değişikliğine gidilmiştir. Güzergâh değişikliklerine rağmen, projenin fiziksel, biyolojik ve sosyo-ekonomik çevre üzerine etkileri söz konusu olacaktır. Proje bileşenlerinin engellenmesi mümkün olmayan kümülâtif etkileri ÇED Raporu kapsamında uluslararası ve ulusal mevzuat ile belirlenmiş olan sınır değerler dikkate alınarak irdelenecektir ve ÇED kapsamında kümülatif etkileri verilecektir. Projenin kendi içindeki bileşenlerinin kümülâtif etkilerine ek olarak, bölgede yer alan mevcut veya yapılması planlanan ve proje ile etkileşimi mümkün diğer boru hattı projeleri ile otoyol, demiryolu, sulama vb. alt ve üst yapı projeleri, özel yatırımlar ile ilgili etkileşimler kümülatif olarak değerlendirilecek ve ÇED Raporu ile sunulacaktır. Proje kapsamında gerçekleştirilecek faaliyetlerden kaynaklanması muhtemel etkilerin var olan ve uygulanabilen etki azaltıcı önlemlerle ilgili ulusal ve uluslararası mevzuatlarda belirtilen eşik değerlerin altına düşürülmesi ve böylece geriye kalan (bakiye) etkilerin çevre ve insan sağlığı açısından büyüklüklerinin azami düzeye indirilmesi sağlanacaktır. IV.3. Çevreye Olabilecek Olumsuz Etkilerin Azaltılması İçin Alınması Düşünülen Önlemlerin Tanıtımı Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı Projesi kapsamında arazi hazırlık, inşaat ve işletme aşamalarında; Tablo IV.3.1. de belirtilen önlemler alınarak; çevreye olabilecek olumsuz etkilerin minimuma indirilmesine çalışılacaktır. 158

Tablo IV.3.1. Projenin Arazi Hazırlık, İnşaat ve İşletme Aşamalarında Kaynaklanacak Çevresel Etkiler ve Alınacak Önlemler KAYNAK OLASI ETKİLER ALINACAK ÖNLEMLER ATIKSU İnşaat Aşaması İşletme Aşaması Çalışacak personelden kaynaklı evsel nitelikli atıksu oluşacaktır. Boru hattı inşaatı sonrasında ve işletme öncesinde hattın dayanıklılığının tespiti amacıyla yapılacak hidrostatik testler sırasında proses atıksuyu oluşacaktır. Çalışacak personelden kaynaklı evsel nitelikli atıksu oluşacaktır. Arıtılmadıkları nda yer altı ve yer üstü su kirliliği ve toprak kirliliğine neden olmaktadır. Evsel nitelikli atıksuların arıtılması için her bir kamp sahasında istasyonunda paket atıksu arıtma tesisi planlanmaktadır. Oluşacak evsel nitelikli atıksular arıtıldıktan sonra alıcı ortama deşarj edilecektir. Hidrostatik testler sırasında oluşan proses atıksuları Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği sınır değerlerine uygun olarak bertaraf edilecektir. Evsel nitelikli atıksuların arıtılması için her bir kompresör istasyonunda paket atıksu arıtma tesisi planlanmaktadır. Oluşacak evsel nitelikli atıksular arıtıldıktan sonra alıcı ortama deşarj edilecektir. 159

Evsel nitelikli katı atıklardan geri kazanımı mümkün olan (kağıt, plastik, demir vb.) ve geri kazanımı mümkün olmayan atıklar (yemek artıkları vb. organik atıklar) ayrı ayrı olacak şekilde yer üstü tesislerinde çeşitli noktalara yerleştirilen ağzı kapalı sızdırmasız çöp bidonlarında biriktirilecektir. Geri kazanımı mümkün olan atıklar lisanslı geri kazanım firmalarına verilerek bertaraf edilecek; geri kazanımı mümkün KATI ATIK-TEHLİKELİ ATIK, ATIK YAĞ, TIBBİ ATIK vb. İnşaat Aşaması Çalışacak personelden kaynaklı evsel nitelikli katı atık ve inşaat çalışmalarından kaynaklı çeşitli inşaat artıklarının (parça demir, çelik, sac, ambalaj malzemesi vb katı atıkların), atık akü, lastik, atık yağlar ve atık yağlar vb. oluşacaktır. Personelin yemek ihtiyaçlarının karşılanması sırasında bitkisel atık yağlar, ortaya çıkacaktır. Projenin arazi hazırlık ve inşaat döneminde her bir kamp sahasında revir bulunacak olup, burada ki ilk yardım gibi işlemlerden kaynaklı olarak ortaya çıkacak tıbbi atıkla roluşacaktır. Bertaraf edilmediğinde insan sağlığına, yer altı ve yerüstü su kaynaklarının kirlenmesine, toprak kirliliğine, koku problemlerine yol açmaktadır. olmayan atıklar ise altyapısı uygun en yakın belediye katı atık düzenli depolama tesislerinde bertaraf edilecektir. Ayrıca arazi hazırlık ve inşaat ve montaj çalışmalarında oluşacak, inşaat (demir, tahta, metal vb.) ve ambalaj (çimento kâğıdı, ekipmanların kapları, kâğıt, strafor vb.) atıkları hurda olarak toplanacaktır. Geri kazanımı mümkün olan atıklar yeniden kullanılacak ve/veya lisans almış geri dönüşüm firmalarına verilecektir. Geri kazanımı mümkün olmayan atıklar ise altyapısı uygun en yakın belediye katı atık düzenli depolama tesislerinde bertaraf edilecektir. Ortaya çıkacak olan bitkisel atık yağlar, diğer atıklardan ayrı olarak sızdırmasız, kapalı tank/bidonlarda yönetmelik gereklerine uygun olarak toplanacak olup, toplanan bitkisel atık yağlar, Bakanlıktan lisanslı kuruluşlara teslim edilecektir. Proje kapsamında 19.04.2005 tarih ve 25791 sayılı Resmi Gazetede yayınlanarak yürürlüğe giren Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Projenin arazi hazırlık ve inşaat döneminde ortaya çıkacak tıbbi atıklar diğer atıklardan ayrı olarak 22.07.2005 tarih ve 25883 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ile ilgili hükümlerine uygun olarak sızdırmasız, özel nitelikli poşetlerde toplanacak ve Bakanlıktan lisanslı ilgili Belediyeye ve/veya Belediye ile anlaşmalı kuruluşlara verilecektir. Çalışacak araçların bakım ve onarımları mümkün olması halinde yetkili servise yaptırılacak, yetkili servislere ulaşmanın mümkün olmaması halinde şantiye alanında kurulacak tamir ve bakım istasyonlarında yapılacaktır. İş makinelerinin günlük ve periyodik bakımları yetkili servis ve kamp sahalarında yapılamaması durumunda gerekli tedbirler alınarak güzergâh üzerinde aracın bulunduğu noktada yapılacaktır. Bu işlemlerden kaynaklı olarak ortaya çıkması muhtemel atık akü, lastik, atık yağlar ve atık yağlar ile kontamine olmuş parçalar sızdırmasız kaplarda ayrı ayrı biriktirilecek ve Bakanlıktan lisanslı kuruluşlara teslim edilecektir. Atıksu arıtma tesisinden oluşacak arıtma çamurları Atıkların Düzenli Depolanmasına Dair Yönetmelik e göre ağırlıkça Arıtma tesisinden çıkacak arıtma çamuru %50 kuru madde ihtiva edecek şekle getirilerek şartları uygun olan en yakın belediye/birlik katı düzenli depolama tesislerinde bertaraf edilecektir. 160

Evsel nitelikli katı atıklardan geri kazanımı mümkün olan (kağıt, plastik, demir vb.) ve geri kazanımı mümkün olmayan atıklar (yemek artıkları vb. organik atıklar) ayrı ayrı olacak şekilde yer üstü tesislerinde çeşitli noktalara yerleştirilen ağzı kapalı sızdırmasız çöp bidonlarında biriktirilecektir. Geri kazanımı mümkün olan atıklar lisanslı geri kazanım firmalarına verilerek bertaraf edilecek; geri kazanımı mümkün olmayan atıklar ise altyapısı uygun en yakın belediye katı atık düzenli depolama tesislerinde bertaraf edilecektir. KATI ATIK-TEHLİKELİ ATIK, ATIK YAĞ, TIBBİ ATIK vb. İşletme Aşaması Çalışacak personelden kaynaklı evsel nitelikli katı atık ve inşaat çalışmalarından kaynaklı çeşitli inşaat artıklarının (parça demir, çelik, sac vb katı atıkların), ambalaj atıkları, tıbbi atıklar, atık yağlar, atık pil/akümülatör, atık lastikler, bitkisel atık yağlar vb. oluşacaktır. Bertaraf edilmediğinde insan sağlığına, yer altı ve yerüstü su kaynaklarının kirlenmesine, toprak kirliliğine, koku problemlerine yol açmaktadır. Ayrıca bakım ve onarım çalışmalarında oluşacak atıklar (demir, tahta, metal vb.) ve ambalaj (kağıt, strafor vb.) atıkları hurda olarak toplanacaktır. Geri kazanımı mümkün olan atıklar yeniden kullanılacak ve/veya lisans almış geri dönüşüm firmalarına verilecektir. Geri kazanımı mümkün olmayan atıklar ise altyapısı uygun en yakın belediye katı atık düzenli depolama tesislerinde bertaraf edilecektir. Personelin yemek ihtiyaçlarının karşılanması sırasında ortaya çıkacak olan bitkisel atık yağlar, diğer atıklardan ayrı olarak sızdırmasız, kapalı tank/bidonlarda yönetmelik gereklerine uygun olarak toplanacak olup, toplanan bitkisel atık yağlar, Bakanlıktan lisanslı kuruluşlara teslim edilecektir. Proje kapsamında 19.04.2005 tarih ve 25791 sayılı Resmi Gazetede yayınlanarak yürürlüğe giren Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Her bir kompresör istasyonunda revir bulunacak olup, burada ki ilk yardım gibi işlemlerden kaynaklı olarak ortaya çıkacak tıbbi atıklar diğer atıklardan ayrı olarak 22.07.2005 tarih ve 25883 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ile ilgili hükümlerine uygun olarak sızdırmasız, özel nitelikli poşetlerde toplanacak ve Bakanlıktan lisanslı ilgili Belediyeye ve/veya Belediye ile anlaşmalı kuruluşlara verilecektir. İşletme aşamasında kullanılacak makine ve ekipmanların yağ değişimleri ve bakımları mümkün olması halinde yetkili servise yaptırılacak olup, bu işlemlerden kaynaklı olarak ortaya çıkması muhtemel atık akü, lastik, atık yağlar ve atık yağlar ile kontamine olmuş parçalar ilgili serviste toplanan atıklar ile birlikte işlem görecektir. Makine ve ekipmanların yağ değişimleri ve bakım işlemleri için yetkili servislere ulaşmanın mümkün olmaması halinde söz konusu işlemler kompresör alanı içerisinde tahsis edilecek bakım sahalarında yapılacak olup, bu işlemlerden kaynaklı olarak ortaya çıkması muhtemel atık akü, lastik, atık yağlar ve atık yağlar ile kontamine olmuş parçalar sızdırmasız kaplarda ayrı ayrı biriktirilecek ve Bakanlıktan lisanslı kuruluşlara teslim edilecektir. Atıksu arıtma tesisinden oluşacak arıtma çamurları Atıkların Düzenli Depolanmasına Dair Yönetmelik e göre ağırlıkça Arıtma tesisinden çıkacak arıtma çamuru %50 kuru madde ihtiva edecek şekle getirilerek şartları uygun olan en yakın belediye/birlik katı atık düzenli depolama tesislerinde bertaraf edilecektir. 161

HAFRİYAT ÇALIŞMALARI ve TOPRAK KİRLİLİĞİ Arazi Hazırlık Ve İnşaat Aşaması Proje kapsamında; kamp sahalarında, boru stok sahalarında, malzeme ve ekipman depolama alanlarında, boru hattı güzergahında (inşaat koridoru açma, hendek açma vb.), yeni açılan erişim yollarında ve yer üstü tesislerinin bulunduğu alanlarda hafriyat oluşumu söz konusu olacaktır. Bertaraf edilmediğinde görsel kirliliğe ve toz yayılımına sebebiyet verir. Bu çalışmalarda, hafriyat toprağı ile inşaat ve yıkıntı atıklarının çevreye zarar vermeyecek şekilde öncelikle kaynakta azaltılması, toplanması, geçici biriktirilmesi, taşınması, geri kazanılması, değerlendirilmesi ve bertaraf edilmesine ilişkin teknik ve idari hususlar ile uyulması gereken genel kuralları belirleyen Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerinin gereği yerine getirilecektir. Ayrıca arazi hazırlık, inşaat ve işletme aşamalarında yapılacak çalışmalar esnasında Toprak Kirliliğinin Kontrolü Ve Noktasal Kaynaklı Kirlenmiş Sahalara Dair Yönetmelik nde belirlenen hususlara uygun olarak hareket edilecektir. HAVA KALİTESİNE ETKİLER İnşaat Aşaması İşletme Aşaması Projenin arazi hazırlık ve inşaat aşamasında tüm ünitelerde yapılacak olan hafriyat ve dolgu çalışmalarından kaynaklı bir toz emisyonu oluşacaktır. İnşaat aşamasında kullanılan iş makineleri ve ekipmanlarından kaynaklı olarak egzoz emisyonu oluşacaktır. Kompresör İstasyonunda bulunan güç tesisinde yakıt doğalgaz olarak kullanılacaktır. Doğalgazın yanması sonucunda yanma emisyonları oluşacaktır. Doğalgaz boru hattı üzerinde meydana gelebilecek herhangi bir kaza, çatlak ve sızıntıdan kaynaklı olarak basta metan gazı olmak üzere çeşitli sera gazı emisyonları oluşacaktır. Emisyonlar geçici olarak hava kirliliğine ve dolaylı olarak da toprak ve su kirliliğine neden olabilir. Ayrıca insan sağlığına ve ortamın flora ve faunasına geçici olarak etkisi olacaktır. Arazide oluşabilecek tozlanmayı minimuma indirgemek için emisyon kaynağında sulama, savurma yapmadan doldurma ve boşaltma işlemlerinin yapılması, malzeme taşınması sırasında araçların üzerinin branda ile kapatılması ve malzemenin üst kısmının %10 nemde tutulması gibi önlemler alınacaktır. Çalışma aralarında veya bekleme durumunda araçların motorların kapatılacaktır. Araçların bakımlar ve egzoz muayeneleri gerekli süreler içerisinde gerçekleştirilecektir. Bakımları zamanında yapılacak, herhangi bir arıza oluşumunda derhal önlem alınacaktır. Ayrıca her bir istasyonda kurulacak Sürekli Emisyon İzleme Sistemi ile emisyonlar sürekli olarak izlenecek ve sınır değerler sağlanacaktır. Boru hattı üzerinde kurulacak denetim, kontrol ve veri sağlama sistemi (SCADA) aracılığıyla basınç seviyesi sürekli olarak takip edilecek ve gaz kaçağı nedeniyle ortaya çıkacak ani basınç kayıplarında hattın ilgili bölümü vanalar ile kapatılacaktır. Hattın bu bölümlerinde hapsedilen gaz yakılarak veya yakılmayarak Tahliye Bacası ( cold flare veya vent stack ) ile atmosfere verilecektir. 162

Projenin arazi hazırlama ve inşaat aşamasında gerçekleştirilecek faaliyetlerden GÜRÜLTÜ İnşaat Aşaması (hidrotest vb.), faaliyet esnasından kullanılan iş makinelerinden(ekskavatör, yükleyici, greyder, dozer, hendek kazıcı, vinç, side-boom vb.) kaynaklı gürültü oluşumu beklenmektedir. Güzergâh üzerinde gerekmesi halinde yapılacak patlatma işlerinden kaynaklı gürültü ve titreşim oluşacaktır. Gürültünün insan sağlığı ve fauna üzerine olumsuz etkileri vardır. Kullanılacak iş makinelerinin düzenli kontrolü yapılarak yönetmelikte belirtilen sınır değerlerin aşılmaması sağlanacaktır. Mümkün olan en az sayıda aracın aynı anda çalışmasına özen gösterilecektir. Ayrıca çalışanların gürültüden etkilenmemeleri için kulak koruyucusu kullanılması sağlanacaktır. Patlatma paterni oluşturulmasında proje alanı ve çevresinin özellikleri dikkate alınacaktır. Patlatma yapılmadan önce bölge halkı ve proje alanı çevresinde gerekli uyarılar yapılacaktır. İşletme Aşaması Kompresör istasyonlarında ve bakım-onarım faaliyetleri sırasında gürültü oluşması Kompresör istasyonlarının tasarımı sırasında gürültü emisyon emici malzemeler tercih edilecektir. Kompresör istasyonlarının işletilmesi sırasında çevresel gürültü düzeyinin aşılması halinde gürültü perdeleri/bariyerleri gibi önlemler alınacaktır. Ayrıca kişisel koruyucu tedbirlerde alınacaktır. PEYZAJ İnşaat Aşaması Proje güzergâhında inşaat koridorunda ve yer üstü tesislerinde yapılacak tüm faaliyetlerden kaynaklı peyzaj karakterlerinde değişiklikler gözlenecektir. Görsel kirliliğe yol açmaktadır. Bozulan peyzaj elamanlarının onarımına yönelik olarak eski haline getirilmesi (biorestorasyon), çevre düzenleme ve rehabilitasyon çalışmaları yapılacaktır. FLORA-FAUNA ÜZERİNE ETKİLER İnşaat Aşaması Proje güzergahında inşaat koridorunda ve yer üstü tesislerinde yapılacak tüm faaliyetlerden kaynaklı flora ve fauna üzerine etkiler oluşacaktır. Vejetasyon kaybı olacak ve hareketli fauna gürültü ve hareketlilikten dolayı ortamdan uzaklaşacaktır. İnşaat aşaması sonrasında biorestorasyon çalışmaları yapılarak arazi özellikleri tekrar geri kazandırılacak ve vejetasyon örtüsü tekrar yaratılacaktır. Ulusal ve uluslararası mevzuat ve standartların öngördüğü koruma tedbirleri alınarak fauna üzerine etkiler minimize edilecektir. Arazi üzerinde inşaat faaliyetlerin sona ermesi ile hareketli fauna tekrar eski habitatlarına geri dönecektir. 163

BÖLÜM V HALKIN KATILIMI

BÖLÜM V: HALKIN KATILIMI V.1. Projeden Etkilenmesi Muhtemel Halkın Belirlenmesi Ve Halkın Görüşlerinin Çevresel Etki Değerlendirmesi Çalışmasına Yansıtılması İçin Önerilen Yöntemler Proje kapsamında birinci derece etkilenecek kesim, proje alanına yakın yerleşim yerlerinde yaşamını sürdüren yerel halktır. Yörede yaşayan ve yöreden geçimini sağlayan yerel halk, öncelikli olarak etkileneceklerdir. Bölüm 2 de proje alanı ve yakın çevresinde yer alan yerleşim birimleri verilmiştir. Dolayısıyla bu yerleşim yerlerinde yaşayanlar projeden doğrudan ve dolaylı olarak etkilenecek kesimdir. Proje ile ilgili başlayan ÇED çalışmaları kapsamında çalışma grubu ve ilgili kurumlarca yöre birçok defa ziyaret edilmekte, arazi etütleri ve mahallinde incelemeler yapılmaktadır. Bu ziyaretlerde mümkün olduğunca yöre halkı ve sivil toplum kuruluşları proje ile ilgili olarak bilgilendirilmekte ve paydaşların konuya ilişkin düşünce ve görüşleri alınmaya çalışılmaktadır. Proje ile ilgili ÇED çalışmaları, 17.07.2008 tarih ve 26939 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği ne uygun olarak yürütülmektedir. Bu kapsamda Yönetmeliğin 9. Maddesi gereği, kapsam ve özel format belirleme toplantısından önce, halkı yatırım hakkında bilgilendirmek, projeye ilişkin görüş ve önerilerini almak üzere Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından belirlenecek tarihlerde Halkın Katılım Toplantısı yapılacaktır. Halkın Katılım Toplantısı, projeden en çok etkilenecek ve tüm yerleşim yerlerinden yöre halkının kolayca ulaşabileceği Ardahan, Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Giresun, Sivas, Yozgat, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara, Eskişehir, Bilecik, Kütahya, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Edirne, Tekirdağ ve Kırklareli Çevre ve Şehircilik İl Müdürlükleri ile birlikte belirlenecek yerlerde yapılacaktır. Halkın Katılım Toplantısı için, projeden etkilenmesi muhtemel yerleşim yerlerinde duyurular yapılacak ve toplantının içeriği, tarih ve saatinin yer aldığı duyuru metni, ulusal ve yerel düzeyde yayın yapan gazetelerde toplantı tarihinden en az 10 gün önce yayınlanarak çok sayıda paydaşın katılması için çalışılacaktır. Böylece yöre halkının faaliyetle ilgili görüş ve önerilerini bildirmeleri mümkün olacaktır. Halkın Katılım Toplantısı, Çevre ve Şehircilik İl Müdürünün veya görevlendireceği bir yetkilinin başkanlığında yapılacaktır. Toplantıda; halkın proje hakkında bilgilendirilmesi, görüş, soru ve önerilerinin alınması sağlanacaktır. Başkan, katılımcılardan görüşlerini yazılı olarak vermelerini de isteyebilir. Toplantı tutanağı, bir sureti Valilikte kalmak üzere Çevre ve Şehircilik Bakanlığına gönderilecektir. Ayrıca ÇED Komisyonu tarafından sonuçlandırılacak Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu, halkın görüş ve önerilerini almak üzere Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüklerinde ve Bakanlıkta on işgünü görüşe açılacak ve Bakanlıkça projeyle ilgili karar alma sürecinde bu görüşler de dikkate alınacaktır. Halktan gelen bu görüşler aynı zamanda ÇED Raporu içerisinde de değerlendirilecektir. 164

TANAP Proje sahibi olarak, halkın projeye katılımını ÇED Sürecinin en önemli unsurları arasında görmektedir. Bu bağlamda projenin halka daha iyi anlatılması, halkın proje hakkında bilgilendirilmesi, proje ilişkin görüş, soru ve önerilerinin alınması amacıyla ilave toplantı, anket ve benzeri çalışmalar proje kapsamında TANAP tarafından yürütülecektir. Halkın katılım toplantısının yanı sıra projeden etkilenecek yerleşim birimlerinde Sosyal Etki Değerlendirme çalışmaları yapılarak paydaşların ve yöre halkının daha detaylı olarak bilgilenmeleri, görüş ve önerilerinin alınması sağlanacaktır. Böylece proje dahilinde Uluslararası Finans Kuruluşları nın öngördüğü Kamuoyunu Bilgilendirme ve Aydınlatma Çalışmaları yapılmış olacaktır. Gerçekleştirilecek sosyal araştırmaların hedeflerini özet olarak şu şekilde sıralayabiliriz: - Boru hattı güzergahından etkilenmesi olası yerleşim yerlerinin mevcut sosyal, kültürel ve ekonomik durumların ortaya konması, - Ortaya çıkabilecek etkilerin önceden tahmin edilmesi, ortaya konması için gerekli bilgilerin sağlanması, - İlgi grupların boru hattı ve tesisler ile ilgili görüşlerinin, beklentilerinin ve endişelerinin anlaşılması, - Boru hattı güzergahından etkilenmesi olası yerleşim yerlerinde ileride ortaya çıkabilecek sosyo-ekonomik değişikliklerin ortaya konması ve etkileri azaltıcı tedbirlerin etkinliğinin değerlendirilmesidir. Proje sürecinde halkın şikâyet ve önerilerinin alınması için TANAP Projesi kapsamında bir şikayet mekanizması oluşturulmuştur. Söz konusu mekanizma için kullanılacak Şikâyet Formu ekte verilmektedir (Ek-6). Bu şikâyetlerin kayıt altına alınması, değerlendirilmesini ve sonuçlandırılması TANAP Proje Ofisi tarafından yürütülecektir. TANAP Proje Ofisinin iletişim bilgileri kapak sayfasında verilmektedir. V.2 Görüşlerine Başvurulması Öngörülen Diğer Taraflar Projenin ÇED süreci kapsamında; Orman ve Su İşleri Bakanlığına bağlı ve ilgili kuruluşlar, Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığına bağlı ve ilgili kuruluşlar, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığına bağlı ve ilgili kuruluşlar, Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığına bağlı ve ilgili kuruluşlar ve Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı ve ilgili kuruluşlar, proje güzergahı üzerinde yer alan ilgili belediyelerin görüşleri alınabilir. Halkın Katılımı Toplantı duyuruları ulusal ve yerel basında verilecek ilanlar ve anonslar ile yapılacak olup, söz konusu duyurular sayesinde projeden etkilenecek bölge halkının yanı sıra proje ile ilgili sivil toplum kuruluşları, çevre ile ilgili kurum ve kuruluşlara ulaşılacaktır. Halkın Katılımı Toplantısı tüm paydaşlara açık bir toplantı olup, toplantı sırasında paydaşların soru, görüş ve önerileri alınacaktır. V.3 Bu Konuda Verebileceği Diğer Bilgi ve Belgeler Halihazırda bu konuda belirtilebilecek başka bir bilgi ve belge bulunmamaktadır. 165

BÖLÜM VI YUKARIDA VERİLEN BAŞLIKLARA GÖRE TEMİN EDİLEN BİLGİLERİN TEKNİK OLMAYAN BİR ÖZETİ

BÖLÜM VI: YUKARIDA VERİLEN BAŞLIKLARA GÖRE TEMİN EDİLEN BİLGİLERİN TEKNİK OLMAYAN BİR ÖZETİ Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ve Azerbaycan Cumhuriyeti Hükümeti arasında Türkiye Cumhuriyeti ne Doğalgaz Satışına ve Azerbaycan Cumhuriyeti Kaynaklı Doğalgazın Türkiye Toprakları Üzerinden Transit Geçişine ve Doğalgazın Türkiye Cumhuriyeti Toprakları Üzerinden Taşınması için Münhasır Boru Hattının (Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı-TANAP) Geliştirilmesine ilişkin 25 Ekim 2011 tarihinde imzalanan Hükümetler arası Anlaşma ve bu anlaşma akabinde iki taraf devletin münhasır yeni bir boru hattı inşa edilmesine yönelik niyetleri kapsamında Türkiye Cumhuriyeti Enerji Bakanlığı ve Azerbaycan Cumhuriyeti Sanayi ve Enerji Bakanlığı arasında 24 Aralık 2011 tarihinde imzalanan Mutabakat Zaptı TBMM nde kabul edilmiş ve onay kanunları 28351 sayılı ve 12 Temmuz 2012 tarihli Resmi Gazete de yayımlanmıştır. Mutabakat Zaptı çerçevesinde Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı Projesi nin (TANAP) tasarımı, inşası ve sonrasında işletimini sağlamak amacıyla Azerbaycan Devlet Petrol Şirketi (SOCAR) tarafından faaliyet sahibi olarak TANAP Doğalgaz İletim A.Ş. kurulmuş ve yetkili kılınmıştır. İki ülke tarafından bu projeye özel olarak ortak bir konsorsiyum oluşturmak üzere tayin edilen şirketler; Azerbaycan Devlet Petrol Şirketi (SOCAR) ile Türkiye Boru Hatları ile Petrol Taşıma Anonim Şirketi (BOTAŞ) ve Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı (TPAO) dır. TANAP Doğalgaz İletim A.Ş. şirketi tarafından gerçekleştirilecek Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı projesi, Gürcistan-Türkiye sınırından başlayarak sırasıyla Ardahan, Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Giresun, Sivas, Yozgat, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara, Eskişehir, Bilecik, Kütahya, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Edirne, Tekirdağ ve Kırklareli il sınırları içerisinden geçerek Yunanistan ve Bulgaristan sınırlarında sonlanacak hattın tesis edilmesi ve işletilmesi planlanmaktadır. Yapımı planlanan Doğalgaz Boru Hattı, Marmara Deniz geçişi sonrasında Çanakkale İli içerisinde iki kola ayrılarak devam edecektir. Boru hattının bir kolu Edirne üzerinden Yunanistan a giriş yapacaktır. Diğer kolu ise Tekirdağ - Kırklareli üzerinden Bulgaristan a giriş yapacaktır. TANAP ın Türkiye sınırları içerisindeki boru hattı uzunluğu Türkgözü/Malkoçlar- Bulgaristan sınırına kadar olan bölümü yaklaşık 1.900 km ve Yunanistan bağlantısı yaklaşık 67 km dir. TANAP ın boru çapı karada 56 inç olup, Marmara Deniz geçişinde ise 2 adet 36 inç olarak planlanmıştır. 2017-2018 yılları içerisinde tamamlanması hedeflenen proje, 9.000.000.000 dolarlık yatırım bedeli ile dünyanın en büyük enerji projelerinden biri olma özelliğini taşımaktadır. Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı inşa aşamasının yaklaşık 3 yıl, işletme aşamasının ise 40 yıl olması öngörülmektedir. 166

Sahip olduğu belirgin avantajları nedeniyle dünya enerji kaynakları içindeki payı gittikçe artan bir enerji kaynağı olan doğalgaz, uluslararası alanda önemli ticaret akımlarına konu olmaktadır. Gelişmekte olan ve enerji ihtiyacı hızla artan bir ülke olarak Türkiye açısından ise hızlı ve sürdürülebilir ekonomik gelişmenin önemli unsurlarından birini teşkil etmektedir. TANAP için öngörülen 4 aşamanın ilki 2018'de ilk gazın akışıyla gerçekleştirilecek olup, ikinci aşamada 2020'de yıllık 16 milyar m 3 olacak kapasitenin, üçüncü aşama olan 2023'de 23 milyar m 3, dördüncü ve son aşama olan 2026'da 31 milyar m 3 seviyesine ulaşması hedeflenmektedir. Projenin gelecekte Türkmen gazının Türkiye ve Avrupa'ya iletimi için alternatif bir hat olma özelliği taşıdığı da ifade edilmektedir. Şah Deniz 2 Konsorsiyumu'nun 16 milyar m 3 gazının, 6 milyar m 3 kısmı Türkiye'ye satılacak, 10 milyar m 3 kısmı da TANAP ile Avrupa'ya Bulgaristan ve Yunanistan sınırında teslim edilecektir. Türkiye ye giriş noktası Türkiye sınırında Türkgözü olan 56 inçlik hattın, Avrupa'ya çıkış noktaları Yunanistan ve Bulgaristan sınırları, Türkiye içi çıkış noktaları ise Eskişehir ve Trakya bölgesi olacaktır. Söz konusu Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı Projesi hem ülkemizin doğalgaz arz güvenliğine hem de ülkemizin enerji alanındaki bölgesel hedeflerine önemli katkılar sağlayacaktır. Proje kapsamında gerek inşaat ve gerekse işletme aşamalarında olası çevresel etkiler değerlendirilecektir. Bu etkileri kısa başlıklar halinde; katı atıklar, sıvı atıklar, hava emisyonları, gürültü, vb olarak sıralayabiliriz. Projenin olası etkileri, çevresel etki değerlendirme çalışmalarında, detaylı olarak incelenecek, özellikle değerlendirmeler sırasında tüm dünyada kabul görmüş yöntemler ve matematiksel modeller kullanılacaktır. Bu modellerin çalıştırılmasında projenin olası çevresel etkilerinin tutucu şekilde belirlenebilmesi için en kötü hal senaryoları göz önünde bulundurularak kümülatif değerlendirmeler hazırlanacak ve ÇED Raporunda verilecektir. 167

EKLER: Çevresel Etki Değerlendirmesi Başvuru Dosyası Hazırlanmasında Kullanılan ve Çeşitli Kuruluşlardan Sağlanan Bilgi ve Belgeler İle Raporda Kullanılan Tekniklerden Rapor Metninde Sunulamayan Aşağıdaki Belgeler 1- Proje İçin Belirlenen Yer ve Alternatiflerin Varsa; Çevre Düzeni, Nazım, Uygulama İmar Planı, Vaziyet Planı veya Plan Değişikliği Teklifleri Proje güzergâhı üzerinde yer alan alanlara ait Çevre Düzeni Planı hazırlanan ve onaylanan bölgeler ile ilgili bilgiler aşağıda verilmiş olup, söz konusu bölgelere ait Çevre Düzeni Planları ÇED Süreci içerisinde temin edilerek proje güzergâhı işaretlenecek ve değerlendirmeler ÇED Raporu ile sunulacaktır. 02.04.2012 tarihinde onaylanan Ardahan-Kars-Iğdır-Ağrı Planlama Bölgesi 1/100.000 ölçekli Çevre Düzeni Planı 16.07.2007 tarihinde onaylanan Kırşehir-Nevşehir-Niğde-Aksaray Planlama Bölgesi 1/100.000 ölçekli Çevre Düzeni Planı (J33, L32, M32 nolu paftalarında değişiklik yapılmış ve değişiklik 24.06.2011 tarihinde onaylanmıştır.) 14.08.2009 tarihinde onaylanan Manisa-Kütahya-İzmir Planlama Bölgesi 1/100.000 ölçekli Çevre Düzeni Planı (Yürütmeyi Durdurma Kararı Verilmiştir) 24.06.2011 tarihinde onaylanan Ordu-Trabzon-Rize-Giresun-Gümüşhane- Artvin Planlama Bölgesi 1/100.000 ölçekli Çevre Düzeni Planı 24.08.2009 tarihinde onaylanan Trakya Alt Bölgesi Ergene Havzası 1/100.000 ölçekli Çevre Düzeni Planı(Askı Sürecinde yapılan itiraz başvurularının incelenmesi sonucunda Plan Açıklama Raporu ve Plan Notlarında uygun görülerek yapılan değişiklikler 01.07.2010 tarihinde onaylanmıştır) 02.04.2012 tarihinde onaylanan Yozgat-Sivas-Kayseri Planlama Bölgesi 1/100.000 ölçekli Çevre Düzeni Planı (askı sonrası itiraz onayı 07.09.2012 tarihinde yapılmıştır) Bunun dışında proje güzergâhı üzerinde yer alan mevcut imar planları alınarak değerlendirmeler ile birlikte ÇED Raporunda sunulacaktır. 2-Yatırımcı İçin Projesi İle İlgili Olarak Daha Önceden Alınmış İzin, Onay, Ruhsat veya İlgili Kurumlardan Alınmış Belgeler ve benzeri. Yatırımcı firma tarafından hâlihazırda alınmış olan proje ile ilgili belge ve görüşler Ek4 de sunulmuştur. ÇED Sürecinin ilerleyen aşamalarında kurumlardan alınacak izin, onay, ruhsat vb. bilgi ve belgeler ÇED raporunda sunulacaktır. 168

3-Proje İçin Seçilen Alana İlişkin Arazi Kullanım Durumu Proje güzergâhı üzerinde yer alan alanların niteliklerini gösterir tüm illere ait Arazi Varlığı Haritaları ÇED Süreci içerisinde yapılacak arazi çalışmaları da göz önünde bulundurularak detaylı olarak incelenecek ve değerlendirmeler ÇED Raporu ile sunulacaktır. Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı Proje güzergâhı üzerinde yer alan orman sayılan alanlar için Orman Genel Müdürlüğü ile gerekli resmi yazışmalar yapılarak Orman Mesçere Haritaları ve ÇED İnceleme Değerlendirme Formları temin edilecek ve ÇED Raporunda sunulacaktır. 169

NOTLAR ve KAYNAKLAR

NOTLAR ve KAYNAKLAR Su Temini ve Atıksu Uzaklaştırılması Uygulamaları İTÜ - 1998, Prof. Dr. Dinçer TOPACIK, Prof. Dr. Veysel EROĞLU) Türkiye İstatistik Kurumu Resmi Web Sitesi, www.tuik.gov.tr 2012-2013 Av Dönemi Merkez Av Komisyonu Kararları, T.C. Orman ve Su İşleri Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü. Ankara İl Çevre Durum Raporu, 2010, Ankara Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Anonim, 1998, Türkiye nin Çevre Konusunda Taraf Olduğu Uluslararası Sözleşmeler, T.C. Çevre Bakanlığı, Ankara, 554 s. Anşin, R., 1988, Tohumlu Bitkiler, Karadeniz Teknik Üniversitesi, Orman Fakültesi Yayınları, No: 15, Trabzon. Ardahan İl Çevre Durum Raporu, 2008, Ardahan Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Artvin İl Çevre Durum Raporu, 2005, Artvin Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Atalay, İ., Türkiye nin Ekolojik Bölgeleri, T.C. Orman Bakanlığı Yayınları, Ankara, 2002. Balıkesir İl Çevre Durum Raporu, 2006, Balıkesir Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Baran, İ., 2008, Türkiye Amfibi ve Sürüngenleri, TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları, Ankara. Bayburt İl Çevre Durum Raporu, 2010, Bayburt Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Baytop, T., 1994, Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, TDK, Ankara. Bilecik İl Çevre Durum Raporu, 2004, Bilecik Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Birand, H., 1952, Türkiye Bitkileri, Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi Yayınları, Yayın No: 85, Ankara, 330 s. Bursa İl Çevre Durum Raporu, 2010, Bursa Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Çanakkale İl Çevre Durum Raporu, 2007, Çanakkale Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Davıs, P.H., Flora of Turkey and the East Aegean Islands Vol.1-9, Edinburgh, 1965-1985, DAVIS, P.H., MILL, R.R., KIT., Flora of Turkey and the East Aegean Islands, (Suppl.) Vol.10, Edinburgh, 1988. Demirsoy, A., 1996, Amfibiler. Çevre Bakanlığı, Çevre Koruma Genel Müdürlüğü, Ankara. Demirsoy, A., 1996, Memeliler. Çevre Bakanlığı, Çevre Koruma Genel Müdürlüğü, Ankara. Demirsoy, A., 1996, Sürüngenler. Çevre Bakanlığı, Çevre Koruma Genel Müdürlüğü, Ankara. Demirsoy, A., 1997, Omurgalılar (Amniyota), Cilt III-Kısım II, Meteksan A.Ş., Ankara. Demirsoy, A., 1998, Omurgalılar (Anamniyota), Cilt III-Kısım I, Meteksan A.Ş., Ankara. Demirsoy, A., 1998, Omurgasızlar=İnvertebrata (Böcekler Dışında), Cilt II-Kısım I, Meteksan A.Ş., Ankara. Ekim T., Koyuncu, M., Vural, M., Duman, H., Aytaç, Z., Adıgüzel, N., 2000, Türkiye Bitkileri Kırmızı Kitabı, Türkiye Tabiatını Koruma Derneği, Ankara. 1

Erdem, O.,Kıraç, C., Özesmi, U., Kutlu, H., 1995, Türkiye nin Kuş Cennetleri, T.C. Çevre Bakanlığı Çevre Koruma Genel Müdürlüğü, Ankara, 114 s. Ertan, A., Kılıç, A., Kasparek, M., 1990, Türkiye nin Önemli Kuş Alanları, Doğal Hayatı Koruma Derneği ve International Council for Bird Preservation, İstanbul, 156 s. Erzincan İl Çevre Durum Raporu, 2010, Erzincan Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Erzurum İl Çevre Durum Raporu, 2010, Erzurum Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Eskişehir İl Çevre Durum Raporu, 2010, Eskişehir Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Giresun İl Çevre Durum Raporu, 2006, Giresun Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Gümüşhane İl Çevre Durum Raporu, 2010, Gümüşhane Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. http://www.avibirds.com http://www.biltek.tubitak.gov.tr/bilgipaket/canlilar/tr_tur_listesi http://www.trakus.org/kods_bird/uye/?fsx=@ http://www.worldbirds.org/v3/turkey.php http://tuikapp.tuik.gov.tr/adnksdagitapp/adnks.zul http://www.ardahankulturturizm.gov.tr/ http://www.posof.gov.tr/ http://www.hanakkaymakamligi.gov.tr/ http://www.damal.bel.tr/ http://ardahantarim.gov.tr/ http://www.karskulturturizm.gov.tr/belge/1-33833/cografya.html http://www.kars.gov.tr/kars_ekonomi.html http://www.selim.gov.tr/cografi-yapisi-27s.htm http://www.sarikamis.bel.tr/ http://www.erzurum.gov.tr/cografi.asp http://horasan.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2012_06/05112024_horasanlemem2011 2014stratejikplan.pdf http://www.koprukoy.gov.tr/cografi.html http://www.pasinler.gov.tr/nufus_durumu.aspx http://www.askale.gov.tr/ http://www.askale.gov.tr/ http://www.erzincan.gov.tr/ http://www.tercan.gov.tr/ http://www.erzincan.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=16&itemi d=21 http://www.otlukbeli.org.tr/index.php?option=com_content&task=view&id=17&itemid= 143 http://www.refahiye.gov.tr/index.php/cografi-yap http://www.bayburt.gov.tr/ http://www.demirozu.gov.tr/ekonomik_durum.html http://www.gumushane.gov.tr/cografi.asp http://www.kelkit.gov.tr/index.php/genel-bilgiler/5-cografi-yapi.html http://www.sivas.gov.tr/default_b1.aspx?content=221 2

http://www.imranli.gov.tr/index.php?option=com_content&task=view&id=13&itemid=5 1 http://www.hafik.gov.tr/default_b0.aspx?content=359 http://www.yildizeli.bel.tr/link/yilcogkonumu.asp http://www.yozgat.gov.tr/default_b0.aspx?content=1049 http://akdagmadeni.meb.gov.tr/www/ilce-tanitim/icerik/18 http://www.yozgatkulturturizm.gov.tr/ilceakdag.html http://www.saraykent.gov.tr/default_b0.aspx?content=186 http://www.sorgun.gov.tr/default_b0.aspx?content=179 http://www.yerkoy.bel.tr/yerkoyumuz.html http://www.yerkoytarim.gov.tr/yerkoy.htm http://www.sarikaya.gov.tr/default_b0.aspx?content=195 http://www.kirsehir.gov.tr/ http://www.cicekdagi.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=66&itemi d=37 http://www.akcakent.gov.tr/default_b0.aspx?content=195 http://www.kirikkalekulturturizm.gov.tr/belge/1-33897/genel-bilgiler.html http://www.keskin.gov.tr/?sayfa=iklimvecografya http://www.celebi.gov.tr/default_b0.aspx?content=1012 http://www.ankarakulturturizm.gov.tr/belge/1-26705/genel-bilgiler.html http://www.ankara.gov.tr/portal.asp?x=ilc4 http://www.ankaragolbasi.gov.tr/default_b0.aspx?content=180 http://haymana.gov.tr/jandarma/ilin_cografi_bilgisi.html http://www.sivrihisar.gov.tr/default_b1.aspx?content=1009 http://www.mahmudiye.gov.tr/page.asp?45dumh89a5t7adk36=8hs51sd9&hh45=say5 54dik01as52 http://www.eskisehir.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=142&ite mid=488 http://www.tepebasi.gov.tr/default_b0.aspx?content=1012 http://www.inonu.gov.tr/default_b0.aspx?content=195 http://www.bozuyuk.gov.tr/default_b1.aspx?content=195 http://www.kutahya.gov.tr/tab_icerik.asp?cat=cografya http://www.domanic.gov.tr/kurumlar/kurum16.asp http://www.ttso.org/tavsanli.asp?tid=1 http://www.bursa.gov.tr/?sayfa=mymenu&pid=46 http://www.orhaneli.gov.tr/default_b0.aspx?content=1011 http://www.orhanelitarim.gov.tr/web/sayfala2x.asp?nereye=oku&id=149 http://www.buyukorhan.gov.tr/tarihce.htm http://www.buyukorhan.gov.tr/tarihce.htm http://www.balikesir.gov.tr/default_b0.aspx?content=1004 http://www.susurluk.gov.tr/index.php?sayfa=ekonomi http://www.gonen.gov.tr/default_b0.aspx?content=179 http://www.canakkale.gov.tr/137/canakkalenin-cografi-yapisi http://www.biga.gov.tr/biga_biga_hakkinda-l-1-sayfa_id-33-id-6061#tabs-2 http://www.gelibolutarim.gov.tr/tarihvekultur.htm 3

http://www.edirne.gov.tr/default_b0.aspx?content=222 http://www.kesantarim.gov.tr/index.php/kesan/ilcemiz-hakk-nda/ekonomik-durum http://www.tekirdag.gov.tr/ilcemalkara.asp http://www.kirklareli.gov.tr/genel.aspx http://www.babaeski.gov.tr/?&bid=546012&/co%c4%9frafi-konum http://www.kofcaz.gov.tr/default_b0.aspx?content=193 IUCN 2011, IUCN Red List of Threatened Species, Version 2011.2. Karabolat, M., 2000, Türkiye de Yaşayan Kuşlar, Milli Parklar ve Av Yaban Hayatı Genel Müdürlüğü Personeli Güçlendirme Vakfı, Ankara, 267 s. Kars İl Çevre Durum Raporu, 2010, Kars Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Kayseri İl Çevre Durum Raporu, 2008, Kayseri Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Kırıkkale İl Çevre Durum Raporu, 2010, Kırıkkale Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Kırklareli İl Çevre Durum Raporu, 2006, Kırklareli Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Kırşehir İl Çevre Durum Raporu, 2006, Kırşehir Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Kiziroğlu, İ., 1993, The Birds of Türkiye (Species List İn Red Data Book), TTKD, Ankara. Kütahya İl Çevre Durum Raporu, 2008, Kütahya Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Magnin, G., and Yarar, M., 1997, Important Bird Areas In Turkey, Doğal Hayatı Koruma Derneği, İstanbul, 314 p. Sivas İl Çevre Durum Raporu, 2010, Sivas Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Şaroğlu, F., Emre, Ö., Kuşçu, İ., 1992, Türkiye Diri Fay Haritası,MTA Tekirdağ İl Çevre Durum Raporu, 2010, Tekirdağ Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. Türkiye de Yaşayan Kuşlar, 2000, Milli Parklar ve Av-Yaban Hayatı Genel Müdürlüğü, No: 001, Ankara. Türkiye Jeoloji Haritası 1 / 500 000 Ölçekli Sivas Paftası, 2002, MTA Türkiye Jeoloji Haritası 1 / 500 000 Ölçekli İstanbul Paftası, 2002, MTA Türkiye Jeoloji Haritası 1 / 500 000 Ölçekli İzmir Paftası, 2002, MTA Türkiye Jeoloji Haritası 1 / 500 000 Ölçekli Trabzon Paftası, 2002, MTA Türkiye Jeoloji Haritası 1 / 500 000 Ölçekli Erzurum Paftası, 2002, MTA Türkiye Jeoloji Haritası 1 / 500 000 Ölçekli Samsun Paftası, 2002, MTA Türkiye Jeoloji Haritası 1 / 500 000 Ölçekli Kayseri Paftası, 2002, MTA Türkiye Jeoloji Haritası 1 / 500 000 Ölçekli Kars Paftası, 2002, MTA Türkiye Jeoloji Haritası 1 / 500 000 Ölçekli Ankara Paftası, 2002, MTA Yaltırık, F., Efe, A., 1989, Otsu Bitkiler Sistematiği, İstanbul Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü Yayınları, No:3, İstanbul. Yozgat İl Çevre Durum Raporu, 2006, Yozgat Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. 4